Yaktı Kül Buyı

Miläüşä yılgası

Cil-yañgır belän kalay tübäläreneñ buyauları aşalgan, üze cirgä señärgä äzerlängän kün zavodınıñ korpusları yanınnan, kultıklanıp, Miläüşä yılgası aga. Bu yılga Miläüşä avılı yanındagı kuyı tallık eçendäge çişmädän başlana. Çişmälektän taunı kütärelgäç, uç töbendäge kebek tigez kırda avıl üzeneñ erele-vaklı yortları belän cäyelep yata. Yılganıñ başı änä şul salam tübäläre belän kaplangan Miläüşä avılı yagınnan başlanganga kürä, añar Miläüşä yılgası digännär.

Miläüşälelär üzläreneñ terekömeştäy saf, bozday salkın suları belän härvakıt maktanalar. «Samovar kuysañ, samovarga yuşkını utırmıy, cäyge kızuda urak urganda eçep cibärsäñ, üzeneñ salkınlıgı böten tängä tarala, ällä nindi ballı eçemlekläreñ dä kiräkmi!» — dip kuyalar. Dörestän dä, avıl buyında yılganıñ suı salkın, läkin ul, Miläüşädän borılıp-borılıp kitkän kilometrlarga suzılgan sayın, üzeneñ suın cılıta bara.

Kayçandır yılga buyındagı kabırgalarnıñ kuyı kara urman belän kaplanganın söylilär. Ul çakta anıñ suı häzergegä karaganda mulrak ta, salkınrak ta bulgan. Ä häzer yılganıñ şähärgä kitergän suı küp tügel. Bigräk tä cäy könnärendä ul avırgan keşe sıman yabıgıp kibä başlıy.

Elganıñ uñ yagında, kün zavodınıñ korpusların ütkäç, üzeneñ pulatları, zur täräzäläre, kirpeç öyläre, öy tübälärendä bersennän-berse ürmäküç cebedäy suzılgan timerçıbıklı radio kolgaları, zavod morcaları, çirkäü, mäçet gömbäzläre belän şähär başlana.

Şähärdä zur korılmalar, fabrik-zavodlar küp tügel, alarnı sanarga ber kulıñdagı barmaklar da citä. Yılga buyına orınıp uk torgan Lenin isemendäge kün zavodı iñ zurlarınnan sanala. Ul elek bik keçkenä bulgan, anı başta şuşı şähärneñ Sırtlanov digän tireçeläre kustar räveşendä genä korıp cibärgän bulgannar. Yapon sugışı vakıtında, armiyägä iteklär äzerläü zakazın algaç, bu zavod zurayıp üskän...

...Taş uramnar aşa eçkäräk kersäñ, keçkenä genä ber elektr stantsası yöräk^ tibeşedäy tigez ritm belän bertuktamıy eşläp tora. Yözendäge cıyırçıklar anıñ kartlaç ikänlegen, inde gomere ozak kalmaganlıgın, tizdän şähär urtasınıñ korım tuzdıruçı bu keçkenä öydän kotılaçagın kürsätep toralar.

Monnan küp yıllar elek Belğiyä bayları, üzläreneñ yırak illärennän kilep, şähärneñ ber taş uramı buyınça korıç relslar suzgan bulgannar. Ul çakta äle elektr togı bulmagan. Dürt tägärmäç östenä yäşik kuyılgan «tramvay» dip atalgan arba atlar belän häräkätkä kiterelgän. Annan soñ gına Belğiyä bayları, tabışnı tagın da kübräk cıynau öçen, yugarıda äytelgän stantsanı korgannar.

Promışlennost üskäç, kün zavodı buyındagı eşçelär bistäsenä yaña tramvay liniyäse suzılgaç, şähärdä berber artlı yaña binalar başların kalkıtkaç, şähärgä küp köç, küp energiyä birä torgan elektrnıñ kiräklege könnän-kön açık sizelä başlıy. Şuña kürä elektr stantsası salınu turındagı häbär şähär halkı tarafınnan zur şatlık belän karşı alına.

Tramvay borılışlarındagı plakatlar şähärneñ kiläçäge turında söylilär:

«Bu yıldan başlap şähärdä citmeş ike meñ kilovattlı elektr stantsası tözelä başlıy. «Svetogres»ka yärdämgä!»

«Böten köç industriyäläşü yulındagı iñ köçle bulgan korılmanı elektrlaştıru öçen!»

Trotuardan aşıgıp-aşıgıp uzuçılar, başların kütärä töşep, plakatlarnı ukıylar.

Başta yaña salınaçak elektr stantsasın, Miläüşä suın buıp, gidroelektrostantsiyä itep salmakçı buldılar. Küp tikşerenülärdän, ezlänülärdän soñ bu fiker üzgärde. Mondıy zur eşkä Miläüşäneñ suı citä almas-lıgı belende. Şuña kürä yılganı buıp, Yaktı külgä kertü proyıktı uzdı. Bu proyıkt buyınça külneñ bolay da mul suı tagın da kübäyäçäk. Aña agıp kergän Miläüşä suı üzeneñ yartı balıgın, yartı suın kaldırıp yulın dävam itäçäk.

...Yaktı kül buyı häzer elekkeçä tınıç tügel.

Anda ezlänüçelär otryadınnan cirneñ öske tözeleşen geodeziyä koralları belän ülçilär. Ber noktanıñ ikençesennän küpme biyeklektä ikänlegen tikşerälär, elektr stantsası salınaçak mäydannıñ poçmakların bilgelilär. Tehnik üzeneñ ütken küzen şul korallarnıñ trubalarınnan ber ala, ber tagın alarga yakın kilep karıy. Annarı kulındagı däftärenä nider yazıp kuya. Reyka kütärgän eşçelär ärle-birle çabışıp yörilär.

Änä burit itüçelär otryadı, cirneñ karının tikşerep, astagı katlaularnıñ nindilegen belergä teli. Biyek itep öç ayakka berketelgän burlarnı eşçelär, cır-lıy-cırlıy, cir kuyınına yugaltırga, askarak señderergä tırışalar. Cir äyterseñ şul timer burnı üze teläp yota.

* * *

...Mäydannı, kül tiräsen tözü materialları çolgap algan. Erele-vaklı büränälär, takta öyemnäre; tau bulıp yılga komı, çuyırtaş, but taşı, armatura timerläre; yañgırdan saklar öçen ışık yasalgan lapaslarda tsement miçkäläre, törle maşinalar tizdän bu urında gigant salınaçagı turında söylilär.

Şähär dä, niçek kenä bulsa da bu yaña tözeleşkä yärdäm itü öçen, törle çaralar kürü eşenä kereşte. Şähärdäge törle oyışmalar üzläreneñ cıyılışlarında gigant tözeleş mäsäläse turında fiker alıştılar. Tözeleşkä yärdäm itü turında kararlar çıgardılar.

Yaña gigantka yärdäm itü mäsäläse kün zavodın da çitlätep ütmäde.

Kün zavodı komsomol byurosınıñ kön tärtibendä bügen ähämiyätle mäsälälärneñ berse bulıp zavodtan yırak tügel urında salınaçak «Svetogres»nı şefka alu, aña yärdäm itü burıç itep kuyılgan. Byuro çlennarı östäl yanında tügäräk baldak yasap utırgannar. Bügen dä sekretar süzen ğadätençä «İptäşlär»dän bantladı:

— Komsomol 1930 yılnıñ dekabr ayında ilne elektr-lattırunı şefka aldı. Komsomol Üzäk Komitetınıñ şul kararında: «Milli cömhüriyät komsomolları üzläreneñ respublikalarında tözelä torgan elektr stan-tsaların şefka alırga tiyeşlär», — diyelgän. Tözeläçäk elektr stantsasınıñ bezneñ zavod, şähär häm respublika öçen nindi ähämiyätle ikänlege barıbızga da bilgele bulsa kiräk. Häzerge vakıtta tözeleş yaña gına oyışıp kilä, anda komsomol köçläre ifrat däräcädä az sanda.

Avıllardan, kolhozlardan kilüçe sezonniklar arasında añ-belem alıp barırday keşelär az. Bez yärdämgä kilergä tiyeşbez.

Başta biş keşene, zavodtagı eşlärennän ayırmıyça gına, yaña tözeleşkä bilgelärgä uylagannar ide. Läkin partyaçeyka väkile karşı töşte:

— Andıy zur eşkä un komsomolnı bötenläygä küçerergä kiräk, — dide.

Byuro da bu fikerne yahşı dip taptı. Şul un komsomol arasında Sabir Sal ahov ta bar ide. Sekretar Salahovnı cibärmäs öçen nık tırıştı. Añar karşı Raziyä:

— Yaña Salahovlar tudırırga tiyeş sin, iptäş sekretar! — dip, näzek tavış belän cavap kaytardı.— Çönki yaña tözeleş öçen komsomolnıñ bik tä aktivları kiräk. Anda äle zavodka karaganda da eş küp bulaçak, berdän, anda vakıtlı eşçelär eşlilär. Alarnıñ kübese bezneñ kölläü tsehındagı çimal kebek. Alarnı tärbiyäläp, yaña tormış öçen köräşüçe batırlar tudıru — bu bezneñ burıç!

Byuro soñınnan Sabir belän Raziyä ikäüläp kaytırga çıktılar. İşekne uzgan çakta, kaysıdır, barmak selkep:

— Sizdem eşegezne! — dip kölep kaldı.

— Sizderergä kiräk anı! — dide Raziyä. Yulda ul: — Nu bähetle dä sin, Sabir, nindi zur tözeleşkä eläkteñ bit. Kara anı, kün zavodı komsomolınıñ avtoritetın töşeräse bulma,— dide, şayarıp kına barmak yanap kuydı.— Beläseñme, Rähimne bilgelätergä min nik karşı töştem?

- Nik?

— Böten matur, buldıklı yegetlärebezne alıp kitep beterälär.— Üze şarkıldap kölep cibärde. Sabir da bu süzlärneñ uynap äytelgänen sizep aldı. Şuña da tagın nindider süzlär kötte. Läkin Raziyä, bötenläy citdi itep: — Sabir, sin üzeñneñ bezneñ zavodka niçek kilep elägüeñ turında miña söylärgä telägän ideñ bit, — dide.

— Min anı haman söylämädemmeni äle?

— Yuk şul.

— Nu yarıy, tıñlarga irenmäsäñ, min siña üzemneñ tormış yulımnı kıskaça gına söyläp çıgam. Bälki, ul siña kızık ta bulmas...

— Yarar inde, aların kaldırsañ da, — dide Raziyä.

— Yuk inde, min, söylärgä totıngaç, bersen dä kaldırmıym, — dide dä Sabir söylärgä totındı: — Avıl kırıyında karañgı gına keçkenä salam başlı öy bezneñ öy ide. Bälkem, sineñ Miläüşä digän avılnı işetkäneñ dä bardır. Menä bu Miläüşä yılgası başlangan avıl minem tugan avılım bula...

...Minem äti — avılnıñ ber yarlısı, añar Salah Yırtık dip kuşamat ta takkannar. Beläseñ inde, häyerçe keşe yırtıksız bulmıy. Anı yäş çagında ätise mädräsägä dä birep karagan. Ul yükä başmak belän ber-ike malaynıñ borının sugıp kanatkan da annan kaçkan. Babay anı, kıynap, yañadan iltep karagan, ämma äti barıber ukımagan.

Revolyutsiyä başlarında ätine yarlılar komitetına saylap kuyalar. Ä bezdän kölüçelär haman betmi... Kaysı yavızlarıdır bäyetlär dä çıgarıp ölgerälär. Menä siña häterdägesen kiterep uzam:

Sälahetdin bakçasında yafrak yara talları,

Kämitetke kergäçten rähätlände cannarı.

Kibet eçe salkın ikän, äydä, Häyrulla, kaytıyk,

Komgan belän kirasin taşıy Salahetdin «Kämitet».

Sabir, äzräk tuktalıp torgaç, tagın söylärgä totındı:

— Şulay itep, komitet tiräsenä aktivlar, sovet keşeläre cıyıldı. Äle ul çagında bezneñ avılda partiyä yaçeykası da, komsomol yaçeykası da yuk ide. Ätidän baylar der kaltırap tordılar. Tora-bara ätine tegese dä, busı da sıylıy başladı. Ul üze bolay eçä torgan keşe tügel ide. İnde eçep kaytkalıy başladı. Soñınnan, bu eşkä tämam birelep kitep, alkogolikka äylände. Anı komitettan seberep çıgardılar. Şulay itep, tämam bozıldı... Bervakıt cäyge börkü töndä äti iserep kayttı. İşekne vatarlık bulıp döberdätä. Min yurgan astınnan gına karap yatam. Äni, kurka-kurka, işekne barıp açtı. Öygä kerügä, äti, açulanıp, änigä üzeneñ tupas yodrıgın kütärde. Anıñ suksa timer özärlek yodrıgı ber-ber artlı äni arkasına töşä başladı. Annarı ul min yatkan säkegä taba kilde dä: «Sin äniyeñ yaklımı, sabaka?» — dip mıgırdadı. Min inde yurgan astında bögärlänep, näni genä kalgan idem. Ul mine tartıp töşerde dä totındı sosarga, kay cireñ kıçıta... Äni mine yaklarga totındı. Şunnan min anıñ kulınnan ıçkındım da işegaldına, annan kapkanı açıp uramga... ça-bam-çabam, üzem hiçkaya barganımnı belmim... Ul tönne ındırdagı ärbälektä ütkärdem. Şunnan inde küp avırlıklar belän şähärgä kilep, şuşı kün zavodına kerdem...

— İh, bik küp avırlıklar kürgänseñ, — dide Raziyä, anıñ belägennän yomşak kına itep totıp.— Ä bit min dä, Sabir, belsäñ ide, nilär genä kürmädem...

Raziyä, närsäder uylagan kebek bulıp, süzennän tuktadı da tirän itep sulap kuydı. Alar bernikadär vakıt söyläşmi bardılar.

— Raziyä, ber söylärseñ äle sin al arnı miña, — dide Sabir.

— Söylärmen, bilgele, söylärmen...

— Beläseñ, menä şularnı söyläsäñ, ällä niçek küñel buşanıp kitä.

— Dimäk, sin inde alarnı taşlap kaçtıñ?

— Siña şulay añlaşıldımıni? Min annan soñ äle avılda küp tordım. Şulay da min kaçıp kitmädem. Barı da rizalık belän eşlände...

Alar tagın söyläşmi bardılar. Sabir, Raziyäneñ beraz gına kaltıranganın sizep:

- Tuñasıñmı ällä? -- dide, aña taba yılışa töşte. Kapka töbenä citkäç, alar tuktadılar.

- Kara äle, Sabir, sin üzegezneñ tseh buyınça yarış dogovorı punktlarınıñ ütäleşen tikşer äle. İrtägä ük tegendä barmıy torgansıñ? Annan sineñ urınıña ber cavaplı keşe bilgelärgä kiräk!

Raziyä inde bayagı yomşaklıgın yugaltkan. Häzer anıñ tavışında nindider eşleklelek bar ide. Alar saubullaştılar.

Kük külmäklelär

Bez — eşçe yäşlär,

Bezgä bar eş bilgele.

Şuña kürä bar eşkä dä

Çaklap kisäbez ölgene.

Ber, ike, öç. Ber, ike, öç.

Ber, ike, öç. Mä siña çükeç!

Kün zavodınıñ klubı kön dä şul cırlarnı işetä. Sähnädä uynauçılarga, betmäs-tökänmäs energiyäle yäşlek yalkını bitlärendä balkıgan keşelärgä äyterseñ kemder yıraktan kıçkıra...

Kızıp repetitsiyä bara. Sufler kıçkırıp-kıçkırıp ukıy, kemder anıñ artınnan deklamatsiyäli.

Çattagı östälgä tayanıp, ber yeget belän ber kız söyläşä. Alar belän berkem dä kızıksınmıy, çönki başkalar, därt birep, rollären başkaralar.

Şadra bitle, sargılt çäçle yeget, süzen dävam itep:

— Sez kayda eşlisez äle, Fatıyma? — dide.

— Min tegü mäktäbendä ukıym, — dide karatutlı kız.

— Ul mäktäp şähärneñ argı başında bugay. Sez şulkadär cirdän kilep yörisezme?

— Yuk, min bit bu tirädä genä toram. Repetitsiyä yasauçılarnıñ berse cırlıy başladı.

Söyläpşüçelär, tuktap, anıñ cırın tıñlap aldılar.

— Şäp cırlıy bit, — dide Sabir. Annarı: — Ul bit minem avıldaşım, — dip arttırdı. Soñınnan üze dä uñaysızlanıp kitte...

— Min anı beläm, — dide Fatıyma. — Häterem yal-gışmasa, iseme — Vafa, familiyäse Abdullin bugay?

— İye, Abdullin.

Alar artık söyläşä almadılar, çönki yulbaşçı Raziyä:

— Sabir Salahov! — dip kıçkırdı. Kıçkırdı da, ike kulın çäbäkläp: — Tınıçlık saklagız äle, iptäşlär! — dide.

Sabir sähnäneñ urtasına kilep bastı.

...Sähnädä kapitalistik illärneñ sugışka äzerlänüe turında «Ceneva östäle» kürsätelde. Änä Brian, ozın mıyıkların sıpıra-sıpıra, sugışnı «buldırmau» turında reç söyli. Ä süzennän tuktagaç, avızınnan havaga yalkın kütärelä. Brian rolen başkaruçı Sabir, reç arasında tuktap, mañgay tiren sörtä, annarı aldındagı stakannan «su eçä». Şırpı sıza, häm anıñ avızınnan havaga yalkın kütärelä. Klub kerosin ise belän tula.

İkençe nomer zavod tormışınnan alıngan. Kölläü tsehı komsomolları törlese törle urınga taralıp eşlilär. Bar eşläre — tämäke tartu. Beläk yuanlıgı itep mahra törälär dä tartırga utıralar, mahra törälär dä tartırga utıralar. Citmäsä, tseh mödire Kaşimov bu eştä bigräk tä ayırıla töşsä. Anıñ trubkası adäm kütärä almaslık. Änä añar komsomollar yarış dogovorı kütärep kilälär, ul äylänep tä karamıy... Şul vakıt sähnägä Raziyä çıgıp basa. Ul kükrägenä «Özeklek» digän yazu takkan.

Sez mine çakırdıgızmı?

Rähmät, min kildem.

Mine yäşätegez inde,

Kitmäskä kildem...—

dip cırlıy ul.

Yañadan kük külmäklelär çıgıp, komsomollarnı, eşçe yäşlärne, böten eşçelärne özeklek belän köräşkä çakıralar. Şunıñ belän pärdä töşä. Böten zalnı yañgıratıp kul çabalar.

Zalda ut kabınuga, kölläü tsehında eşläüçelärneñ dä bitlärenä kızıllık yögerä. Bigräk tä hurlanuçan Rähim, askı irenen teşlägän kileş, ut kabınuga, işektän çıgıp yugala... Ul, yodrıkların kıskan kileş, üzenä-üze söylänep kayta: «İrtägä ük, irtägä ük barın da oyıştırırga!» — di ul.

Bu nomerlarnı Vafa eşlägän. Añarda süzne, faktlarnı kalıpka salu kuäte bar. Bu kuäte öçen ul Raziyä tarafınnan maktala, Fatıyma tarafınnan söyelä, Sabir tarafınnan yakın kürelä.

Klubtan taraluçılarnıñ tavışları, söyläşüläre belän uram tuldı.

— Äy, kölläü tsehın köllädelär dä soñ!

— Söylärgä genä ciñel ul, bar äle, üzeñ ul tsehta eşläp kara!

— Ä ramoçnıyda ciñelmeni?

— Anıñ işe eşmeni ul, käcä savıp utıralar şunda...

Fatıyma belän Vafa klubtan soñarıp kına çıktılar da kuyı yafraklı tupıllar buylap alga atladılar. Vafa çattagı säğatkä karap aldı:

— İrtä ikän äle, — dip kuydı.

Alar, ber-bersen añlagan şikelle, süzsez genä bakçaga taba atladılar.

Bakça halık belän tulı ide. Keşelär alleyalar buylap yörilär, eskämiyälärdä utıralar, bakçanıñ kiçke saf, tın havasın sulıylar.

...Alar bakçanı ber-ike tapkır äyländelär. Canlı gazetta kemnärneñ rollären naçar başkaruları, kemnärneñ yahşı uynauları turında söyläştelär. Änä tege tau sırtında üskän siren agaçları töbendä äybät çirämlek. Bu alleyada halık ta yörmi. Yöri torgaç, Fatıyma da:

— Arıdım... — dide. Suzıp äytelgän süzenä üze yalgap ta kuydı: — Berär cirgä barıp utırsañ ide.

Vafa anı bayagı agaçlarga taba alıp kitte...

Tire belgeçe

Tireçe Änvärne Miläüşä avılında belmägän keşe yuk. Anıñ turı at belän atna sayın Spas bazarına tire töyäp kitüen miläüşälelär kürep kalalar. Änvär bay älegä avılda rähätlänep tora, älegä añar revolyutsiyä davılınıñ cilläre nık kagılmagan. Ul cillärdän yäşel kalay tübäle yort saklanıp kalgan. Alay bulsa da, davıl buluı kötelä. Bu davılnıñ bulaçagın Haşimov barometr kebek sizä.

Salah Yırtık gomer-gomerenä Änvärdä hezmätçe bulıp tordı. Utarlarga sıyışa almıyça üskän mallarnı karadı, tärbiyäläde, aslarına salam tüşäde, vakıtında kiräk qadär azıgın birde.

Soñgı yıllarda Haşimovka hucalıgın kimetergä turı kilde: ul artık hayvannarnıñ kaysın kaya sattı, kaysın urtakka asrarga birde. Şuña kürä Salahka eş kalmadı. Änvär: «Bu yıllarda bit äle keşe tota başlasañ, kulak-fälän diyärlär», — dip, Salahka ikençe ber eş — kötüçelek eşen tabıp birde. Kötü kötä başlagaç ta, Salah, iske ğadäte buyınça, här çärşämbe kiç Änvärlärgä bara ide.

Kiç bula. Änvär Kaşimov çärşämbe bazarınnan kayta. Ak kübekkä batkan turı aygırnı, tuarıp, baganaga bäyläp kuyalar. Änvär kul sumkası eçennän «kızıl baş»-nı çıgara. Butılkanı uç töbenä bik katı itep bärä. Ulı Kasıym, öygä yögerep kerep, çäşke alıp çıga. Salah belän Änvär tarantaska utırgan kileş kenä kägep alalar.

Sabir da Änvärgä hezmät itte. Kış könnärendä, berençe baskıç mäktäptä ukıgan çakta, ber kabartma kisäge öçen ul anıñ sıyırı asların karap kayta ide. Mäktäp ukıtuçısı Karip Musin yahşı keşe ide. Ul bar keşedän bitär Sabirnıñ tormışı öçen borçıldı. Sabirda ukuga därt barın, yarlı balasınıñ eş belän kümelep yugalaçagın sizep, dürt sıynıf betergäç tä, anı cideellıkka ukırga urnaştırdı. Bik nık yärdäm itte. Salah üze malayınıñ niçek ukıganlıgın, ukıp kem bula aluı turında kızıksınmadı. Tik Karipneñ, anı kürep: «Malaynı äräm itmä, Salah abzıy, añardan yahşı keşe çıgaçak», — digän süzlärenä karşı, kölemseräp kenä: «Äydä ukısın, ukısın, anıñ ber eşe dä yuk», — dip cavap kaytardı. Äyterseñ üze bik eşçän keşe ide. Läkin bervakıt Änvär Salahka da: «Sezneñ ni, kaytasız da kuışıgızda kırın yatasız. Ä bez, eşçän keşelär, tön yoklamıyça çababız...» — dip äytkän ide.

Kanton şähärendä açılgan «Soyuzkoc» tire cıyu bülegenä agentlar kiräk, digäç, Haşimov dus-iş arkılı anda da ürmäläp aldı. Häzer ul sovet çervonetsları belän eş itä. Tik anıñ zur ber kaygısı bar. Ul niçek kenä bulsa da çervonetslarnı, sovet banklarına birgänçe, üz bumac-nigında kaldıru yulların ezli. Şunıñ öçen ul, tirelär avır kilsen öçen, alarnı tozlıy torgan buldı. Çattagı ambarınıñ ber bülmäsenä toz kiterep töyätte.

Döres, tire cıyu eşendä añar baytak kına avırlıklar da kiçerergä turı kilde. Şularnıñ berse anı az gına tege dönyaga alıp kitmäde. Anıñ borını yanına kara başlı betçä çıkkan ide. Ul doktorga barıp kürengäç, alar aña: «Tagın ber genä kön soñgarıp kilsäñ, ıçkıngan bulır ideñ, sindä sibirskaya yazva bit», — didelär. Timerne kıp-kızıl bulgançı kızdırıp, şul betçäne yandırdılar. Änvärgä bik avır buldı... Ul üzen tämugta yanuçı gönahlı keşe, doktorlarnı zobanilar itep sizde.

Şunnan ozak ta uzmadı, revolyutsiyä davılı añarga nıgrak kagıldı. Kemder sovet agentı bulıp eşläüçe Naşimovnıñ elekkege kulak ikänlegen «Soyuzkoc» idaräsenä citkerde. Annan anı çıgarırga äzerländelär. Läkin ul alar çıgargannı kötmäde. Şähärdän aşıgıp kayttı da turı aygırnı, bolan kük zur körän sıyırın bazarga alıp barın sattı. Yäşel kalay tübäle olı öyeneñ täräzälärenä arkılı taktalar kadakladı häm şul könnän haşimov Miläüşädän çıgıp sızdı. Berkem dä anıñ kaya kitep yugaluın belmäde häm kiräk dip tä tapmadılar. Şähärgä kilep, ul kün zavodına eşkä kerde.

Bilgele, avıldan kilgän Kaşimov zavodta yahşı urınga urnaşa almadı. Häyer, ul üze dä ömet itmäde. Añar çimal skladına mödir bulırga täqdim yasadılar. Ul nikter moña künmäde. Pıçragrak bulsa da, kölläü tsehınıñ mödire bulırga rizalık birde häm şunda eşkä urnaştı.

Menä bügen dä Kaşimov, üzeneñ kıska brezent pin-cägen kiyep, eşçelärneñ eşläülären karap yöri. Çanga beryulı küp tire salıp yudırmıy, çista eşlänsen öçen bolgatkalap kuyarga kuşa. Kün zavodınıñ bik küp bülekläre bar. När bülegenä kerep karap çıkkanda, kön sizelmiçä ütep tä kitär...

Çimal skladı belän yänäşä kölläü tsehı suzılıp kitkän. Anıñ kalay ventilyatorları bertuktamıy zır-lap äylänep toralar. Çönki kölläü tsehında hava başkalarga karaganda naçar bula.

İşektän kergäç tä, borınnı yarıp, äçkeltem ber is añkıy. Barabannar bertuktamıy şaulap su çäçrätep äylänälär. Alardan çıkkan tavış maşinalardan çıkkanday toyıla.

Skladtan vagonetkalarga töyäp kiterelgän tirelär yüeşläü çannarı tiräsendä öyelep çirat kötälär. Beton idän törle pıçraklardan taza, çönki ayak astına tügelgän su idän astındagı şakşı sularnı çitkä çıgaru trubasına — kanalizatsiyä çeltärenä barıp totaşa. Tire yüeşläü çannarı idän urtasında kalkıtıp eşlängän. Skladtan kiterelgän pıçrak tirelärne şul çannarga ırgıtalar. Trubalar aşa çannarga salkın su kilä. Ul trubalar aşa kiterelgän par belän cılıtıla. Tire şunda cebi, barlı-yuklı yonına yabışkan pıçraklar şul suda yuılıp kalalar. Annan tirene ber kat alıp sarkıtkaç, tagın berniçä kat yualar.

Haşimov eşçelärgä törle kürsätmälär birä, citeş-sezleklärne äytä.

Tiredän çıkkan yonnı, kärzinnärgä töyäp, kipterü bülegenä taptıylar. Haşimov bu bülekkä dä küzen töşerä. Monda ber kart eşli. Ul bik yış kına tämäke tartırga yöri. Yış yörsä dä, ni öçender aşimov añar süz äytmi, belmim, kartlıgın kızgana, belmim, kartnıñ şulay tämäke tartuın kiräk taba. Biredä Marusya isemle matur gına ber rus kızı da eşli. Tämäke tartu bülmäsenä baru öçen, kartka kölläü tsehı arkılı uzarga kiräk. Haşimov, ul kartnıñ tartırga uzıp kitüen kürügä, yon kipterü bülmäsenä aşıga. İşekne yabıp kergäç tä, yak-yagına karanıp, keşe yuklıgın tikşerä. Marusyanı eştän tuktata.

— Tukta, Marusya, babaylar da eşläp ülgän, eş berkayçan betmi ul, ä menä yäşlek ütä!

Marusya borgalana:

— Döres, iptäş aşimov, döres, — dip, kerle kulların kiyemeneñ çabuına sörtä başlıy.

Haşimov Marusyanıñ iyäk astın üzeneñ tupas barmakları belän tota. Kız karşı kilmi, kaşların sikertä, küzlären uynata başlıy. Alar onıtılıp kitälär. Ul, üze dä sizmästän, Marusyanı koçagına ala. Kinät işek açıla. Yötkerä-yötkerä, zur kärzin kütärep, yon yuuçı kart kerä. Läkin ul kürmämeşkä salına. Berdän, Haşi-movtan kurıksa, ikençedän, kızdan yahşısınmıy. Ul kerügä, Marusya tiz genä suşilka yanına bara, ä Haşimov tizräk häm kübräk eşläü turında Marusyaga kürsätmälär birä başlıy.

Bervakıt Haşimovka Sabir belän oçraşırga turı kilde. Şähärneñ taş uramında oçragan Sabir aña az gına kızganıç toyıldı. Ul däşmi genä uzıp kitärgä çamalagan ide dä, Haşimov üze karşısına bardı:

— Nihäl, avıldaş? Kayan cil taşladı? Ni eşläp yöriseñ?

— Eş ezlim. Ä sin kayda eşliseñ?

Haşimov üzeneñ kün zavodında eşläven Sabir-dan yäşermäde. Şulay da kün zavodın yamanlap söyläp kitte:

— Hiç rätläre-çiratları yuk, akça äz töşä, eşçeläre kaçalar...

Haşimovnıñ Sabirnı ikençe kürüe kün zavodında buldı. Ul skladtan vagonetkaga tire töyäp mataşa ide. Haşimov bu yulı inde anıñ yanında sırpalana başladı.

— Nigä min eşli torgan tsehka kermädeñ? Avıldaş bulgaç, akça yagın da rätlägän bulır idem, — dide.

Sabir: «Ah, kapkorsak, minem bu zavodka kerüdän şürliseñmeni?» — dip uyladı. Ä Haşimov, eçennän genä: «Bette. Sızudan başka yul kalmadı», — dip kuydı.

Şulay da ul, yözenä mölayımlık çıgarıp, Sabirga endäşte:

— Kerep-çıgıp yörgälä, avıldaş, min menä şunda gına.

Canlı gazetta bulgan hälne Haşimovka şul kiçtä ük citkerdelär. Ul öyendä ide. Häbär işetelgänçe ük, başın kıyşayta-kıyşayta, ozak itep närsäder yazdı. Ahırı kulındagı kalämen kara savıtı çitenä kuyıp uyga battı: «Yuk, ber vakıt kiler, Haşimov, hiçşiksez, bayır. İske baylıktan da uzdırıp, yañadan mal-mölkät cıyar, yañadan üz eşenä, tire cıyarga totınır. Menä bu zavod tireläre Haşimov kulında bulsınnar ide, ul alarnı kaya ozatırga, niçek akça tabarga beler ide». Bu uylar anı här könne diyärlek şulay yödätälär ide.

...Uyların bülep, kemder täräzägä çirtte, Haşimov kurkıp kitte. Ul işek açarga çıktı. Rähim ikän.

Rähim işektän kerü belän äytep saldı:

— Äy peşerdelär dä soñ sine!

— Kayda? — dide Haşimov, üze agara töşte.

— Canlı gazetta. Sin genä dip, sin genä tügel inde: tsehıbız belän...

— Nişläp? Ni citmägän tagın alarga? Rähim söyläp kitte:

— Promfinplan bervakıt tulmıy, dilär, komsomollar tämäke tartu belän vakıtların ütkärälär, dilär, tseh mödire zur portfel, zur trubkadan yörüne genä belä, dilär, komsomollarnıñ yarış açuına karşı töptä, dilär...

— Yalgan bu, yalgan, min nik karşı bulıym.

— Şulay dilär bit.

Anıñ süzen bülep:

— Yulbaşçısı, yulbaşçı kem? — dide Haşimov. Anıñ küzlärendä açu çatkıları yaltırıy ide.

— Raziyä Bayazitova, — dide Rähim. Annarı arttırıp ta kuydı: — Min yarış oyıştırıyk dip bik küptän äyttem bit. Ä sin..

Raziyä Bayazitova

Raziyä, byurodan kaytıp, üz bülmäsenä kerde. Bülmä tın, tik säğat kenä kelt-kelt yöri. Täräzädän ay nurı kerep, bülmäneñ yartısın yaktırtkan. Miç sırında mäçe mırlıy.

Raziyä, ut kabızmıy gına, karavatına barıp utırdı... Ul häzer Sabir turında uylıy, anıñ belän berençe oçraşunı küz aldına kiterä. Menä Raziyä tsehlar sayın canlı gazetka telägän keşelärne yazıp yöri.

Şadra, dulkınlanıp torgan sargılt çäçle ber yeget:

— Närsä soñ ul canlı gazet? — dip sorıy. Raziyä añlata. Tege yeget:

— Alay bulgaç, mine dä yaz, — di.

Annan soñ anıñ iptäşe, kara çäçle, karatutlı, oyal-çan gına yeget tä:

— Mine dä yaz, min Vafa Abdullin, — di. Tora-bara canlı gazeta öçen bik tä faydalı keşe

bulıp çıga. Ul zavod eçendäge vak-töyäklärne kürä belä, şularnı cırga da sala.

Annarı Raziyä Salahov kiçergän tormış avırlıkların üzeneñ kürgännäre belän çagıştırıp çıga. Añar Salahov kürgän avırlıklar inde tanış, bar da anıñ aşa ütkän kebek kürenälär.

Ul belä başlagan avırlıklarnıñ oçı dähşätle açlık yıldan kilä. Şul yıldan başlap berençe kabat, bala küñelendä yäş agaçka ütken pıçak belän kirtläp ez kaldırgan kebek, yarlılık tormışı gomer buyına söylärlek ez kaldıra.

Açlık yıl.

Kötüçe Bayazit kart avılda berençe bulıp açıga başlıy. Anıñ ike balası, miç başında iske çüpräklärgä törengän kileş, cılılık ezlilär. Ä cılılık yuk.

Bayazit açlıkka bireşä başlıy. Ul çıdıy almıy, azak çikkä citä... Säkedäge mendärgä kaplanıp üksep-üksep yılıy başlıy. Kürşelär Çıgış tavınnan maylı kara balçık alıp kaytalar. Üzaldına karalıp, maylanıp torgan bu balçık äti keşeneñ soñgı azıgı bula. İrtägesen balalar miç bantınnan gına yükä çıptaga törelgän ülekne kemnärneñder alıp çıguların kürep kalalar.

Küp tä uzmıy, ana da ahır çikkä citä.

Avılda şatlıklı häbär tarala: açlar öçen avılga kukuruz kaytarıla. Änise, üzeneñ keçkenä çanasın tartıp, kukuruz birgän cirdän payık alıp kayta. Küp tä ütmi, balalar öçen aşhanä açıla. Läkin bu şatlıknı änise genä kürä almıy. Äti-änisez kalgan Razinne avılga kilgän ber kızılarmeets şähärgä alıp kitep balalar yortına birä.

Raziyä ul vakıtlarnı töştäge kebek kenä häterli. Yıllar ütä, ul inde üsmer kız bulıp citeşä. Añar: «Sin zur inde», — dilär. Anı balalar yortındagı ber iptäşe belän şuşı kün zavodına urnaştıralar.

Kayvakıt süz çıga. Yegetlärneñ kayberläre: «Yuk, imeş, sin teläsäñ nişlä, tabiğat barıber ul sine ciñä. Sin üz gomereñdä kemne dä bulsa beräüne yaratırga tiyeş...» — dilär.

Raziyäçä bu döres tügel.

«Duslıkmı, iptäşlekme?» soravı anıñ üzençä, Raziyäçä çişelä. Ul barısı belän dä dus, barısı belän dä iptäş, üz sıynıfı keşelären tigez yarata. Şuña kürä añar başka berkemne dä alardan — şuşı sıynıf keşeläre eçennän ayırıp alıp yaratmas kebek.

Bälki, ul Sabirnı yaratadır? Yuk, bu andıy yaratu tügel. Bu yaratu iptäş kızlarnı, ramoçnıydagı brigada çlennarın yaratudan berni belän dä ayırılmıy şikelle...

Kölläü tsehında eşläüçelärgä yarış açu därte kızlar arasında küptän yöri ide inde. Şulay da ul bertörle kalıpka salınıp oyışıp citmägän, şunı kuzgatırga, şunı algı planga kuyarga kiräk. Kölläü tsehında eşläüçe Rähim kergäç tä, kızlar beräm-beräm añar üzläreneñ küñellärendä yörgän yarış punktların äytep çıktılar:

— Bez menä akçabıznıñ un protsentın här aynı saklık kassasına kaldırabız, sez dä şulay eşlägez!

— Bez eşläp çıgarunı yöz protsentka citkeräbez, brak, progulnıñ zatın da kaldırmıybız, sez dä şulay eşlägez!

Soñgısı Rähim öçen äzräk caysızrak buldı. Komsomol Rähim kepkasın bötenläy alga taba şuıştırdı da, başın kaşıy-kaşıy:

— Busı belän tezgä sugasız, malay, Raziyä, — dip kuydı.

Bolay Rähimgä äytep çıgaru gına yarış açu tügel ide, anı böten zavod belerlek, här tseh işeterlek itep äytäse ide.

Kızlar şuña äzerländelär.

Raziyä ramoçnıy tsehta eşläüçe kızlarnıñ brigadirı ide. Kayçandır aña, avılga kaytkaç, şäl bäyläü eşen kürergä turı kilde. Yortka yaña gına töşkän alsu bitle, kiräk bulsa da, kiräk bulmasa da härvakıt beläklären sızganıp yöri torgan yäş kilen näzek kenä itep erlägän bärän yonınnan aruga yabınır öçen şäl bäylägän ide. Bäyläp betergäç, şälne agartıp yudılar, sıktılar; kipterer öçen, şälneñ här tele sayın berär kadak kagıp, taktaga tarttırıp kuydılar. Menä şul şäl kadaklau alarnıñ häzerge eşlärenä bik ohşıy ide.

Ramlau bülege dä zavodnıñ bantka tsehları kebek: täräzäläre yaktı, divarlar törle lozunglarga bizälgännär. Eşläüçelärneñ barısı da hatın-kızlar, şuñadırmı ayıruça pöhtälek kürenä. Kullarına keçkenä keläşçälär totkan bu hatınnar, tirene östäl taktası sıman taktalarga tartıp, probkalarga ohşaşlı peşkalarnı tireneñ kırıyına kagalar.

Yarışnı kölläü tsehına belgertü köne citkän ide.

Raziyä tänäfes vakıtında yazılgan dogovornı ukıp kitte:

— İptäşlär, tıñlagız, tege äkämätlärne yarışka çakırabız. Min monda yazdım, kalgannarın östärbez. Ukıym:

«Bez, Lenin isemendäge kün zavodı eşçeläre, ramlau tsehındagı Bayazitova brigadası, biş yılnı dürt yılda tutırunıñ barlık cavaplılık ların iskä alıp, udar brigadaga oyışıp häm sotsializm yarışına çıgıp, partiyä tarafınnan alga kuyılgan burıçlarnı eşçelär sıynıfınıñ batırlıgı belän ütävebezgä hökümätebezne ışandırabız.

Kölläü tsehındagı iptäşlärne üzebez belän tiñläşergä çakırıp, tübändäge şartlarnı här ike yaknıñ da ütäülären sorıybız:

1. Eş könen tıgızlau, braklarnı bötenläy yuk itü, progullarnı yasamau (kiräksez söyläşülär, tämäke tartularnı beterü H.6.).

2. Maşinalar östennän şeflık alu, eş koralları belän sak eş itü, kadaklarnı kiräkmägän urınga totmau, alarnı idängä taşlamau.

3. Birelgän eş bäyälären udar hezmät nigezendä tübänäytergä tırışu, şunıñ belän hökümätkä äyberneñ eşlänep çıgış bäyäsen töşerergä yärdäm itü.

4. Aylık akçabıznıñ 10% ın saklık kassalarında kaldıru, monıñ belän ilneñ industriyäläşü fondına yärdäm itü.

5. Eşläp çıgarunı 100% ka citkerü, üzebezneñ tsehtagı bulgan säbäplär arkasında başka tsehlarga hiçber özeklek tudırmau.

6. Kiräk bulgan çakta yal könnärdä dä eşläü».

— Raziyä, sin bit tegelär turında bernärsä dä yazmagansıñ?

— Kemnär turında?

— Administratsiyä turında.

— Nindi täqdimnär bar soñ?

— Mä yaz berne, mineken yaz äle: keläşçä belän çükeçlär härvakıt bulıp torsınnar.

— Buldı, — dide Raziyä.

Annan soñ Raziyägä kızlarnıñ täqdimnäre ber-ber artlı yava başladı:

— Ä kadrlar turında?

— Bezneñ tsehka iñ kimendä biş öyränçek alırga kuşarga.

— Tagın?

— Eşkä kilüne häm eşläp çıgargan produktsiyäne nık isäpkä alu turında...

Kızlar onıtılıp ozak utırdılar, läkin berseneñ isenä töşte:

— İptäşlär, aş aşamıy kalabız.

Kızlar ber-ber artlı, aşıgıp, dogovorga kul kuydılar. İñ soñınnan dogovornı eş kiyeme kesäsenä bökläp salgan Raziyä ciñel genä, baskıçlar aşa tübängä, aşhanägä taba atladı.

Raziyä irtägesen dogovornı kölläü tsehına alıp kerde. Ber genä minutka alar Kaşimov belän küzgä-küz oçraştılar.

Ul, muyının suza töşep:

— Kem kiräk ide sezgä, tutaş? — dide.

— Rähim kayda?

— Şundadır, — dip, Haşimov tsehnıñ ikençe başındagı buşlıkka kulı belän kürsätte.

Haşimov Raziyäneñ Rähim yanına kitkänen häm alar-nıñ böten häräkätlären centekläp karap tordı. Menä Raziyä kesäsennän nindider ber yazu çıgarıp ukıdı. Annan yazunı Rähim üz kulına aldı häm ber kat karap çıktı. Alar, närsä turındadır ozak kına söyläşkäç, kul bireşep ayırılıştılar.

Kız kitärgä cıyıngaç ta, başın yaktıga taba borıp:

— Kara, ozaklama, — dip kuydı.

haşimov, postka kuyılgan kiräksez sakçıday, kilbätsez zur ayakları belän idängä şap-şop basıp, ärle-birle yörde.

Yaña kergän kıznı Naşimov, bilgele, belä ide. Çönki küptän tügel bulıp uzgan canlı gazetada Haşimovnı zur trubkası belän kürsätkännär ide. «Künçe» gazetasında da aşimov turında çäneçkele mäqalä basılıp çıktı. İmeş, ul vakıtında başka tsehlarga kiräkle çimalnı ölgertmi. Udar brigadalar oyıştırırga komaçaulıy. «Tagın mine gazetaga yazarga kergänder äle bu kız, — dip uyladı ul. — Yuk inde, bu yulı yazu belän genä kalmas, törle material cıya başlasa, bötenläy zavodtan sörderer».

Haşimov şuñardan kurıktı.

Ul, yomşak kına basıp, Rähimgä taba yünälde. Başta anıñ eşlägänen karap tordı. Annan, cay çıkkaç, süzen başladı:

— Nişläp yörgän bula ul kız tagın? Rähimneñ nigäder belgertäse kilmäde:

— Yuk, bolay gına.

aşimov Rähimneñ neçkä hislären bel mäkçe buldı, ahrı, barmagın öskä kütärep:

— Kara, sin kızlar belän bik şayarma! — dip kuydı. Rähim yılmaydı gına. Añar Haşimovnıñ tel töbe bik

añlaşıla ide.

İñ oyışmagan häm oyıştıru öçen caysız da bulgan tseh kölläü tsehı ide. Çönki monda, berdän, sezonniklar, kara eşçelär eşläsälär, ikençedän, tseh mödire Haşi-mov kübesençä eşkä ayak çalıp kilde.

Säğat dürt tuldı.

Gudok eşçelärgä öylärenä kaytırga häbär birde. Zavod kapkasına sıyışa almıyça, eşçelär törkem-törkem bulıp eştän agıldılar. Haşimov ta, naçar tiredän tegelgän zur portfelen kütärep, brezent pincägeneñ töymälären kaptıra-kaptıra, tsehtan çıktı.

İkençe smena kilde.

Tsehnıñ ber buş poçmagına berençe smenada eşläüçelär cıyıldılar. Rähim süz başladı:

— İptäşlär, eş menä närsädä, sezgä bilgele häl inde ul: bezneñ tsehka bantka tsehlarnıñ da yazmışları bäylängän. Küräsez, bezneñ tsehta eş aksap bara. Skladtan kilgän tirelär äle dä bulsa çirat kötep yatalar... Bolay bulganda, bez üzebezneñ tsehnıñ promfinplanın tutırmau gına tügel, zavod promfinplanına da zıyan kiteräçäkbez. Menä minem kulda ramlau tsehında eşläüçe kızlarnıñ dogovorları bar. Alar bezne üzläre belän yarışka çıgarga çakıralar.

Ul baya Razin belän tikşergän dogovornı ukıp çıktı. Berkem ber süz däşmäde. Bar da söylär süzlären kayadır yäşerdelär.

— Yä, nişlibez? — dide Rähim.— Hurlık bit, kızlardan da artta kaldık, yıgılıp ülärlek hurlık...

İptäşläre belän ozak uylaşıp torgannan soñ, ul tagın başta äytelgän süzne kabatladı:

— Yä, nişlibez? Aradan beräü:

— Bilgele, kabul itäbez! — dide.

— Yuk, alay tikşermi-nitmi genä kabul itüdän fayda yuk. Bezgä üz punktlarıbıznı äzerlärgä kiräk.

Beräü karşı töşte:

— Ölgererbez äle, başta çandagılarnı kararga kiräk.

— Yuk, alarnı karap kına kalırga yaramıy, buksirga alırga, üzläre ölgerä almagan cirdä yärdämgä kilergä kiräk.

...Dogovor kızlarnıkı tösle ük başlandı. Berençe punkt zavodnıñ barlık tsehları öçen dä möhim bulgan çimalnı tsehlarga vakıtında ölgertü, eştän tuktalularnı beterü ide. Anıñ artınnan başka punktlar tezelep kittelär...

İrtägesen Rähim Raziyä belän tagın oçraştı. Alar dogovor yazgan käğazlärne alıştılar.

Tsehtagı kızlar da dogovorda yazılgannar belän kızıksındılar:

— Kaya, äki, ata yalkaular ni yazgan bulgannar? Ukıp çık äle!

Raziyä dogovornı ukıp çıktı. Ukıp çıkkaç ta, ber kız:

— Bu bezneke tösle ük bulgan iç! — dip kıçkırıp cibärde.

— Barıbız da ber teläk öçen köräşkäç, ber bulmıy, niçek bulsın soñ! — dide ikençe kız.

— Min, äki, tökermäslär dä dip uylagan idem.

— Nişläp alay itsennär, üzebezneñ iptäşlär iç alar! Rähim üpkälägän sıman äytep kuydı:

— Ay-yay, Fatıyma, «tökermäslär dä» dip kararga ber dä kileşmi inde. Bez bit Sovetnıñ ügi balaları tügel. Bezneñ dä sez yangan teläklär belän yanasıbız, kollektiv aldında eş kürsätäsebez kilä.

— Yuk, üpkälämä tagın sin, Rähim, min bolay gına, şayarıp kına.

Rähim, tersäge belän östälgä tayangan kileş:

— Äydägez, köç sınaşkaç sınaşıyk inde, kem ciñär,— dip kuydı.

Kızlar, şatlıktan därtlänep, biyegän sıman sikereştelär:

— Bez ciñäbez! Bez ciñäbez!

Ciñü köne

Zavod korpusınıñ krepost kebek suzılıp kitkän cirenä zur täräzäläre belän mehanika masterskoyı kilep totaşa. Monda kümerlär neçkä yalkın telläre belän kızgan timerne yalıylar. Timergä timer bärelep, üzençälekle muzıka tua...

Zavodta mehanika tsehı zur urın almıy. Şulay da maşina vatılsa, elektr utı belän berär problema kilep çıksa, timerdän berär närsä eşlärgä kiräk bulsa, meha-niçeskiyga yögerälär.

Sabir belän Vafa da şuşı tsehta eşläde. Sabirga monda bik az vakıt eşlärgä turı kilde. Ä Vafa haman keşe belän aralaşa almadı. Berençedän, «keşe» dip kart timerçe Boriska äytsälär, ikençedän, master Seleznevnı şulay atıylar. Başkalar äle haman keşe bulıp citmägännär. Alarnıñ keşe bulır öçen äle baytak öyränäseläre, kullarınnan äle şaktıy timerne ütkäräseläre bar.

Ber cıyılışnı Sabir äle dä bulsa onıtmıy: niçekter här tseh sayın promfinplannı ütäü turında eşçelär gomumi cıyılış: aldında väğdä birdelär. İñ soñınnan Boris ta kütärelde.

Ul salmak tavış belän söylärgä totındı:

— Promfinplannı tutırır öçen, un säğat eşlärgä kiräk bulsa, un säğat eşlim. Minem tsehtagı lar bar da şulay diyärlär. Yal könemne dä yal itmim — kiräkmi. Plan tulgaç — bezneñ bäyräm! Añlıysızmı, plan tulsa, üze bezgä yal bula ul...

Tıñlauçılar:

— Bügen Boris käkkän bulırga kiräk, — didelär.

Anıñ şundıy ğadäte bar ide. Eş aldınnan, kesäsennän çıgarıp, äz genä kapkalıy ide ul. Anıñ bu eşen tseh-taşlarınnan beräü dä «kürmäsä» dä, barı da belä ide. Yuk, Boris ul könne «ak»nıñ tamçısın da kapmagan ide. Eçendä kaynagan teläkne, uynı, fikerne añlatalar ide ul süzlär.

Boris gomerendä mäktäp, uku digän närsäne belmäde. Başta ul timerçelekkä örderüçe bulıp kına kerde... Yäş Boris äkrenläp yugarı baskıçlarga taba ürmäläde. Şulay da ul yazarga öyrände. Kulına eläkkän teläsä nindi kitapnıñ soñgı bitenä qadär küzennän kiçerde, şulay itep, üzlegennän belem aldı.

Oyışıp eşläüneñ iñ berençe doşmanı bulıp masterskoyda Boris sanala. Ul menä, eşlik, di, tırışa, başkalarga da tırışıp eşlärgä kuşa, yarışırga da karşı tügel, ämma añar udar brigadalar tözemäsennär, Borisnı udarnik itmäsennär, çönki bolar, anıñça, bar da formal kebek kürenä. Ul eştä üzenä has «buntarlıknı» saylap aldı: keşe yalgız gına tırışsın, añar berkem baş bulmasın, añardan bertörle cavap almasınnar, anıñ öçen kanunnar, kagıydälär, dogovorlar, punktlar yazmasınnar. Şunnan çıgıp, Boris brigada oyıştıruga karşı...

— Oyıştırıgız, min karşı kilmim, tırışıp eşlärmen, ämma mine isemlekkä kertmägez...— dip söyli Boris.

Mehaniçeskiy tseh belän timerçelek tsehı ber korpusta urnaşkan. İşektän kergäç, äüväl timerçelek tsehı. Tagın ber işekne açsañ, mehanika tsehı başlana.

Kara-karşı kuyılgan ike stanokta yaña gına kara eşçedän kütärelgän Sabir belän Vafa eşlilär.

Änä Seleznev, borın östendäge keçkenä küzlegen alıp, kesäsennän kulyaulıgın çıgarıp, küzlek pıyalaların sörtte. Boltorez stanogınıñ äylänüen master äyterseñ berençe kat kürde. Timerneñ ayak astına töşüen ul ozak karap tordı. Sabirga bu ällä niçek caysızrak bulıp toyıldı. Äyterseñ master anıñ eşennän razıy tügel.

Läkin master berni dä däşmäde. Avız eçennän sızgırınıp, kitärgä ber-ike adım atlagan ide dä, kire kilep süz kattı:

— Salahov, sin bezdän kitäseñmeni?

— İye.

— «Svetogreocamı?

— Min üzem kitmim, cibärälär.

— Calko, tiz töşengän bulır ideñ. Menä razryatıñnı arttırırga dip tora idem. Calko... Ä üzeñneñ kitäseñ kiläme?

Sabir moña ni dip tä cavap kaytarırga aptıradı... İke törle añlaşırlık bulsın öçen:

— Kilsä dä, kilmäsä dä, aña bit karamıy, — dide.

— Da, şulay şul inde. Şulay da, anda bargaç, şuşı eşkä kerergä tırış.

Yarış avırlık belän bulsa da bu tsehka da kerde. Komsomollar tseh kiñäşmäsendä ul mäsäläne kuzgattılar.

Boris tagın karşı töşep karadı:

— Oyıştırıgız, eşlägez, läkin min karşı. Min eşkä karşı tügel. Min eşne yaratam. Min brigadaga kerä almıym. Minem naturam anı kütärä almıy. Min üzem tırışırmın. Üzem genä.

İke keşe, ike master bügen pıçakka-pıçak kildelär:

— Sobraniyelärdä sin bugaz yırtasıñ!

— Min bit üzem turında söylim, Sergey Nikolayıviç, söyeklem. Eşlim, unike säğat, unöç säğat eşlim, no oyışu minnän bulmıy. Naturam kütärä almıy, añlıysıñmı sin şunı, yukmı?

— Añlıym, añlıym kaysı gaykañ buşaganın, — dide Seleznev.— Frantsuz açkıçı yuk äle, tärbiyä alasıñ bar äle sineñ, tärbiyä alasıñ bar. Eşçe cırı tügel bu, Boris! Sin anarhistlar cırın cırlıysıñ. — Ul, açulanıp, yodrıgı belän östälgä kiterep suktı: — Añlamagan keşegä añlatuı avır da soñ! — Annarı azrak basılganday buldı: — Sin, Boris Petroviç, alay anarhist-lanma, sin Sovet vlastenda yäşiseñ, üz iptäşläreñ belän bergä bul. Sin eşçeme?

— İye, eşçe.

— Sin eşçe iptäşläreñ belänme?

— Äydä, andıy mäsälägä kermä äle sin. Oyıştırıgız, mine yazmagız, min yazılmıyça gına eşlim.

Küp süzlärdän soñ timerçelär — üzlärenä, mehaniçeskiy tseh üzenä berär brigada oyıştırdılar.

Eştän çıgışlıy, Sabir belän Vafa süzgä kildelär:

— Vafa, ike stanok belän eşläp bulır ideme? — Sabir şundıy sorau belän Vafanıñ yözenä karadı.

— häy, kit, malay, eştän çıgarsıñ.

— Minem alay da sınap karıysım kilä äle.

— Kit inde, yuk belän sataşma...

Ramoçnıydan ber kötü kızlar çırkıldaşıp, yögereşep çıktılar. Şular arasında Raziyä dä bar ide. Ul Sabirga kıçkırdı:

— Sabir, Sabir, siña ber süz äytäsem bar.

Sabir Razingä taba kitte, Vafa belän söyläşkän süz özelde.

— Äydä aulakka barıyk, Razin, digen, Sabir! — dip, kızlar arasınnan beräü kıçkırdı.

Barısı da şarkıldaştılar.

Alar ber çittän atladılar. Razin süz başlap kitte:

— Sabir, menä närsä: Naşimov digän keşe Miläüşäneke ikän, sin anı beläseñme?

— Nik belmim, ul bezneñ avılnıkı şul.

— Ul nindi keşe?

— Töskäme?

— Yuk, çıgışı yagınnan. Revolyutsiyägä qadär kem ide ul?

— Ber tireçe ide şunda. Bezneñ äti dä, min dä añarda hezmätçe bulıp tordık.

Ul, Sabirga üpkälägän şikelle karap:

— Nik sin anı başta uk äytmiçä yördeñ? — dide.— Menä kölläü tsehınıñ kvartal zadaniyesen üti almavı närsädän ikän, eh! — Annarı ul irennären kıstı. — Yarıy, min anı kiräkle urınga citkerermen.

— Min bit anı belälär dip toram. Närsä, ul belgeç bit...

Sabir üzen aklarga teläde, läkin üz süzennän üze kızardı.

* * *

Haşimovnı zavkomga çakırdılar.

Zavkom bülmäse başka bülmälärdän ällä ni ayırılmıy. Anıñ divarlarında, başkalarnıkındagı kebek, bügenge köräşneñ lozungları kürenep toralar. Divarda Lenin, Stalin räsemnäre. Urtaga östäl kuyılgan. Anda zavkom predsedatele Hadiyev utıra.

İşektän zur trubkalı, brezent kiyemle beräü kürende:

— İsänmesez!

— İsänme!

— Sez mine çakırttıgız?

— İye. Sezneñ belän beraz söyläşep alası bar ide. Utırıgız.

Haşimov östälgä karşı torgan urındıkka kilep utırdı.

— Naşimov iptäş, sezneñ tsehta plan niçek, bügen bit yegerme altısı?

Zavkom, ber küzen kısa töşep, şul soraunı birde.

— Niçek dip sorıysız, Hadiyev iptäş, bezneñ hämmä adımıbız sezgä bilgeleder inde dip uylıym: himikatlar citeşmi. Döres, çimal bar, läkin eşçe köçe äz. Sotsializmça eş metodların äle dä bulsa üzläşterep citkerä almıybız... Annan soñ, onıtmaska kiräk, kölläü tsehınıñ eş şart ların üzegez beläsez.

— Sin obektiv säbäplär artına kaçma, konkret itep äyt, närsälär citeşmi?

Ul östäl tartmasınnan zur bloknot çıgardı da Haşimov äytkännärne yaza başladı:

— Himikatlar citeşmi. Laboratoriyäne kısarga kiräk. Buldı.

— Brigada yuk.

— Gafu itegez, sezdä bit brigada bar: Rähim brigadası.

— Belmim. Alar miña äytep eşlämädelär.

— Gacäp inde, ber-beregezne beleşmi eşlisez. Yarıy alaysa, brigadanı nıklap yulga salırga.

— Eşçe köçe citeşmi...

— Bez artık eşçe köçe ala almıybız. Ul vakıtta östämä rashodlar, — dide Nadiyev, karandaşın öskä kütärep. — Menä bolay itsäk, tovar bäyäse üsäçäk. Eş könen tagın da tıgızlandıru turında köräş alıp barırga. Betteme?

— İñ zurları şular.

— İnde häzer äz genä üzegez turında. Sez bit äle, yal-gışmasam, Miläüşäneke bulasız?

— İye, şul avılnıkı bulam.

— Sezneñ avıldagı könküreşegez niçek ide?

— Urta hälle krästiän. Üzem Sovetka tire cıyadır idem.

— Batrak tottıgızmı?

— Yuk, min üzem totmadım. Minem ber eşkä yaraksız kart äti bar ide. Bez anıñ belän ber öydä: ul yugarıda, min tübändä tordık. Miña nişläp batrak kiräk bulsın üzemneñ bu beläklärem bar çakta...

Ul beläklären kürsätte.

— Ä zavodka nindi yazu belän kildegez?

— Nindi yazu belän kilim, revolyutsiyä başınnan Sovetka tire cıydım. Bervakıt lişun bulganım yuk. Yazular küp minem, äle menä monda da bar. - - Ul, aşıgıp, eçke kesäsennän bumacnigın tartıp çıgardı: — Menä karagız: busı «Kocsoyuz»da tire cıygan öçen birelgän.

Predsedatel, tämäkesen tartıp, yazunı karaştırga-ladı da:

— Sez bit, batrak totmadım, disez... Monda eşläüçe Salahov sezdä batraklıkta eşlägänen äytep tora.

— Döres, Salahov eşläde. Tik ul mindä tügel, ätidä eşläde.

Alarnıñ süzläre bette. Zavkom predsedatele Naşi-movka üze hakında tagın östämä dokumentlar tabarga kuştı.

Ul bülmädän çıktı häm baskıçka taba yünälde. Baskıçtan tübän töşü añar änä şul häzerge totkan urınnan — tübännän tübängä taba töşü kebek kürende...

* * *

Bügen belderülär elenä torgan taktada kızıklı gına ber mäğlümat bar ide.

«Kem ala?

Aşıgıgız! Aşıgıgız!

Aynıñ, azakkı könnäre yakınlaşa. Komsomol yaçeykası zavod külämendä üzenets promfinplanın aldan tutırgan tsehka kuçmä bayrak büläk itäçäk. Bar tsehlar da küçmä bayrak öçen köräşkä!»

Klub işegennän kergäç tä iñ aldagı vitrinaga ere häreflär belän şul belderü yazılgan ide.

Menä işek şıgırdadı. İşektän Raziyä belän ber iptäş kızı kerde. Alar vitrinaga yakınlaştılar. Raziyä belderüne kıçkırıp ukıp çıktı da:

— Alabız, üzebez alabız! Berkemgä dä birmibez! — dide.

Yanındagı iptäşe sorau birde:

— Bügen niçäse, yegerme bişeme äle?

— Yegerme bişe.

— Ä bezneñ plan niçä protsentka tulgan?

— Tuksan ikegä citkän inde.

— Alay bulgaç, arttırıp ütärgä bula. Alar alga atladılar.

İşektän Vafa belän Sabir da uzdılar. Alar da belderüne ukıdılar:

— Bezdän ıçkınır, Sabir, bulmas bezgä...

— Nik alay? Biş kön tırışıp kararga kiräk. Äydä, eştän soñ kalıp eşläü täqdimen kertik.

— Yarıy şul.

Alar da alga atladılar.

İñ ahırdan Rähim kilep kerde. Anıñ da küzläre belderügä törteldelär. Ukıgan sayın, ul üzendä bertörle uñaysızlık, töşenkelek sizä bardı. «Bälkem, bulır äle, tagı köç kuyıp, biş könne eşläp kararga kiräk», — dip uyladı ul. Anıñ küz aldına yüeşläü çannarı aldında tau-tau bulıp yatkan tirelär, Naşimovnıñ himikatlar yuk digän bulıp eşkä ayak çaluı, tagın başka şundıy närsälär kilep bastı.

İnde belderügä iptäş bulıp anıñ östendä yangan elektr lampası gına kaldı...

Çislonıñ berençe köne ide.

«Künçe» gazetası bügen köndägedäy ike tapkır zurrak bulıp çıktı. Öylägä aşka utırgan eşçelärgä aşhanädä anı taratıp çıktılar. Gazetanıñ başında uk «Komsomolnıñ küçmä bayragın ramoçnıy aldı, kiläse ayda başka tsehlar bayraknı ramoçnıydan alırga tırışsınnar. Ramoçnıy, ciñüeñne nıgıt, yarış bayragın tübän töşermä!» digän süzlär buydan-buyga suzılıp yata. Ramoçnıyda aylık zadaniyeneñ yegerme sigezenä 100% tulganlıgı, karşılau planınıñ 10% ka ütälgäne äytelä. Kölläü tsehın tagın sügälär. Ul «Obektiv säbäplär astına kaplanıp» digän mäqalä utlı, çäneçkele süzlär belän başlana.

Mehaniçeskiy tsehta plan 95% ka ütälgän. Ul tsehka bagışlangan mäqalädä timerçe Borisovka bik katı eläkkän. Mehanika tsehı turında tübändägelär dä äytep uzıla: «Mehanika tsehında da uñışlar yuk tügel, komsomollar tarafınnan kertelgän udarçılık tsehnı kuzgattı diyärgä kiräk.

Komsomol äğzası Salahov proizvodstvonıñ aldıngı batırı ikänlegen eştä kürsätä aldı. Ul berüze ike boltorez stanogı belän eşli başladı. Şunıñ arkasında mehaniçeskiyda alga kiteş bar...»

İñ kızıklısı — räsemnär. Menä aldan aeroplan oçıp bara, añar kızıl yaulık bäylägän ber kız utırtkannar da «Ramoçnıy» dip yazgannar. Anıñ artınnan avtomobildä dubilnıy tseh bara, annan, utırıp, «anarhist» Boris dıñgırdavıklı yuldan çaba. İñ ahırdan gına beräü ozın kiyemnän, zur mıyıklı, kilbätsez zur portfel totkan, avızındagı zur trubkası parovoz morcasıday töten çıgarıp bara. Üze işäkkä atlangan. Tegelär artınnan kalışmaska uylıy. İşäkkä atlangan keşeneñ aşimov ikänlegen familiyäsen yazmıyça da härkem belä.

Naşimov teş arasına kısılgan it kisägen şırpı belän çıgarırga mataşkanda, aña da gazeta kiterep birdelär. Ul gazetaga baştanayak küz yörtep çıktı. Bigräk tä anı üze hakındagı mäqalä häm räsem köyenderde. Anda bolay yazılgan ide:

«Kölläü tsehı mödire haşimov elekke vakıtta tire cıyuçı, revolyutsiyädän soñ da batrak totkan, keşe köçennän faydalangan. Häzerge vakıtta eşçe köçe citmi digän bulıp eş könen tıgızlamıy, himikatlar sıltavı belän çimalnı ozak yatkıra. Üz tsehında eşläüçe brigada barlıgın da belmi. Obektiv säbäplär astına posa...»

haşimov gazetanı dürtkä bökläde dä, redaktor yanına dip, rähimsez yazgan mäqalägä karşı üzeneñ dokumentlar tele belän karşılık kürsätä alasın uylap, işektän çıktı.

Redaktor anı salkın gına karşı aldı.

— Sez, iptäş, miña urınsız bäylängänsez bit.

— Bezgä mäqaläne zavkomnan birdelär, härhäldä, bez zavkomga ışanabız.

— Soñ bit menä bu dokumentlar?

— Ä batrak totmau turında barmı? — Anısı yuk.

— Menä şunısın tabıp kiter sin miña.

— Nik, anısı da bula.

Haşimovta ike keşegä açu tudı. Anıñ berse — Ra-ziyä, ikençese Sabir ide. Sabir böten närsäne Raziyägä söyläp birgän. Tegese anı zavkomga citkezgän. Raziyä berkön, tsehka da kerep, Rähimnän material alıp çıktı.

Haşimov, Sabirnı aldan uk oçratıp: «Minem turıda küp sorarlar, sin berni beläse bulma, avıldaş», — dip äytep tä kuygan ide. Malay küngän ide dä bit, ä häzer menä barısın da söyläp taşlagan. Bu ike keşedän, niçek kenä, kayda gına turı kilmäsen, üç alırga uyladı ul. Häzer şuña plannar da kora başladı. Bazar könne, «dokumentlar» cıyarga dip, Miläüşägä kaytıp kitte...

Bügenge kıyınlıklar

Byuro saylauları ütkärelde.

Partyaçeykadan berketelgän Şahi abzıy bu saylaularnıñ nindi ähämiyätle ikänlegen sekretardan soñ tagın ber kat kabatladı. Cıyılış şuñar kürä dä kandidaturalarnı bik ozak tikşerde.

Sabirnı da byuroga sayladılar.

Raziyäne dä saylamakçılar ide. Moñar Sabir häm başkalar karşı çıktı:

— Närsä haman ber keşene cigäsez: üz tsehında proizvodstvo kiñäşmälären alıp baruçı ul, canlı gazetta yulbaşçı ul, citmäsä, komsomol liniyäse buyınça, häzer eştän dä tuktatıp, üzen ukıtuçılar kursına mobilizovat ittek.

Vafa bu cıyılıştan könçelek utına kabınıp kayttı. Kayçandır Miläüşä mäktäbendä alar äüväl Sabir belän ber partada utırıp ukıdılar. Annan Vafa ber sıynıf yugarı kütärelde, Sabir sıynıfınnan küçä almadı...

Ä häzer Sabir kütärelä. Anıñ küz aldında şadra bitle, zur sorı küzle, sargılt bakır çäçle Sabir tügel — kepkadan, kulına kün portfel totkan, kiräkmägän urında artık süzen dä ıçkındırmıy torgan Sabir bulıp kürende.

Nu cıyılıştan soñ baytak cıyılışlar buldı, läkin Vafa oçen anda ber genä dä kızıklı mäsälä karalmadı, tikşerelmäde. İmeş, udarçılık turında meñ tapkır çäynälgän ber balık başı bügen tagın meñ dä berençe kat çäynälä. Sotsializm, kiläçäk belän kızıktıru... ä häzerge tormış turında söyläşü kayda? Tovar yuklık, tormış avırlıgı mäsälälären nigä kön tärtibenä kuymaska? Nigä alarnı eşçelär massası aldına çıgarıp tikşermäskä?

Vafa bu hakta ozak uyladı, küptörle fiker yörtte. Bu mäsäläne berär cıyılışta çıgıp äytergä dä omtıldı. Tagın kurıktı da: opportunist, kontr diyärlär, eştän kuarlar dip şiklänep kaldı...

Kiç. Siräk kenä utırtılgan baganalarda fonarlar cemeldi. Vafa kayadır barırga cıyıngan ide. Välük kilep kerde. Alar ikäüläp çıgıp kittelär. Välük — aç yañaklı keşe. Ul söylärgä, söyläşergä bik yarata. Vafa belän dä bik ozaklap söyläşep torgalıylar.

Alar bakçaga barmakçılar ide, läkin yul östendä pivnoy turı kilde. Vafa anda kerergä hiç tä uylamagan ide, tik Välük, äydä kerep çıgıyk, digäç, karşı kilmäde.

İşektän kerügä, borınnarına tınçıgan, küñelne bolgandıra torgan is kilep bärelde. Läkin tora-bara alar künektelär, isne bötenläy toymıy başladılar... Alar çattagı kleenka cäygän ber östälgä kilep utırdılar. Yuan ofitsiant sıra kiterep birde...

Vafaga änä şul işektän kerüe genä avır. Şul busaganı atlagannı keşe kürmäsä, iptäşläre sizmäsä, anıñ canı tınıç, ä eçtä kem genä oçramasın, ul Vafa öçen kurkınıç tügel. Çönki ul keşe dä inde anda tikmägä kermägän — eçärgä kergän. Menä häzer ul Välük belän yalgız. Anıñ tiräsendä komsomollar da yuk, promfinplan, udar brigada, yarış digän süzlär dä komaçaulamıylar. Kruckadagı sıra kübekläre beräm-beräm şiñä, şunıñ belän naçar uylar da yugala bara. Ul başın kütärä töşte: «Min nindi keşelär belän utıram?» — dip uyladı. Üzeneñ tabındaşların küzdän kiçerde: änä ber çatta kepkasınıñ kozıregın kırıyga kaldırıp kigän ber sälämä kiyemle keşe perçatka satıp yöri. «Kaydan bulsa da sukkandır», — dip uyladı Vafa. Çattagı östälgä ber keşe başın kuygan da gır-gır yoklıy. Anı sıra taşuçı yuan urıs uyata:

— Gracdanin, biredä yoklarga yaramıy. İserek karşı kilä:

— Sineñ ni eşeñ bar, teläsäm — yoklıym, teläsäm — eçäm, bu minem üz eşem.

Änä beräü yäş kenä hatın belän eçep utıra. Yegete kızık närsä söyli, ahrı, çönki alar ikese dä şarkıldap kölep kuyalar. Yäş hatın, papiros tötenennän «baldaklar» oçıra-oçıra, yegetkä tekälep karıy. Tışka çıga torgan işek yanında beräü şıñşıp-şıñşıp yılıy...

Änä ike avıl agayı utıralar. Kırşaulı bürek kigäne ara-tirä siräk sakalın tözätkäläp kuya:

— Kolhozga kergänçe, Vahap, kinänep kalıyk äle, — dip hihıldıy-hihıldıy, butılkadan sıra agıza. — Anda kergäç, sıra eçärgä yaramıydır?

İkençese, gayrätlänep:

— Kaytam da häybätläp ber atnı satam da cibäräm, ber sıyırımnı totam da suyam, annan gına kersäm keräm,— di.

Vafa alarnı tanıdı. Alar avıldaşlar bulıp çıktılar. «Çert alır sezne kolhozga...» — dip uyladı ul. Läkin barıp endäşergä hurlandı.

Menä ul karaştırgalaudan tuktadı, ä Välük üzeneñ süzen haman dävam itä ide äle:

— Sin, yeget, kitap ukıy-ukıy bozılgan. Kitap bit ul, iptäş, keşene bik boza torgan närsä.

Vafanıñ Välük süzen tıñlıysı kilmäde. Çönki alar bik mäğnäsez bulıp toyıldılar.

Vafa aldındagı ber krucka sıranı eçärgä totındı. Sıra salkın ide, üzeneñ ärem täme, boz kebek salkınlıgı belän tamaknı tuñdırıp töşte. Kinät ul aynıp kitkän kebek buldı. Tabındaşları turında: «Bar da ülärgä hökem itelgän, yukka çıgarga tiyeşle halık...» «Min kemnär belän utıram?» digän soravına açık cavap birelde kebek. İnde ikençe sorau tudı: «Min nigä soñ monda kerdem?»

...Ul krucka töbendä kalgan sıranı aşıgıp yottı da, kepkasın basa töşep:

— Äydä, Väliulla abzıy, taydık monnan! — dide.

* * *

Zavodnıñ kapkası gudoktan soñ un minut ütkäç biklänä. Soñga kaluçılar zavodka kerä almıylar.

Öy işegen yabıp çıkkanda, Vafa üzläreneñ gudogın işette, şuña kürä dä aşıgıp, urını-urını belän yögergäläp bara başladı, läkin ul kilep citkändä, kapka biklängän ide inde. «Kapka töbendä toru yaña gına komsomolga kergän keşegä kileşep betä torgan eş tügel. Kapka töbendäge sakçıdan nikadär genä yalınıp sorasañ da, ul kertmäs», — dip, Vafa, monda torunıñ faydasız ikänlegen sizep, kire borıldı... Menä kiçä Välük belän oçraşmagan bulsa, anıñ boyırıklarına künmägän bulsa, bolay bulmas ta ide!

Dimäk, ber progul buldı.

«Bu bit ber säbäpsez progul. Niçek säbäp tabarga? İrtägä ni yöz belän tsehtaşlar küzenä kürenergä? Citmäsä, vagonetkalar etep yörtü eşennän, kara eştän Sabir belän alarnıñ ikesen mehaniçeskiy tsehka küçergännär ide. Stanok buş tora torgandır...»

Bülmäsenä kaytıp kergändä, ul Välükne sükte: «Yä imde, et närsä, kiç yalga karşı oçragan bulsa...»

Oggeldä yatkan kitaplarnıñ berse küz ugına eläkte. Ul, anır uylarnı onıtıp torır öçen, ber kitapnı açtı. Läkin ukımıyça kire kuydı. Karavatına yatıp torıp, täräzädän karıy başladı. Koyaş nurları Yaktı külneñ östenä töşkändä, cäyge cil kül tiräsendäge kamışlarnı äkren genä selketä. Elektr stantsası salınaçak urındagı eşçelär kırmıskalarday keçkenä genä bulıp kürenälär. Annan ul karavatına suzılıp yattı...

Vafa yokıdan torganda, säğat unberne suktı. Östäl östendä bayagı tärtipsezlek...

Baş avırta, äyterseñ ike çigägä keçkenä çükeçlär belän bertuktausız bärep toralar. Kolaklar şaulıy. «Barsam, yä eşli almagan bulır idem», — di Vafa.

Tämäke törep, şırpı kabızıym digändä genä, bülmä işegen kaktılar. - Kem bar?

— Min. Aç äle, Vafa.

— Ä, sin ikänseñ, Välük, menä sine kargap yata idem äle...

— Kargıy torgansıñdır dip kildem dä şul, — dide işektän kerüçe, annarı kulları belän kesäsenä tıgıldı: — Davay, baş tözätep alıyk, — dip, kesäsennän ber «ak»nı tartıp çıgardı.

Anıñ bu kılanışı Vafanıñ açuın kiterde:

— Häl belergä kersäñ, kesäñä «yaşel yılan» tıgıp kilmä sin miña!

Välük gacäpsende, kaşların sikertkäläde. Kiçä genä ryumkalarnı çäkeşterep-çäkeşterep eçkän Vafadan bügen şul süzlärne işetü añar gacäp toyıldı.

— Ä kiçä yarıy ideme? — digän soraunı äytep taşlaganın sizmi dä kaldı.

Vafa däşmäde, urın kürsätte.

— Änä tegendä utır da, tözätsäñ, üzeñ genä tözät, — dip, kunakka artık ähämiyät birmäde.

Kunak ber mälgä çıgıp kitärgä dä uylagan ide, läkin nikter tuktadı:

— Sineñ arkada, Välük, bügen progul yasadım äle.

— Sin, enekäş, proguldan kurıkma, — dide Välük.— Häzerge eşçe köçenä aptırau zamanında kurkırga yaramıy. Bezne bit kaya da alalar...

— Eş anda tügel, — dide Vafa.— Min yaña gına komsomolga kerdem. Yaña gına mehaniçeskiy tsehka, stanokka küçerdelär.

— .e! — dide Välük, butılkanıñ astına katı itterep suktı. Probka, borçak kebek, çitkä atıldı. Bayagı pıçrak stakan kulga alındı, kesäsennän ber baş sugan çıgardı.

Välük berüze nıklap baş tözätergä totındı.

Vafaga kön ifrat ozın toyıldı. Cäyge könnär, häyer, bolay da ozın bula. Eşsez torsañ, tagın da ozın, ütkärep beterä almaslık bulıp kürenälär.

Menä kiç citsen ide. Vafa bu kaygısın hiç bulmasa Fatıyma belän urtaklaşır, Sabirdan üzeneñ stanogınıñ hälen soraptır ide. İye, tizräk kiç citsen. Yuk, monnan soñ Välük sukmagına ayak basmas ul. Şulay üz eçennän genä ant ta itte... Ul bülmäsendä şundıy cirängeç keşegä baş tözätergä röhsät itkänenä dä ükenä başladı. «Häzer berärse kilep kersä, ikäü eçep utıralar ikän dip äytäçäk» dip, Vafa äzräk kenä şiklänep tä aldı.

Bähetsezlekkä karşı, näq şul vakıt tagın işek şakıdılar.

— Ni hällär bar, Vafa? — dip, işektän ük soraşa-soraşa, Sabir kerde.

— Menä avırıp toram, malay, hiç häl yuk.

— «Yaşel cılan avıruı» gına tügelme?

— Yuk, kayan kilsen di ul, eçmägäç.

Sabir Välük belän dä isänläşkän buldı. Yaña keşeneñ kerüenä artık ähämiyät birmägän sıman, Välük özelgän süzen dävam itte:

— Kiçä äle beräü belän ızgışırga turı kilde dä, şunnan böten nervalar kuzgaldı. Şunnan, davay, mäytäm, berne alıp kaytıp, kabıp yatıym da, kızışkan kannar taralsın dip aldım. Kaptım. Bere artınnan ikençene, ikençe artınnan öçençe... Kahär bit ul, ber kitsä kitä. Ä bügen pahmil inde, ansız bulmıy... Vafanı da kıstıym da, yakın da kilmi, avırıym, gına di...

- Mine Seleznev soradımı? — dide Vafa.

— Yuk, nişläp sorasın.

— Minem stanok tik toramı?

— Min anı cibärdem. Menä digän itep ike stanok belän eşläp bula ikän...— dide Sabir, şatlıklı tavış belän.

Vafa urınınnan kütärelde:

- Kit annan!

- Äye, zırıldap kına toralar.

Sabir, aşıgıp, açık täräzädän nider karadı da:

- Yarıy, Vafa, min aşamagan bit äle, aşıgam, bügen cıyılış ta bulası. Kil, — dip, işektän çıga başladı.

Vafaga avır ide. Alay da ul Sabir artınnan:

Sorasalar, avırıy, digen, — dip kıçkırıp kaldı.

...Vafa Välüktän çitkä taypılırga, eçmäskä, progul yasamaska uylagan ide. Läkin süzendä tora almadı. Şuşı vakıygadan soñ ul tagın ike kön progul yasadı. Hätta ber komsomol cıyılışında iptäşläre tarafınnan anı şeltälägän süzlär işetelä başlagaç, ul tribunaga çıgıp gafu ütenäse, üzeneñ ğayeplären tanıysı urında sügenergä totındı. Bolay yaramaganın üze dä bik yahşı belä ide. Şulay da, üze dä sizmästän, baş iyärgä telämäde. Hätta bu mäsälägä hiç tä bäyläneşe bulmasa da, anı borçıp torgan aşau-eçü häm başka şunıñ kebek närsälär turında da söyläp kitte. Şulay itep, partiyäneñ bügenge säyäsäte döres tügel digän süzgä qadär barıp citte.

Aña böten uyların äytep beterergä irek birmädelär. Äle küptän tügel genä üzen komsomolga algan iptäşläre, kıçkırıp-sızgırıp, anı tribunadan kuıp töşerdelär. Bu häldän ul kinät tirläp çıktı häm üzeneñ tözälmäslek bik zur yalgış yasaganın sizä başladı...

Anıñ eşen mehaniçeskiy tsehtagı komsomol yaçeykası byurosında da karap, komsomoldan çıgarırga buldılar.

Bu yaçeykada sekretar Sabir Salahov ide.

Kön nindi matur!

Elektr stantsasınıñ nigezen salu öçen kızu cir eşläre bara. Yegermeläp cir kazuçı almaş-tilmäş köräk belän balçık ırgıtalar. Menä iñenä beryulı yegerme par çabata kütärgän Galiulla çokır aldına kilep bastı:

— Sezgä, yegetlär, çabatanıñ menä digänen aldım. Anıñ östendä kıska brezent pincäk, pincäk östennän

kul yassuı zurlıgındagı kayış belän bilen nık itep bugan. Ul äle küptän tügel genä avıldan eşkä kilde. Talyan belän avıl uramın ber itep yörmägänenä dä inde ber ay. Ber ay inde anıñ kızların kürgäne yuk. Arteldän anı: «Sin rusça beläseñ...» — dip sayladılar. İmeş, desyatniklarnıñ eşlätkän eşlären barısın da belep tor, vakıtında närät yazdır, vakıtında eş kiyemnäre alunı kaygırt...

Kiçä genä alar berençe hezmät hakın aldılar. Vak akça bulmagaç, Häyri kartnıñ yegerme tiyene Galiullada kaldı. Şul akçanı sorıy-sorıy, Häyri kart Galiullanı yödätep beterde. Galiulla: «Bügen tagın sorar, üze soragançı birim», — dip, añar kömeş täñkäne barmakları eçenä yäşerep suzdı.

— Häyri abzıy, mä äle, ber nämä biräm.

Häyri kart köl töşkän sakalın selketep kölemseräde:

— Ala kargada alaçagıñ bulsın ikän, — dip, akçanı suzılıp aldı.

Galiulla çokır kırıyına baskan da äle haman karap tora. Anıñ änä şul balçıklarnı kazıp, tiz genä eşläp, küp kenä akça alası kilä. Alaçak akçanı kanlarga totu turında da baş vata ul: yegerme sumı öygä, un sumı çalbar alırga, aşaudan artkanı öygä kaytkanda bayıp kaytır öçen suma cıyarga kitäçäk... Annan başka hıyallar...

Şulay matur uylarga çumgan çakta, anıñ alaçak-bi-räçäkläre fikeren çualttı.

— Väliulla abzıy, minem sinnän alasım bar bugay.

— Kayan kilsen ul?

— Nik, stolovoyda ikäü vinegret aşadık iç, onıttıñmıni?

— Ay-yay, Galiulla, onıtmıysıñ ikän üzeñ dä. Şat, gel şunı uylap yöriseñ, — dip, Välük yılmaya töşte.

— Yeget keşeneñ başında meñ törle uy bula ul. Välük başın selkep yılmaep kuydı:

- Birermen, Alladan väğdä citkäç birermen. — Üze kesäse töbennän kinder yançıgın ezläp taptı da, akta-rına-aktarına: — Vak akça yuk ikän şul, apayım, — dide.

— Yuk, miña häzer ük birüeñ kiräk tügel, tik onıtıp kına cibärmä diyüem, — dip, Galiulla üzen-üze yuattı.

Yaktı kül buyında subay sugalar.

— Äydä kütärik äle!

— Tagın kütärik äle!

Menä atlılar büränälär, taktalar töyäp uzdılar.

Galiulla subay suguçılarga da, büränä töyäp kitüçelärgä dä artık ähämiyät birmäde. Anıñ iñ zur ähämiyät birgän närsäse — eş, annan akça ide.

Kinät söyläşä başladılar:

— Nu, yegetlär, nişlibez, udarnıyga yazılabızmı? — dide ul.

— Ber-ike-öç ay eşlik äle. Üzebezne eştä kürsätik, ä bolay käğazdä genä torıp, ber fayda da bulmas, — dide yegetlärneñ berse.

— Udarnıynı otpuskıga kaytarmıylar dip söylilär,— dide ikençese.

— Yuk la, karçıklar süzen söyliseñ sin!

Arada kölderä torgan Camali bar ide. Ul süzgä kuşılmıy kalunı ber kimçelek sanadı, ahrı. Başta:

- Nu, tovar birälärme soñ, tovar? — dip sorap kuydı.

- Biräçäklär di şul.

- Min riza, cegetlär, sez teläsägez nişlägez. Başkalar:

— Kotırınma äle, Camali! — diyeştelär.

Ul, beraz gına uylap torgaç, kinät kıyafäten üzgärtä töşep:

— Yuk, bulmıy ikän, cegetlär, — dip kuydı. Bar da añar karadılar:

— Nik bulmıy?

— Beläsezme, udarnıy bulgaç, akçanı niçek büläçäklär?

— Niçek?

— Borın başınnan.

— Äy, adäm rätle süz äytä dip torabız tagın, — dip köleşep aldılar.— Väliullanıñ borını keçkenä, añar akça da az tiyäçäk, şuña kürä ul udarnıyga yazılmıy

da...

Barı da şarkıldaştılar. Välük kenä kölmäde.

— Väliulla äle ul darım yartı borınlı bulsın, Leningradta eşlägän çakta, Camali işe şakmak borınnarnı çakrım yarım taşlıy torgan ide.

— Bulmas la, Väliulla, bulmas la, artıgrak süteläseñ, — dip karşı töşte Camali.

Galiullaga Yaktı kül buyında ber törkem keşelärneñ nider karap yörüläre kürende. Alar üzara nider tikşerälär. «Berär komissiyä-fäländer. Tikşerergä çıkkannardır», — dip uyladı Galiulla.

Yaktı kül buyında yörüçelär tikşerü komissiyäse tügel ide. Ul bilgelängän un komsomolnıñ, tözeleşkä kilep, eş belän tanışıp yörüläre ide.

Tözeleş başlıgı Väliyev alarnı şatlanıp karşı aldı, eş belän tanıştırdı.

Cir eşläre betkän urında opalubşiklar näzek kenä şoma narat taktalardan törle bagana formaları, kolonna kalıpları yasıylar. Armaturşiklar barmak yuanlıgı timerçıbıklardan, yırtkıçlarga çitleklär äzerlägändäy, timer-beton öçen çeltärle räşätkälär ürälär. Şunnan soñ beton eşe başlanaçak. Änä çuyırtaş yudıru maşinası äylänä. Yuılgan çuyırtaşlarnı vagonetkalarga töyäp äzräk alıp bargaç, ber kovşka buşatalar. Şunda uk ikençe yaktan betonşiklar aña kom, tsement kuşalar. Kovş yugarırak kütärelä, häm eçendäge katnaşma beton butagıç maşinaga buşatıla. Şunda kom, tsement, çuyırtaş bergä kuşılıp bolgatıla.

Ölgergän beton kütärü kovşına kilep töşä, anısı isä anı tiz genä tiyeşle urınga kütärep alıp menep kitä. Annan beton kalay trubalar buyınça kiräkle urınına barıp citä. Armatura timerçıbıkları tigez tulsın öçen, kalay trubalar aşa biyektän agıp töşkän betonnı trambovat itep tıgızlap toralar.

Şeflar cir kazuçılar yanına da kildelär.

Menä ber kart cirneñ katılıgınnan zarlana başladı. _

— Yä, bigräk tä katı bulıp çıktı bu urın, ber-ike genä ırgıtkaç ta, yöräk sikerä başlıy, — dide.

Sabirnı betonşiklarga brigadir itep kuydılar... Anıñ küz aldında yaña eş kırı açıla: anıñ kulınnan başların kükkä suzgan kolonnalar, üzläreneñ cilkälärendä niçä meñ tonnalı korpuslarnı kütärep toraçak borıslar tuaçak...

Ul, kanaudan körägen arkılı kuyıp, cir östenä çıguçını kürde:

— A-a, Galiulla avıldaş, ni häleñ bar?

— Niçek kilep çıktıñ, Sabir?

— Niçek dip, min häzer gel monda eşläyäçäkmen.

— Ällä bezgä kerdeñ?

— İye, komsomol mobilizovat itte.

— Äydä, kontorga taba barmıysıñmı? Minem şunda barasım bar ide, — dide Galiulla.

Alar, komendatura yanındagı iğlannar yabıştıra torgan takta yanına tuktap, belderülärne karaştırgaladılar.

«İrtägä, 29 iyüldä, tözeleştä bulgan partiyäle häm partiyäsez yäşlärneñ kırga çıgıp küñel açuları ütkärelä. Aşau rashodların tözeleşe kaplıy. Cıyılu urını kontora yanında, irtän säğat 7 dä» dip yazılgan iğlannı ukıdılar.

Kır digäç, Sabir küz aldına yıraklarga suzılgan, dulkınlanıp torgan igennär kilä... Koyaş äkren genä kütärelä, çirämnärdäge çıklar kömeş kebek yaltırıy, turgaylar sayrıy...

— Barabızmı? — dide Sabir.

— Yuk, barmıym, — dide Galiulla.— Kızu eş vakıtında eşlärgä kiräk. Ä şulay da anda soñ närsälär bulaçak?

Sabir başta ni äytergä dä belmäde. «Närsä turında äytsäñ anıñ küñelenä oşar ikän?» —dip uyladı ul.

- Kızlar, halık uyınnarı, su kerülär bula inde, — dip kuydı.

- Ä garmun bulamı?

Galiullanıñ tel töben Sabir tiz sizep aldı:

Garmun gınamı soñ, anda başka uyın koralları da küp bula.

— Barsañ da yarıy ikän, — dide Galiulla.

Sabir öçen irtägege könne citkerü avır. «Menä irtägä kızarıp koyaş çıgar, su öste tın bulır, karmak alıp barsañ da yarıy. Häyer, vakıt bulırmı ikän? Bigräk tä äle anıñ şunısı kızık: bu kırga çıgu kün zavodı eşçeläre belän bergä bulaçak».

İrtä belän Sabir berençe eş itep täräzägä küz saldı. Tışta vak kına yañgır sibäli ide. Dimäk, bolay bulgaç, barı da bette.

Ul, här atnadagı yal könendägeçä kiyenep, tözeleşkä bardı. Komsomollar yal könnären üzläre teläp onıtkannar ide.

Tözelep! kapkasınnan kergändä, añar raboçkom predsedatele Kornişin oçradı. Ul bötenläy alcıgan; «kübengän» portfelen köçkä söyri:

— Bezobraziye, opalubşiklar brigadası bügennän eşlären tuktattı.

— Nigä, ällä aylık äz töşäme?

— Takta yuk.

Kayandır, aşıgıp, incener Gureviç kilep çıktı. Anıñ yalan yaltır başı furackasız, külmäk yakaları kaptırılmagan.

Kornişin, ätäç sıman, Gureviçka taşlandı:

— Nigä materiallarnı aldan äzerlämisez? Utız opa-lubşiknıñ bügen prostoy...

— Min ğayeple tügel, iptäş Kornişin. Täeminat bülege ni karıy? Ul utız keşe turında kaygıgız bulmasın, min alarnı başka eşkä urnaştırdım.

— Takta turında täeminat bülege ni di?

— Takta zavodı takta citeşterep ölgerä almıy, di.

— Takta bulırga tiyeş! Sabir da süzgä katnaştı:

— Yäle, bulmasa, üzem barıp karıym äle.

— Vot molodets! — dide Kornişin. Atlar da kilde.

Öç komsomoldan torgan brigada, takta alırga dip, takta zavodına kitte.

Kornişin alar artınnan kıçkırıp kaldı:

— Karagız, taktasız kaytıp keräse bulmagız! Atlar yuırtıp baralar. Takta öçen mahsus eşlängän

käkre arbada utıruçılar tıp-tın. Al arnıñ tämäke tötene genä at cile belän artka böterelep kala. Urman aldındagı ürne mengäç, takta zavodınıñ timer morcası kürende. Anıñ yanında tau-tau bulıp öyelgän taktalar. Tirä-yaknı pıçkı çübe kaplap algan.

Komsomollar zavodnıñ direktorın ezläp taptılar. Ul zavod karşındagı pravleniyeneñ ber kabinetında tämäke tötenenä kümelep utıra ide.

— İptäş direktor sez bulasızmı? — didelär komsomollar.

— İye, min bulam.

— Vot, iptäş direktor, bez sezgä «Svetostroy»dan bik zur üteneç belän kilgän idek. Bezneñ häzer anda eş tämam tuktaldı. Utızdan artık opalubşik eşsez tora. Takta yuk.

— Ne, — dide direktor, mañgay çäçen ike kulı belän tözätep.— Da, cegetlär, takta häzergä yuk şul.

Partiyä oyışmalarınıñ «Svetostroy» turındagı kararları direktorga bilgele ide, ul monı bik yahşı belä. Läkin direktor barıber künmäde. Menä yakında timer yul stantsası salınaçak ikän. Citmäsä, ul da udar tözeleş. Anda eşçelärgä torırga barak tözü öçen takta kiräk. Bar taktanı irtägä ük şunda ozataçaklar: inde bol arınıñ närät vakıtı ällä kayçan ütkän. Citmäsä, citmeş çakrımdagı käğaz kombinatınıñ monnan ike ay elek birelgän zakazı ütälmägän.

— Yuk, takta yuk, iptäşlär. Bulsa, bik-bik rähätlänep birer idek.

Çınnan da, zavodta artık takta yuk ide.

Kıçkırışıp eş çıkmaslıgın belgäç, Sabirlar kitü yagın karadılar. İşek töbenä çıkkaç, alar ber plan kormakçı buldılar.

— Tukta, zavod hätle zavod bulgaç, anıñ partiyä yaçeykası, hiç bulmasa, komsomol yaçeykası bardır, — dide Sabir.

Alar şul pravleniye urnaşkan yorttan komsomol yaçeykasın ezläp taptılar. Östäl artında beräü nider yazıp utıra ide. Sabir turı aña bardı.

— Sekretar sez bulasızmı?

— İye, min bulam. Utırıgız, — dide sekretar, kar-şıda torgan urındıkka işarä yasap.

Alar ni öçen kilgänleklären, direktornıñ niçek cavap birgänen söyläp birdelär. Sekretar dikqat belän tıñlap tordı da:

— Alay bulgaç, min partiyä yaçeykası belän söyläşep karıym äle, — dip çıgıp kitte.

Şul arada Sabirlar söyläşep aldılar:

- Bol ayga kitkäç, alabız inde. Sekretar ozak tormadı:

— Ul yuk ikän, eşçelär yanına proizvodstvoga çıgıp kitkän. Zarar yuk. Äydägez äle, beregez belän direktor yanına kerep karıyk.

Sabir belän sekretar direktor yanına kerdelär. Direktor nider aşıgıp yaza ide.

— Menä bu iptäşlär «Svetostroy»dan kilgännär,— dide sekretar.

— Alar minem yanda buldılar inde. Artık takta yuk, irtägä ük min boların ozattıram. Ägär bulsa, bik rähätlänep birer idek.

— Alay bulganda, menä närsä: bezneñ komsomol brigadası, yal köne bulsa da, irtägä eşkä çıgar. Bügen bez «Svetostroy»ga kiräkle taktanı birep cibärik, ä irtägä bez sezgä anıñ urınına yañaların äzerläp ölgerterbez.

— Menä alay disägez yarıy, — dide direktor. Ul komsomol sekretarenıñ bu süzenä çınnan da şatlandı. Hätta, urınınnan torıp, sekretarnıñ arkasınnan söyep kuydı.

Alar takta töyärgä dip çıkkanda, kön dä ayazıp kilä ide inde.

Bayrak öçen

Yaktı kül buyınıñ ike yagında da eş kızıp bara.

Ber yagında, tözü materialları arasında, üzläreneñ timer köräklären, baltaların totkan eşçelär törkeme eş mäydanına sibelgän; ikençe yakta kün zavodınıñ beton korpusları eçendäge eşçelär tirelärne törle sıyfatka kertälär. Ayak kiyemnäre, kün perçatkalar, kün kurtkalar äzerlilär.

Kün zavodı inde yarış utı belän kabındı, läkin äle yaña tözeleştä bu närsä yuk. Yaña tözeleş mäydanında brigadalar oyışa gına başladılar. Kün zavodınnan tözeleşkä küçerelgän komsomollarga bu turıda nık kaygırtırga turı kilde. Alar üzara cıyılıp söyläştelär, kün zavodınıñ täcribäsen urtaklaşırga, ul täcribäne yaña tözeleşkä dä küçerü kiräklegen äyttelär.

Zavod komsomol yaçeykası da tözeleşkä yärdämgä kil-mäkçe buldı. Bu eşne başlap cibärer öçen, kün zavodınnan Raziyä cibärelde...

Ul, komendaturadan propusk algaç, ozak itep tözeleşne karap yörde. Balalarça kızıksınıp, betonşiklar yanına kilep çıktı. Beton butagıçnıñ äylänüenä ise kitep karap tora ide, arkasına ber kul äkren genä kilep töşte. Artka borılıp karadı — ul Sabir ide.

— Kayan cil taşladı?

— Kayan bulsın, bergä tor da tözeleşne kürmä! Betonşiklardan beräü süzgä kuşıldı:

— Sin, kızıy, nigä bezneñ brigadirnı hayät itäseñ? Raziyä, yılmaep:

— Äy, andıy agaç brigadirlar, — dide.

Eşçelär dä yılmaeştılar. «Raviyäneñ bügen bertörle eşe yuk, ahrı, şulay şayan süzlär söylär öçen genä kilgän kebek», — dip uyladı Sabir.

Raziyä, betonşiklarga karap:

— Cä, kayçan razryad alasız? — dide. Betonşiklar, şayarıp:

— İrtägä! — didelär.

Alar, söyläşä-söyläşä, kontorga taba kittelär. İnde häzer Raziyädä bayagı uyın süzlär yuk, anıñ yözenä citdilek bilgeläre çıkkan ide.

— Beläseñ närsä? — dide ul.— Obkomolnıñ yarışta östen çıkkan zavod-fabrikalarga dip bilgelängän bayragı bar. Min sezgä şul hakta kildem. Aduşkin belän söyläşergä dip kilgän idem.

— Sez, ramoçnıylar, zavodta östen çıkkaç, inde şähär külämendä dä östenlekne alırga uylıysızmı ällä?

— Eş añarda gına tügel bit.

Alar baskıçtan öske etacga kütäreldelär. Sul yakta yaçeyka bülmäse ide.

Alarnı «Svetogres» komsomol kollektivı sekretare Aduşkin karşı aldı. Anıñ östendä ak külmäk, ike ciñe dä pöhtä itep beläkkä qadär sızganılgan.

Ul, kerüçelärne kürgäç, yaza torgan kalämen kuydı da:

— A-a, äydägez, qaderle kunaklar, türdän uzıgız,— dide.

Aduşkinnıñ süzenä karşı:

— Nindi kunak bulıyk bez sezgä, kön dä sezdä digändäy yöribez, — dide Raziyä.

— Kunak dimi, sezne kem diyärgä kiräk. Sez bit ay kürde, koyaş aldı kebek, keräsez dä yugalasız.

— Köne-töne sezdän kitkänem yuk, tik sin üzeñ menä, byurokrat kebek, kabinetıñda yatasıñ.

— Menä häzer genä kuzgalırga uylagan idem, sez kerdegez...

Sekretar östäl östendäge käğazlärne rätlärgä totındı. Raziyä belän Sabir tınıp kaldılar.

Sekretar, käğazlärne östäl tartmasına sala-sala:

— Nigä tın kaldıgız, avızlarıgıznı biklädelärme ällä? — dide.

- Gel-gel söyläp tormıylar bit, cil dä vakıtlı gına isä, — dide Raziyä.

- Beläseñme, Raziyä bezgä nik kilgän? — dide Sabir.

- Nik?

— Üze äytkänçe, min äytim inde: matur cegetlärne küzlärgä.

Raziyä uyınnı tagın da suzarga uylamadı, ahrısı, tösenä citdilek çıgarıp, süz başladı:

— Menä närsä, Aduşkin iptäş, — dide. — Gäzittä ukıgansızdır inde obkomol yarışta östen çıkkan oyışmaga bayrak väğdä itä... Sin anı ukıdıñmı? — dip, ul sekretarga tekälep karadı.

— Ukıdım.

— Uku gına citmi, anı cıyılıp tikşerergä dä eşkä başlarga, yarışka çıgarga kiräk. Mine üzebezneñ yaçeyka şul hakta cibärde. Bez sezneñ komsomollar belän bergäläp cıyılış yasarga da yarış dogovorı kabul itärgä uylıybız.

— Döres söyliseñ, — dide Aduşkin. — Anısı kiräk, ä bit minem komsomollar äle çınıkmagannar, sezneñ kak-nikak, üzeñ beläseñ... Bezneñ ciñelüebez bar...

— Sin ul hakta borçılma, bezneñ sotsializm yarışı kapitalizm konkurentsiyäse tügel bit ul. Bez buksirga kilerbez, yärdäm itärbez. Annan, monda bit äle bezneñ menä mondıy un cegetebez bar. — Ul kulı belän Sabir-ga kürsätte. — Alar şaktıy eş başkarırlar.

Aduşkin beraz gına uylap aldı da:

— Buldı, Raziyä, bir bişne! — dide. ...Alar kul kısıştılar.

— Ozın süzneñ kıskası, äydägez, dogovornıñ punktların äzerlibez, — dide Raziyä.

Sabir betonşiklar yanına çıgıp kitärgä borılgan ide, Raziyä anı bik tiz kürep şeltäläp aldı:

— Kaya kaçarga yöriseñ sin, ceget keşe?

— Kaya kaçıym, eşkä barırga kiräk.

— Häzer bu eş barısınnan da kiräkleräk, äydä bezneñ belän bergä eşläş, — dide Aduşkin, üze östäl tartmasınnan käğaz-kalämnär çıgara başladı.

Raziyä, torıp, täräzälärne açıp cibärde. Bülmägä saf hava kerde. Alar, kullarına käğaz, kaläm alıp, östäl yanına uñaylabrak utırdılar.

* * *

Töşke aş vakıtı. Zavod eçe tın...

Ramoçnıyda da tınlık... Ramoçnıy tseh urnaşkan bülmä divarın zur koş kanatıday kızıl bayrak kaplagan. Ul bayrak zavod eçendäge yarışta berençelekne algan öçen birelgän bulgan.

Kızlar anı bezneñ bayrak dip yörilär. Töşke aşnı aşap kergäç, Raziyä kızlarnı üz yanına çakırdı.

— Närsä bar? — dip, kızlar törle poçmaklardan kilä başladılar.

— Menä şul närsä bar, — dip, ul divarda elengän bayrakka törtep kürsätte.

— Äy, anıñ barlıgın küptän beläbez bez, — dide kızlar.

— Beläsez dä, belep tä betermisez äle. Bezneñ komsomollar belän «Svetogres» komsomol kollektivı yarışırga uylıy.

— Belmim, äki, alarnı ciñep bulır mikän? — dide ber kız.

— Ä yarışta östen çıkkan yakka närsä bireläçäk? — dide ikençese.

— Respublika külämendä östenlek bayragı, — dide Raziyä, annan tavışın kütärebräk söyläp kitte: — İptäşlär, bezneñ alda zur burıçlar tora. Şunıñ öçen tagın da köçlärne arttırıp, üzebezneñ dogovornı aldan ütik, promfinplan zavod külämendä tizräk tulsın. Şul hakta zavod külämendä komsomol cıyılışı bulır, menä şuña äzerlänergä kiräk. Ägär dä tıñlarga teläsägez, min sezgä dogovornıñ proyıktın ukıym.

— Ukı, ukı! — dide kızlar.

Raziyä halat kesäsennän käğazlär çıgardı.

— Min sezgä anıñ kereş süzen ukıp tormıym. Häzer zvonok buluı bar, tik ayırım punktların gına ukıp çıgam, — dip, baskan kileş kenä ukıy başladı: «Svetogres» häm bezneñ komsomollar tarafınnan ütälergä tiyeşle punktlar:

1. Zavod häm tözü promfinplanın här aynıkın da tulı kileş ütärgä. 2. Brak häm progulnı beterü öçen köräş alıp barırga. 3. Lenin komsomolınıñ şefı bulgan ilne elektrlaştıru planın ütäü nigezendä «Svetogres» gigantın berençe mayda hodka cibärergä. Ä kün zavodı komsomolları ikençe kvartal planın vakıtınnan elek —15 mayga ütäp betermäkçelär».

Punktlarnıñ iñ zurları şular. Östärdäy äyberläregezne cıyılışta äytersez. Cäyelep söyläşep torırga vakıt yuk.

Näq şulçak zvonok şaltıradı.

Tagın çükeç tavışları, takta şapıldauları, peşkalarnıñ sikerü tavışları tseh eçen çornap aldı. Askı katta mezdra maşinası zırıldarga, barabannar ükerergä totındılar.

Un säğat

Koyaş, kara tufraklı cirdän dımnı üzenä alıp, rähimsez räveştä kızdıra. Anıñ kızdıruınnan eşläüçelärneñ kinder külmäkläre, manma su bulıp, tännärenä yabışalar, äyterseñ änä şul cir kazuçı keşelär könneñ kızulıgına çıdıy almagannar da, Yaktı külgä barıp, çişenmi genä çumıp çıkkannar. Urak urgandagı kebek, al arnıñ salkın äyrän eçäseläre kilä, ä tözeleş baklarında barı tik kaynagan su. Kaynagan su Välükneñ susının basmıy. «Sin anı eçäseñ, ber minuttan ul, tir bulıp, tängä çıgıp citä... — dip uylıy Välük. — Närsä dip kaynatkan bulıp sunıñ tämen beterälär ikän, äcäleñ citkän bulsa, teläsä nindi su eç — barıber käkräyerseñ», — di ul.

Cir kazuçılar bügen beterergä tiyeşle eşlären beterä almadılar, özeklek kilep çıktı. Srok buyınça irtägä eşne tämamlap tapşırırga tiyeşlär, tik älegä sul yak stena kolonnalarınıñ bulaçak urınınıñ balçıgı da kuzgatılmagan.

Baş incener Reydel belän tözü başlıgı Väliyev, ikäüläp, başkarılgan eşlärne karap yörilär.

İncener, üzeneñ härvakıt bimazalıy torgan pensnesen urınınnan kuzgata-kuzgata, Väliyevkä süz kuştı:

— İptäş Väliyev, bolar beterä almıylar bit.

— Nişlärgä soñ?

— Betonşiklardan Salahov brigadasın kuşarga kiräk bulır.

— Karşı kilmim, — dide Väliyev.— Bik mäslihät,— dip östäp tä kuydı.

Betonşiklar brigadası, köndezge smenadan eşlären beterep kaytıp, yal itärgä yatkannar gına ide, Sabir yanına Aduşkin kerep söyläp birde:

— Menä, dus keşe, eş närsädä: siña brigadañ belän bügen tönge unikedän öçençe smenaga çıgarga turı kilä. Kara, podkaçat itmä, komsomollık bayragın yugarı tot!

— Bula ul.

Sabir ışandırıp kaldı. Ä brigadaga äle häbär dä itelmägän ide. Kaysılarıdır yatarga äzerlänä başladılar. Karşıdagı uku bülmäsendä ut sünderelde. Annan ber törkem yäşlär çıktı. Sabir alarga tönge unikelärdä eşkä barırga tiyeşlekne äytep kuydı.

Välük karşı kilep mataştı:

— Ul nişlägän eş tä eş, yal itärgä yaramıy mikänni bezgä?

Sabir katı bärelde. Küptän inde şul iserekkä anıñ açuı kabara başlagan ide.

— Beryulı, stantsanı hodka cibärgäç yal itärseñ, — dide Sabir.

Başkalar däşmäde.

— Beläsezme, iptäşlär, — dide Sabir.— Cir kazuçılar fundament urının berseköngä ölgertä almıylar. Fundament urını ölgermägäç, ber yaktan, taşçılar, ikençe yaktan, opalubşiklar eşsez toraçaklar. Bez tözeleşkä az bulsa da yärdäm itärgä tiyeşbez bit. Ägär bez baş tartsak, şulmı bezneñ udarniklıgıbız?

- Min bügen säğat unikençe yartıda eşkä çıgam, sezne dä üzem belän çıgarga çakıram... Üzen eşçe dip yörgän keşe...

Ul äytergä telägän süzen äytep betermäde, iptäşläreneñ kübese, tavışlanıp, anıñ süzen bülderdelär:

— Tukta äle, siña bit barmıybız digän keşe yuk şikelle...

— İptäş brigadir, sin agitatsiyä yasap mataşma, tot ta äyt: cegetlär, eşkä çıgabız, digen.

Çınnan da, Sabirga küp söyläp torırga kiräk tügel ide. Eşçelärneñ kübese çäy alıp kerep eçärgä utırdılar. Tik Välük kenä närsäder mıgırdap yörde. Ul barmaska uyladı. Barakta kaluçılarnı da butarga kereşte. Sabir çıgıp kitkäç:

— Beläsezme, Sabir nik tırışa? Ul nagrat alırga teli, ä bez, cülär cilkälär, arka tirebez belän añar nagrat äzerlibez, — dide.

Läkin anıñ nindi keşe ikänen betonşiklar belep ölgergännär ide inde. Şunıñ öçen dä anıñ süzenä kolak saluçı bulmadı. Böten keşe kitep betkäç, ul da üz fikerennän kayttı.

Soñgı tramvaylar aşıgıp uzdılar.

Soñgı tramvay kük, brigadanıñ soñgı çlenı Välük tä eşkä çaptı.

«Min genä barmıy kalu kileşep betmäs, annan bit äle...»—dip uyladı ul.

Galiulla brigadası ikegä bülenep eşli ide. Alar-nıñ ber öleşe eşkä totıngan inde. Alarga Sabirlar brigadasınıñ bolay yärdämgä kilüe hurlık bulıp kürenä... Galiulla öçen dä bu, bilgele, uñaylı tügel ide. - Nihäl, cegetlär, eşlär hörti digen, ä? Alla kuät birsen, — dip, betonşiklar kölemseräp häl soraştılar.

— Sezneñ şikelle timer cegetlärne monda birsen,— didelär cir kazuçılar, alar da ser sınatmadılar.

— Barıber üzegezne kilep buksirga alırga turı kilde...

— Buksirga bulgaç, sez niçek, barca bulasızmı inde?

— Buksirga karaganda barcaga kübräk mal töyilär iç.

— Sörlektegez, cegetlär, sörlektegez.

— Yahşı at ta ber sörlegä iç ul, Välük abzıy.

— Anısın döres äytteñ, abzıy keşe.

Alar şundıy uyın-kölke belän eşkä totındılar. İkençe könne aşhanädän kaytıp çäy eçärgä utırır aldınnan Sabir belgertep kuydı:

— Cegetlär, çäydän soñ berkaya çıgıp kitmägez, söyläşäse süzlär bar.

Çäy eçkännän soñ, menä şul «söyläşäse süzlär» öçen, betonşiklar brigadasınıñ cıyılışı buldı.

Berençe mäsälä un säğatlek eş köne hakında ide.

Predsedatel, sekretar saylap tormadılar, cıyılışnı brigadir Sabir alıp bardı.

- Eş menä nidä tora, cegetlär. Bezneñ tözeleştä häzerge vakıtta eşçe köçlär citmi. Bez bulgan qadär eşçelärneñ eşläp çıgaru mömkinlegen, kuäten-köçen faydalanırga tiyeşbez. Şunıñ öçen bez, aldıngı brigada sıyfatında, üzebez bantlap un säğatkä küçep, başka brigadalarnı da üzebez belän tiñläşergä çakırıyk. Menä minem şundıy täqdimem bar. Sez niçek karıysız?

Başta beräü dä süz başlarga batırçılık itmäde. Beraz tın torgannan soñ, İsmay çıktı:

— Nu soñ, Sabir, un säğat eşläp bezneñ talçıgu arta, eşläp çıgaruıbız tübänäymäs mikän? Anıñ nindi kiräklege bar? Eşläp çıgaru kimemi torgan bulsa, küçärgä kiräk, cegetlär, minem äytäse kilgän süzem şul gına ide, — dide ul.

— Anı isäplägännär inde, — dide Sabir.— Döres, eş köneneñ unınçı säğate belän berençe säğaten çagıştırıp bulmıy. Şulay da ayırma zur tügel.

Aradan beräü kıçkırdı:

- Ä akça yagı niçek bulaçak?

— Bezneñ eşläü eş başınnan, annan soñ şuñar östämä räveştä şul artık ike säğat öçen tarif stavkasın da kiterep kuşaçaklar.

Aradan ber kart çıktı:

— Sabir, nani, bu turıda küp söyläp torası yuk. Bez bolay da un säğat eşlibez bit, keşedän alda barıp yabışabız... Äydä yaz, barıbız da riza, digen. Galiullanıkılarnı da, Mitrinekelärne dä çakırıyk.

Bu fikerne başkalar da yakladı.

Välük däşmi-tınmıy gına utırdı. Eçennän ul karşı ide. Läkin ul da kulın un säğatlek eş könenä riza buluçılar belän bergä kütärde.

— İptäşlär, tagı ber mäsälä bar. Bu üz arabızdagı tärtipsezleklär turında: menä Väliulla abzıy küp vakıt kuyılgan mäsälägä karşı töşä. Bügen menä niçekter äle karşı çıkmadı. Añarga bez cıyılış isemennän äytep ütik: ägär dä tagın ber märtäbä genä brigadanıñ kararına anıñ tarafınnan karşı kilüme, ayak çalumı astırtın räveştä sizelsä, ul brigadadan çıgarılaçak.

Moñar barı da riza ide...

* * *

Sabir brigadasınıñ çakıruın tözeleş başlıkları bik şatlanıp karşı aldılar. Bu mäsälä turında Narkomtrud belän dä söyläşende. Anda, tözeleşkä eşçe köçlärneñ citeşmäven iskä alıp, vakıtlıça un säğatlek eş köne kertügä karşı kilmädelär. Menä häzer komendatura yanına un säğatlek eş köne kertü turında prikaz elengän. Uzgan-bargannar härberse şunı ukıp kitälär. Anda bu eşne başlauçı Sabir brigadasına rähmät tä bar.

Menä säğat dürt tuldı. Näzek kenä itep tözelep! gudogı suzıldı. Eşçelär koyı yanındagı tau sıman kalkıp torgan urınga cıyıla başladılar. Änä raboçkom predsedatele Kornişin belän partiyä yaçeykası sekretare Adilov ta koyı yanına kilep baskannar. Tauşalgan portfel kütärgän Kornişin cıyılgan eşçelär östennän ber küz yörtep çıktı da:

— Başlasak ta yarıy, — dide.

Mıclap torgan kırmıska oyasına ohşaşlı eşçelärneñ tavışların Kornişin tiz bastı:

— Tınıçlanıgız äle, iptäşlär! Kornişin dävam itte:

— Beläsez, iptäşlär, bezneñ tözeleş — udar tözelep:. Ul bezdän küp köç kuyunı sorıy. Bezgä häzerge ozın könnärdä sigez säğat eşläü genä citmi, bezgä un säğatkä küçärgä kiräk. Bez menä häzer şunı tikşeräçäkbez.

Aç yañaklı cir kazuçı Mähdi kart, tirä-yündäge iptäşlärenä dä işetelerlek itep:

— Mikolay vakıtı kire kayta ikän alay bulgaç, — dip äytte dä, kıçkırıp, Kornişinga sorau birde: — Kara äle, raboçkom iptäş, un säğat eşläp kenä küp fayda kiterä alırbızmı soñ?

Kornişin cavap kaytargançı, Adilov süz aldı. Süzen söylärgä kereşkänçe, ul zäñgär küzlegen sörtte. Adilov-nıñ ber küze genä isän, ikençese pıyala ide. Ul ber küzen gracdannar sugışında kaldırgan, batırlıgı öçen birelgän Kızıl yoldız häzer kükrägendä yaltırıy ide.

— Bezdä, iptäşlär, häzerge vakıtta eşçe köçe citeşmi, ä tözeleşne tizlätergä kiräk. Anıñ suzılgan här säğate bezneñ öçen millionnar tora. Bezdä bit eş eş başınnan eşlänä. Un säğatlek eş könenä küçkän keşe añardan başka tarif stavkasınnan yegerme biş protsent alaçak. Bu eşne betonşiklar, Salahov brigadası başlap cibärde. Alar anı böten tözeleş aldına kuydılar.

Kontora eşçelärennän andıyları, Sovet vlastena canı-täne belän birelep eşläüçeläre, hiçsüzsez, un säğatlek eş könenä küçäçäklär.

Şunıñ belän Adilov tuktaldı.

Bayagı Mähdi kart, işeteler-işetelmäs kenä, tagın äytep kuydı:

— Küp söyläp torası yuk inde, prikaz bar bit. İke süz bulırga da mömkin tügel.

Bu süzne Kornişin işette da kozıregı astınnan Adilovka karap kuydı, üze kızıp söyläp kitte:

- Vot, iptäşlär, sıynfıy doşman bezneñ yalgışla-rıbızdan härvakıt faydalanırga gına tora. Eşçelärneñ üzläre başlap cibärüläre belän vakıtlıça un säğatlek eş könenä küçüne Mikolay vakıtına kire äylänep kaytu, di. Bez, eşçelär, bolardan sak bulırga tiyeşbez...

Kornişin tuktadı da:

— Kemnär süz ala? — dide.

Bu eşne başlap cibärüçe Sabir süz aldı:

— İptäşlär, betonşiklar härvakıt alda bargan kebek, partyaçeyka tarafınnan yaklap çıgılgan häm bik kiräkle dip tabılgan un säğatlek eş könenä küçerüne tözelep! başlıgınnan eşçelär üzläre soragannar ide. Rähmät, bezneñ täqdim kabul itelgän, bezgä ciñ sızganıp eşlärgä genä kala. Ägär dä tözeleş şunı sorıy ikän, bez bu aydagı yal könnärne dä eşlärgä süz biräbez häm cir kazuçılarnı, bigräk tä Galiulla brigadasın yarışka çakırabız.

Galiullaga cavapsız kalu oyat ide. Ul tirä-yaktagı brigada çlennarı belän nider söyläşkäläde dä süz aldı:

— İptäşlär, avıl kırlarında kötü kötkän çagımda, kayvakıt şulay kötüem taralıp kitkäli ide. Şunıñ kebek äle minem brigada yaña oyışa, añarda äle tarkaulık sizelä. Min naçar kötüçe tügel idem, taralgan kötüne minut eçendä tuplıy idem... Min üz brigadamnıñ küpçelege isemennän betonşiklarnıñ çakıruın kabul itäm. Kiräk bulganda, yal könnärendä dä eşlärgä süz biräm...

Hezmätkä küngän kullar kütäreldelär. Un säğatlek eş köne bertavıştan ütte... Şuşı cıyılıştan kaytıp kilgändä, Sabirga Vafa oçradı:

— A-a, Vafa, isänme!

Sabir Vafanıñ başınnan alıp ayagına qadär karap çıktı: tauşalgan kepka, anıñ astınnan taralmagan çäçläre salıngan, citkän sakal-mıyık.

Vafa avız eçennän genä cavap kaytardı:

— Niçevo, üzeñdä ni hällär bar?

— Ni hällär dip, malay, hällär al da göl. Menä äle sobraniyedän kaytam. Monnan soñ tözeleştä un säğat eşlämäkçe bulabız. Mine bit äle betonşikl arga brigadir itep kuygannar ide, bez häzer — udarniklar.

Vafa iğtibarsız gına tıñladı. Sabirnıñ söyläp betergänen kötmiçä, anı bülde:

— Äydä, yulda basıp tormıyk, min dä şul yakka taba baram.

Sabir, süzennän bülenmiçä, Vafa belän bergä atladı:

— Üzebezne berniçä tapkır büläklädelär. Mine tizdän desyatniklıkka kütärälär...

Vafa äzräk kenä könläp kuydı: «Bu anıñ avıldaşı Sabirmı? Yuk, hiç yuk. Bu başka Sabir». Sabir soraşırga totındı:

— Nu, ğailä hälläreñ niçek?

— Niçek dip, şul inde, başkalarnıkı kebek.

— Yuk, min Fatıyma belän sine naçar torasız dip işettem...

— Keşe süze inde ul, — dide Vafa, eç seren açıp salası kilmäde. Üze, Sabirga üpkälägän sıman: — Sin dä avıldaş itmiseñ häzer, hiç kilep çıkmıysıñ... Kilep çıksañ, üz küzeñ belän kürer ideñ menä.

— Häzer eşneñ bik tıgız çagı, unar-uñikeşär säğat eşlärgä turı kilä. Yal dimibez, ni dimibez. Bit menä cäy köne bezgä fundamentlarnı salıp, stenalarnı korıp, tübäne yabıp kaldırırga kiräk. Annan kış köne, maşinalarnı kuyıp, berençe mayda zırıldatıp hodka cibärergä. Kara äle, Välükne belmiseñme sin?

— Beläm, — dip körsenep kuydı Vafa.— Beläm, nik belmäskä. Anı sud belän utın kisärgä cibärgän bulgannar, ul, kaçıp, sezgä eşkä kergän...

Alar saubullaşıp ayırıldılar.

Ul könne kiçtän cir kazuçılar baragında Välük ozak kotırtıp yörde. Şunıñ arkasında Galiulla brigadasınıñ yartısı un säğat eş könenä kalmadı. Alar da Välük süzen kabatladılar:

— Hökümät üzebezneke, eşçene anı bernişlätä almıylar. Galiullaga närsä añar, büläk tä birerlär, nagrada da alır... Bezgä kaya äle ul.

Kornişin tagın kızdı. Sabir da bitaraflık kürsätmäde. Tagı betonşiklar brigadasınıñ cıyılışı buldı.

Välükne brigadadan çıgardılar.

Kornişin kızıp-kızıp söyläde:

— Sıynfıy doşman... hökümätkä sabotac yasap, utın kisärgä hökem itelgän, annan kaçkan. Bezneñ arada äle alar küp, şunıñ öçen härvakıt iskärep yörergä tiyeşbez.

Eşçelär zur iğtibar belän tıñladılar. Azaktan Kornişin ikençe täqdim yasadı:

— Tözeleştä eşçe köçe citmäüne isäpkä alıp, Välükne cir kazuçılar brigadasında kaldırabız, karşı keşe yukmı?

Moñar beräü dä karşı kilmäde.

Korıç kadaklar

Eşneñ kızıp bargan çagında, kadak citmäü mäsäläse kön kadagına kilep bastı. Kadak küp tä kiräk tügel ide. Magazinnarda da hiçber törle kadak zatı yuk, bügen-irtägä kadak kilüen kötälär.

Kadak yuklıkka karap eşne tuktatırga yaramıy. Tözeleş başlıgı Väliyev anda sugıldı, monda sugıldı da komsomol yaçeykası sekretare Aduşkin yanına kerde. Alarnıñ süzläre şul kadak tabu turında bardı. Sala-hov kilep kermäsä, alar, bälkem, ozak utırgan bulırlar ide. İşektän şadra bitle, sipkelle Salahov kürende.

Väliyev kıçkırıp karşı aldı:

— Äydä, äydä, Salahov, türdän uz.

— Däşmäsägez dä kiläm inde.

— Salahov, opalubka äzer bula, betonga äzerlänegez. Ul cir eşe sezne tuydırıp betergänder inde.

— Ber genä kadak ta bulmagaç bit anı...

— Bulmasa, tabarga kiräk, — dide ul, bu malaydan berär faydalı fiker çıkmasmı digändäy, anıñ yagına başın kıyşaytıp.

— Menä min dä şul kadak hakında cenlänep yörim. Mindä ike törle täqdim bar ide, — dide Sabir.

Väliyevneñ küzläre Sabirga tekälde. Aduşkin da, aşıga töşep:

— Yä? — dide.

— Berse — timerçıbıktan kadak kisü, ikençese... Aduşkin, äytep beterergä dä irek birmiçä, kulın

selekte.

— Belmim, bulmas, — dide, kinät ömetsezlänep.— Ä ikençese?

— İkençese? Tege korpusnıñ uñ yagındagı beton kolonnalar kipkännärder dip uylıym. Kipsälär, al arnıñ opalubkaların alırga kiräk.

— Anıñ belän nişlämäkçe bulasıñ?

— İske kadaknı suırıp alıp, turaytıp, eşkä cibärerbez.

Sekretar utırgan cirennän tordı:

— Ä monısı, çınnan da, barıp çıgar şikelle. Tözeleş balalıgı da, papirosın suıra-suıra:

— Ber gacäp eş bulaçak, — dip kuydı. — Davay, Aduşkin, bu eşne tiz genä oyıştır, — dip östäde.

— Min äle kün zavodında buldım. Bezneñ bit andıy eşkä üz eşçelärebezne totu faydasız, kün zavodı komsomolları bezgä ömägä kilmäkçe bulalar, şul arnı kuşarbız, — dide Sabir.

Bu yöräkneñ nindi därt, nindi aşkınu belän tipkäne ällä kaydan sizelä ide... ...Väliyev urınınnan tordı:

— Kaytıym min, cegetlär, irtägä irtük barası cirem bar ide, — dide. Annan, Aduşkinga taba borılıp: — Kadak ömäsen oyıştırunı siña tapşıram, — dip kuydı.

— Bula ul! — dide Aduşkin. — Äydä, min dä kittem, kün zavodına tagın ber tapkır äytep kuyıyk, yahşırak bulır.

Alar öçäüläp baskıçtan töşep kittelär. İrtägesen yal köne ide. Kün zavodındagı yäşlär kadak ömäsenä kildelär. Alarnı Sabir:

— A-a, iske duslar kilgän, — dip karşıladı.

— İye, bezne onıtıp ta cibärdegez, — dip cavap kaytardı Raziyä.

— Sez onıtılasızmı soñ? — dip, Sabir uyınga bordı.

Yäşlär eşkä totındılar. Raziyä korpusnıñ uñ yaktagı opalubkasınıñ taktasın lom belän kayıra. Sabir, eş belän ütep barganda, anıñ yanında tuktaldı. Ul Raziyägä beraz karap tordı da:

— Bir äle lomıñnı, kayıra belmiseñ, — dip, anıñ kulınnan lomnı aldı.— Anı menä bolay itep kayırırga kiräk.

Taktalar şıtırdap kubıp çıktılar.

Änä Galiulla da kulındagı lomı belän beton bagana häm takta arasındagı araga kiterep-kiterep suga...

...Kayırılgan taktalar, tavışlanıp, cirgä töşälär. Sekretar belän ber törkem yäşlär kullarına korıç keläşçälär alıp alarnıñ kadakların suıralar. Suırılgan kadaklarnı ber yäşikka cıya baralar.

Änä ber urında şul kadaklarnı timerlär östendä turaytalar. Ber çittä doñ-doñ itep timerçıbıktan kadak kisälär. Çükeç tavışı üzeneñ çıñı belän kolaknı yara.

— Kadak bulaçak!

Ömädäge yäşlärneñ barısı da şul uy belän yana, alar-nı şul närsä şatlandıra.

* * *

Kün zavodı belän tözeleş yäşläre kırga çıgarga dip bilgelängän könnärendä yañgır yauganga kürä barmıy kalgannar ide. Şunnan soñ inde berniçä yal köne ütte. Menä alar kadak suıru ömäsennän soñ kilgän berençe yal könendä barısı da kırga cıyılıp çıktılar.

Yaktı kül buylap barıp, Şaytan çokırı yanınnan ütep ürne mengäç, Miläüşä yılgası yalt itep cäyelep yata. Tirä-yagı yäşel bolın belän uratıp alıngan yılga, borı-lıp-borılıp, üzeneñ oçın ärämälektä yugalta.

Tallar botakları belän suga iyelgännär dä äyterseñ Miläüşäneñ terekömeş suın eçälär. Bolın havası kükräklärgä rähätlek birä.

Raziyä, sumkasın totkan kulın selki-selki, Sabir belän yänäşä atlıy. Alar ni turındadır kızıp söyläşälär.

Fatıyma belän Vafa da kilä... Vafanıñ yöze bolıtlı kön tösle açulı, añardan dönyadan tuyganlık sizelä. Ul menä häzer dä telär-telämäs kenä atlıy. Bantka yäşlär kebek şat tügel.

Ütkän proguldan soñ Vafaga barı da kırın küz belän karagan sıman toyıla...

Kolaktan-kolakka Fatıyma turında yörgän süzlär Vafaga kilep işeteldelär: «İmeş, Fatıyma Bulat digän ber student belän çuala, Vafanı taşlagan ikän». Bilgele, bu süzlär könçe Vafa küñelendäge açunı tagın da kabarta töşte.

Raziyä genä ul süzlärgä çik kuyarga teläde:

— Sez, äkilär, keşe artında söylämägez, berär süz işetkänsez ikän, totıgız da anıñ küz aldında çikıldatıp äytegez.

Kızlarnıñ ber-ikese karşı kilep mataştı:

— Turı äytkän tuganına yaramagan, dilär bit, keşe yözenä niçek çikıldatıp äytäseñ.

Äle menä Vafa bu küñel açuga kilmäskä dä telägän ide. Anı Fatıyma ireksezläp alıp kilde. «Barıyk, barıyk, ällä bezneñ hakıbız yukmı?» — dide. Vafa karşı kilä almadı.

Ä Galiulla küñel açarga çıgu turında yazılgan belderüne ukıgaçtın uk ikelängän ide. Sabir niçek kiräk alay künderä aldı...

Menä hätfä kebek tigez bolınlık. Çalgılarnı ütmäsländerüçe ber genä at kuzgalagı da kürenmi. «İh, kiyerelep, ütken çalgı belän ber-ike pakus çıksañ ide!» — dip kuydı Sabir.

Kemnärder romaşka çäçäkläre cıya başladılar. Fatıyma başkalardan da uzdırıp cibärde, şul çäçäkne kulına alıp berämläp özä başladı:

— Yarata, yaratmıy, yarata, yaratmıy...

Ä kaysıları romaşkalarnı yakalarına kıstırdılar, buketlar yasap, kullarında totıp yördelär.

Başta komsomol sekretare Aduşkin yal itärgä nik çıkkanlıknı añlatıp ütte:

— İptäşlär, beläsez, maşina da yal itä. Keşene bez maşina belän berrättän kuya almıybız. Keşe maşina tügel. Dimäk, şuña kürä bez vakıtında uynıybız, köläbez... Ä eş vakıtında taularnı-taşlarnı aktarıp taşlarlık därtle köç belän muyınnan eşkä çumabız. Menä bu — bezneñ berençe märtäbä yalga çıgu. Bez, komsomollar, bu yalga çıgunı da faydalanırga, partiyäsez yäşlärne dä üz safıbızga tartırga tiyeşbez. İptäşlär, änä tege agaç töbendäge östäldä utıruçı komsomolga kerü öçen anketalar öläşä, telägän keşe barıp alsın...

Sekretarnıñ süze betkäç, halık şau-gör kilep taraldı.

Mäydan urtasında, Miläüşä yılgası yanında halık uyınnarı başlandı. Närkem şat, härkemneñ yöräge urınınnan çıgarlık bulıp tibä. Häyer, härkemneñ dip äytep bulmas, änä Vafanıñ...

Vafa ber çittä küñelsez genä uylanıp utıra. Äye, ul uylıy, ükenü katış kaygıra: «Min, komsomol bulmagaç, monda nik kildem? Komsomol bulmagannarga monda kilergä yaramıymıni?»

Bügen ul barlık ütkänenä ükenü aşa karıy...

Tagın oçraşırbız äle

Uynap kına kabızgan şırpıdan da köçle yangın çıgarga mömkin. Şunıñ kebek, keçkenädän başlangan söyeşü dä Vafalarnıñ yörägendä yalkınga äylände. Ğailä çılbırı üzeneñ kürenmägän bogauları belän ike aranı totaştırdı. Bu ğailä başka ğailälär kebek ber-bereñä bulışu, cämgıyätkä fayda kitererlek itep korılmadı. Güyä bu ğailä aşıgıç räveştä genä tözelep, üzeneñ tizdän cimerelüen kötte.

Menä häzer alarnıñ yäşi torgan bülmä eçlärendä üpkäläü katış tınıçlık hökem sörä. Miç tiräli yüeş kerlär kipterergä elep kuygannar. İke täräzä arasındagı buş urında östenä kara tügelep betkän, kırılgan kleenkalı östäl tora.

Miç buyındagı karavatta, tärtälären öskä kütärgän çanaday, kiyez itek kigän ayakların karavat timerenä kuyıp, avızınnan morca tötenedäy töten çıgarıp, Vafa yata. Ul üzeneñ ütkän könnären börtekläp sanıy, küz aldınnan ütkärä: berençe oçragan yuan gäüdäle, tiz yöreşle Fatıyma. Ul da bulmıy, anı çäçen yolkıp-yolkıp yılıy torgan Fatıyma alıştıra... Menä alarnıñ Fatıyma belän yaña tanışkan könnäre. Vafa bilet algan, alar teatr kararga kerep baralar. Fatıyma algı rätlärgä ük utırırga aşkına, Vafa äkren genä anıñ çabuınnan tarta. Pudralangan, kızıl inneklär sörtkän Fatıymaga artkı rättä utıru avır bula... Menä tagın alar bervakıt uramnan baralar, nider kızu-kızu söyläşälär. Şul vakıt şakmaklı kepka kigän yeget oçrıy:

— Ä-ä, isänmesez, Fayıçka, — dip, ul Fatıyma belän kilep küreşä, Vafaga da baş igän bula.

Fatıyma:

— Äsğat, nindi cillär sine bu yaklarga kiterep taşladı? — dip, şakmaklı kepka kigän yegetneñ kulın katı itep kısıp küreşä.

Vafanıñ yörägendä könçelek utı kabına... Alar söyläşep kalalar. Vafa, tämäkesen kabızıp, trotuar buylap alga taba kitä, läkin Fatıyma haman anı kuıp citmi. Ul artına äylänep karıy, läkin inde anda söyläşep toruçılardan cillär iskän bula...

Ul könli. İrtägä Fatıymaga ber süz däşmäskä, anıñ belän ike aranı bötenläy özärgä bula. Läkin irtägesen Fatıyma üze kilep sarıla.

— Avızıñnı tursaytkansıñ, cülär, minem abıy la ul, — di.

Bügenge ärläşü dä, kıçkırışu da Vafanıñ könläşüennän kilep çıga, ul öygä kayta. Ni öçender kön dä biklänmi torgan iktek bügen bikle. Eçtä kemnärder aşıgıp yöri. İşek açıla. Ut yandıruga, östäldäge tämäke töpçege, artkı yaktan çıga torgan işekneñ yabılıp citmäve Vafanıñ şigen arttıra.

Menä şul küreneşlärdän soñ öyneñ astı öskä kilä. Menä şunnan soñ Fatıyma çäçen yolkıy-yolkıy yılıy başlıy.

Açu äzräk basıla. Vafa yılagan Fatıymanıñ cilkäsenä kulın sala. Fatıyma anıñ kulın alıp taşlıy. Ber-ber artlı zähär süzlär äytelä:

— Sin teläsä nindi hatın belän sebereläseñ, eçäseñ... Ä min öy sakçısı bulıp utıram... İkeñ ike yarı taşlanıp yörgäç, ğailä tügel inde bu. Hurlık bit, iptäşlärdän hurlık.

— İye, hurlık, — dip, Vafa da süzen başlıy.— Nigä alay bulgaç bergä torırga? Yaratmıysıñ ikän, tot ta äyt, ayırıla ala torganbız bit. Komsomoldan çıgarıluga, progullar yasauga sineñ belän Välük kenä säbäpçe buldıgız...

Vafa küñelsez uylarga bata: «Yuk, bolay yäşärgä yaramıy. Min moña çıdıy almıym, üzemne kulga alırga tiyeş min».

Vafa karavatta ozak yattı. Änä şul baldaklanıp-bal-daklanıp tüşämgä taba ürelgän tötennärgä ällä nikadär oçsız-kırıysız kara uylar yalgandı. Kaya alıp baralar soñ alar Vafanı? Ul inde artık tüzä almadı. Kepkasın başına elde dä işektän çıgıp kitte.

Ul bik ozak bardı. Keşelär anıñ küzenä kürenmäde. Vıveskaga kütärelep karagaç kına aynıp kitkän sıman buldı. «Härbi komissariat» dip yazılgan işektän eçkä atladı.

— İptäş, armiyägä dobrovolets bulıp kitärgä teläüçelärdän üteneçlärne şuşında alalarmı? — dip soradı.

Añar ber östälne kürsättelär. Ul aldan uk äzerläp kuygan garizasın kesäsennän çıgardı...

* * *

Kırga çıgıp küñel açkannan soñ, baytak könnär ütte. Yaktı kül buyına törle maşinalar kilde. Korpusta soñgı beton eşläre bara. Turbinalarga nigezlär inde küptän äzer, alarga montac yasap, vak detallärdän torgan maşinanı cıyıp hodka cibäräse genä kaldı.

Tizdän menä Yaktı kül buyındagı nasos stantsası ölgerer. Alar hodka kitep, kömeş; tamçılı sunı suırırlar. Ul su, trubalar aşa küp märtäbälär çistarınu ütkännän soñ, par kazanına töşär, anda parga äyläner, ul par turbinaga barır. Turbina, avır tegermän taptı sıman äylänep, üze belän bergä generatornı äyländerer. Üzeneñ tözeleşe belän motorga ohşaşlı generatornıñ eçendä tok hasil bulır. Ul bakır çıbıklar buyınça kiräkle cirgä yäşen tizlege belän barıp citär. Tizdän Yaktı kül buyında zäñgär küktäge koyaşka köndäş bulıp ikençe ber «koyaş» päyda bulır. Annarı kara tönnärdä çırayın sıtkan ay belän uram çatı sayın nur çäçep torgan İliç lampaları oçraşırlar.

Tözü eşläre şul däräcägä citkän könnärdä alar tramvayda oçraştılar. Raziyä bik zur kitaplar bäyläme totkan ide.

— İsänme, Sabir! — dip, ul kulın suzdı, aña buş urın kürsätte.

— Kaya cıyındıñ bolay? — dide Sabir.

— Kaya diseñ, kitärgä cıyınam iç.

— Kaya kitäseñ?

— Avılga, kursnı beterdem.

Raziyäne raykom pedagogiyä frontındagı yäş buınnı tärbiyäläüdä özeklekne beterü öçen mobilizovat itkän ide. Ul ukıtuçılar äzerläü öçen açılgan berellık kursnı beterep çıktı.

Menä häzer inde avılga cibärälär. Ber uylaganda, anıñ görläp torgan şähärdän hiç kitäse kilmi. Şaulap torgan kün zavodın, kursta bergä ukıgan iptäşlären, canlı gazetada katnaşuçılarnı, brigadasındagı akıllı kızlarnı, bantın zäñgär kükkä suzgan «Sveto-gres» gigantın, andagı Sabirnı taşlap kitäse kilmi. Läkin komsomol tarafınnan birelgän zadaniye...

...Tramvay korıç relslar buyınça tägäri.

— Bez tagın oçraşırbız äle, — dip, Raziyä Sabir-nıñ küzlärenä karap kuydı.

Sabir süzsez genä başın selkede. Tramvay haman yögerde dä yögerde...

Berençe parovoz

Eşçelärneñ kiñäşmäsendä predsedatellek itüçe Sabir kıñgırau şaltırattı:

— İptäşlär, cir kazuçılar tsehınıñ kiñäşmäsen açık dip belderergä röhsät itegez. Kiñäşmäne raboçkom tarafınnan saylap kuyılgan keşelär alıp baraçak, berençe mäsälä — incener Gureviçnıñ eşlärneñ barışı turında kıska gına añlatması bula. Häzer berençe bulıp süz prorab, incener Gureviçka birelä.

İncener Gureviç torıp söyli başladı. Berniçä minuttan süzen şulay beterde:

—...Bezneñ alga bu ayda kuyılgan burıçlar: su agızu kanalın kazıp häm timer yul östenä komnı cäyep beterü. Küptän tügel cir kazuçılar brigadirı Galiulla Biktahirov belän söyläşkändä, añardan gacäp faydalı bulgan ber täqdim işetergä turı kilde. Ul timer yul öçen kiräkle bulgan kom urınına su agızu kanalınnan kazıp çıgarılgan komnı faydalanırga kuşa. Bez häzergä qadär komnı niçä kilometrdan at belän taşıy idek. Galiulla atlarga da eş kaldırmıy. Su agızu kanalı buyınça suzılgan ul uçastoknı taçkalar belän iltep audaru cavaplılıgın üz östenä ala. Ayak astında gına yatkan praktik eş. Bez monıñ belän küp ekonomiyä kaldıraçakbız. Su kanalınnan çıgarılgan kom häzerge vakıtta laboratoriyädä tikşerelde, anıñ sıyfatı urtaça dip tabıldı. İrtägädän bez praktik eşkä totınabız... İncenernıñ süze bette.

— Soraular barmı? — dide predsedatel. Soraular birüçe bulmadı.

Söylärgä Galiulla çıktı:

— İptäşlär, bit bar eşne dä yulbaşçılar gına kürep beterä almıylar, bezneñ äle citeşsezleklärebez küp. Menä alar turında söylärgä dä kiräk. Alar eşçeneñ süzenä kolak salsınnar. Ul çagında bezgä eşläve küñelle. Menä bu stolovoy turında äytergä uylıydır idem...

Başkalar:

— Äytergä kiräk, äytergä, — diyeştelär.

— Tuktagız äle, cämäğat, söylärgä irek biregez. Miña süz birelgän ikän, min söylim... Şul, stolovoydagı aşnıñ ber dä räte yuk. Produktlar bolay yarıysı gına üze, peşerä belmilär, cämäğat. Min, aşaganda, eçtän genä uylap kuyam: «Äy, mäytäm, minem katın peşersä ide bu aşnı, teleñne yotar ideñ», — dim. Busın primergä genä kiteräm äle. Tege, kom turında inde anısı, iptäşlär, min äytmäsäm, başkası äyter ide digändäy.

Galiulladan soñ başkalar da çıgıp söyläde. Küp kenä yahşı täqdimnär kerttelär.

Bu kiñäşmägä ay digändä, yaña gına suzılgan çuyın tasmalar buylap berençe parovoz kilde. Anı vakıtınnan alda eşläp beterdelär. Timer yul takta zavodın kaplagan biyek tau buyınnan borılıp çıga. Taunıñ kabırgasın kazıp tigezläp salıngan yulnıñ bu borılması şundıy matur. Asta ärämäleklär, yäşel kamışları belän Yaktı kül cäyelep yata. Tınlık. Ara-tirä balta tavışı da kül buyında subay kaguları gına tınlıknı boza. Menä yıraktan, köpçäklären döberdätep, poyızd kilgän tavış işetelä başlıy. Yaktı kül buyındagı tau kabırgasına borılıp kararga da ölgerä almıysıñ, par yaulıgın sel-ki-selki, parovoz kilep çıga.

Bügen şul yulnı açu köne yalga turı kilde.

Halık cıyıldı.

Yulnıñ ike yagına da bagana utırtıp, kapka sıman bernärsä yasap kuygannar. Anıñ başında Kızıl bayrak cilferdi. Yulga arkılı tasma suzılgan.

Tantanalı mitingnı baş incener Reyd yıl açtı. Ul:

— İptäşlär! — dip süz başladı.— Bu — bezneñ ciñülärebezneñ berençe adımı. Takta zavodınnan suzılgan cide kilometrlık yul tarmagı eşçelärneñ, incener-tehnik köçlärneñ zur tırışlıgı arkasında vakıtınnan alda tözelep bette. Bu timer yul tarmagı bezgä bik küp yärdäm itäçäk. Bu yul buyınça stantsa öçen kiräk bulgan zakazlar kiläçäk. Yulnıñ ähämiyätenä ozak tuktalıp tormıym, çönki barıbızga da bilgele. Tik monda, iptäşlär, gadi ber eşçe Biktahirov tarafınnan yasalgan täqdimneñ bezgä nikadärle fayda kitergänen genä äytep uzam, timer yulnıñ askı polotnosın salganda, bezgä bik küp külämdä yılga komı kiräk ide. Bez komnı yıraktan kitertergä uylagan idek, häm bu Mäskäüdän kilgän proyıkt buyınça da şulay bilgelängän ide. Kazıp çıgarılgan komnı faydalanu mömkinlegen cir kazuçılar artele başlıgı kilep äytte. Analizlardan soñ kom yaraklı dip tabıldı. Bez bu täqdim arkasında kırık biş meñ sum ekonomiyä yasıy aldık. Şuña kürä min üz yagımnan Biktahirovnı biş yöz sumga büläkläü turında tözelep! öçpoçmagında täqdim yasadım, häm bu kabul itelde.

Halık berdäm kul çaptı.

Kaysıdır Galiullanı tabıp kilde. Anı, «ura» kıçkırıp, havaga çöyep aldılar.

Baş incener, kızıl şnurnı kisär öçen alıp kilgän yaltır kayçını totıp:

— Bezneñ yulnı saluda küp kenä ekonomiyä yasatkan iptäş Biktahirovka biräm kayçını, — dip, Galiullaga suzdı.

Biktahirov kızargan, oyalgan häldä kayçını aldı da şnur buyına uk kilep citkän parovozga yul açtı.

Köpçäklären äkren genä äyländerep, timer relslar buyınça berençe parovoz alga kuzgaldı.

Muzıka ciñü köyen uynıy başladı...

Hat

Könnär salkınayta başladı. Yaktı kül buyındagı öyänkelärneñ yafrakları sargaydı. Bertuktamıy yañgır sibäli. Bolıtlar koyaşnıñ nurlı yözen kaplagan, äyterseñ inde ul ber dä çıgaçak tügel. Kiçlären ay da kürenmi, yoldızlar da cemeldämilär...

Şundıy yañgırlı töndä Yaktı kül buyındagı «Svetog-res» tözeleşe, kara-kuçkıllı bulıp, karañgılıknı yırta. Mehaniçeskiy tsehta bertuktamıy timer çıñlıy.

...İrtä belän kön ayaza başladı. Tözeleşneñ yaña gına kuygan gudogı irtänge säğat cide tulganlıknı belgertte. Betonşik l ar brigadası ğadättä gudoknı kötep tormıy. Alar, keşedän alda kilep, un zames birep tä ölgerälär.

— Nu, cegetlär, bügen rekord köne, — dide Sabir. H.är kön süz şulay başlana, läkin rekord alırlık

biş yöz zames birä algan ber genä kön dä yuk äle. Tege un säğat eşlägän könnärdä altı yözdän uzgan çaklar buldı. Ä häzer alar sigez säğat kenä eşlilär. Kiçä dürt yözgä biş kenä tulmadı, annan aldagı könne dürt yöz yegerme ikene sanadılar. Ä biş yöz tsifrı udarniklarnıñ alga kuyılgan idealları bulıp tora. Nıgrak kualıy başlasañ, kirtälär kilep çıga. Motorist: «Motor kıza», — di, birgän zameskanı kütärep ölgertä almıy, yä çuyırtaşnı yuıp ölgertmilär. Şuña kürä dä Sabir bügen üze çuyırtaş yuuçılarnı kızulap toraçak, incenerga äytep, motoristnıñ «knopka»sın beraz basaçak. «Bügen ni bulsa da bula. Biş yözsez tuktau yuk! Salkınnar yakınlaşa. Tizräk beton eşlären beterep kalırga kiräk...» — dip uylıy ul.

— Nu, cegetlär, bar köçegezne ayamıy, biş yöz öçen köräşkä! — dide ul. — Ciñep çıksak, biş meñ sumlık büläk bezneñ kulda bulaçak. Ciñep çıksak, közge salkınnarga qadär ber atna eçendä barlık beton eşläre betä digän süz.

Anıñ iptäşläre därtlänep eşläülären dävam ittelär. Sabir çuyırtaş yuuçılar yanına barganda, anıñ artınnan beräü kuıp citte. Karasa, Galiulla ikän.

— Mä, siña kemnänder hat bar! — dip, Galiulla zäñgär konvertnı Sabirga suzdı.

Galiulla hatnıñ kemnänlegen belim inde digän sıman tuktalıp kalgan ide, läkin Sabir konvertnı kükräk kesäsenä tıgıp kuygaç:

— Min bulsam tüzmäs idem, hiç tüzmäs idem ukımıyça, — dip kuydı.

— Vakıtı ul tügel, äle aşıgam, bik aşıgam, — dide Sabir.

— Kaya alay aşıgasıñ?

— Änä şul çuyırtaş cıyuçılar aptırattılar inde, şular hakında rekord birep bulmıy.

Sabir, söylänä-söylänä, ere adımnar belän alga atladı.

Ozınça, iläk sıman itep yasalgan çuyırtaş yudırtkıç bertuktamıy yanga taba sikerep tora. Anıñ östennän, tütällärgä su sibä torgan leyka borınıday, vodoprovod trubasınnan su sibelä.

Zur timer köräklär bertuktamıy şul iläkkä çuyırtaş ırgıtalar. Eş kızıp bara. Bügen ni öçender beraz üzgärep: tugan. Monı Sabir soñınnan soraşıp belde. Kiçä artel bulıp eşlägän eşçelär bügen brigadaga äylängännär. Allarına «Betonşiklarga totkarlık yasamaska!» digän burıç kuygannar.

Brigadir, algarak çıgıp, Sabirnı karşı aldı:

— Tagın sügärgä kilä torgansıñdır inde?

— Tukta, kilep citim äle. Bügen sezdä Nuh tempın bolşeviklar tempı almaştırgan kebek kürenä. Molodtsı, iptäşlär.

Brigadir, Sabirga karap:

— Alaymı? — dide.

— Bolay bulgaç, minem monda hacätem yuk ikän, — dip, Sabir tartu mäydanına taba yünälde.

Anı brigadir kuıp citte:

— Tartırga barmı?

— Yuk, min bit tartmıym.

Tartu mäydanında berkem dä yuk ide. Sabir tüzmäde, eskämiyägä utırıp, kesäsennän zäñgär konvertnı çıgardı da anıñ çiten buydan-buyga yırttı. Eçtän yartı tabak çaması käğazgä yazılgan hat kilep çıktı. Hat Raziyädän ide.

«Sabir!

Sin inde artık eşle keşe, muyınnan eşkä çumgansıñ da haman şul brigadats... älegä qadär kolak işetmägän, küz kürmägän temp tudıru, rekord alu öçen tırışasıñdır. Tırış, tırış, östen çık. Min şul teläktä.

Menä min dä şulay itep intelligentlaşıp kittem inde. «Bezneñ Miläüşä, bezneñ Miläüşä...» — dip, ike süzneñ berendä kıstıra torgan Miläüşäñne kürä aldım. Avız suıñnı korıta torgan Miläüşäñä mine ukıtırga bilgelädelär. Sin ukıgan cideellıkta häzer zav bulıp eşlim.

Belsäñ, berkönne şulay çittäge partada utıruçıga küzem töşte. Küzemne tutırıbrak karadım, ällä sineñ külägäñ çagılganday buldı. Barısınıñ da familiyälären belep betermi idem äle. Ukuçımnıñ familiyäsen sorasam, Salahov, dide. Soraşa torgaç, ul sineñ eneñ bulıp çıktı... Şulay itep, eneñ mindä ukıy, mindä tärbiyälänä.

Häzer bezneñ mäktäp sez «yodrık» çıgarıp yörgän Safin mäktäbe tügel. Ul bötenläy başka, töbe-tamırı belän üzgärgän...

Mäktäptän yırak tügel urında masterskoylar açıp cibärdek. Berdän, kitaphanäneñ, uku yortınıñ barlık kitapları töplänsä, ikençedän, balalar üzläre eşkä öyränep üsälär. Mäktäbegez cideellık tügel häzer, ŞKMga äyländerdek, yaña kır belgeçläre, agronomnar äzerläp yatabız, añlı kolhozçılarnıñ sanın kübäytäbez. Mehaniçeskiy masterskoyıbız bar, läkin älegä öyräterlek keşelärebez yuk — bik aptırau. Vakıt-vakıt: «Äy, Sabir monda bulsa ide», — dip kuyam. Sin şul boltorez stanogıñ belän bergä küz aldıma kilep basasıñ. Dönya qadär igen koralları, maşinalar tözätergä kiräk. Menä şulay politehnizatsiyäne tormışka kertep yatabız. Sin, bälkem, stantsanı hodka cibärgäç, kaytıp äylänerseñ äle dip uylıym.

İye, Sabir, sez kayçan inde ul «koyaşıgıznı» kabızırsız? Monda da anı özelep kötälär. Kaysıları inde sineñ turıda äkiyätlär dä çıgara başlagannar. İmeşter, şähärdä salına torgan stantsaga Germaniyädän incener kitertkännär. Şular buldıra almagan nindider ber äyberne alarnıñ Sabirları buldırgan. Nimeslär başların selkep şakkatkannar da sineñ kaysı, avılnıkı ikänlegeñne, isem-familiyäñne yazıp algannar, di. Germaniyägä çakırıp aptıratkannar, di... Kıskası, sineñ monda, malay, poçet zur. Tizräk kabızıgız inde ul «koyaşnı», krestyannar bit ul utlarnıñ kabınuın dürt küz belän kötälär. «Miläüşägä dä yaktı kiterep bulmas mikän?» — dilär alar.

Cämäğat eşlärennän küp närsä yuk. Selsovet çlenı bulgaç, utırışların kaldırmaska turı kilä. Kilep tä citä almadım, saylap ta ölgerdelär üzemne. Häzer ikmäk äzerläü bik kızu bara. Eş muyınnan.

Galiullaga sälam digen. Anaları isännär. Anası: «Ulıma yartı meñ nagrat çıga ikän», — dip, avıl buyına söyläp yöri, di.

Sineñ atañnı kürdem. Gacäp, ul siña hiç-hiç ohşamagan, häm sin añar ohşamagansıñ. Anıñ kulınnan stakan töşmi, alkogolikka äylänep bara, dilär. Anañ bik yomşak küñelle — ul miña ifrat oşadı. Sineñ hakta soraşa da cılıy, annan börtekläp sarayga: «Anısı da şähärgä kitep azıp-tuzıp yöri kürmäsen...» — di.

«Yuk, — min äytäm, — ul eçu tügel, tämäkene dä avızına yakın kitermi», — digäç, karçık şatlana.

Mitsa häzer sinets avıldan niçek kitüeñ bik atsla-şıla, häm sinets alay eşläveñne döres dip tabam.

Naşimov bu arada avılda yöri. Nik kaytkanı bilgele tügel. Kön dä sineñ atañnar belän cıyılıp eçälär.

Vafaga sälam äyt. Kahär malay, ul bit, ahrısı, yuldan yaza. Sabir, şunı keşe itep bulmasmı ikän? İnde komsomoldan da ıçkındı...

Şähär häbärläreneñ barısın yaz. Min kitkäç, nindi yañalıklar buldı — bersen dä kaldırma. Bik ozın yaz, ukıp tuyarlık bulsın.

Yarıy, huş. Adresım siña bilgele.

Kommunistlar sälame belän Raziyä.

5. H. 1930, Miläüşä avılı».

Sabir hatnı bertın belän ukıp çıktı. Şähärdä eşlägännän birle anıñ mondıy hatnı berkemnän dä alganı yuk ide. Dörestän dä, bu hat añar oşadı.

Hat östenä alıngan çislosın yazıp kuydı da, bökläp, kesäsenä tıktı. Üze, Raziyä turında, keçkenä enese Ğalim turında, atası turında uylıy-uylıy, alga atladı. Sabir betonşiklar yanına kilep citkändä, koyaş inde töşlekkä avışkan, alar inde ike yöz ille biş zames yasagannar ide.

«İke yöz ille biş. Töşke aşka qadär öç yöz, töştän soñ ike yöz. Biş yöz digän süz», — dip uyladı ul. Anıñ küñele häzer gacäp kütärenke ide.

Ölgergän beton kütärü kovşına şaulap koyıldı. Bilgeläp toruçı taktaga akbur belän tagın ber bilge sızdı. İke yöz ille altınçı zames truba buyınça şaulap aga başladı. Eş kızıp barganda gına, motorist eşne bülde:

— Bulmıy, motor kıza.

Kızgan motorday, Sabir da kızdı. Ul, äüväl barıp, motornı kulı belän totıp karadı. Dörestän dä, motor kızgan ide.

— Kızsın, davay cibär, üzem cavap biräm, — dide.

— Yuk, min cavaplılıknı üz östemä ala almıym. Motor bähasen ber yıl eşläp tä tüläp beterä almassıñ...

— Bar kit, cibärmäsäñ, üzem cibäräm. Sin menä beton kütärü kovşın töşerügä, bez tämäke tartkan arada motornı tik tot...

— Nu, yarıy, ni bulsa, şul bula, cibäräm, — dip, motorist ta künde.

Kiçkä taba, gudok bulır aldınnan, incener Gureviç tözeleş eşlären tikşerergä çıkkan ide. Ul betonşiklar brigadasınıñ eşläven kararga da kagıldı. Şunda bilgeläp toruçı malayga barıp:

— Niçänçe zames? — dip soradı. Añar:

— Biş yöz ikençe, — dip cavap birdelär. Äle beton butagıç haman bertuktamıy äylänä, kalay truba aşa tsementka ukmaşkan çuyırtaşlar koyılalar ide...

İncenerlar

İncener Gureviç üze hakında zur fikerdä ide.

Mañgayga cıyırçıklar salgan yıllar, dörestän dä, anıñ eşlägän sayın praktika bagacın arttırdılar. Bu incener üz gomerendä küp nigezlär, şular östenä sansız kirpeçlärdän öylär, pulatlar öyderde, här yaña yort baş kalkıtkan sayın, añar ciñü bäyräme kilde.

Ul bügen nindider ber çertecnı centekläp utıradır ide. İşektän artelşik Galiulla kürende. Başta Gureviç anı kürmämeşkä salındı. Büregen kultık astına kıstırgan Galiulla, borının tartıp kına, bülmädä üzeneñ barlıgın belderde. Gureviç, küzlegen tözätkän bulıp, kerüçegä karadı da:

— A-a, Biktahirov, äydä utır, — dip, buş urındıkka işarä yasadı.

— Niçevo, basıp ta torırbız, — dide Galiulla.— Vot eş närsädä bit, iptäş Gureviç, eşçelär bik zarlanalar, eş kiyemnäre yuk bit.

Gureviç cilkälären öskä taba kütärde dä:

— Yuk bit älegä, kilep citmägän, sez añlıysızmı şunı?

— Añlıybız da bit...

— Añlagaç?

— Kiyärgä kiräk bit.

— Yarıy, min menä häzer sezgä çabatalar yazdırıp toram. — Ul, işekne açıp, desyatnikka kıçkırdı: — Musin, Biktahirovka çabata yaz äle!

Galiulla çabata yazdırır öçen çıgıp kitte.

Gureviç tagın yalgızı kaldı, kulındagı çertecnı östäl kırıyına kuyıp, uyga çumdı... «Ul bıyıl cäy köne otpuska da almıy kaldı bit. Nindi kızganıç...»

Ul, uylarınnan buşanırga telägän kebek, aşıgıp kına çıgıp kitte.

Tışta kolak yafrakların çemetä torgan salkın kış köne ide.

Sorı suknodan tegelgän kıska gına pincäk amerikan yaltır baltırlı itekne, bilgele, kaplap citkerä almıy. Anıñ baltırları, ayakka şıp yatıp yaltırap, incenernıñ kıyafätenä tagın da maturlık, tagın da ıspaylık östilär.

Yulda ul baş incener Reydel belän ber törkem halıknıñ Yaktı kül buyına taban töşep baruların kürep kaldı. Törkemdäge bobrik paltolı ber keşedän başkaları barı da Gureviçka tanış ide.

Bobrik paltolı tanış bulmagan keşe belän Gure-viç, bälkem, kızıksınmagan da bulır ide, läkin anıñ küp vakıt baş incener tiräsendä äylänüe anıñ kemlegen belergä teläüne arttırdı.

Ul uyın cıya almıyça torgan Stolyarovka taban yakınlaştı da, anıñ kolagına iyelep:

— Nikolay İvanoviç, tege bobrik paltolı kem ul, tsentrdanmı ällä? — dip kuydı.

Döres, tsentr dan dip äytü bobrik paltolı keşegä artıgrak bäha birü kebek toyıldı añar. Çönki, berdän, palto bik tauşalgan, studentnıkına ohşap kalgan, ikençedän, galoşlardagı yırtık kırıylar da anıñ küzenä bärelgäç, yäş yegetneñ andıy uk zur keşe bula almaslıgın kıçkırıp toralar ide şikelle.

— Yuk, yaña peşkän sovet incenerı, tatardan, — dide Stolyarov.

- M-m, — dip, Gureviç is kitü kıyafäte belän ber genä karap aldı da mäsäläne artık suzmadı. Anıñça, şul naçar kiyemle tatar malayına incener isemen birü niçekter kileşmi, ul incener digän yugarılıknı bötenläy yugalta kebek toyıldı. Üze belän bertigez prava birü, baş incenernıñ añar zur iğtibar kürsätüe, yaña keşegä kulların butıy-butıy añlatuı, anıñça, barı da artık bulıp toyıldılar.

Äle häzer genä bulgan incener-tehniklar kiñäşmäse Yaktı kül su algıç koyısına kertmiçä genä cir eşlären eşläü öçen bua yasau proyıktın kabul itte. Bu proyıktnı Bulatov eşlägän ide.

Menä şul proyıkt buyınça bua eşlänäçäk urınnı incenerlarnıñ barı da kararga çıkkannar.

Barınnan da bitär bu avır eş turında Bulatov üze küp kaygırttı. Döres, östän genä karasañ, bu eş ciñel dä kebek. Närsä, buyı unike metrlı, iñe şuñardan kim bulmagan ber mäydançık. Şunı, kış buluga, tuñgan balçık buluga karamastan, yazga qadär eşlätep beterergä, dürt meñ kubometr cirne ber ay eçendä aktarıp taşlarga, tiräli karlıgaç koyrıgıday itep şpunt kagarga, koperlar köylätergä häm su algıç koyısı äzerläp, beton-şiklarga tapşırırga kiräk. Alga kuyılgan burıç şular ide.

Su algıç salınaçak urınnı tikşergäç, törkem kontoraga kaytıp kitte.

Bulatovnıñ küptän inde kontoraga kerep çıgası bar ide. Ul «Komsomol yaçeykası» digän yazulı işekne açtı.

Yaçeyka sekretare Aduşkin ällä nindi käğazlär eçenä batkan ide. Tegennän komsomollar turında isemlek sorıylar. Äle ber prorab, üz uçastogındagı komsomollarnıñ sanın, familiyälären belergä teläp, yaçeykaga otnoşeniye cibärgän. Tseh citäkçelärenä yullar kürsätergä, säyäsi mäktäplär öçen däresleklär, citäkçelär tabarga kiräk. Barısın da cıyıp äytkändä, şul «Svetogres»nıñ ike yöz ille keşelek komsomol kollektivı öçen Aduşkin cavap birä. Ber komsomol progul yasasa, Aduşkinga kilälär, vozdeystviye yasa, dilär. Tegendä partiyäsez yäşlär eçep sugışkannar, komsomol añ-belem eşlären citärlek alıp barmıy, ikençe urında taşçılarga eş yuk, tsement betkän, tagın komsomolga çabarga, eçke mömkinleklärne faydalanırga, kürşe oyışmalardan burıçka tsement sorarga, baraklarnı tikşerergä, zakazlar turında zavod yaçeykalarına hatlar yazarga kiräk.

— Gafu itegez, komsomol yaçeykası sekretare sez bulasızmı? — dide Bulatov.

— Äye, min bulam, — dide Aduşkin, kütärelep karamıyça gına, käğazlär arasında aktarına birep.

— Miña uçetka kerergä kiräk ide, — dide yaña kergän keşe.

Aduşkin urınınnan kütärelde, yanında utıruçı teh-sekretar Sälimäne ezläde.

— Ul keşebez kayadır çıgıp kitkän ikän şul... Yarıy, min üzem genä eşlärmen, — dip, östäl tartmasınnan tauşalıp betkän ber isemlek çıgardı.

— Familiyägez?

— Bulatov.

— Çıgışıgız, tugan yılıgız?

— Eşçe. 1908 yıl.

— Kem bulıp eşlärgä kildegez?

— İncener-gidrotehnik.

Aduşkinnıñ küzläre zuraya töşte. Ul karşındagı keşegä urındık birmävenä dä uñaysızlandı... Täqdim itmäkçe ide, ä inde ul arada Bulatov üze, urındık alıp, östäl yanına utırdı. Kesäsennän portsigarın çıgardı da sekretarga taba suzdı:

— Rähim itegez!

Aduşkin ber papiros tartıp çıgardı. Alar süzgä kereştelär:

— Biregä kaydan kildegez?

— Mäskäüdän. Yaña gına ukunı beterep çıktım.

— Bezgä nindi eşkä kildegez inde?

— Gidrotehnika eşenä, spetsialnostem buyınça. İncener Bulatov açık keşe ide. Ul Aduşkinnan

komsomol eşenä ni räveşle kuyıluın soraştı. Aduşkin aldagı burıçlarnı sanap çıktı.

— Menä bezneñ incener-tehnik köçlär arasında komsomollarıbız yuk ide. Sezneñ kilü bezgä zur şatlık. Menä häzer tehpropagandanı eşlärgä keşelärebez yuk, ä eşçelär moñar bik susıylar.

Alar şundıy mäsälälär turında şaktıy söyläşep utırdılar. Kinät incenernıñ isenä nindider möhim närsä töşte, ul, siskänep, urınınnan tordı.

— Yarıy, häzergä huşıgız, min aşıgam.

...Bulatov nindi genä uylar uylamadı: menä institut, sıynıftagı iptäşläre belän däres ukular, uyın-kölke, mäktäpne niçek kenä bulsa da tizräk beterep çıgarga omtılu, çıgarılıp: cıyılışı, anda söylängän süzlär, anda birelgän väğdälär...

Häzer menä şunda alıngan belemnärne tormışka aşırırga kiräk. Şul belemnär äz, praktik eşkä yabışırga citärlek tügel kebek. Küñeldä ällä nindi eçpo-şırgıç kurku da bar.

İşektän çıguga, zur korpusları belän stantsa kürenep tora. Beton baganalar, tiräli armatura timerläre, tsementtan buşagan miçkälär, totaştan öyelgän çuyırtaş tavı, ayak astında bögärlänep yatkan yomıçkalar, vagonetkalar, yörer öçen tar relstan salıngan yullar... — äyterseñ ul alar arasında yugalıp kaldı. Taçkalar totkan eşçelär, mañgay tirlären kinder külmäkläreneñ ciñnäre belän sörtüçe cir kazuçılar Bulatovnı Yaktı kül buyına qadär ozatıp kaldılar.

Yaktı külgä kertelep kazılaçak su algıç koyısı incener Bulatovnıñ eşläü uçastogı ide.

Kış köne cir kazu eşlären ütäü ciñel tügel. Şul cirne kazu eşenä başlap Galiulla brigadası totındı. Bulatov eş urınınnan üze dä könnär-tönnär buyı kitmi torgan buldı, küp vakıt kontorda gına kundı.

...Çabataları belän kar östendä sırlı ez kaldıra-kaldıra, cir kazuçılar su algıçnı kazır öçen çäçelgännär.

Su algıç yanına uk komsomollar «Kızıl takta» belän «Kara takta»nı kiterep urnaştırgannar. Taktaga elektr lampoçkasın berketkännär. Andagı «Kızıl takta»dan tübändäge süzlärne ukıp bula:

«Hezmät distsiplinasın yugarı däräcägä citkergän häm eşläp çıgarunı 140 % ka citkergän öçen elekkege beton-şiklar — Salahov brigadası «Kızıl takta»ga yazıla».

...Tönge 12 buluga karamastan, su algıç canlı. Häzer yaña smena kilgän. Arıgannar yoklarga kitälär.

Läkin Bulatov äle yoklarga kitmi. Ul äle, yaña kilgän smenanı nıklap urnaştırgaç kına, Yaktı kül buyınnan kuzgala. Tönge smenadan kaytışlıy, ul haman uylana: «Norma buyınça eşçelär andıy tuñ cirne berär kubometr eşlärgä tiyeşlär. Şulay eşlägändä dä, utız öç köngä tartıla. Ä eşne un könnän artıkka suzmıysı ide...»

İrtägesen tagın köndägeçä tañ attı. Köndägeçä, portfellären kütärep, hezmätkärlär eşkä çıktılar. Gure-viç ta keşelär belän berrättän eşkä kilde.

Gureviç incenerlar arasınnan ikelänüçelär törkemendä ide. Ul äle Sovet vlasten çınlap torıp añlap ta citkermägän, añar karşı torıp kortkıçlık ta eşlämi. Läkin anıñ bolay neytral toruı küplärneñ eçen poşırdı.

Ul üze dä monı sizde.

Revolyutsiyä yıllarında Gureviç sabotacçılar safında buldı. Mäskäügä yakın urında parovozlar eşli torgan zavod salına ide. Vlast sovetlar kulına küçkäç, tözeleş halıklaştırıldı. Berençe bulıp Gureviç tözeleşne taşlap kaçtı. «Sovet vlaste belän eşläp bulamı soñ, min raboçiylar rätennän niçek calovane alıym, min precde vsego incener...» — dide ul.

Gureviç kurkıngan ide. İmeş, kommunistlar hezmätneñ barısın da bertörle itep isäpläyäçäklär. Eşçegä küpme tülänsä, incener da şulkadär alaçak. Läkin alay bulıp çıkmadı.

Soñınnan ul, üze dä sizmästän, sovet eşenä birelep kitte. Ul bolay buldı. Aklar ğaskäre ul torgan şähärdän çıgıp kına kitkän ide. Armiyä ştabına vakıtlı eşkä incener kiräk buldı. Gureviçnıñ ber iptäşe anı täqdim itte.

Komissar belän ikäüläp alar urta kiñlektä bulgan yılga buyına atladılar.

Doşman ğaskäre kaçkan çakta küperne vatkan. Büränälär tärtipsez räveştä, başların suga tidergän kileş, koyı sirtmäsedäy, kaysıları başların havaga kütärep kadalgannar...

— Şunı ğaskär çıgarlık itep yasarga niçä kön kiräk bulır? — dide komissar.

Gureviç kızıp söyläp kitte:

— Menä progonnarı yaraklı tügel, nasadkaların almaştırırga kiräk, subaylar artilleriyä ütkärä alırlık tügellär... Rasçet yasıysı bar. Härhäldä, ber atnada ölgertep bulır.

— Ber atna?!

Komissar kılıç sabına bärep kuydı:

— Öç köndä minem armiyäm yılganıñ tege yagında bulırga tiyeş. Öç kön srok!

Gureviç şul minuttan alıp eşkä totındı. Barlık armeetslarnı cikte. Kön eşlädelär, karañgı dip tönne dä eşlämiçä kaldırmadılar. Küp kıyınlıklar belän küper ölgerde...

Östäl artına utırıp şul ütkän hällärne uylagan Gureviçnıñ vöcdanı gazaplandı. Ul işekne açıp bülmäsennän çıktı. Algarak bara töşkäç, ak buyaulı, ciz totkalı işek kürende. Gureviç şul işekne şakıy başladı. Eçtän:

— Pocalıstı, mömkin, — dip kıçkırgan tavış işetelde.

Alar bik şäpläp kullar kısıştılar.

Östäl artında utıruçınıñ kulında telefon trubkası ide. İşektän kerüçegä ul işarä belän urın kürsätte. Gureviç kürsätelgän urınga barıp utırdı.

Bulatov telefon trubkasın elep kuygaç, Gureviç süzen başladı:

— Vot, iptäş Bulatov, siña ber kiñäş birergä kildem, şayät, açulanmassızdır bit?

— Pocal ıstı, pocal ıstı, — dide Bulatov.

— Sezneñ bit cir eşläregez bik äkren atlıy.

— Älegä şulayrak şul.

— Şartlatu yulı belän aldırsagız, niçek bulır ikän dim.

Ul üzeneñ Mäskäü yanındagı parovozlar zavodın tözegän çakta kış köne cir eşlären şartlatu yulı belän alıp barganlıgın söyläp kitte.

— Menä şul hakta häzer genä saperlar rotası belän söyläşep aldım äle. İrtägä şartlatırga kil mäkçe buldılar.

Gureviç, ise kitmägän sıman gına itep:

— Beläsez, bik nık saklık belän eşlärgä kiräk, — Dide.

Alar ozak utırmadılar. Gureviç, urındıgın tavış belän kuzgatıp, urınınnan tordı. Bulatov ta kuzgaldı.

— Miña da çıgarga kiräk. Dinamit kuyar öçen urınnar äzerlise bar.

Kötelgän irtägese kön tiz kilep citte.

Tışta katı bulıp tuñgan balçıknı korıç çöylär genä ciñä almadılar, tehnikanı yärdämgä çakırırga turı kilde. Dinamit öçen urın kiçä ük äzerlängän ide inde. «Svetogres»nıñ şefı bulgan saperlar rotası su algıçta mäş kilep yöri.

Beraz vakıttan soñ dönya teträterlek itep şartlau tavışı çıgardı:

— Buh, buh, buh!

Navadan tuñ balçık yava. Äyterseñ nindider süngän yoldız, üzeneñ äylänü küçärennän ıçkınıp, cirgä kilep bärelgän dä, annan anıñ kisäkläre cirgä koyılalar.

Cir tuzanı kire üz urınına yattı. Tirä-yak açık bulıp kürenä başladı. Tuzan pärdäse yırtıldı.

Änä eşçelär aşap kildelär. Alar kilgän cirgä östäl-östäl balçıklar taçkaga utırıp kitärgä äzer bulıp toralar.

— Vaklabrak salıgız, avırga kiler. Galiulla öyrätep yöri.

Su algıçka taba kiñ taktalardan taçkalar yörer öçen yul salıngan. Şul taktalar buyınça tuñ balçık belän tulgan taçkanı etkän eşçelär uzıp toralar. Timerçıbıktan yasalgan ırgak belän kilgän taçkalarnı ber eşçe karap alıp tora: ul şul ırgagı belän taçkanıñ «kabırgasınnan» eläkterä dä söyri. Şulay itkäç, taçka yörtüçegä dä ciñelräk bula.

Bar keşe şat. Alar tehnikaga rähmät ukıylar. Timer-beton baganalar, üskän, zuraygan sıman bulıp, başların kalkıtalar.

Bügenge kiñäşmä su nigä kiräk bulaçagın eşçelärgä añlatuga bagışlandı.

Bulatov, çäçlären rätläp, kepkasın kide dä süzgä kereşte:

— İptäşlär, bez su öçen köräşäbez... Beläsezme, su ul bik ütken närsä. Sezneñ avıllarnı kayvakıt bulsa da su baskanı bardır... Bezneñ stantsa öçen dä, başka stantsalarga kiräk bulgan kebek, su kiräk. Su ul, törle tazartular, filtrlar aşa ütep, par kazanına kerä, anda parga äylänä. Par turbina digän maşinanı äyländerä, ä inde üz çiratında turbina generator digän maşinanı äyländerä başlıy. Generatorda bez elektr togı hasil bulgannı küräbez. Ägär dä, iptäşlär, bez şuşı ber ay eçendä eşebezne beterä almasak, stantsanı cibärü srogı hurlıklı räveştä artta kala birä digän süz. Härber eşçe monı yahşı isendä totarga tiyeş...

Bu süzlärne tıñlau belän genä kalmadılar: kıska häm katı karar çıgarıldı: «Su algıçnı 15 aprelğä stantsanı hodka cibärü komissiyäsenä tapşırırga. Barlık cir, beton, montac eşlären şul vakıtka tämam itärgä».

Berençe aprelğä unbiş kenä kön kalgan. Dimäk, beton belän montac eşenä unbiş kön. Bu artık kıska häm artık köç kuyunı sorıy torgan srok ide.

* * *

Reyd yıl üzeneñ uyların Väliyevtän yäşermi ide.

Berkönne alar barlık eç serlären ber-bersenä açıp saldılar. Başta Reyd yıl söyläp kitte:

— İptäş Väliyen, menä min üzemneñ evolyutsiyämä isem kitä. Uylıym-uylıym da gacäpkä kalam... Min menä şuşı yegerme yıllık hezmätemdä yaña salgan korpuslar kebek yaña keşegä äylänä baram. Başta mindä dinçelek köçe ifrat köçle ide. Mäktäp miña, bilgele, ateistlıknı birmäde. Miña soñınnan gına hör fiker tudırırga mäcbür itkän kitaplar ukırga turı kilde, menä şunnan mindä başta ikelänü tudı. Soñınnan, haman-haman teoriyäne tiränäytä bargan sayın, ul mäsälädä açıklık kürä bardım...

Menä min yegerme yıl inde şuşı tözü eşendä. Anıñ unbiş yılı timer yul tözep ütte. Biş yılın elektr stantsiyäse tözü eşendä ütkärdem. Revolyutsiyäne miña Mäskäüdä karşı alırga turı kilde. Beläseñ inde bezneñ halıknı: alarnıñ kayberläre başta sabotac yasadılar, kayberläre kortkıçlıkka birelde. Ä min şul arnıñ öçençe törendä — neytralitet saklauçılar yagında buldım. Dürtençelär kebek tiz genä Sovet vlaste yagına kuşılıp kitmädem. Menä häzerge vakıtta Gureviçnı belmi torgansızdır äle. Ul, minem näq tege vakıtımdagı kebek, ikelänü momentın ütkärä, añar häzer bezneñ yaktan näni genä tolçok kiräk...

Väliyevne ber moment kızıksındırdı, ahrı, ul sorau birep kuydı:

— Sezneñ çıgışıgız niçek?

— Minem çıgışım inde üze ber roman. Minem äti üze nemets, Rur ölkäsennän. Ul — mondagı ber tözü firmasında eşlärgä, Rossiyädä akça eşläp kaytırga planlaştıruçılarnıñ berse. Läkin tora-bara, ahrı, ul plannan kire kaytkan. Nindider ber graf kızına öylänep, Rossiyädä kalgan. Min inde menä şulay vatanın yugaltkan, ruslaşkan nemets... Vot, şulay itep, min ike millät arasınnan kilep çıkkan keşe.

— Da, niçevo ikän. — Väliyev, nider uylagan kileş, şul süzlärne äytep kuydı: — Sez, alay bulgaç, Yefim Nikolayıviç, tumıştan uk incener ikänsez?

— Ällä sez talantnıñ näseldän küçüenä ışanasızmı? Ul däver mindä küptän yugaldı inde. Elek ul teoriyä bik tirän tamır cäygän ide. Alıyk şul uk Gureviçnı, min sizäm: äle ul aña nık ışana...

Şunda östäl buyındagı telefon şaltıradı.

— Tıñlıym! — Şul süzlär belän Reydel trubkanı aldı, añar närsäder söylädelär, ahrı, ul, kaşların cıyırıp: — Da, şulay... Döres eşlägänsez... Bik döres. Dimäk, cayladıgız, bik yahşı... Tugızlarga taba... İrtägä... Şulay... Yahşı... Huşıgız... — Ul annan Väli-evkä taban borıldı häm: — Bulatov şaltırata, motor eşlämi, di. Nişlärgä belmilär. Yarıy äle Salahov kotkardı, di. Kün zavodındagı mehaniçeskiy masterskoyga alıp kitkän. Şunıñ arkasında kotlovannı su basu kurkınıçı bar. Skladtan tagı anda cide at köçle ike motor bar ide, şul arnı kuyarga äyttem.

Väliyev kaşların cıyırıp tıñlap tordı da:

— Min kitärgä uylagan idem, äle yarıy rätlägänsez,— dip, beraz tınıçlanıp kuydı.

Şunnan Reydel Bulatovnı maktap kitte:

— Gacäp keşe, menä digän entuziast. Kiräk çakta canın birer, ä postın taşlamas. Zur kiläçäk ömet itärgä bula ul keşedän. Cirle millättän şundıy keşelärneñ kütärelüläre kiräk, bik kiräk...

Şunnan Väliyev ozak tormadı, kiyenep çıgıp kitte. Kapka töbendä anı at haman kötä ide, tönneñ soñ buluına karamastan, Väliyev kuçerga: «Tözeleşkä!» — dip kuydı.

* * *

Tön karañgı ide...

Motorist, kulındagı frantsuz açkıçın ırgıtıp bärerlek bulıp, nasoslar kuygan cirdän yugarı kütärelde:

— Eşlämi, het suyıl, obmotkaları eştän çıkkan. «Ä nişlärgä kiräk soñ?» — dip, Bulatov eçtän genä

uyladı.

Sabir da, sızgırınıp, su algıçtan yugarı kütärelde.

— Motorist, nigä kaçat itmiseñ? Su basa bit inde.

— Kulım belän kaçat itimme, änä bit ike nasos suıra, ä iñ zurısı saftan çıktı.

Bulatov, aşıgıp, komendatura yagına atlagan ide, läkin Sabir, anı kuıp citep:

— Min bernärsä uyladım, iptäş Bulatov. Häzer menä bu eşlämi torgan motornı tözätterergä kiräk.

— Ä kayda tözätteräseñ?

— Min anısın üz östemä alam, tik at kına tabıyk.— Ul, beraz uylıy torgaç: — Anısı da buldı. Yartı säğatkä genä atnı pocarniklardan da alıp bula, — dip kuydı.

Bulatov aña üz planın ütkärergä irek birde. Üze, komendaturaga barıp, Reydel belän telefon aşa söyläşte. Annan skladka yögerde.

Başta at belän skladtagı ike motornı kiterdelär. Sabir annarı gına, çanaga vatılgan motornı salıp häm biş eşçe alıp, tözeleş kapkasınnan çıgıp kitte.

Kün zavodınıñ komendaturasında ul zavodka kerergä propusk ta sorap tormadı, çönki anda anı tanıylar ide.

Timerçe bülegendä ut bar ide. Salahov turı şunda kagıldı. Boris belän rätläp saulık ta soraşıp tormadı.

— Menä, iptäş Kulikov, ni alsañ da al, şuşını bügenge tañga ölgert, — dide.

Boris alay-bolay borgalanıp karagan ide, Sabir tezgenne nık totkaç:

— Tırışırmın, — dip kuydı. «Anarhistlarıñ da udarnikka äylänälär, dönyası

äyländerä şul!» —Tözeleşkä kaytu yulında Sabir şulay uylap kayttı.

Öçençe smena eşkä çıkkan ide, läkin kazıy torgan urınnıñ su astında kaluı alarga eşlärgä irek birmäde. Eşçelär kire kaytıp kittelär.

Tañ aldınnan gına skladtan kiterelgän motorlarnı cibärep karadılar. Motorlar nikter eşlämilär. Mayga buyalgan sırgan kiyemnän ozın çäçle motorist yukka gına azaplandı, yukka gına köç tükte, nikadär tırışsa da, alarnıñ nik eşlämäüläreneñ säbäben töşenä almadı.

Şunda uk kurkıngan kıyafät belän Väliyev kilep citte:

- Bastımı?

Şul süze belän ul şeltädän kurıkkan sıman torgan Bulatovka kilde.

— Eşlär naçar tora äle, iptäş Väliyev... basıp kitte şul.

— Ä skladtan alıp kildegezme?

— Kildek. Eşlämilär.

— Mehanik mondamı?

— Çakırırga kittelär. Läkin öçençe smenaga kilgännärne min inde öylärenä cibärdem, barıber tik toraçaklar. Yal köne yasarga riza buldılar.

Väliyev iskitkeç ber centekläü belän ozak karap yörde. Su algıçnı öç-dürt tapkır äylänep çıktı. Nasoslar yanına töşep, bol ay da aşıgıç eş arkasında tirläp çıkkan motoristka soraular birde.

Annan, berär säğat ütkäç, Bulatovka prikaz sıman kıska-kıska kiñäşlär birgäç, komendaturaga kerep ber eskämiyägä suzıldı.

İrtänge säğat dürtne ul tagın ayak östendä karşı aldı.

Kabattan ozak tartışulardan soñ, pocarniklardan at ala aldılar.

Tönne Bulatov kebek kenä çerem itep ütkärgän Salahov yänä kün zavodına motor artınnan kitte.

— Sabir, tön buyı cäfalandık ul sineñ motorıñ belän,— dide Boris.— Ägär «Svetogres»tan başka cirgä bulsa, hiç eşlämider idem. Yaratam min ul tözeleşne.

Borisnıñ bu süzlären Sabir kolagına salıp kuydı. «Bezgä taba tarttırası ide zähmätne!» Şunı uylap, bu turıda Väliyev belän söyläşergä karar birep kuydı.

— İrtägä sçet yazarsıñ da bezgä kilerseñ, iptäş Kulikov. Anda tülärlär. — Sabir, motornı sala-sala, şul süzlärne äytte.

Boris anıñ artınnan çıktı da:

— Naçalnigıñ belän söyläş äle, monnan soglasovat itep, mine küçersen inde, — dide.

* * *

Borisnıñ «Svetogreoca küçüen Väliyev alkışlap karşı aldı. Kün zavodı belän bu mäsäläne cayga saldı. Şul könnän başlap timerçe Boris Kulikov «Sve-togres»nıñ yaña oyışıp kilä torgan mehaniçeskiy masterskoyın yulga salırga totındı.

Bar eşçegä, baş incenerlarga karaganda da eşneñ iñ avır öleşe Väliyevkä töşte. Ul karañgı tön urtalarında bik arıp öyenä kaytkaç ta, östäl östenä portfelennän zur bloknotın alıp kuya torgan buldı. Aş aşagan çakta da, çäy eçkän vakıtta da ul haman östäldä yattı. Ul irtägä nilär eşlärgä kiräklek turında bilgelär yasau öçen ide.

Hatını anı bu vakıtlarda törle soraular birep hiç yödätmi, kooperativlarda nindi yıfäk külmäklärneñ kaytkanlıgın, irtägä teatrda kızganıç drama bulaçagı turında bulsın — bervakıtta da anı hiç andıy mäsälä belän komaçaulamadı, bolar barı da yal könenä karplı yäki yal itkän könneñ irtägesen söylänä torgan süzlär ide.

Väliyevneñ şul tözeleş eşenä muyınnan batkanlıgın hatını bik yahşı belä ide.

Läkin yalgız kalgan könnär añar bik caylı bulmadılar. Anıñ küñelen eç poşu bastı. Ul haman-haman yörägennän sızlandı, läkin irenä bu turıda äytergä batırçılık itmäde. Ämma ul bu häldän kotılu yulın üz başı belän isäpläp taptı. İre dä anıñ bu yulına karşı kilmäde. Hatın balalar bakçası mödire bulıp eşkä kerde.

Alar irtä torıp eşkä kittelär. Kiç ul irennän al-danrak kayttı. Kön añar häzer küñelsez toyılmadı. İrkälänülär, cılı koçaklar turında uylaunı da onıttı.

...Bügen dä Väliyev aşıgıp kayttı. Hatınına çäy aldında gına üzeneñ irtägä kaya baraçagın söyläp birde.

— Kaman şul par kazannarı cödättelär inde, — dide ul.— İrtägä min irtänge cidelärdä şular hakında Mäskäügä oçam.

«Oçam» süzenä äle kolak künep betmägän ide. Şuñar da ul üzenä genä has mahsus ber yañgırau belän işetelde.

İrtägesen Väliyev Mäskäügä oçtı.

...Mäskäüdä añar şaktıy çabarga turı kilde.

Turbina belän generatorga Germaniyägä zakaz birelgän ide. Semmervaldd firması ällä kayçan al arnı urnaştırıp kitte. Häzer bar eşkä kurkınıçlık kitergän, komaçaulık yasagan närsälär — par kazannarı. Stalin isemendäge Leningrad metallurgiyä zavodı «Svetogres» öçen kiräk bulgan par kazannarı äzerläüne üz östenä aldı. Läkin zavod zakazlar belän artık kümelgängä kürä, añar ölgertü, bilgele, avır ide. Metallurgiyä zavodında batırlarça eş kürsätergä turı kilde. Läkin şularga karamastan zavod ölgerä almadı.

Väliyevkä bu turıda bik küp urınnarda, zur keşelärneñ kabinetlarında bulırga turı kilde.

Poyızdda kayta-kayta da Väliyev haman şul par kazannarı turında uyladı, çönki al arnıñ tözeleşlären ul yahşılap belep betermi ide. Şuña kürä añar tönnär buyı «Par kazannarı» digän kitapnı aktarırga turı kilde.

Mäskäüdän kaytkaç, ul metallurgiyä zavodın telegrammalar belän yödätep beterde. Läkin zavod däşmi ide.

Menä ul par kazannarınıñ yulga çıguı turında telegramma aldı. Şul telegrammanı ukıgaç, irken sulap kuydı.

Vakıtlı bua

Tön karañgılıgı sıyıklandı. Äkren genä karnı aşıy torgan yazgı tañ cile iste. Koyaş çıgışı yagınnan kızıllık belende.

— Davay, korallarnı cıyıgız!

Brezent kiyemnän yar çitendä torgan urta buylı, kolaklı bürek kigän keşe şulay kıçkırdı. Su algıç öçen kazıla torgan çokırga, bu komanda birelügä, canlılık kerde. Tiz häräkätlär belän köräklärne, lomnarnı, korıç çöylärne, nosilkalarnı cıya bantladılar. Köräk çıñlagan, keşelärneñ söyläşkän tavışları irtänge tınlıknı bozdılar.

Su algıç häzer şaktıy tiränäyde, inde tuñ cir alınıp bette. Häzer bäke sıman tişeklärdän kaynap-kay-nap çişmälärneñ çıguı kürende.

— Ay-yay, töşep kitsäñ!

Köräk sabın kaynap çıgıp torgan çişmägä tıgıp karauçı Bulatov şul süzlärne keşegä işeteler-işe-telmäs kenä mıgırdadı.

Häzer çokırdagı balçıknı taçka belän taşu mömkin tügel ide. Bulatov mehanikalaştırılgan kütärü kov-şı yasau turında uyladı.

İrtägesen mehaniçeskiy tseh ike säğat eçendä mehanizmnı yasap ta ölgertte. Kütärü kovşına vagonetka yäşigın kuydılar. Ul ike timer rels buyınça korıç arkan belän yugarıga söyrälde.

Ber kütärüdä ber vagonetka balçık çıga. Çıgarılgan balçıknı timer yul buyınça Yaktı külneñ arı başına qadär iltälär. Ul ara da bulmıy, ikençe vagonetka kilep citä...

Sabir brigadası kitügä, anıñ urının Galiulla brigadası aldı.

Änä tirän çokırda brigada mäş kilä. Çişmälärdän kaynap çıkkan su häzer çokırga cäyelä başladı, kuyılgan nasoslar gına ul qadär sunı suırtıp ölgertä almıylar. Häzer çabata belän eşläü dä mömkin tügel.

- Kış köne tezdän suda eşlä äle, ayaksız kaluıñnı köt tä tor...

Brigada eçendä şundıy süzlär işetelä başladı. Süzneñ kuyırganın kötep torgan Välük yalgap kuydı:

— Teläsäñ nişlä, Galiulla, irtägä bolay bulsa, eşkä çıga almıym, kanatım.

Galiulla kaşların cıyırdı:

— Udarnikmı äle üzeñ?

- Nik, udarnik bulsa nişlägän? Yalanayak eşlärgä udarnik bulıp yazılmadım min.

Bulatov ta bu süzlärne çittän genä işette, läkin berni eşlärgä dä mömkin tügel ide. Zakaz küptän birelep kuyılgan bulsa da, rezin iteklär äle tözeleşkä kilep citmägännär ide.

Galiulla incener yanına öskä kütärelde:

— Bu eş kiyemnäre, rezin iteklär turında nişlibez soñ inde? Bik zarlanalar bit.

— Kötäbez inde, tizdän bulır, dilär, şuşı aralarda kötäbez.

— Kötäbez dä şul, menä su kötmi. Äle änä kaysıları irtägä ük eşkä çıkmıybız dip mataşalar.

— Ne! — Bulatov şulay gına cavap kaytardı. Ber «he» süze üz eçenä küp mäğnäne yäşergän. Bu süz aldagı eşkä plan korırga, irtägä kaydan bulsa da kün iteklär tabarga kiräklekne añlata ide.

Çokırda haman eş kaynıy.

Su östenä taktadan arkılı-torkılı basmalar salıngan.

* * *

Raboçkom predsedatele Kornişinga aşıgıç eş çıktı.

Galiulla brigadasınıñ un keşedän kalganı berse dä eşkä kilmägän. Kultık astına sıymıy torgan kalın portfelen kütärgän kileş, Kornişin brigada urnaşkan baraklarga taba yögerde.

— Kem butıy? Butıy torgan keşe bulırga kiräk, — dide Kornişin.

- Alay artık butauçı yuk ta... soñ bit, iptäş Kornişin, üzegez beläsez, şundıy şartlarda...

- Beläbez inde, tüzärgä kiräk, tizdän bula bit, bula... Ä eş şundıy kızu, ägär promah birsäk, bettek digän süz. Añlıysıñmı, barıbız da bettek digän süz...

— Şulayın ul şulay da, iteklär kayçan bulır bit alar...

Barakka barıp kergändä, eşçelär inde torgannar ide. İdän urtasında, şoma itep yasalgan yalangaç öställärdä, zur kalay çäyneklär utıralar. Alarnıñ avızlarınnan par kütärelä. Ber çittä ikmäk katıları, ikmäk valçıkları...

«Niçegräk süz başlasam yahşırak bulır ikän?» — dip uylap kuydı Kornişin.

— Nu, cılı bula, ahrı, sezneñ barak? — dip, ul ber dä tuñmagan kulların yangan miç karşına kilep cılıtkan buldı. — Niçevo, havası da yahşı ikän, — dip kuydı.

Eşçelär dä:

— Yarıy torgan, — diyeştelär.

— Nik soñ, bügen yal köne mällä, eşkä barmadıgız?

— Äye, yal itärgä buldık, — dip, aradan beräü, kölemseräp, aña cavap kaytardı.

— Üzegezdän-üzegezme?

— Äye, tottık ta üzebezdän-üzebez...

- Yarıy torgan eş tügel, — dide Kornişin. Şunnan eşçelär kızıp söyläp kittelär:

— Soñ bit niçek eşliseñ...

Ul alarnıñ süzlären bülmäde, härkaysına söyläp beterergä irek birde, şunnan soñ gına dilbegäne katı tottı:

— Sez monda eşlärgä kildegezme, iptäşlär? — Berençe sorau şul buldı.

Añar karşı:

— Äye, eşlärgä kildek, — dip cavap birdelär.

— Eşlärgä bulgaç, teläsä nindi avırlıklarga karamıy eşlärgä kiräk. Bezgä biş yılnı dürt yılda tutıruı ciñel genä tügel, avırlıklar-kirtälär bar. Ägär barıbız da şulay tik torsak, ul niçek tulır?

Aradan beräü:

— Tulganı belän bulır, — dide.

— Ä, yuk, enem, sin tege keşelär cırın cırlıysıñ. Opredelenno kotırtu bu. Eşkä barmıyça, bot kütärep yatalar. Ä anda alarnıñ incenerları şpunt kagarga kötä. Takta östendä, havada bit su yuktır.

— Bez bit asta, çokırda eşlibez.

— Yuk şul, Bulatov bügen barlık eşçelärne şpuntka kuyarga uylıy. Ällä bu eşne sez üzegezgä genä avır dip uylıysızmı? Änä incener Bulatov könnären-tönnären şunda uzdıra. Cılınu bülmäsendä çişenmägän kileş ike säğat çerem itep ala da...

— Soñ bit añar akçasın da tülilär.

— Eş akçada gına tügel, hezmät kürsätüdä. Sezgä, iptäşlär, başka brigadalardan ürnäk alırga bulmıymıni? Nik betonşiklardan Salahov brigadası eşli? Bit cir kazu betonşiklarnıñ eşe dä tügel äle. Bit alar-nıñ da rezin itekläre yuk. Şuşımı sezneñ udarniklıgıgız?

— Tukta äle, süzne ozınga suzma, iptäş Kornişin. Sin östä genä eşlärgä diseñme äle?

Galiulla Kornişin öçen cavap birde:

— Äye, östä genä, şpunt sugarga gına.

— Soñ, alay bulgaç, barsak ta yarıy, cegetlär. Kornişin da yomşadı:

— Barırga kiräk, iptäşlär. İkençe vakıtta bolay eşlärgä yaramıy, bezneñ kümäk dogovor bar, sez anı beläsez.

Eşçelär beräm-beräm kiyenä başladılar. Kapkanı çıguga, Kornişinga turı atka utırgan Bu-latov oçradı. Alar küreştelär.

— Sin kaya barasıñ?

— Şul iteklär artınnan barıym äle dim. Kornişin, anıñ süzen bülep:

— Min tegelärne künderdem, — dide.

— Künderdeñmeni? Yarıy, yahşı bulgan. Häzer baralar, digen. Şäp, şäp.

At kuzgalıp kitte. Bulatov tözeleşkä kire kaytıp kergändä, kiç yakınlaşa bantlagan ide inde.

Baş incener Reydel belän Bulatov oçraştılar.

— Samıy kiräk çakta kilep çıktıñ, — dip karşı aldı Reydel.

— Beläseñ, Nikolay Yefimoviç, — dide Bulatov.— Beteräm bit min monı, serezno beteräm...

— Alay da eşeñ naçar bit. Yaktı kül kısa, — dide Reydel.

Yaktı kül buyındagı karlar da eri başladılar. İke yaklap karalıp, sıyırçık tüşedäy bulıp kara cir çıga başladı. İke koper* şpuntlarnıñ başların rähimsez räveştä kıynadılar.

(* K o p yı r — subay kagu maşinası.)

- Doñ, doñgılt-doñgılt!

Bertuktausız şul tavış yañgıradı.

Motordan çıkkan elektr köçe korıç arkanga bäylängän babanı çıgır buyınça yugarı österi. Alar gına citmi, Bulatov aşıga, su algıçnı äyländerep algan şpunt koymasın tizräk sugıp beterergä kiräk. Şuña kürä barlık kul köçläre dä şpunt sugarga kuyılgannar.

— Äydä kütäräbezme?

— Äydä kütärik äle!

— Raz vzyali!

— Da yışe raz vzyali!

— Raz berem, dva vozmem, da, hop, yışe!

Brezent kiyemnän, bot töbennän rezin itektän su al-gıç çokırında şaptor-şoptır suda yörgän eşçelär Bulatovnıñ küz aldınnan kitmi torgan buldılar. Yokı aldınnan küz yomganda da ul köräk totkan eşçelär armiyäsen kürgändäy buldı.

...Bulatov kulındagı käğazne artık selkep kilä ide. Su algıç yanına citkäç, ber keşegä dä belgertmiçä genä törgäkne açıp, küzen käğazgä töbäde.

Galiulla Bulatovnıñ ni tikşergänen belergä teläde, anıñ yanına öskä kütärelde.

Bulatov, anıñ ozın baltırlı itektän ikänen kürgäç, yılmaep karşı aldı:

— Menä bulmas digän ideñ, Galiulla, bulgan bit. Nu, iteklär şäpme?

— Şäben şäp tä, beraz salkınrak.

— Bilgele, kiyez itek kebek cılı bulmaslar inde.

— İptäş Bulatov, ni tikşeräsez?

— Menä. Monda häzer Yaktı kül suı bezgä eşlärgä irek birmäyäçäk.

— Ä häzer nişlibez inde?

— Menä monda kara. — Bulatov barmagı belän çertecga kürsätte: — Menä bu töştän kanau buyınça Yaktı kül suın buıp kuyasıñ da, nasoslar sunı kaçat itep toralar. Menä bu yakka taktadan şpunt, urtaga balçık. Buanı betergäç, yazgı suga karamıyça, su algıçta rähätlänep beton eşlären alıp barırga mömkin bulaçak.

Alar vakıtlıça gına yasalaçak bua yanınnan kittelär.

— Vot menä şuşı cirgä.

— Ä takta barmı soñ?

— Anısı çitenräk mäsälä şul.

* * *

Läkin küp tä ütmäde, proyıkt üzgärde. Şpunttan yasalaçak vakıtlı buanı çıptaga kom tutırıp kına yasala torgan bua belän almaştırdılar. Çönki takta yuk, tözü eşlärenä dä takta citmi ide.

Änä inde häzer keçkenä çıpta kaplarga balçık tutıralar. Ul kaplar utın ärdänäsedäy öyelep menä bara. İke kırıyda koymaday şul kaplar, urtada kızıl balçıktan üzäk bulaçak.

Eş kızıp bara. Yaktı kül buyına taralgan keşelär bertuktamıy eşläülären genä belälär. Kaysı çıpta kapnı cilkäsenä kütärep taşıy, kaysı nosilka belän balçık kiterä.

Su algıçta inde küp eş kalmadı, anı küp digändä tagın yegerme santimetr tiränlegendä kazıysı bar. Bildän su buluga karamastan, Galiulla brigadası su belän köräş alıp bara.

Galiulla üze dä köräk totkan. Ul dımlı komnı köräk belän kazıp ala da mehanikalaştırılgan kovşka sala. Şulay yöri torgaç, Galiulla ike ayagı belän çişmä kaynap torgan urınga töşte dä kitte. Ul çokırdan köçkä kütärelde, kiyemnärennän şarlap su aga, tösenä kurku çıkkan, yöze ülektäy agargan...

Dimäk, häzer kipterergä kiräk. Kaysıdır, anı kultıklap, tepluşkaga alıp kitte. Timer miç tepluşkanı şäp cılıtkan ide.

Ozak ta tormadı, kurkıngan kıyafät belän Bulatov kilep citte. İşektän kerer-kermäs berençe soravı şul buldı:

— Närsä, Galiulla, battıñmıni?

— Buldı la şul, kadalgırı, — dide Galiulla, rezin itegen sala-sala.

Bulatov, bloknotın kesäsennän çıgarıp, ber yazu yazdı da karşıda basıp torgan Välükkä:

— Skladtan menä şunda yazılgan äyberne alıp kil äle, — dip, yazunı tottırdı.

Välük yögerde. Ul kaytkanda da Galiulla cılınıp citä almagan ide äle.

— Bizgäkkä sabışmasam inde, — dide Galiulla. Välük kulındagın Bulatovka birde. Bulatov, çaypaldırıp karagannan soñ:

— Mä, Galiulla, bar töngeñne şunıñ belän u, — dip, butılkaga salıngan ber stakan spirtnı Galiullaga suzdı.

Välük, kölemseräp:

— Min anı, iptäş incener, benzin dip toram. Ägär spirt ikänen belgän bulsam, yulda uk min anı...

Galiulla spirt belän ayakların ışkıy başladı. Välük bu häbärne su algıçtagılarga yäşen tizlege belän citkerde:

— Batsañ da yarıy ikän.

Aña karşı:

— Nik? — dip sorau birdelär.

— Aña, Galiullaga, häzer spirt birdelär, ä ul anıñ belän ayagın ua...

Soñgı böktär çıptalarnı kütärep kildelär. Vakıtlı bua tauday üste.

— Kap citmi...

Alga şul kurkınıç mäsälä kilep bastı. Moña karşı Bulatov yaña ber çara taptı. Bu beraz kurkınıçlı ide dä, şulay da batırçılık itte:

— İptäşlär, menä bol ay itäbez: buanıñ ber töşen taraytabız. Añlıysızmı, kap citmi, kap yuk, — dide dä Galiullaga taba borıldı: — Ä sin, Galiulla, ike kön eçendä su algıçtagı balçık eşen beterüne üz östeñä alasıñmı?

— Yuk, iptäş Bulatov, ike kön küp bulaçak. Bir, ber köndä beteräm.

- Molodis!

Bulatov Galiullanıñ kulın kıstı. Eşçelär yılmaeşıp karap tordılar. Şul vakıt berse Bulatovnı kütärep aldı. Başkalar da minut eçendä anıñ tiräsenä cıyıldılar, anı havaga çöyä başladılar.

— Äy, yuknı eşlisez sez, iptäşlär. Ciñgäç, menä ciñep çıkkaç, beryulı...

Kaysıdır şunda aradan kıçkıra:

— Sin ciñärgä äytkänseñ ikän, iptäş incener, bula ul!

Bulatov kölemseri, Galiulla eşçelärne eşkä kuşa:

- Äydägez, tuktatmagız, yegetlär.

Komga vıclap kergän köräk tavışları tirä-yaknı kaplıylar.

Märdanşa kart aska karap süz başlıy:

— Şuşı bua belän bu sunı totalar dip uylıysızmı? Vallahi, tota almıylar. Minem iç inde tegermän buaların küp kürgänem bar. Sin, Mähdi abzıy, Taşlı Yardagı Mitri tirmänen beläseñme äle?

— Tege Petrovski alpavıtınıkın äytäseñme?

— Äye, äye, samıy şul.

— Häzer bit anda sovhoz tirmäne.

— Soñ bit sovhozlarga kaldı inde ul.

— Äye, şul tirmändä tirmänçe bulıp minem Mitri digän beleş urıs eşli ide. Min añar arış tarttırırga bara torgan idem. Barganda ber yartını kuyınga tıga barasıñ. Anıñ şunda keçkenä genä tirmän öye bar ide. Ber hutlap cibärgäç bit ul su tirmäne äylänä dä tora, ä bez şul arada «tegene» kägep çıga torgan idek. Menä şunda inde urısım söyli ide: «Beläseñme, Märdanşa, Taşlı Yar yılgasın niçek budım min, — di torgan ide. — Buanıñ askı yagı — tires katış çıbık, ä öste — taş»,— di torgan ide. Bervakıt yüri barıp karadım: ul äytkänçä, äkiyät, näq üze digänçä. Tıñlauçılar:

— Cä, söyläsäñ, rätläbräk, kıskarak itep söylä, — diyeştelär.

— Şul inde, tiressez buıp bulaçak tügel monı. Bu-latov äräm bula. Vallahi, anıñ başı Seber kitäçäk, cällim min anı.

— Nıklap eşläsäñ, nişläp bulmasın di ul?

— Äy enem, Mitri inde ul belmi äytmägänder. «Su ul, Märdanşa, cılan kük ul», — di torgan ide.

— Çaga ikän alaysa.

— Nik, aptırama, çagar äle. Barısınnan da bigräk Bulatovnı cällim min.

Köräklär haman üz köylärenä balçık taşlaunı, cilkälär kapçık taşuların beldelär. Süz bara dip eş tuktalmadı.

Tözeleş: yanınnan sıdırılıp ütä torgan timer yul buyınça yıraktan poyızd kilüe işetelde. Poyızd kilgän hodka tiz arada küzdän dä yugaldı.

Eşçelär anı eşlägän köygä ozatıp kaldılar.

Ciñär öçen ciñelü

Çatnama ayaz tön. Cil bolıtlarnı kayadır kaçırıp betergän. Yoldızlar ğadättän tış çekräygännär.

Säğat tönge unberlär buluga karamastan, baş incener Reyd yıl belän Bulatov postlarnı tikşerep yörilär. Alar eşlänep betkän vakıtlı buanı barıp karıylar — anda berni dä yuk. Tik Yaktı kül dulkınnarı gına komsızlanalar, gomerlärendä kürmägän sıman, bua çitendäge balçıknı kimerälär.

Cil kül buyındagı yafraksız öyänkelärne şaulatıp, açulanıp ükerä. Dulkınnar ber-bersen kuıp mäş kilälär...

İke incener tınıç kına, ciñüçelär kıyafäte belän mähabät atlap, beton eşlärenä äzerlek alıp baruçılar yanına kilep tuktadılar.

Şunda Bulatov yanına aşıgıp Galiulla kilde dä:

— Äydä äle, iptäş Bulatov! — dide.

— Kaya? — dip soradı Bulatov, üze beraz kauşadı.

— Buaga!

Bulatov belän Galiulla buaga taba yögerdelär. Alar artınnan baş incener Reydel dä atlap kitte. Bua yanına citkäç, Bulatov tamagın kırıp kuydı da buanı centeklärgä totındı. Vakıtlı buanıñ askı yagınnan keçkenä genä yılgaçık çıltırap agıp yata ide. Ul şunı gına kürde.

— Şul gınamı? — dide Bulatov.

— Şul gına.

— Davay brigadañnan biş keşene kuy, kızıl balçık töyäsennär! Bar köçlärenä töyäsennär.

Reydel öyenä aşıktı.

— Yahşı karagız, Bulatov, kurkınıç borın töbendä,— dide ul.

Şul minutta uk prorabnıñ prikazı cirenä citkerelde. Biş nosilka bertuktamıy balçık taşıy, öç eşçe kiterelgänne tıgızlap, trambovat itep toralar. Añar da karamıyça, şaulap, böterelep akkan keçkenä yılgaçık haman zuraya bara, üsä bara.

Bulatov äle ber nosilkalarga balçık töyäüçe eşçelär yanına çaba, äle trambovat itüçelärgä kıçkıra:

— Katırak töyegez, iptäşlär, katırak...

Elgaçık zuraya bara. İnde buanıñ öske yagınnan da su aktarıla. Dimäk, bua yırıldı digän süz.

Kemder kinät şaulap akkan suga sikerde, üze ayagürä köçkä genä basıp tora, kulları belän su kırıyındagı subaylarga kadaklangan taktaga yabışkan, bot töbennän suda.

— Kap kiteregez! Kap! — di ul.

Bu Bulatov ide. Anıñ artınnan Galiulla belän Välük suga sikerep töştelär dä Bulatov süzlären kabatladılar:

— Kap kiteregez!

Beryulı berniçä kap kiterdelär. Kap, sunı çäçrätep, yırılgan cirgä kilep töşte. Kemder avıldagı yılgalarnı tires belän buu turında incenerga citkerde:

— Davayıgız, tires kiteregez! Tires! — dide incener. Nosilkalı keşelär tireskä dip yögerdelär, berniçä

minuttan tires tä kilde. Şarlap agıp torgan suga töşkän öç keşe kire çıktılar. Bulatov özek-özek prikaz birde:

— Galiulla, barlık eşçelärne uyatıp alıp kil. Ä min üzem telefonga. Sabir, sin monda kal.

Bulatov kontorda, telefon trubkasın totkan kileş, aşıgıp kına söyli:

— Yefim Nikolayıviç! Yırdı. Nişlim?

Annarı tagın Yaktı kül buyına töşep kitte. Ul hälsez ide. Kinät ul sunı brezent belän bumakçı buldı. Bu şäp häm yaña uy ide. Şul uy belän bergä anıñ talçıkkan tänenä dä häl kerep kitkän tösle buldı.

* * *

İrtägesen koyaş köndägeçä şatlanıp, kölep, nurga mançılıp çıktı. Läkin «Svetogres» kollektivı yöze genä bolıtlı kön sıman karañgı, kaygılı ide.

...Bulatov ällä nindi ciñelü moñsulıgı belän doklad yasıy:

— İptäşlär! Bez vakıtlı räveştä çigenep torabız,— dide ul.

Gureviç üzenä has ber yılmayu belän karıy: «Tırışıp karıysıñ da, tik belemeñ genä citmi bit. İrtägä räşätkä bulır üzeñä...» — dip uylıy ul.

Reydel, uñaysızlanıp kına, küzlek aşa Bulatovka karap ala. Anı kızgana. «Menä äle ciñelügä unike säğat tä ütmäde, ike avtomobil belän kilep tikşerep tä kittelär. Berse RKEdan, berse raykomnan, tizdän, bälki, GPUdan da kilerlär. Bälkem, inde kilgännärder dä...» — Reydel şulay uylıy.

«Tözelep! başlıgı Väliyev eş belän Mäskäügä kitkän ide. Ul kaytır. Reydel aña ni küze belän kürener, añar ni dip cavap birer? Işanıp, sineñ östeñä kaldırıp kitsäñ dä şul diyär mikän? Ä üze bulsa da berni kıla almagan bulır ide bit».

Gureviç yarım küñelsez räveştä utırdı. Ul Bulatovka karap aldı... «Ul şundıy yabıkkan... Döres bulsa, Bulatovnı eşli torgan cirdä, kontorda uk kuna dip söylilär. Şulay bula torıp ta alıp çıga almadı, mesken...»

Gureviç Bulatovnı az gına bulsa da kızgandı: «Menä inde arestovat itep alıp kitärlär. Sovet recimı incenerlar öçen bik katı. Yäş incener, sovet belgeçe törmädä çerer, firkale bugay äle üze», — dip uyladı ul.

Partiyä yaçeykası sekretare Adilovka da ciñelü uñaysız. Menä digän aktiv incenerıñ stroydan çıksın äle. Äytergä genä ciñel, tehpropagandanı yulga salıp barganda gına ber tatar incenerınıñ bol ay kitüe...

Yazgı koyaş nurı Bulatovnıñ çigäsenä töşte. Kemder fortoçkanı açtı. Tıştan ciñel hava, yaz havası börkelep kerde.

Bulatov eşneñ niçek barganlıgın baştanayak söyläp çıktı:

— Bez başta vakıtlı buanı şpuntlap yasarga uylagan idek. Takta yuk, şuñar kilep teräldek. Baş incener belän kiñäşkännän soñ, kızıl balçık tutırılgan kaplar belän buarga buldık. Kırıyga ike yaklap şul kaplar kuyılalar, urtaga, töyelep, kızıl balçık salına. Anısı üzäk bula inde, rasçetka karaganda, bua çıdarga tiyeş ide...

Bulatovnıñ küzläre tagın da zurrak açılgannar. Mañgay çäçläre dulkınlanıp kitkän.

— Gidrotehnika — su belän sugışu eşe ul, suga törle korılmalar salu beleme, iptäşlär, bar eştän dä kıyın eş bulıp isäplänä.

Nidän kilep çıktı soñ bu? Döresen äytergä kiräk, minem täcribäsezlek tä, kışkı şartlar da — barı da bezne ciñelügä kiterdelär. Kiläçäktä yalgışnı tözätergä kiräk bulaçak. Bez, kar erep, cir kibügä, tiräli şpunt kagıp, bua yasap, su algıçtagı sunı nasoslar belän suırtıp eşkä başlayaçakbız...

* * *

Bulatov doklad yasagan könneñ irtägesen Sabir, tuzınıp, Aduşkin yanına kerde. Yaçeyka bülmäsendä Aduş-kin üze genä nider yazıp utıra ide.

Sabirnıñ yözennän ük Aduşkin ni dä bulsa kurkınıç äyber barlıgın sizende.

— Ni bar? — Ul şul soravın Sabirga birergä aşıktı.

Sabir äüväl tirä-yagına karanıp aldı da annan soñ gına, tamak töbennän çıkkan tavış belän:

— Bulatovnı kulga algannar, — dide.

Aduşkin urındıgınnan kütärelde dä, östälgä taba iyelep, bik gacäplänep:

— Ni söyliseñ? Bulmas! Kulga algannar, — dide.

— Äye, ul kulga alıngan.

— Bulmas, yuk süzder. Bulatov bit üzebezneke. Ä beznekelärne nişläp kulga alsınnar?!

— Yä, kızma inde, Aduşkin, tikşererlär bit äle. Alay kaldırırlar dip beläseñme ällä sin!..

Sabir süzlärennän ul beraz basıldı, başın tübän iyep, tirän uylap süzsez kaldı.

— İh, Bulatov! Altın keşe ide ul, altın... Menä berkön şulay baraklarga barıp kerdem. Ul eşçelär arasında cäyelep utırgan da tehnika tügärägenä citäkçelek itä. Härnärsäne töşenderä. Eşçelär rähätlänep tıñlıylar... Kiräkle keşe ide ul bezgä, kiräkle ide. Menä häzer ul tügäräklärgä kemne citäkçe itep kuyabız inde?

Sabir däşmäde.

Ul Bulatovka häzer şiklänü katış karauga qadär barıp citä yazdı...

— Bu eştä kortkıçlık yuk mikän dip şiklänäm,— dip kuydı ul.

Aduşkin çın küñele belän yılıy ide. Sabirnıñ mondıy şikle soravınnan ul siskänep kitte:

— Bu nindi süz? Nişläp? Komsomol keşe... Bit anıñ bar eşe bezneñ küz aldıbızda, ägär alay bulsa, sineñ belän min dä...

Ul süzen äytep beterergä ölgermäde, işek şakıdılar. Ul yäşle küzlären tiz arada sörtte dä işek kaguçıga:

— Keregez! — dip kıçkırdı. Galiulla şaulap kerde:

— Yañgır koya, ä anda docdevoy yazmaska yörilär. Aduşkin añlamadı, ahrı:

- Ni bar? — dip kaytarıp soradı. Galiulla täräzägä kürsätte. Anıñ yüeş kiyemnärennän idängä yañgır tamçıları koyıla ide.

— Kürmiseñmeni?

Aduşkin täräzägä taba borıldı. Täräzä pıyalalarına ere-ere yañgır tamçıları kilep bärelep kire agıp töşälär. Aduşkin, äle haman töşenep betermiçä:

— Cä? — dide.

— Şul menä. Gureviç, docdevoy yazmıym, dip tartışa. Mondıy yañgırda gına, di...

— Yazarlar, yazmıy bulmaslar, — dide Aduşkin, üze Sabirga endäşte: — Davayıgız äle, Sabir, öçäüläp, tege zavodka hat yazıp salıyk, bügenge sobraniyedä ütkärep tä alırbız.

Galiulla da östäl yanına kilde.

Aduşkin, karaga mangan kalämen kütärep, mañgayına yakın uk kiterep, ozak uyladı: «Niçek başlarga?»

— Cä, tabıgız äle, cegetlär, niçek başlıyk? Alar öçäüläp uylarga totındılar.

«Stalin isemendäge Leningrad metallurgiyä zavodınıñ komsomollarına». — Käğazneñ başına Aduşkin şulay yazıp kuydı.

«Milli rayonnarnıñ berse bulgan Tatarstan cömhüriyätendä salına torgan «Svetogres» teploelektrotsentralneñ komsomol kollektivı sezgä tübändäge hat belän möräcäğat itä».

Sabir da tüzmäde, Aduşkinnıñ kulınnan kalämen tartıp aldı da kızu-kızu yazıp kitte: «Sezgä birelgän zakazlardan ike par kazanı häm bezneñ stantsa öçen kiräkle bulgan başka närsälärne ölgertüdä bezgä komsomollarça yärdäm itärsez dip ışanabız. Bezneñ stantsa-nı cibärergä tagın ber ay vakıt kaldı. Bezneñ turbinalarda häzer montac eşläre betep, alar tiyeşle urınnarına urnaştırıldılar. Bar totkarlık — sezneñ par kazannarında. Alıngan telegrammaga karaganda, par kazannarı, inde yulda ikän. Alarga kiräk bulgan vak kisäklären dä aşıgıçlık belän cibärüne sorıybız.

Bezneñ ciñü — sezneñ kulıgızda!

Yaşäsen yulbaşçı kommunistlar partiyäse!

Yaşäsen elektrlaştırunıñ şefı bulgan komsomol!

«Svetogres» komsomol yaçeykası».

Hat yazılıp bette. Anı cıyılışta tikşeräse häm cibäräse genä kaldı.

— Nu, yegetlär, — dide Aduşkin.— Bezneñ iñ üzäk urınıbız bulıp häzer par kazannarın urnaştıru. Alar unbişençe apreldän kalmıy urnaşırga tiyeşlär.

İrtägesen kiç komsomollarnıñ gomumi cıyılışı buldı. Cıyılış özeklelekneñ sabakların tikşerügä bagışlangan ide.

Dokladnı baş incener Reyd yıl yasadı.

Dokladtan soñ soraular östälgä käğaz kübäläklär bulıp oçtılar. Ber sorauga incener ozak tuktaldı.

— Menä monda ber bik citdi sorau bar: «Bu eştä kortkıçlık yuk mikän, şuşı bezgä doklad yasauçı da kortkıç tügel mikän?»

Zalda utıruçılar arasında şarkıldau buldı, annan berazdan tındılar.

— Yuk, iptäşlär, häzergä qadär vöcdanımnı satkanım yuk häm kiläçäktä dä satmam... Tiyeşle oyışmalar eşneñ bu yagın kararlar dip uylıym... Nu, iptäşlär, monda tagın Bulatovnıñ kaydalıgı turında soraular birälär. Bez äyttek inde, küp köç kuyu säbäple, Bulatov talçıkkan, ul häzer bik katı avırıy...

Cıyılış azakka taba bara ide. Klub işegen açıp beräü kerde. Utırgan keşelär äylänep karıy başladılar.

İşektän yabık yözle Bulatov kürende. Kemder utırgan cirennän kıçkıra başladı:

— Nikolay Yefimoviç, ülärgä yatkan Bulatov kilgän. Niçek, ul ayak öste avırıymıni?

Reyd yıl ber süz dä äytmäde, läkin anıñ yöze yaktırıp kitte. Aduşkin da irken sulap kuydı:

— Bulatovka süz biregez, ul söyläsen, — dip, urınnan kıçkıra başladılar.

Bulatov süz aldı:

— Dörestän dä, äz genä avırıp aldım, läkin hälem beraz ciñeläyügä, menä monda kilmiçä kalmadım. Döres, iptäşlär, bu avır özeklekne ütkärü ifrat kıyın, bigräk tä minem öçen kıyın. Şuña da min, barlık avırlıklarga karamastan, eşlägän yalgışlarımnı tözätergä süz biräm. Kürersez, ciñü bezneñ kulda, barı bezneñ kulda bulır...

Tıñlap toruçılar, anıñ süzen bülep, kinät kul çaba başladılar.

* * *

Elekke vakıtlı bua niçek eşlämäskä kiräklekneñ şahitı bulıp kaldı. Kiñäşmädä tikşerelgän yaña proyıkt buyınça, vakıtlı bua eşlätü haman da Bulatovka yökletelde.

Eşne kızulattılar. İke yaklap şpunt koymasın sugarga da totındılar.

- Yugarırak, yugarırak kütär! Kütärik, kütärik!!!

- Raz vozmem, dva vozmem, da, hop, yışe!

Şul tavışlar Yaktı kül buyın tagın da canlandıra töşte. Köndez dä, tönlä dä hezmät cırı tuktalmadı. Öç kön ütär-ütmäs, buanıñ koymaları ike yaktan da äzer buldı. Urtaga kızıl balçık salındı. Anı näzek katlau belän salıp trambovat itä bardılar. Bua kırıyına motor kuyıldı. Baganadan timerçıbık cibärep, tok yalgadılar. Nasoslar äkren genä sunı suırtırga totındılar. Su algıçtagı su cir töbenä señgändäy bulıp kimede. Menä inde tizdän anıñ töbe dä kürenäçäk. Su kiterü kanalı Yaktı kül belän su algıçnıñ ikesen bergä totaştıra da bersennän bersen ayırıp ala almaslık böten itep yasıy.

Vakıt küp kalmadı

Şul su kanalın iñ küp digändä unbiş kön eçendä kazıp beterergä kiräk.

Bulatov uyladı: «Un kön, äye, iñ küp digändä unbiş kön. Tuktausız eşlägändä kırık biş smena digän süz. Kär smena sayın yözär keşe eşläsä, dürt meñ biş yöz eşçe köçe kiräk bulaçak. Yuk, kul hezmäte belän genä bulmıy...»

Ul tagın çigälären uçı belän totıp uylarga kereşte. «Berär maşina kiräk ide, maşina... Äye, niçek tä bulsa eşne mehanikalaştırırga...» Kinät ul aşıgıp sızgalıy başladı: menä kanal bulası cirneñ ike yagına baganalar sugıp çıgasıñ, alarga, arkılı nasadkalar yasap, takta cäyderäseñ. Urtada taktadan yasalgan budka bulaçak. Budkaga motor belän lebedka urnaştırıla. Le-bedkadan korıç arkan buyınça tübän taba, su astına kovş asılınıp töşäçäk. Anıñ avızı, soskıç avızı kebek poçmak yasap, cirgä kadalıp tora. Kovş öskä taba balçık alıp menä. Menä monda, budka karşında, estakada yasalaçak. Şunıñ buyınça kovş tübän häm yugarıga taba yöri. Çıgarılgan balçıknı vagonetka kilep alıp kitep tora...

Ul sızgalap beterde dä Reydel yanına çaptı. Ber kulına kepka, ikençe kulına bloknot totkan, ä tuzgan çäçläre dulkınlana. Ul kontorga kerer aldınnan komendatura aşa ütte. Sakçı Bulatovnıñ bol ay aşıgıp çabuın ni dä bulsa berär kurkınıç aşıgıç eş barga yuradı. Artınnan kualarmı ällä dip, Bulatov kilgän yakka karadı. Läkin anda berkem dä kürenmäde. Bulatov baş incener bülmäsenä atılıp kerde.

Reydel anıñ bolay aşıgıp kerüennän kurkıp kitte.

— Nikolay Yefimoviç, evrika! Evrika! — dide Bulatov.

- Ni bar, ni taptıñ?

— Menä su kütärü kanalın şulay kazıtam.— Ul üzennän başka keşe tanıy almaslık hälgä kilgän çertecın Reyd yıl gä añlatırga totındı: — Menä monnan ike yaklap subaylar suktıram, annan takta cäyderäm, estakada da lebedka, motor, kovş, vagonetka...

Süz ahırında Reydel proyıktnı maktadı:

— Bu bik yahşı fiker. Yañanı uylap çıgaru bit bu,— dip kuydı.

«İh, tizräk-tizräk menä bu keçkenä bloknotta sızılgan proyıktnı ğamälgä aşırası ide», — dip uyladı Bu-latov.

Kış buyı boz astında yäşerenep yatkan Yaktı kül suı bügen zäñgär hava tösen kürde.

...Bulatov proyıktı buyınça eş başlandı.

Yaktı kül buyına töşkän Gureviç Bulatovnıñ kıska bervakıt eçendä su algıç kanalında eşne nıklı yulga salıp cibärüenä gacäpsende.

«Bu niçek bolay? Dimäk, unbişe kön srok kuyılgan su kanalı... Eşlär bolay barsa, hiçşiksez, un köndä betäçäk. Ul çakta Bulatovka da premiyä, nindi yäş täcribäsez keşegä!» — dip uyladı ul.

Gureviçnıñ üzendä incenerlar turında gına yörtä torgan üz fikere bar ide, läkin ul anı kemgä dä bulsa söyläp kararga batırçılık itmäde.

Gureviçnıñ iñ kurıkkan süze «kortkıç» süze ide. Üzläreneñ şähsi mänfäğatlären kaygırtuçılardan, Gureviçtan eş kiyeme sorap kerep, ul yazdırırga röhsät itmäsä, anı üz aldında uk şul süz belän atauçılar bul-galadı. İke urtada yörgän Gureviçnı sovet yagına nıklap tartuçı säbäplärdän berse añar «sotsializm tözüçe» isemen alu buldı. Käm añar, yulnı eşläp betergäç, premiyä dä birdelär. Zur, yaktı, cılı kvartirga da urnaştırdılar. Bilgele, Gureviç mondıy eşlärne hiç kötmägän ide. «Bolşeviklar alar incener hezmätenä tiyeşle bäha birä alalarmıni?» -- dip uylıy ide ul. Läkin anıñ bu fikere dä döres bulıp çıkmadı... Häm Gureviç neytrallektän akrınlap sovet nigezenä, ayırımlıktan kollektivlıkka, bar köçen sotsializm frontına birä başladı.

* * *

Adilov bülmäsennän kayadır çıgıp baradır ide, anı Bulatov tuktattı.

— Min sezgä ciñü raportı belän, — dide.— Äyttem bit min sezgä, iptäş Adilov, häm şulay bulıp çıktı da: kiçä tönge säğat ikedä kanal kazılıp bette. Bügen köndez su algıçka su cibärep bula. Teläsäñ, ıstannı irtägä ük hodka cibär, su totkarlık yasayaçak tügel. Äle añar tagın ike dekada bar. Östän genä isäpläülärgä karaganda da eştä utız meñ sum ekonomiyä isäplänä. Añlıysızmı? Utız meñ sum!

— Utız meñ sum?

Adilov, gacäpsenep, şulay sorap kuydı.

— Östän-östän genä isäplägändä dä äle, — dide Bulatov.

— Molodis! Molodis! — Adilovnıñ bar süze şul buldı. Annarı ul: — Äydä äle şunda kittek, — dip yalgadı.

Alar kül buyına taba atladılar.

Tizdän Yaktı kül buyı tagın da yaktıra töşär. Tizdän İliç lampaları beryulı kabınırlar. Tizdän Yaktı kül buyı görläp torır...

Ber ay ütär-ütmäs, Bulatovka zur gına summalı premiyä birelde. Anı sotsializm Geroyı, tözeleş batırı dip tä iğlan ittelär.

İrekle ilneñ buyınnan-buyına tözü simfoniyäse yañgırıy, çükeçlär çıñlıy, timer-beton korpuslar başların kalkıtalar, parovozlar aşıga...

Tönlä

Raziyä çişende.

Çişengäç, bügen ul da, başka kızlar kebek, östälendäge közgesen alıp üzeneñ yözen karadı: sargıltsu kaşlar sorgılt küzlären aslarına yäşergännär, yañaklar za-vodtagıga karaganda suırıla töşkän, yañak söyäkläre kalkıbrak çıkkan. Annarı ul könlek däftären yazarga utırdı. Bälkem, bu eş Raziyä öçen kileşep tä betmi torgandır. Çönki ul elek, andıy eşlärgä karşı çıgıp: «Meşan ğadäte bulgan şul albomnarnı, könlek däftärläre belän mataşularıgıznı taşlagız äle», — di torgan ide. Ä bügen Miläüşä avılına kilgäç yasagan könlek däftärenä üze tübändägelärne yazıp kitte:

«Avılga kilgängä berniçä aylar buldı.

Äye, bügen täräzä pıyalasına közge yatsgır tamçısı kilep sılana. Tışta cäy belän köz tartışa. Tışta cil. Agaçlarnıñ, yalangaç botakları öy tubäsen kıynıylar. Mäktäp bülmäsendä beryalgızı toru tuydıra başladı. Barısın da, barısın da taşlap, şähärgä — zavodka kaçası kilä, läkin komsomollık hise ul sataşkan uylarga irek birmi, alarnı avızlıklap tota.

Monda zavodka karaganda da köräş köçleräk toyıla: bugazga-bugaz, yözgä-yöz, süzgä-süz, kanga-kan, üçkä-üç urını bu.

İh, avır da, tatlı da, kızıklı häm kızıksız da sin, köräş.!

Bügen avıl sovetınıts utırışı buldı. İkmäk za-daniyesenets kaldık öleşlären büldek. Avıl urtasında äräm bulıp çerep yata torgan Haşimov yortın kolhoz pravleniyesenä birdek. Ul Haşimov digännäre bik bay närsä bulgan ikän, äytäm, zavodta kölläü tsehı hiç alga kitä almıydır ide. Bay keşe sots Sovet hökümäte öçen tırışamı! Äle nigäder avılda yöri. Yortın tartıp alganga eçe poşa bulır.

«Sabir, Sabir! Sineñ belän Miläüşä buyındagı kayınnar arasında yörgändä, yöräklärebezne ber-berebezgä açıp sala algan idek. Ällä häzer min onıttım, ällä sin taşladıñ? Nik soñ menä bu yöräktäge buşlıkka mähäbbät kerep utırası urınga eş kerep utıra ikän...

Mäktäp. Şulmı inde minem Sabirımnı alıştırgan äyber. Yäş buın kiläçäk tormışnıñ matur çäçäkläre. Şularmı inde minem şatlıklarım? İye, şular. Bolar bit ber-bersenä karşı, tügellär. Bügen mäktäp. İrtägä dä şul uk mine çornap alır...»

Ul kalämen östäl östenä kuydı. Könlek däftären dä rätläp cıyıp kuymıyça, karavatına audı. Ul bügen bik arıgan ide. Ä tışta haman-haman cil ükerä.

İntek şıgırdadı. Beräü akrın gına tupsanı kayıra başladı. Raziyä uyandı.

Kem bar digänçe, kolagın salıp tıñladı. Başta tıştagı cil genä şulay ükeräder dip uylagan ide, läkin ike keşeneñ pış-pış üzara söyläşkänen işetkäç, ul uyınnan kayttı. Tupsalarnı nıklap kayırırga totındılar. Raziyä täräzädän sikerep uramga taşlarga torganda, işekne kayırıp kerdelär dä añar taşlandılar. Beräü Razinneñ bugazına yabıştı. Anıñ tırnakları yomşak muyınga büre teşläre kük señep kerdelär.

Biş minuttan inde Razinneñ gäüdäse idändä yata ide.

...İrtägesen köndägeçä balalar mäktäpkä cıyıldılar. Alar ukıtuçı apalarınıñ däreskä kerüen ozak köttelär. Ahırda çıdamadılar. Berse, däşärgä dip, ukıtuçı apalarınıñ bülmäsenä atladı. Kersä, ni küze belän kürsen: apaları, çäçläre tuzgan kileş, idändä aunap yata.

Malay kurkıp kıçkırıp yılap cibärde:

— Raziyä apanı ütergännär...

Bua yırılgandagı su ırgılgan şikelle, balalar da işekkä taba ırgıldılar.

Kiçkä taba mäktäptä cıyılıp! buldı. Kaygılı gomumi cıyılışnı ukıtu bülege mödire Bagdanov açtı. Balalar, kartlar, Miläüşä avıl halkı belän tulgan zal eçtän genä körsende.

Bagdanov Razinneñ tärcemäi hälenä, höcümneñ niçek buluına tuktaldı:

— İptäşlär, Bayazitova menä şuşı zalda utıruçı yarlılarnıñ balası ul. Anıñ ata-anaları açlıktan ülgännär. Şunnan soñ ul balalar yortına elägä. Annan şähärdäge kün zavodına eşkä kerä häm anda, ürnäk kürsäterlek itep brigadanıñ başında torgan häldä, aktiv eşli. Eş belän bergä ukuın da alıp bara. Ukıtuçılar äzerläü kursında ukıp çıgıp, bezneñ Miläüşä avılındagı ŞKMga mödirä bulıp kerä. Biredä bez anıñ avıl sovetı eşenä härtörle kampaniyälärdä nık tırışıp eşlägänen küräbez. Küräsez, şuña da sıynfıy doşman anı bezneñ arabızdan tartıp alırga omtıldı. Läkin anıñ höcüme uñışsız çıktı. Ülärgä yöz totkan sıynfıy doşman yukka gına bezneñ aktiv iptäşlärgä yabırılmadı.

Bagdanovnıñ äyterseñ tamagına töyer utırdı: ul, söyläüdän tuktap, küz yäşlären yäşerer öçen tübän karadı.

Östälgä ber keçkenä genä käğaz kisäge kilep töşte. Bagdanov barmak oçları belän genä käğazne açtı:

«İptäş, Bagdanov!

Zavodka telegramma cibärergä kiräk. Annan, sıynfıy doşmannıts bu eşenä cavap itep, motsarçı kolhozga kermi kalgan urta-yarlı katlaular kolhozga kermäk-çe bulalar. Telegrammada şunı kürsät. Ähmi».

Yazunı komsomol Ähmi yazgan ide.

Bagdanov, yazuga küz yörtep çıkkannan soñ, özelep kalgan süzen dävam itte:

—...İptäşlär, Raziyä häzer bolnitsaga ozatıldı, anıñ häle avır. Min menä monda sezgä şähärneñ kün zavodına sugarga äzerlängän telegrammanı ukıym:

«Lenin isemendäge kün zavodı partiyä yaçeykasına Miläüşä avıl sovetınnan.

Kiç 24 nçe çisloga karşı töndä sıynfıy doşmannar kolhoz yäşläre mäktäbe mödiräse Raziyä Bayazitova-ga höcüm kıldılar. Anı, katı räveştä cärähätlängän kileş, bolnitsaga ozattık. Sıynfıy doşmannıts bu çıgışına karşı Miläüşä avılı «Tallı Büläk» kolhozı oboz oyıştıra; un hucalık kolhozga kerde.

Avıl sovetı».

Bagdanov telegrammanı ukıp çıktı da süzen dävam itte:

— Höcüm kıluçılar, iptäşlär, hiçşiksez tabılaçaklar. Bez şiklängän keşelärne inde kulga da alırlar. Bez sıynfıy doşmannarga karşı kisken otpor birergä tiyeşbez.

Ul da bulmadı, çäçläre tuzgan ber hatın, yäşle küzläre eçkä batkan ber irneñ kulınnan totıp, klub işegennän söyräp kerde:

— Ul kıynagan Raziyäne, imansız. Ul kıynagan. Äydä menä halık aldında ni yözeñ belän cavap birerseñ, cirbit!

Hatın, balasın citäklägän sıman, sakallı keşene prezidiumga taba österäde...

Hanım sähnägä menep bastı:

— İşetäsezme, ul kıynagan, dim Raziyäne! Salah kıynagan! Eçüdän aynımagan närsä. Üz kızım kebek yaratkan Raviyämne kıynagan. Menä halık aldında cavap bir, bädbähet närsä...

Hatın şulay buılıp-buılıp söyläde:

— Bügen menä yaktırgaç kına kaytıp kerde. Bötenläy üzgärgän, aynıgan... Üze cılıy, üze söyli... Änvär kotırttı, di. haşimovnı äytä. Totarga kiräk imansız-nı, kaçıp ölgergänçe...

Sakallı keşeneñ küzennän borçak-borçak yäşlär aktı, ul çınlap ta yılıy ide.

— Sezdän yäşeren-batırın tügel, cämäğat... Min eçü belän bozılgan ber keşe inde. Şulay, Haşimov kaytkaç, mine ber kön sıyladı, ike kön sıyladı: «Sin şul Raziyä digännären dömekterä almassıñ mikän? — di. — Zavodtan mine kudırttı, häzer monda öyemne tartıp aldırttı», — di. Küp eçülärdän soñ... Min kündem... Menä şundıy ber pıçraklık eşläp taşladım...

Barısı da kızganu häm açu katış his belän kartka karadılar.

Dörestän dä, ul kızganıç ide.

Ul zaldagı halık aldına kilep baskan... Kerfekläre oçınnan, borçak-borçak bulıp, yäş börtekläre koyıla. Ul hökem kötä... şıñşıp-şıñşıp yılıy...

* * *

Küptänge ike tanıp: keşe poyızdda oçraştılar.

— Kaya kitteñ bolay?

— Menä Törkestan yagına barıp karıym äle.

— Ä sin kaya?

— Menä dönyanı äylänergä çıktım äle.

...Kinät vagonga zäñgär furackalı beräü kerde, keşelärneñ dokumentların tikşerä başladı:

— Sezneñ dokumentlarıgız?

Zäñgär furackalı keşe küptänge ike tanışnıñ süzlären bülderde. Alar ikese dä beryulı pasportların çıgarıp kürsättelär. Ozın gäüdäleseneñ dokumentı zäñgär furackalı keşene kızıksındıra töşte, ahrı, kesäsennän telegramma çıgardı. Telegrammanı pasport belän ozak çagıştırgannan soñ: - Kiyenegez! — dide.

Biş minut eçendä zur gäüdäle keşe kiyenep ölgerde.

...Äle genä bulgan küreneş tanışına añlaşılmıy kaldı. İmeş, kinättän Haşimovnı kulga aldılar. Ul bu eşneñ oçın uylap çıga almıyça urınına yattı. Tışta tön ide...

Berençe may

Bäyräm tañı irtänge koyaş nurına kümelde.

Ofık buyın kızıl nurlarga mançıp kütärelgän koyaş üze belän änä şul kiñ şähär uramına da şatlık alıp kilde. Kiçtän ük elenep kuyılgan bayraklar irtänge cildä irenep kenä tirbäldelär. Kiñ uramnar aşa tartılgan lozunglar ciñüçe sıynıfnıñ yörägennän taşıgan bügenge omtılışnı ütkännärgä añlattılar.

Berençe may zur bäyräm häm ciñü köne ide.

...Bügen tañnan alıp «Svetogres» köndägegä karaganda da artık häräkät urınına äylände. «Svetogres»ka yungşturm kostyumı kigän komsomollar, eş kiyemennän eşçelär bertuktamıy agılıp tordılar.

Demonstratsiyä agımı, zur uramnarnı äylängäç, Leninga kuyılgan häykäl yanına cıyılıp, şähär başlıkla-rınıñ raportların tıñladı. Annan soñ kolonna Yaktı kül buyına yul tottı. Bayraklar cilneñ isüenä ırgılıp uynadılar. İñ alda, tribuna yanında uk, ciñüçelär bayragı — svetogresçılarga obkomol tarafınnan birelgän bayrak cilferdäde.

Muzıka «İnternatsional»dan ber kuplet uynagaç, tribunada bödrä çäçle, kılıç borınlı, zur küzle şähär sovetı räise Yefimov kürende:

— İptäşlär, cömhüriyätneñ gigant «Svetogres»nı hodka cibärü tantanasın açık dip belderäm...

Ul, «Svetogres»nı tözüdä eşçe sıynıfınıñ kaharmanlıklarına tuktalgannan soñ:

— Berençe süz «Svetogres» tözeleşe başlıgı iptäş Väliyevkä birelä, — dip belderde.

Şatlıklı «ura!» tavışı urman buyına kitep yañgıradı. Şul tavışnı alıp kitkän cil közgedäy külneñ östen urman yagına taba yögergän näni dulkınnar belän şadralata.

...Väliyev, uñ kulındagı kepkasın yomarlıy töşep, süz başlarga omtıldı. Ul, närsädän başlarga belmiçä, berkadär aptırabrak tordı. Alay da ul, tagın ber omtılıp, üzen kulga aldı.

- İptäşlär, bügen, — dip başlap kitte ul, — bügen Berençe may. Alga kuyılgan burıçnı ütädek. Citmeş ike kilovattlı «Svetostroy» häzer üzeneñ ber kisäge belän «Svetogreoca äylände. Sotsializm eş metodların üzläşterü häm partiyäneñ nık citäkçelege astında bez şuşı uñışlarga ireştek...

Muzıka, anıñ süzen bülep, şatlık köyen uynarga, kolonnadagı eşçelär, kızılarmeetslar, hezmätkärlär «ura!» kıçkırırga totındılar.

Soñınnan ul üze dä sizmästän kızıp kitte:

— Bügen Berençe may... Menä şundıy köndä keçkenä genä ber eş büläge kiterü belän «Svetogres» kollektivı ifrat şat. Häzer bez unbiş meñ kilovattlı «VKP», un meñ kilovattlı «Lenin komsomolı», cide meñ kilovattlı «Pioner» digän öç turbinanı cibäräbez... Yäşäsen Berençe may! Yäşäsen algı ciñülärgä citäkläüçe Kommunistlar partiyäseneñ Üzäk Komitetı häm yulbaşçıbız iptäş Stalin!

Tagın «ura!», muzıka tavışları...

Väliyevtän soñ partyaçeyka sekretare Adilov tribunaga mende. Anıñ sorı gimnasterkasınıñ sul yak kesäsendä ciñü ordenı kadalgan ide:

- Bu ciñü -- tagın ber partiyäneñ totkan yulınıñ ciñep çıgaçagına, bişellık plannıñ tulısı belän dürt yılda ütäläçägenä canlı şahit. Sıynfıy doşmannarnıñ avız yırıp kölüläre, opportunistlarnıñ bezgä hıyallanuçılar dip karauları bezneñ eşkä hiçber törle dä komaçaulık yasıy almadı. Bez, ciñü bayragın yugarı totıp, añar ker töşermädek... Süzlär küp buldı: imeşter, «Svetogres»nıñ ber yak stenası yarılgan, imeş, ber yak fundamentı cirgä señep bara ikän, bıyıl stantsanı hodka cibärä alaçak tügellär ikän... İye, bez mondıy süzlärne işettek, läkin bireşmädek. Karagız (ul kulı belän beton korpuslar yagına taba kürsätte), elekke taşlandık cirdä nindi gigant tözedek. Karañgılık baskan Yaktı kül buyında İliç lampaları kabızdık!..

«Ura!» tavışı tagın urman buyına kitep yañgıradı. İncener-tehniklar isemennän kotlauçı Bulatov süzen kıska tottı:

— Bezneñ ciñüne şatlanıp karşı algan häm anı üz küze belän kararga dip kilgän eşçe sıynıfına yalkınlı sälam! Sovet tözeleşe öçen cannarın fida itärgä torgan belgeçlär härvakıt sezneñ belän! — dide ul.

Aduşkin da, Sabir da söylädelär. Böten süzlär haman şul ciñü yalkını belän tulgan ide.

Ber pioner, alga çıgıp, bırgı kıçkırttı. Estakadadagı lentalar üzläre belän bergä öskä taba taşkümerne äkren genä söyräp alıp menep kittelär. Kükkä taba suzılgan beton korpuslar eçenä yäşerelgän maşinalar ükerergä, Yaktı kül buyındagı nasoslar su suırırga totındılar.

Küp tä ütmäde, oratorlar söylär öçen yasalgan tribuna buyında karbız zurlıgındagı lampada ut kabındı.

Pionerlar bertuktamıy baraban kaktılar. Muzıka «İnternatsional» uynadı. İh, küñelle dä ide soñ ciñü köne!

Şul ciñü köne öçen äyterseñ koyaş ta şatlana... Yaktı küldäge kiçäge dulkınnar kayadır yugalgannar, kamışlar da, şämdäy bulıp, ciñü muzıkasın tıñlıylar.

Şähär şau-gör kilä...

* * *

- Vafa, siña hat bar! — dip, Vafanıñ kulına zäñgär konvert kiterep tottırdılar. Hat Fatıymadan ide:

«Atası!

Menä bez malayıts batır belän ikäüläp sitsa hat yazabız, sinets yakka iskän cillärgä yalgap, sitsa bulgan yalkınlı sälamnärebezne cibäräbez. Yazgan hatıtsnı aldık, bik zur rähmätlär äytep, hat yazganıña şatlanıp kalabız... Äti keşegä ber yatsa häbär bar: häzer bez totınıp basa başladık inde. Änkä belän ikäüläp här könne yäslegä barabız. Könebez menä şulay ütä.

Üzem yäslegä eşkä kerdem: mödirä bulıp eşlim. Niçä bala minem kulda tärbiyälänä. Sin äle kitkän çagıñ-da: «Malayımnı bozar inde bu täüfıyksız närsä dip uylagansıñdır». Kurıkma, min ul iske ğadätläremne taşladım inde.

Menä armiyäñnän kayt, kürerseñ, görläp tora başlarbız, häzer min ğailäneñ närsä ikänen añlıy başladım... Kayt äle menä, atası. Cimertterep torırbız, vallahi.

...Sabirnı brigadirlıktan desyatnik itep kütärgännär. Galiullanı, bik faydalı täqdim yasaganı öçen, biş yöz sum belän büläklädelär. Kayadır ukırga kitärgä yöri bugay.

Kün zavodı komsomolları «Svetogres» belän yarıştılar. Küçmä bayraknı Sabirlar aldı.

Tizdän stantsanı cibärergä cıyınalar.

Yarıy, huş..

Sine sagınıp, Fatıymañ.

20 aprel».

Hatnı ukıgaç, Vafa uyga battı. Anıñ küz aldınnan ber-ber artlı kün zavodında eşlägän könnär, canlı gazeta, cıyılışlar uzdı.

...Maynıñ unı ide.

— Ur-ra, hodka kitkän, çınlap hodka kitkän! — dip, gazeta totkan kileş, Vafa, balalarça şatlanıp, kazarmadagı iptäşläre yanına atılıp kilep kerde. — İptäşlär, karagız äle, karagız äle! — dip, ul gazetaga tupas barmakları belän sugıp kuydı. — Kitkän, hodka kitkän!

— Ni bulgan? Närsä hodka kitkän? — dip, anı başkalar çornap aldı.

Ukıgançı, ul räsemnärne kürsätergä totındı:

— Menä busı — dulkınlanıp torganı — Yaktı kül digän kül inde. Änä yıraktarak ber çittä beton korpuslı ber yort kürenäme? Ul — min eşlägän kün zavodı. Ä menä busı — «Svetogres». Menä şul, monnan un kön elek kenä hodka kitkän. Menä bu räsemne küräsezme? — Baş incener Reydel. Menä busı — Bulanov digän incener. Tege, törmägä yapkan bulgannar da irtägesen ük çıgargannar, dip söylägän idem bit... Menä boları — minem avıldaşlar, ikese dä bezneñ Miläüşänekelär; busı — cir kazuçılar brigadirı Biktahirov — zur gına ekonomiyä yasıy torgan täqdim kertkän öçen bülkälängän keşe. Busı - - betonşik larnıñ brigadirı Sal ahov. Busı — partkom Adilov. Raboçkom Kornişin, komsomol sekretare Aduşkin... Bol arnıñ härberse hezmät ordenı belän büläklängännär.

Ul kürsätep beterde dä:

— İh, kaytırga ide, kürergä ide şul « Svetogres»-nıñ yaktısın! — dip kuydı...

Epilog

Şähär çitendä üzeneñ beton korpusları belän «Svetogres» balkıy. Zur täräzälärdän ciz çıbıklar sıman ut yaktıları külgä suzılalar. Äyterseñ kül eçennän änä şundıy energiyä çişmäse tugan...

Kockombinat tözeleşendäge incener-tehniklar kiñäşmäsennän kaytuçı tehnik Sabir Salahov üzeneñ brigadası kulınnan ütkän beton korpuslarga karap ala da ütkändäge hällärne, keşelärne, böyek eşlärne küz aldına kiterä. İncener Reydel Sabir Salahovnıñ arkasınnan üzeneñ zur kulları belän kaga: «Eget sin, Sabir, yeget, — di. -— Tormışnıñ yugarı noktasınnan, tau itägennän tau başına mengän kebek ürmäliseñ, yaratam min sine», — di. Küptänge bu süzlär bügen äytelgän kebek küñeldä saklanalar...

...Baştan ütkän yıllar, tanış keşelär, alarnıñ figuraları, ekranda almaşınıp torgan küreneşlär kebek bertuktamıy almaşınıp toralar. Cäyge koyaş ofık artına yäşerengän.

Küktäge kızıllık ta betä bara. Şäfäq karañgılıkta yugalırga yul algan. Ä Sabir Yaktı kül buylap atlıy. Şul tirädä, Yaktı kül buyın gomerendä berençe tapkır kürgän keşe sıman, ber kızılarmeetsnıñ kızıksınıp karap yörgäne kürenä. Ul külneñ ozınlıgın da, «Svetogres»nıñ beton stenaların da dikqatläp karıy. Älege keşe şlemlı başın äle ber, äle ikençe yakka bora. Armeetsnıñ yözendä şatlık yılmayuı balkıy.

Sabir adımın şul armeetska taba yışayta. Armeets ta, Sabirga iğtibar itmiçä, kül buylap «Svetogres»tan yırak tügel yaña gına tözelep yata torgan tire kombinatına taba atlıy.

Armeets, bälkem, iskärmi uzıp ta kitkän bulır ide. Läkin Sabir anı tuktattı:

— Vafa, bu sin tügelme?

— A-a, Sabir, saumı?

Küptänge duslar ozak itep küreştelär.

— Kayttım digen.

— Äye, menä yılnı tutırdım da kayttım. Cä, söylä, kemnär kayda eşlilär?! Minem bik beläsem kilä. Bit inde minem sine kürmägängä ike yıl tuldı. Ä sez şul arada nindi korpuslar üstergänsez! Tegese künkombinat-mıni?

Sabir kaydan başlap kitärgä dä belmi tordı.

— Reydel, Bulatov, Gureviç, Galiulla kebeklär kızıksındıra torgandır inde sine?

— Bilgele, şular. Bit min soñgı vakıtlarda sineñ belän eşläsäm dä, alar miña tanışlar.

— Reydel Vladivostok yagına ber zur elektr stantsa tözeleşenä Energotsentr tarafınnan küçerelde. Häzer partiyägä kergän ikän, du kiterep tözep yata, di. Bulatov biredä, anı küp vakıt oçratam. Avıl hucalıgı institutında gidrotehnika kafedrasında dotsent bulıp eşli. Ä Galiulla, Mäskäügä hronometracistlar kursına barıp, anı beterep kayttı. Häzerge vakıt bezdä — koc-kombinat tözeleşendä, hronometracist Gureviç şähärdän yırak tügel sintetik kauçuk zavodı tözeleşendä dip işettem.

Vafa, ber urınga baskan kileş, Sabirnıñ süzlären dikqat belän tıñladı. Anı bigräk tä Galiulla mäsäläse kızıksındırdı, şuñar ul Sabirdan kaytarıp soradı:

— Galiulla bit äle ul yartılaş nadan ide, kay arada ukıp ölgerde, — dip kuydı.

Sabir anıñ süzenä karşı halık mäqale belän cavap kaytardı:

— Tırışsañ tabarsıñ, taşka kadak kagarsıñ, dilär bit.

— Äye, şulay inde.

Alar Yaktı kül buylap ozak söyläşep yördelär. Süz aşimov turında da buldı. Sabir aşimovnıñ kulga alıngaç kayadır yukka çıguın söyläde. Atası Salah turında küp karşılıklardan soñ Miläüşädä tözelgän «Stalin» kolhozınıñ aktiv çlenı bulıp kitüen äytte.

Hälil Safinnı telgä aluçı da bulmadı. Elekke mödir üzeneñ ukuçıları küñelendä beraz gına bulsa da cılı his kaldırmaganga, anıñ turında süz dä çıkmadı.

Vafa nikter Raziyä turında ber dä soraşmadı. Alar ozak yördelär. Ay Yaktı kül aşa üzeneñ nurların altın sukmak itep tarattı. Yoldızlar küptän küreşmägän ike iptäşneñ yöräk serlären tıñlagan sıman cemeldäştelär.

Alar, söyläşä-söyläşä, Sabir torgan yort yanına kilep citkännären sizmi dä kaldılar. Sabir işek buyındagı täräzäne äkren genä çirtte. Öy eçendä kemder tordı. İşekne açtılar.

İşek açuçı Raziyä Bayazitova ide.

1931 — 1932

Click or select a word or words to search the definition