Velosiped

(İsänbay avılınıñ M. abıy söylägännärdän)
1 nçe bülek

Bu Säpäräyneñ (anıñ çın iseme Säfärgali) avızına , billähi, şaytan tökergänder. Tänäfestä cıyıştıruçı Möşäräfä apanıñ işektä kürenüe buldı, Säpäräy citdi genä :

- Ni hällär soñ, Möşäräfä apa, käcä täkäñne suygan ideñ, bulonnar aşap bulamı? – di. Tegese:

- Bulonnar aşarga teşlär yuk äle,- dip, çınlap ta teşsez avızın cäyä. Bez köleşäbez.

Beläm min Säpäräyneñ cıyıştıruçı apadan nigä şulay kölgänen. Uzgan atnada şimbä kön öç malay, ber kız – min, Säpäräy, Gata, Klara – sıynıf idänen yuarga kalgan idek. Säpäräy idän yugan sularnı işek aldına gına tükkän dä, şuña Möşäräfä apa aña:

-Ulım, pıçrak sunı ayak astına tükmä, pumaykaga ilt,- digän ide şul. Klara aldında yasalgan bu kisätü, küräseñ, Säpäräygä avır toyılgan, şuña da Möşäräfä apadan kölärgä uylagandır inde.

Däreslär betügä kaytırga kuzgaldık. Säpäräy ğadätençä velosipedınıñ (yañgırlı kön inde yugıysä, köz bit, şulay da säpit belän kilgän, maktançık) aldına – ramga - Klaranı, arttagı bagacnigına Gatanı utırtıp, olı uramga yünälde, min alar artınnan ürtälep karap kaldım da üzebezneñ uramga – ineş buyına töşep kittem.

Eh, şuşı velosipednıñ bulmavı! Velosipedım bulsamı? İke dä uylamıy Säpäräydän Klaranı tartıp alıp, aldıma gına utırtıp, yalt itep öyenä iltep kuyar idem dä soñ... Nişliseñ, velosipedım yuk. Ä Säpäräyneñ – gäüdäle taza malaynıñ- bar da bar: brigadir ätise, şähärdä apası, abıysı, östävenä menä şul apa-abıysı alıp birgän velosipedı. Ä minem... äni dä, çirläşkäräk señelem. Üzem dä, buyga ozın bulsam da, gäüdägä yuka, döresen äytkändä, Säpäräy belän yarışırlık köç-kuät yuk, ul inde uzgan yıl uk Saban tuyında üsmerlär arasında batır kaldı. Anıñ urınına Säpäräy ukudan ällä ni buldırmıy, üze äytkändäy fizkultura belän hezmättän kala böten algan bilgese “mecdunarodnıy” yağni “öçle”. Häyer, min üzem dä matematika, fizika kebek fännärdän genä “biş” kä ukıym, rus telennän “öç”ledän dä arttıra almıym hätta, kalgannardan “dürt”le. Ä menä Klara böten fännärdän gel “biş”kä genä ukıy. Şulay bulmıy ni, ul bit sıynıfta, mäktäptä berdänber (ä minem öçen dönyada berdänber), MTS direktorınıñ kızı, änise Nailä apa sıynıf citäkçebez. Äy-e, ni genä disäñ dä Klara - şomırt kara küzle, alsu yözle çibär kız- miña ber yaktan da tiñ tügel şul. Tik ni häl itim, akılım belän tiyeş bulmaganga ürelergä yaramaganın añlasam da, yöräk bit, akıl kuşkannı añlamıy, haman Kla-ra, Kla-ra dip tibä. Bilgele, mine - ätidän kalgan iske käçtüm – çalbarlı, sorı küzle yabık malaynı - ul bar dip tä belmi. Alar – Klara, Säpäräy, Klaralar kürşesendä yäşäüçe Gata- gel bergä. Min inde alarga täk iyärep yörüçe genä. Gatanıñ ( anıñ iseme curnalga Gatis dip yazılgan) ätise kırıgınçı yılnı Sebergä kuılgan latış kompozitorı, änise tatar bulgan. Gata da minem kebek ük sıyık sälam, katırak cil dä audarırday arık gäüdäle, östävenä küzlekle. Ukuı da älläkem tügel. Tik şunısı bar, ul skripkada uynıy. Gata bezneñ belän berençe yılın gına äle, añarçı ul ğailäläre belän kaydadır Seberdä yäşägän. Äti-änise şahtadagı avariyädä hälaq bulgannan soñ, Zölayha äbi barıp alıp kaytkan anı. Gatanıñ änise anıñ señlese bulıp, kayçandır , äle sugışka qadär ük, alarnı ğailäläre belän Seber sörgän bulgannar. (Zöläyha äbineñ ire gracdannar sugışında kızıllar yagında sugışkangamı, aña timägännär.) Gatanıñ tatarçası şäptän tügel, ul bik söyläşmi. Ä minem isä Klara barında, başım eşläp citkermägändäy, fikerem çuala, şoma gına söyläşä almıym. Şuñamı, kübräk Säpäräy söyli, vakıt-vakıt, matur irennären tibränderep, süzgä Klara da kuşıla.

Bügen därestän soñ tiz genä kapkalap kildek tä mäktäp işek aldında utın kisäbez. Altınçı, cidençe sıynıfta ukuçı här balaga berär kubometr kisäse. Cıyıştıruçı apalar yarıp, ärdänägä öyep toralar. Äy bu Gatanı, pıçkı da tarta belmi, ällä köçe citmi şunda. Anıñ şürälenekedäy ozın neçkä barmaklarında nindi köç bulsın soñ? Barıbız öçen dä Säpäräy belän miña vıc da vıc pıçkı tartırga turı kilde, kurçaktay Klaranı utın kisterep çiländermässeñ bit inde. Gata belän Klara kiselgän tümärlärne çitkä tägärätä tordılar.

Oktyabr bäyrämnäre citte. Mäktäptä dramhor digän tügäräk eşli, şunıñ äğzaları zur kontsert äzerlädelär. Säpäräy belän min mondıy eşlärdän çittäräk yöribez, nigä disäñ, ni bii, ni şiğır söyli belmibez, cırlau yuk ta yuk inde. Şuña da bez tamaşaçılar rätendä. Klara bezne yuatkan bulıp mataşa: “ Yarar inde, karap torırga da keşe kiräk bit”,- di, üze, bit oçların uymaklandırıp, çırık-çırık kölä.

Kontsert başlandı. Hor çıgışınnan soñ uk,ozın tolımnarın tibränderep, sähnägä Klara çıktı. Min inde sähnäse-niye belän Klaranı yotarday bulıp karap utıram. Klara sähnä kırına uk kilde dä nindider kaygılı tavış belän: “Musa Cälil. Vähşät”,- dide. Beraz tın torgaç: “Alar... alar cıynap analarnı, Balalarnı kırga kudılar...” dip, tamagına töyer utırganday, sulışın kıyınlık belän alıp, avırdan gına söyläp kitte. Ul söyläp betergändä, bezneñ tirädäge apa-äbilär mışık-mışık yılıylar, Säpäräy belän minem küzlärdä dä yäş ide.

Berazdan Klara bezneñ yanga töşep utırdı. “Buldırdıñ, molodets, Klara” dip, Säpäräy anıñ kulın kıstı, ä min küzle bükän bulıp utıram şunda, başka ber akıllı süz kilmi.

Menä sähnägä, skripkasın totıp, Gata çıktı. Tamaşaçılarga başın ide dä: “Kreytser. Etyud № 1, skripka öçen solo” ,- dide. Skripkasın caylap kuyıp, tayagın sızıp cibärde. Zal östenä miña tanış bulmagan nindider köy agıldı.

Nu bu bii, tantsevat itä belmäüneñ bälase! Yaña yıl kiçäsendä bayançınıñ ayakların tibä-tibä vals uynap cibärüe buldı, Gata Klaranı biyergä alıp, alar ikese zal buyınça par kübäläklär kebek böterelä dä başladılar. Basıp torabız şulay Säpäräy belän min, kakkan kazıktay. Nişliseñ, bii belmägäç, sin yaratkannar başkalar koçagında äylänä şul. Min min inde ul, tüzäm, Säpäräy isä teşlären şıkırdatıp: “Tapkan inde Klara da, şuşı sualçan belän biyemäsä”,-di.

Anıñ urınına kar erer-erep betmästä, ällä aprel urtalarında uk inde, Säpäräy tagın Klara belän Gatanı velosipedına utırtıp yörtä başladı.

Eh, şul säpitle bulırga! Min inde hıyalımda, Klaranı säpitemä utırtıp, avıl uramın yöz genä äylänmägänmender. Tik yaña çalbar-külmäklek tä akça yuk bit, velosipedka citärlegen (Säpäräy anı dürt yöz tuksan sum tora dide) kayan almak kiräk?

Ä häzergä ... häzergä klub aldındagı çirämlekkä voleybol uynarga kilgän cirdän Klara belän Gatanı Säpäräy utırtıp alıp kaytıp kitä. Östävenä maktana, velosiped ul, malay, kırmıska kebek, üzennän unike tapkır avırrak yökne kütärä, di. Bezneñ yakka kaytsañ, sine dä utırtır idem äle, di. Belmim, kaysı töşenä utırtırga cıyınadır. Häyer, Säfärgaligä üpkälise yuk, Klara klub yanına kilmi kalgan kiçlärdä, yörergä öyränergä dip soragaç, säpiten hiç cällämi birep tordı.

Bu arada, kara tirgä batıp, utın äzerlim. İşle buyına töşäm dä yazgı taşkın belän yarga yakınlaşkan büränä, takta, saygak, agaç kisäklären bagor belän (alay-bolay yangın çıga-nitä kalsa, bezneñ hucalık bagor belän kilergä tiyeş; kapkadagı bagor räseme şul turıda kisätep tora) yarga tarttırıp çıgaram, annan ufallaga –kul belän tartıp yöri torgan ike tägärmäçle arbanı bez şulay dibez- töyäp, öygä taşıym. Soñınnan lapasta alarnı yarıp, ärdänäläp kuyam. Utınıbız şaktıy buldı inde, äni äytä, kışlar bik suık kilmäsä, martlarga qadär citärder, di. Kürşe Şämsenur äbi bezneñ utınga bik kızıga: “İh,- di ul,- ullarım, gazizlärem, sugışlarda tufrak bulıp kaldılar şul. Beraz akçaları kilä kilüen dä, utın satkan keşe kürenmi bit äle. Uzgan yıl da İdel bozı katkaç, aryaktan kiterep satmasalar, kışnı çıga almıy idem”.

Ähä, Şämsenur äbigä utın satıp akça yünätergä bula ikän bit. Tik İşledä yazgı taşu şaktıydan basılganga, anda häzer utın äzerlärmen dimä. Ärämädän genä taşımasañ inde. Anda da yünle-başlı utını yuk: tal çıbıkları da, stakan yuanlıgı zirek, kayınnar gına, yuanrakların küptän kisep taşıp betergännär şul anıñ. Et çokırında augan korı çırşılar küreneşterä dä kürenüen, çokır töbennän öskä niçek söyriseñ di ul qadär yuan agaçlarnı.

Kiräk tiräkne yıga dilärme äle? Menä min dä, uylıy torgaç, därt itärgä buldım: balta, pıçkı, munçaladan üzem işkän un metrlı baunı ufallaga saldım da Et çokırına yünäldem. Ozınçaga şaktıy yırakka – ike yöz metrlarga – suzılgan bu çokırnıñ avıl yagınnan kilgändäge yarı şaktıy tekä. Arbanı östä kaldırıp, kuyı gölcimeş, balan, dülänä (bezneñ yakta anı kamır agaçı dilär) et şomırtı kuakların, alarnı çornap algan kolmaklarnı aralıy-aralıy, tägäräp diyärlek, çokır töbenä köçkä töşep cittem. İ- i, malay, monda, töptä, ällä niçä çırşı arkılı-torkılı augan, kis tä alıp kit. He, kis tä alıp kit, imeş. Äytüe genä ansat!

Caylırak yatkan kebek kürengän çırşınıñ botakların balta belän çabıp töşerep, kisä başladım. Berazdan pıçkım kısılıp kaldı, ni tegeläygä, ni bolayga tartıp bulmıy. İnde nişlärgä? Suzılıp yatkan çırşıga aptırap karap tora torgaç töşendem: agaçnıñ ike başı da cirgä tiyep tora, ber başın kütärtergä kiräk. Şul tirädä üskän yäşräk kayınnı balta belän kisep audarıp, botaklarınnan arındırıp, küsäk yasadım da şunıñ belän agaçnıñ ber başın kütärttem. Mataşa torgaç, çırşını täki metr yarım-ike metrlı kisäklärgä kiskäläp beterdem bit. Utırıp yal itep aldım. Öydän kıstırıp kilgän ipi kıyırçıgın kimerep, şunda çokır töbendä çelteräüçe çişmädän kuşuçlap bozday salkın su da eçep cibärgäç, arıgannar betkändäy buldı.Utın kiskälären üzebezneñ avıl yagındagı tekä yarga berniçek tä kütärep bulmaslıgın isäpläp, çokırnıñ kürşe avılga taba suzılgan sözäk yagınnan barıp, ufallanı alıp kildem. Utınnı arbaga töyäp, berniçä cirennän bau belän tarttırıp bäylädem dä kaytır yulga kuzgaldım. Avır. Çokır yulı (yul dip, yul da tügel äle ul, ällä inde uzgan yıldan uk kalgan atlı arba ezläre) sözäk bulsa da, ür menäse şul. Takır basu yulına çıkkançı, arkam manma su buldı. Nişliseñ, äyläneçtän yul turı dilär, Mamadış çerez Paric bulsa buldı, ämma utınnı çokırdan alıp çıktım bit täki.

Utınnnı tumrannarga kisep, yarıp, yañadan da ufallaga töyäp, Şämsenur äbigä kertkänçe, tagın ike kön uzdı.

Utınga kön sayın yörep bulmadı. Hucalıkta da eş-mäşäqat çıgıp tora, imtihannarga da äzerlänäse bar (cidene beteräbez bit). Ul arada şaulap –görläp Saban tuyları citte. Tormış citeş tügel dip tormıysıñ, aña da hälençä äzerlänäseñ: abzar- kura, işek aldın cıyıştırasıñ, seberäseñ, vatık-kitek kürengän cirlärne tözätkäliseñ.

Ul cäyne ay yarımlap vakıt eçendä (peçängä töşkänçe) şul çokırdan ufalla arbası belän un yök utın taşıdım. Altı-cide arbasın kisep-yarıp, Şämsenur äbigä kerttem, kalgannarı üzebezgä buldı.

Kulda biş yöz sum akça. Niçek kenä Sarapulga barırga? Hiç cay çıkmıy. Nihayät kolhoznıñ şiferga baruçı yök maşinasınıñ ärcäsenä utırıp, yulga kuzgaldım häm şul uk könne karañgı töşkändä “Progress” digän markalı ör-yaña yaltırap torgan velosipedımda, bagacnigıma ike buhanka ipi, ber baton salıngan bäz kapçıknı bäylägän kileş, altmış çakrım aranı ütep, öygä kaytıp ta cittem.

Señelem belän min velosiped öçen nikadär kuansak, äni şulkadär köyende. “İh, bala, bala, ipi satıp kalaç ala. Çemetep cıyganıñnı şulay uçlap totıp beterälär di meni? Bu nämärsäkäyeñ cil kuudan başkaga yaramas inde, içmasam, üzeñä käçtüm-çalbar algan bulsañ, ös-başıñ bötäyer ide”.

Äye, şuşı yäşemä citep, änigä hiç karşı äytkänem, anı tıñlamıyça, üzemçä eşlägänem yuk ide. Minem, anıñ belän kiñäşmiçä, şul qadär akçanı, äni äytkändäy, suga saluım gomer kürelmägän häl şul. Nişliseñ, yaratuım şulay cilketä, şundıy kiräkmägän eşkä etärä, küräseñ. Änigä monı añlatudan gaciz idem, şunlıktan, ul küpme tirgäsä dä, başımnı tübän iyep tordım, ber süz däşmädem.

Anıñ karavı... Kiçen klub yanında min geroy idem. Barısınıñ iğtibarı minem säpitemdä. . “Şä-ä-p!” “Kayan aldıñ?” “Kem birde?” dilär. “Çınlap ta üzeñnekeme?” dip şik tä belderälär. Totkalap, sıypap, şaltıravıgın şaltıratıp karıylar, kaysı-berse yörep - äylänep kilergä dä sorıy. Klara da, minem säpitemä utırıp, klub işek aldın äylänep kilde. (Kayan yörergä öyrängän digen? Säpäräy öyrätkänder inde.) Tik hıyalımdagıça, Klaranı säpitemä utırtıp, öyenä ozatıp kuya almadım. Gata belän ikesen haman şul Säpäräy alıp kaytıp kitte.

Kolhoz peçängä töşte. Klub aldına çıgıp yörülär bette. İşleneñ aryagındagı bolınnar yırak, bik soñ kaytıla. İrtän irtük yokıdan torası kilmäsä dä, arbanıñ ike yagına malaylar, kızlar tezeleşep utırıp kuzgalıp kitkäç, ällä döber-döber kilgän arba tägärmäçläre tavışınnan, ällä äkerten iskän irtänge ciläs cildän, ällä nurlanıp balkıgan koyaştan yokılar açılıp kitä.İşle aşa salıngan küper aşa äylänep bara torgaç, bez bolınga kilep citkändä, koyaş inde şaktıy kütärelgän, ülännärdäge kömeş çıklar cem-cem uynaudan tuktap, kibep betä yazgan bulalar.

Kızlar tırma belän agaç-kuaklar arasındagı açıklıklardagı peçänne cıyalar, bez, malaylar, çauka tarttırabız – şul peçännärne eskertkä ya kibängä öyärgä açık bolınga taşıybız. Zur bolınnardagı peçänne atlı cıygıç belän cıyalar. Eş eş inde, bik rähät tügel: könneñ esselegen äytäseñme, atka tıngılık birmägän kigävennärneme, äle östävenä agaç-kuaklarga elägep, peçäneñ töşep kala, yañadan töyiseñ bula. Şulay da canga rähätlek birgän, yıllar ütkäç tä sagınıp söylärlek hatirälär kalırday çakları bar anıñ peçän östeneñ!

Köndezen iñ rähäte – töşke aş vakıtı. Biş-altı çiläk sıyışlı korımga batıp betkän kazannan aş peşerüçe Cämilä tüti agaç saplı çümeç belän, kalay camayagıñnı tutırıp, itle aş sala, annan karlıgan yafrakları täme kilep torgan kuyı takta çäy eçäseñ. Bermälgä tännäreñ yomşap, taralıp kitkändäy bula, hätta küzlär yomılıp, çerem itep alası kilgändäy itä. Läkin kaya ul yoklau! Yeget başıñ belän köpä-köndez aunap yatmassıñ bit inde. Änä olılar ul, kaya beraz näven bazarına barıp kaytıym dip, külägädä üzlärenä urın köyläp mataşalar. Ä bez, yäş- cilkençäk, su koyınırga dip, İşlegä yögeräbez.

Hay, esse köndä sunıñ rähätlege! Kolaç salıp yözäm, berazdan arkaga äylänäm, ayaklarımnı selketkäläp, kullarım belän sunı salmak kına işep, çalkan yatkan kileş biyek, zäp-zäñgär kükkä karap, äkren genä dulkınnar östendä tirbäläm. Kayandır çır-çu kilgän tavış kilä. Ä-ä, Säfärgali ikän, kızlarnı ( alar İşleneñ dugalanıp, bolınga taba eçkäräk kerep torgan cirendä koyınalar) şayartıp kıçkırta. Min anda barmıym, ayagım da tartmıy, küñelem dä telämi. Nik teläsen, Klara yuk iç anda. Ul inde, MTS direktorı kızı bulgaç, bezneñ kebek köydergeç koyaş astında peçän cıyıp yörmi, diñgez buyında - “Orlenok” - ta yal itä. Häyer, eçem poşkanga, anı sagınganga gına şulay üpkäläp äytüem, putevkanı gel bişlegä ukıganga birgännär aña.

Berniçä könnän, sineñ kebek gäüdäle malay çauka tarttırıp yörmäs dip, brigadir sänäk tottırdı. Min dä Säfärgali kebek olılar belän bergä eskert yanına, sänäk belän kütärep, peçän taşıy başladım. Kiçkä taba alcıta. Säpäräy koyaşta karalıp çıkkan beläklären ugalap: “ Da, malay, bu siña diñgez buyında yal itü tügel inde”,- di. Küräseñ, ul da Klaranı uylıy,sagına. Bezneñ yanda Gata da yuk . Äbise: ”Minem ulım muzıkant, anıñ barmaklarına avır eş yaramıy”,- dip brigadir belän çäkäläşsä çäkäläşkän, Gatanı bolınga cibärmägän. Äy, Gata, Gata, közge çebeş, peçän dä äzerlärgä yaramagan barmaklarıñ belän alga taba niçek yäşämäk kiräk!

Kiçen, arbalarga töyäleşep, kaytır yulga kuzgalabız. İnde şaktıy eskert kuyılgan, şaktıy kibän koyılgan ikän. Bez baştagı könnärdä eşlägän yalannarda yäm – yäşel kurpı kütärelgän. Koyaş bayıy, hava tın, cil-mazar yuk, köndezge älserätkeç esselek inde sürelgän; tirä-yak bolın çäçäkläreneñ, cir ciläkläreneñ, çabılgan peçännärneñ huş isenä çumgan. Bolın yulında tuzan da yuk diyärlek, huş isle hava kükräklärne kiñäytkändäy toyıla. Kön buyı eşläp argan arık gäüdällärebez belän ber-berebezgä sıyınışıp, ayaklarıbıznı arbadan asılındırıp, arba bargan köygä çak kına çaykalıp kaytabız şulay. Atlar alga bara, yulnıñ ike yagı buylap yäşel hätfä bulıp cäyelgän kurpılı bolınnar belän bergä bezneñ üsmerçak ta kayadır artta kala, yugala, ä bez isä alga, yırakka kitä barabız.

2 nçe bülek.

Äy, bu gomer yulları! Kaylarga gına iltmi dä, kaylarda gına yäşätmi.

Menä min Kazanda yäşäp yatam. İnstitutlarnıñ bersendä yugarı matematika ukıtam. Säfärgali avılda kolhoz räise bulıp eşli. Räis bulıp eşläü öçen yahşı ukular kiräkmi, küräseñ. Häyer, dustım çittän torıp Minzälä avıl hucalıgı uçilişesın tämamlagan. Tırışlıgı, ücätlege bulgan, dimäk. Säfärgali belän Saban tuylarında, minem cäyge yallarda oçraşkalap torabız. Yış kına Klara belän Gatanı iskä alabız, tik alarnıñ isänleklären dä, kayda yäşägänleklären dä belmibez.

Tege cidene betergän cäydän soñ kürmädek bez alarnı. Klaranıñ ätisen Kazanga eşkä aldılar da, alar şunda küçep kittelär, ä Gatanı köz başında Leningradtan ätiseneñ enese kilep alıp kitte.

Min Kazandagı tormışıma avır, urau yullar aşa kildem. Cidene tämamlagaç, fermada terlekçe bulıp eşlädem, kiçke mäktäptä ukıdım. Azärbäycandagı Şamhor şähärendä desant çastlarında hezmät itep kaytkaç kına, Kazanga yul tottım. Karavıl torıp, yök töyäp, yök buşatıp ukıp çıktım min pedinstitutnı.

Kazanga kerü imtihannarına kilgäç, berençe eşem itep Klaranı ezlädem. Beleşmälär byurosınnan, utız tiyen tüläp, anıñ adresın aldım. Paric Kommunası, sigezençe yort, bişençe fatir. Kazan üzägendä ük ikän bit. Ä digänçe ezläp taptım. Tik... Klara küptän tügel Leningradka kiyäügä çıgıp, alar änise belän şunda küçep kitkännär ikän. Minem gaciz bulıp:”Ä ätise? “ –dip soravıma kürşeläre marca äbi:” Ätiläre küptän inde, äle kızları iäktäptä ukıganda uk, yäş hatınga öylände bit”,- dip huşımnı aldı. Äy-e, äni äytkändäy, bu dönyanıñ eşläre, şık-şık itä teşläre diyärseñ.

Klaranı min yegerme biş yıldan soñ kürdem. Yurmalada – Baltıyk diñgeze buyındagı şähärdä -buldı ul oçraşu.

Hatınım Kärimä muzıka mäktäbendä ukıta. Yıl da avıl bulmas, barıyk inde şul Yurmalaga – muzıkantlar, artistlar, rässamnar, şağıyrlär cıyıla torgan şähärgä - dip kolak itemne aşapmı aşadı bit. Täki künärgä turı kilde.

Rigadan yegerme biş çakrım gına Riga kultıgı belän Liyelupe yılgası arasındagı kiñlege öç, ozınlıgı utız ike çakrımga suzılgan cirgä urnaşkan bu şähär ak komlı plyacları, kurortları, kontsert zalları belän ataklı ikän.

Rigadan Yurmalaga avtobusta yartı säğattä uzası yulnı diñgez buylap ike säğat yarım kildek. Kärimä süze belän yörsäñ şul inde ul, imeş, romantika.

İkençe könne şähär belän tanışıp yördek. Yurmalanı şähär – park disäñ dä bula. Üzençälekle arhitekturaları belän üzenä cälep itep toruçı, küpçelege ikeşär katlı bulgan yortları yäşellekkä batkan, kürer küzgä tarrak uramnarı yäşel gazonnar, çäçäkleklär belän bizälgän, cäyäülelär yöri torgan sukmaklarga plitkalar tüşälgän, kunakhanälär, restorannar, kafelar küplege küzgä taşlana.

Kilep ike-öç kön ütmäde, Kärimä aptırata başladı:”Äydä. Dzintariga kontsertka bilet alıyk”,- di. “Nindi kontsert?”- dim. “Simfonik”,- di. Bar ikän küräselär, döresräge, işetäselär. Ul simfonik kontsertnıñ närsäsen añlıym inde min. “Yuk, - min äytäm, - KVN- mazarga barırbız äle”.

Kärimäne ciñärseñme inde, täki simfonik kontsertka ike bilet alıp kaytkan. Atalı-ullı ataklı Petersonnar skripkada kıllı orkestr belän çıgış yasayaçaklar, di Aña ul ataklı, minem işetkänem dä yuk. Bähetkä, kürşe bülmädäge marca da simfonik muzıkaga mökkibän artistka ikän. Alar Kärimä belän kontsertka kittelär, bez tege marcanıñ ire belän şahmat uynap kaldık.

“Yukka barmadıñ,- di hatınım kontserttan kaytkaç,- iskitkeç buldı. Vivaldinıñ berençe dürt kontsertın – ul “El fasılları” dip atala – Petersonnar gacäyep osta başkardılar, işetsäñ, häyran kalır ideñ!”

İkençe könne Kärimä, bez tege artistka hatın belän kibetlärgä yörergä söyläştek dip, yoklap kaldı, min cäyäülelär genä yöri torgan Yomas uramı buylap plyacga yünäldem. Uram mine biyek naratlar belän kaymalangan ak kvarts komlı plyacga alıp çıktı. Havada ılıs ise, diñgez ise añkıy. Beraz yörgännän soñ monda adım sayın oçrap torgan kafelarnıñ bersenä kerdem. Ber stakan sok alıp eçä genä başlagan idem, kürşe östäl artında utıruçı ike hatınnıñ berseneñ: ”Ah, tı, Klaroçka!”- digänenä dert itep kittem. Borılıp karasam - Klara!

Küreştek. Häyran kalıp, alihämä tekäldem. Ul şundıy güzäl hanımga äylängän! Önemme bu, töşemme dip, ayagımda çak basıp toram. Klara da soñ, däräcädä gacäplänep, hätta nişläpter beraz oyalgan kıyafättä:”Sinme soñ bu Mödärris?”- dip miña karap tora. Klaranıñ iptäş hatını, halätemne töşenep bulsa kiräk, mine üzeneñ urındıgına utırtıp, kayadır çitkä kitte.

Klara, avıldan kitkäç, mäktäpne tämamlagannan soñ, medinstitutta ukıp, terapevt belgeçlege algan. Gataga kiyäügä çıkkan. Gata belän elemtäne alar avıldan kitkäç tä özmägännär. “Anı yaratmau mömkin tügel ide”,- di Klara. Ä min eçemnän genä, ul sorhäntäyne niçek yaratırga bula ide , dip aptırap toram. Menä Ayvars isemle ber ul üsterep yatalar ikän. Atalı-ullı muzıkantlar, skripkada uynıylar, kontsert-festivallärdän kaytıp kergännäre yuk”,- di Klara, beraz gorurlanıp. (Menä kemnär ikän ul Petersonnar, Gatanıñ familiyäse Peterson ide, läbasa, digän uy miyemne telep ütte.)

- İrtägä töştän soñ bezgä rähim itegez,- dide Klara, minem dä häl-ähvällärne beleşkäç. Ul üze terapevt bulıp eşli, bügen kiçkä hastahanägä kizü torırga bara ikän. “Ya onıtırsıñ,”- dip, bloknottan yırtıp alıngan bitkä adresların yazıp birde.

Petersonnar Liyelupe rayonında agaçlar, çäçäkleklär, yäşel gazonnar belän uratıp alıngan zur gına ber katlı agaç yortta toralar ikän. Klara belän änise Nailä apa bezne koçak cäyep karşı aldılar. (Gata belän ulı Frantsiyäneñ Kannı şähärenä nindider festivalğä kitkän bulıp çıktılar.) “Uramda kürsäm, hiç kenä dä tanımas idem sine, Mödärris, nindi çibär artist dip karap ütär idem”,- digän bula elekke sıynıf citäkçem, min aña kupşı çäçäk bäyläme belän tortnı birgän arada. Küreşmi torgan yegerme biş yılda Nailä apa ällä ni üzgärmägän. Barı tik artka taba suzıp bäylägän ak batist yaulıgı gına anı söykemle genä tatar karçıgı itep kürsätep tora. Bärhet oboylı divarlarına nindider miña tanış bulmagan kartinalardan berniçä reproduktsiyä elengän, işektän kerügä uñ kulda kitap şkafı,tür poçmagında kara royal torgan zur gına zalda küñelle genä görläşep, söyläşep utırdık. Berazdan minem iğtibarımnı kitap şkafınıñ öske bülegendä torgan Tukay portretı cälep itte. Divarlarda Lenin, Marks portretın gına kürergä ğadätlängän minem işe keşegä bu beraz gacäbräk toyıldı. Minem gacäplänüem, ahrısı,yözemä çıkkandır, Nailä apa:” Min Tukay icatına ğaşıyqmın. Minem öçen annan da zur şağıyr yuk. Çın menä, anıñ şiğırlärendä tormışnıñ, yäşäeşnneñ barlık mäsäläläre kütärelgän kebek. Bigräk tä millätebez öçen sızlana ul. Bu cähättän min anı hätta Puşkin belän Lermontovtan da östenräk kuyam, gärçä Tukay üze:”Puşkin ilä Lermontovtan ürnäk alam, Äkren - äkren yugarıga ürläp baram”,- dip, alarnı ostazları itep sanasa da,”- dide. Şulaydır, ukıtuçım haklıdır. Çıgışları belän dvoryan bulgan Puşkin, Lermontov milli izelüne dä, yarlı halıknıñ cäfa çigep yäşävenä sızlanunı da belmägännärder, mögayın. Ä Tukay... Cidençe buın mulla balası bulsa da, fäqıyrlekne dä tatıgan, milläteneñ kaygı-häsräten dä yöräge aşa ütkärgän şul.

Berazdan Nailä apa bezne aşhanägä çakırdı. Şulpalı vak bäleş äzerlägän. Östäl artında süz kübräk avıldaşlar turında bardı. Nailä apa äniyemne dä häterli ikän, anıñ isän-saulıgına söyeneçen belderde. Klara sıynıftaşlar turında soraştırdı. Kazanga küçep kitkäç, Säfärgalidän hatlar aluın isenä töşerde. (Ah, şoma balık, kayan adresın tapkan digen! ). Bolay üzläreneñ häzerge tormışlarınnan bik kanäğat ikännär. “Hoday isänlek –saulıktan gına ayırmasın”,- di Nailä apa.

Aşap-eçep, beraz söyläşep utırgaç, fotoalbomnar karadık, Klara añlatmalar birep bardı. Küpçelek fotolarda Ayvars velosipedka utırıp yäki velosiped yanında töşkän ide. Klara äytä, ulım velosiped sportı belän mavıga ide dä, ätise muzıka belän şögıllänergä vakıtıñ äz kala dip, tuktattı, di.

Velosiped! Ah, ul velosiped dip hıyallangan çaklar! Çilänep akça yünätep, velosiped alular... häm barısı da buşka. (Äle ul velosiped häzer dä avılda kelät stenasına söyäp kuygan kileş tora. Änigä äytäm, berär bala-çagaga bir, dim. Birmi genä tor äle, di äni karçık, üzeñneñ ulıñ belän kızıñ yörer. Tik minekelärneñ velosipedka huşları kitmi, alar nişläpter maşinada utırıp yörergä yarata.) Klara - Gatis Peterson hatını. Monnan yegerme biş yıl elek kem uylagan çibär Klara bahadir gäüdäle Säfärgaline dä, mine inde äytkän dä yuk, añga-sanga almıyça, şul yabık kına, ötek kenä, küzlekle Gatanı yaratadır dip. Ni häl itmäk kiräk, mähäbbätneñ üz kanunnarı, küräseñ. Häyer, fotolarda häzerge Gata kürkäm genä ir bulıp kürenä, beraz tazargan, tulılangan. Ä malayı taç üze: şundıy uk çandır gäüdäle, ozın buylı, sorı küzle, aksıl çäçläre ätiseneke kebek ük dulkınlanıp tora.

Klaralarnı üzebezgä Kazanga kunakka çakırıp, cılı gına huşlaştık.

Klaralardan kaytkaç, Kärimäm äytä:” Sıynıftaşıñ çibär, akıllı hatın, tik nigäder küzläre bik moñlı, ul da, änise kebek ük, tugan yaklarnı sagına mikän?”- di. Kem belä inde anı. Härhäldä Säfärgali belän mine tügelder. Ä küñel... küñel sagınsın ide, di.

Hatınım härvakıt üze belän yörtä torgan “Turist” tranzistorın “Mayak” radiostantsiyäse dulkınına köyli. Nindider kontsertnıñ yazmasın birälär. Alıp baruçı:

-Petr İliç Çaykovskiy. Vals dlya skripki s orkestrom. İspolnyayut Gatis i Ayvars Petersonı”,- dip belderä.

Kärimäm yotlıgıp, kontsert tıñlıy başlıy, min isä, ärnegän canımnı kaya kuyarga belmiçä, mañgayımnı täräzä pıyalasına teräp, küñelem belän ütkännärgä - Klaralı üsmerçagıma kaytam.

Click or select a word or words to search the definition