Yä ut bul, yä yuk bul!

«Yä ut bul, yä yuk bul!»
Yaña dus-işlärdän dä, ädäbi oçraşularga cıyılgan halıktan Da ber-ike soraunı yış işetergä turı kilä miña:

— Küptän yazasıñmı?

— Üzeñneñ yazuçı bulaçagıñnı kayçan häm niçek beldeñ?

Ägär dä min tokar, direktor yäki ukıtuçı kebegräk keşe bulsam, kayçan häm niçek eşli başlavımnı yılı belän genä tügel, köne-säğate belän dä äytep-söyläp birä alır idem. Ämma miña, yazuçı keşegä, bu soraularga cavap birü kıyın. Ütä dä kıyın hätta...

Şul soraularga cavap ezläp, yalgız gına uylanıp utırgan çaklarımda, biş-altı yäşläremdä yış kabatlangan säyer häl iskä töşä.

Sigez keşelek ğailä, öyneñ ber stenasınnan ikençe stenasına qadär suzılgan säkegä tezeleşep yatkaç, tämam tınlık urnaşkaç, böten işetkänem kaläm tavışı ide! Kemder, käğazlär kıştırdatıp, östälne dereldätep, aşkına-aşıga yazıp utıra. Hätta kayçak kalämeneñ törtelep-törtelep kuyuına qadär işetäm. Kem ul? Barıbız da yatkan, kayberäülärebez inde yokıga da kitkän yugıysä. Kem yaza? Yaza diyär ideñ, döm karañgıda kem yaza ala? Şomlanıp kuyam da kıyar-kıymas änkäygä endäşäm:

— Änkä-äy, östäl artında kem yazıp utıra u-ul?
Cavap härvakıt ber bula:

— Bu vakıtta kem yazıp utırsın inde?! Küzeñne yom da, börkän dä yokla!

Yuk, kaläm-käğaz kıştırdatıp yazgan ul tavışnı öydä-gelärneñ berse dä işetmäde. Ni öçen ul miña gına işetelgän soñ? Ällä soñ berär serle ruhmı, färeştäme: «Menä sineñ gomereñ şulay ütäçäk. Äzer bul!» —dimäkçe bulıp, yazmışımnı aldan belgertep kuyganmı ällä?

Sabıy çagında uk äti-änisez kalgan, üzennän unaltı yäşkä zurrak tütäye karamagında üskän änkäm, üzeneñ äytüenä karaganda, mäktäpkä ber-ike yıl gına yörep kalgan. Läkin, ni hikmätter, garäpçäne dä, yañalifne dä, hätta kirillitsa dip yörtelüçe yazularnı da ciñel ukıy häm, kemgä baraçagın çamalap, hatlarnı da här «älifba» ürnägendä yaza ide. Mäktäpkä bargançı uk, mine dä öyrätep kuydı yañalif belän kirillitsaga. Garäpçäsenä teşem ütmägänder, ahrısı, «Alla» digän süzne genä surät räveşendä häteremä kertep kaldıra aldım ul çakta.

Tagın... Mäktäpkä yöri başlagançı uk, eñger-meñger cäyge ber kiçtä, täräz töbenä nindider kitap salıp, şunı aktara-aktara, yapa-yalgız ukıp utıram. Şulkadär zur ğailäneñ başka keşeläre ul vakıtta kaya bulgandır — häzer dä añlap beterä alganım yuk... Härhäldä, ukıp utıram... Şulçak karaşıma «Tugan tel» digän şiğır çalına. Üzem ukıy toram, ä üzemneñ, ni säbäpter, tamagım kaynarlana, küzemnän yäş

tama. Sabıy küñeldä ber genä uy häm iksez-çiksez soklanu: «İ matur şiğır! İ rähät şiğır!.. Döres şiğır!» Annarı şiğır östendäge räsemgä küz töşerdem. Astına «Gabdulla Tukay şigıre» dip yazılgan. Şul kiçtä min üzem öçen ike açış yasadım: «Bu şiğırne şuşı çibär abıy yazgan ikän! Şiğırne keşelär yaza ikän! Alla yäki färeştälär tügel ikän» kebegräk mäğnädä...

Kem belä, bälki min näq menä şul kiçtä yazuçı «bula başlaganmındır»? İnde, mögayın, üzem häterlämäsäm dä, şi-ğır-takmak çıgaruım kürşe-tirägä dä sizelgänder. Şulay bulmasa, uynap yörgän çagımda mine çakırıp alıp, başımnan sıypap, kürşe Zäytünättäy:

— Karale, üskänem, Zäki ütkän töndä bezneñ kar bazına töşkän bit. Söt östen aşap çıkkan. Şuña böten avıl kölärlek itep berär takmak çıgar äle,— dimägän bulır ide, mäktäpkä dä barmagan ber malayga.
Menä bu oçrakta inde nindi «şiğır yazganım» häterdä! Çönki:

Mädinättäyneñ söt öste
Bigräk tämleder, Zäki!
Kar bazına töşä-töşä
Pesi buldıñ bit, täki! —

digän takmagım avıl buylap yöri başlauga uk, üzemnän öç-dürt yäşkä zurrak Zäki mine kuyı kıçıtkan arasına törtep yıktı. Ul vakıtta ıştan Şärifläreneñ minnän zurraklarga da siräk tätüen onıtmasak, älege mizgeldäge hälemne añlau beräügä dä kıyın tügelder... Üzem yatam, ötälänäm, üzem uylanam, näticä yasagan bulam: «Takmak öçen dä kıynıylar ikän... Döres yazuıña da karap tormıylar ikän...»

Bälki minem şağıyrlegem, yazuçılıgım şul kıçıtkan arasında yatkan çakta uk borınlıy başlagan bulgandır?..

Ätkäy belän änkäyne tagın ber märtäbä sörgengä (ätkäyne inde min tugançı uk, «kulak», «din ähele ulı» digän säbäplär belän, öç yortın, ike taşlı tegermänen, mal-tuarın konfiskatsiyäläp, raskulaçit itep, ike tapkır «yatap» belän sörgengä cibärgän bulgannar) ozatıp, öydä karausız-nisez biş yäş bala yätim kalgaç, ber ay çaması ütügä ük, minnän dä keçe dürt bala kızamıktan, açlıktan ber atna eçendä kırılgaç, ä üzem nindider moğciza belän terelep isän kalgaç, min, un yäşe tulgan malay (soñgı señlem miña un yäş tulgan könne ülde), mäktäbemä kittem. Därestä utıram şulay. İke küzemnän tuktausız yäş aga. Başımda gel ber uy: «Niçek buldı soñ äle bu?! Äle ay yarım çaması gına ätkäy belän änkäy dä, enelärem

dä, señellärem dä bar ide läbasa. Öyebez kort iledäy göcläp tora ide bit! Yapa-yalgız torıp kaldım bit!»

Ukıtuçı Mönävärä apam yılap utırganıma karap-karap algaladı da yuata başladı:

— Citär, yılama inde, Fänzaman... Avır ikänen beläm... Kaygıñnı sünderü öçen sin änä türdäge yulbaşçıbız Stalin räsemenä kara. Kür, nindi yaktı, nurlı, rähimle anıñ karaşı! Ul gına sälamät, ozın gomerle bula kürsen, bez barıbız da, böten balalar da... sin dä bähetle bulırsıñ.

Min şul portretka tekäläm. Istalin babay çibär. Mıyıkları da kileşep tora. Läkin... närsä bu?! Yılmayuı sürelä başlıy tegeneñ, rähimle karaşı usallana bara, küzläre kükrägemä kadalganday toyıla häm, barmagın yanap, kinät kenä: «Kaldıñmı yätim?! Äle min sine dä törmägä tıgam, annarı üteräm!» —digändäy bula.

Şul köndä minem başka oyışıp betmägän şiğır sıman närsä kilep kerde dä aylar buyı ber sürelep, ber terelep yörde:

Böyek iptäş Istalin, yözeñ niçek nurladıñ?
Üzeñ şulay yahşı bulgaç, nik semyanı urladıñ?

Zihengä citdi şiğırlär dä iñärgä mataşkan çorım şul bulmadı mikän minem?

...Mine kararga dip, minem belän ber yäştäge kızı Mädinäne dä iyärtep, änkämne üstergän Şämsekamär tüti dürt çakrımdagı avıldan bezneñ yortka küçep kilde. Kem äytmeşli, niçava gına yäşi başladık: tozsız bulsa da bäräñge bar, çäy-şikär bulmasa da kaynagan su bar, kaynamaganı da bar digändäy... Tagın ni kiräk?

Läkin bolay tuklıkta yäşäü ozakka suzılmadı. Berniçä aydan bezne ätkäy-änkäy yortınnan kuıp çıgardılar. Tütäy belän Mädinä üz avıllarına kaytıp kittelär. Ä min, kürşe-tirädä kungalap yöri-yöri, konfiskovat itelgän yortıbıznı kolhoz ferması yanına küçerülären (anı küp yıllar yäş bärännär yortı itep faydalangannar ikän) karap-karap yördem dä Hucämät avılındagı balalar yortına kitep bardım. Kiyemnäremne alıştırıp, üzem belän alıp kilgän bukçamnan Tukaynıñ iketomlıgın tartıp çıgargaç, «dittum» tärbiyäçeläre kötelmägän häl kürgändäy kölep cibärdelär:

— İ-i!.. Bez bit bu aç balanıñ bukçasına rizık-mazar salıp cibärgännärder dip uylagan idek... Baksañ, ki-tap-lar i-kän! Tukay ikän!

Kem belä, bälki inde min şul çakta uk kitaptan, Tukaydan başka yäşi almıy başlagan bala bulganmındır? Çınnan da

şulaydır! Çönki inde min, şul uk Tukaynıñ «İsemdä kalgan-nar»ın da ukıp çıkkan malay bularak: «Min üz yätimlegem hakında niçegräk, nindiräk süzlär belän yazar idem ikän?» — dip uylaştıra, küñeldän genä cömlälär tözetterä idem.

Ğadel bulırga kiräk, balalar yortında yäşägän aylarım matur da, yaktı da bulıp istä kaldı. «Tamak tuk, ös böten» digännän soñ, «borınnan çıga töten» dip tä östär idem dä ul çakta äle tämäke digän zähmätkä öyränep citä almagan idem. Kıskası, yätimlek hisem nık kimede anda. Ak parohodtay ap-ak, katlı-katlı mähabät yort; tärbiyäçelär, barıbıznı da cıyıp, kön sayın diyärlek ädäbi kitaplar ukıylar, cäy köne urmannarga alıp kitälär, ineştä su koyındıralar. Yakın itep yörüçe yaña duslar bar, «kulak» yäki «halık doşmanı» dip üçekläüçeläre dä citärlek... Monısınıñ säbäbe dä buldı şul!.. Balalar yortınıñ direktorı çın mäğnäsendä yalkınlı häm kıp-kızıl kommunist ide. Şul agay ber cıyılışta — yortnıñ böten hezmätkärläre häm tärbiyälänüçe barlık balaları cıyılgan zur cıyılışta! — üzemne dä gacäpkä kaldırgan ber süz äytte. Başta ul kommunistlar partiyäseneñ sıynfıy köräştä ciñep çıguı, leninçılarnıñ halık doşmannarına karşı ayausızlıgı turında kükräk töyä-töyä fälsäfä sattı-sattı da bötenläy kötmägändä:

— Menä sezneñ aragızda utıruçı Fänzaman da — halık doşmanı näselennän. Menä bu yort ta anıñ atasınıkı bulgan,— dimäsenme! Çınnan da, ul yaklarga Staheev digän zur kapitalistnıñ köndäşe Säyetbattal digän keşe huca bulgan. Şuña kürä anda Säyet avılı da, Battal urmanı da bar. Min kilep urnaşkan yort ta halık telendä «Säyetbattal yortı» dip yörtelä ide. Boları döres. Ämma... direktor apa äytkän Säyetbattal hiç kenä dä «minem Säyetbattalım» tügel ide şul.

Stalin ülep, Malenkov digän yaña il başlıgı amnistiyä iğlan itkäç, berençe bulıp änkäy kaytıp töşte. Minzälägä urnaştı. Beraz eşlägäç, yäşärlek bülmä dä tapkaç, mine kilep aldı, Vahitov isemendäge mäktäpkä urnaştırdı. Şunda ukıganda, min inde änkäygä dä sizdermiçä şiğırlär, hikäyäçeklär, şähär tormışınnan bäläkäy feletonga ohşagan kızık-mızıklar yaza başladım. Menä hikmät: yazgannarım rayon gäzitendä, «Pioner» häm «Çayan» curnallarında basıla başladılar. «Sovet Tatarstanı»nda da ber mäsälem kilep çıkmasınmı! Şulay berkönne änkäy hezmät hakı aldı, ä miña Kazannan gonorarlar kilep töşte. Ul könne änkäm ällä ğarlänep, ällä söyenep cıladı. Üze cılıy, üze takmaklıy:

— İ Hodayım! Bu hökümät nigä kölä ikän minnän? Tämäkesen ciñ eçenä yäşerep, rogatkadan atıp yöri torgan malayga minekennän dürt märtäbä zurrak akça cibärgännär bit!.. Hurlık bit!..

Bälki minem çınlap torıp kaläm keşesenä äylänep kitüem näq menä änkämneñ yäşle küzlärenä kıyınsınıp ta, gorurlanıp ta häm moñayıp ta karap utırgan şul säğattä başlangandır?..

Häzer balaçaktagı ber holkıma, döresräge, ğamälemä üzem dä ışanıp betä almıym: tön buyı yazıp utırıp, ber minut ta yoklamıyça mäktäpkä kitkän irtälärem bula ide bit! Adämçä häm cünle, häzergeçäräk äytsäm, normal bala eşe tügel bit inde bu...

Ätkäy dä kaytıp töşte. Şul atnalarda gäzittä ber şäl kem şiğırlärem dä basılıp çıktı. «Maktasın äle ber üzeneñ malayın, ukıp kuansın äle»,— dip, şul gäzitne kulına tottırdım. Ukıy bu!.. Tik ätkäy nişläpter kızara, kulı belän peläşen, bitlären sıpırgalap ala. Ukıp çıktı da, yodrıgın töynäp, urta barmagınıñ algarak çıgıp torgan buını belän mañgayıma «şık!» itte. Küz aldında oçkınnar uynap kuydı hätta. Ä ul çın-çınlap ıñgıraşa:

— Nay ulım, nikläremä kızartasıñ mine?! Kaläm dä tota beläseñ ikän belüen yugıysä... Menä bu çülmägeñdä akıl da bar sıman. İllä dä mägär nik yalgan yazasıñ, nik halıknı aldıysıñ? Näselne hurga kaldırasıñ bit sin, mondıy bulıp üssäñ!..

Usallanuınıñ säbäben dä tiz añladım. Ul gäzittä kışnıñ salkınlıgın surätlägän «Min toyam yazgı sulış» digän şiğır dä bar ide, häm ul bolay tämamlana ide:

Nikadär karlı, buranlı
Bulsa da bu salkın kış,—
Min toyam härber urında
Yazgı his, cäyge sulış.

Çönki minem tugan ilem —
Bähet häm şatlık ile;
Bezneñ därtle yöräklärgä
Ütä almıy kış cile.

Ätkämneñ kızuı betmägän ikän äle, gäzitne törepkäläp tottı da süzen dävam itte:

— Kayda ul sin maktagan bähet ile? Bezne kırda kalgan başak cıygan öçen törmägä cibärgän, eneläreñne, señelläreñne ber atnada ütergän ilme ul? Menä karşıdagı Düsä digän marcanıñ bügen-irtägä yortı üz östenä cimerelep töşärgä

tora. İre sugışta ülgän... Yagarına — utını, aşarına rizıgı yuk. İke küzennän yäşe agıp yöri. Bähetle ildä yäşägängä kürä şul häldäme ul? Änä tege oçtan, art sanında şua-şua, ike ayaksız frontovik häyer soraşıp kilä. Şatlık ilendä yäşime ul?!

Minem kikrik şiñde. Şulay da kıyusız gına süz kıstırırga cörät ittem:

— Başkalar da şulay yaza bit...
Tagın kabınıp aldı kartlaç:

— Yaz-sın-nar! Ä sin yazma! Başıñnı kisäbez, disälär dä yalganlama ıştubı! Yä ut bul, yä yuk bul!

«Munça» gomer buyı onıtılmaslık kızu buldı ul könne. Min şulçak yazuçılar östendä açı häm taläpçän tänkıyt tä elenep toruına iman kiterdem. Ä üzem, gomerlekkä ant itkändäy, küñeldän genä kabatlıym: «Kıçıtkanda aunatsalar da, utka tıksalar da, ğadellekne, döreslekne pıçratma ikän, aldama ikän, turısın äyt ikän! Döresen yaz ikän!»

İnşalla, iñ berençe «tänkıytçemä» — haklık yaratkan ätkämä berçakta da hıyanät itmädem, könemne alıp baru öçen yazuçı namusın satmadım, aldamadım, yalagaylanmadım. Moña minem här kitabım, häzer dä kitaplarga kermi yatkan yözlärçä äsärlärem şahit!

Häyer, süz başındagı tege sorau zihengä kabat kayttı: «Çınnan da, min kayçannan birle ähle yazuçı soñ?» Ätkämneñ älege «munça»sınnan başlangandır ul... Şulaydır!

2004