Üzebezneñ avıl keşese

Garif aga Gomär bezneñ iñ hörmätle, iñ abruylı avıldaşıbız ide. «İde» didem dä, siskänep kuydım. Şulay uk buldımı niyäte? Äye, ülem anı bezneñ aradan alıp kitte. Läkin ul härçakta da tere bulıp kalaçak, çönki Garif Gomär sımak, yaña ädäbiyätıbıznıñ, yaña kulturabıznıñ täüge nigez taşların üz kulları belän salışkan ädiplärneñ gomeren ülem, yağni «tudı — vafat buldı» aralıgı hiç çikli almıy.

Bulaçak yazuçı 1891 yılnıñ 10 dekabrendä bezneñ Kärkäletamaktan yegerme çakrım arada yatkan Kırgız-Miyäkä avılında dönyaga kilgän häm Şunda tormışka yul algan. Läkin bez anı, äytkänemçä, turıdan-turı avıldaş dip isäplibez häm hiç tä yukka tügel. 1948 yılda anıñ bertugan señlese Mäğmürä apa avılıbızga ukıtuçı bulıp kilde häm, kiyäügä çıgıp, şuşında gomerlekkä töplände. Şul zamannan alıp yazuçı bezneñ avılga yalga kayta torgan bulıp kitte.

Gadättä, ul ülän kütärelgäç, yämle cäy aylarında kayta ide. Anıñ kürenüe belän avılda ğadäti bulmagan canlanu kitä — argı oçtan tübän oçka tiklem aksakallar häl-ähväl soraşırga aşıga. Ä ciñgälär, äbi-çäbilär, başka mäşäqatlären onıtıp, bäyrämgä äzerlängändäy, cıkştırına başlıy — yuılası yuıla, yamalası yamala, kıskası, moña tiklem ıştansız yörgän malaylar da ıştan kiyep, bötäyep kala. Avır yıllar! Ciñgäçäylär üzläre dä cıynak kiyenep yörergä tırışa. Alla belsen ul yazuçı halkın! Uramnan ütkändä tuktar da, anıñ, barı tik anıñ ulın gına oçratır da, ös-başına iğtibar itep: «Sin kem malayı äle?» — dip sorar, töpçenä başlar tösle...
Ä bezgä, härkayda ölgergän tugız-un yäşlek malaylarga — «ciñel kavaleriyä»gä — külmäk-ıştandamı kaygı! İñ kızıklısı menä kayçan ul, menä kayçan! Garif agaynıñ, kulına karmaklar alıp, Öyäzegä yünälüe bula, bezgä şul minutta uk «çıbıksız telefon aşa häbär kilä: «Çıktı!» Bez zirat artındagı tallıkta üzebez öçen uñaylı «pozitsiyä» saylap alabız. Kunak artınnan küzätep toru — üze ber gomer. Moña kädär kürgän ber genä adämi zatka da ohşamagan ul. Bik citdi. Kaysı çaklarda üzaldına söylänep kitep, tüş kesäsennän kuyın däftären çıgara, aña nilärder terkäp kuya. Annan, kaşların cıyırıp, tagın da uyga kala. Bez anı «kırıs agay» dip atıybız. Çönki bez anıñ avız tutırıp kölgänen kürgänebez yuk. Bezneñçä, bu şulay bulırga tiyeş tä. Bezneñçä, yazuçı keşe barı tik kırıs kına bula ala. Menä ul balık çirtüen kötep arıy bulsa kiräk, karmak sabın cirgä kadap kuya da, arı-bire yöri, söylänä başlıy. Berazdan karmagın bötenläy onıtkanday toyıla. Bez ul çakta, mögayın, Nekrasov surätlägän krestyan balaların häterlätkänbezder. Üzara pışıldaşu kitä:

— Botinkasın kara, botinkasın! Çabata şikelle ürep yasalgan, ä üze kayış, hi-hi!

— Närsä yugalttı ikän ul, cirdän küzen dä kütärmi?

— Ts-s!

— Menä, isär, karmagın balık söyräp kitä inde häzer!

Kitmi torsın äle! Agay karmaknı küz uñınnan ber dä ıçkındırmagan ikän şul. Ä digänçe, ber çurtannı tartıp çıgarmasınmı! Balıgın kür sin anıñ, olı keşelärneñ beläge buyı hätlem! Ahırısı, mondıy zur balıklar barı tik yazuçıga gına elägälär. Ä bez küpme utırsak ta, maymıçtan arttıra algan yuk. Bezneñ Öyäzedä dä şundıy zur çurtannar bulır ikän, äy!

Kötmägändä bezneñ aradan kemder pırhıldap kölep cibärä. İkençebezneñ baskan tal botagı sınıp kitä — ul yar astına tägäri. Nihayät, bez yäşerenmäktän çıgabız.

Yazuçı bezgä taba berniçä adım atlıy da tuktap kala. Üzenä çakıra. Açulı da, tügel dä kebek. Ber karasañ, yılmaygan da sıman.

— Menä närsä, graf, — di ul ayakları kün itektäy yaltırap, çebiläp betkän häm bertuktausız tanavın tartkan Kamilgä möräcäğat itep. — Sezneñ avıl balıkları çikertkägä şäp kaba ikän. Miña çikertkä cıyıgız, yegetlär. Ber çikertkä tüşkäseneñ hakı unbiş tiyen kömeş...

Ä-ä, menä närsägä kaptıra ikän ul ere-ere çurtannarnı! Agayıbız häzer bötenläy mölayım kürenä. Yazuçı belän şulay yozgä-yöz karaşıp toru bähetenä ireşkän «graf» tanavın tarta-tarta bezgä borıla da, ere kıyafätkä kerep, komanda birä:
— härkemgä bişär çikertkä cıyıp tapşırırga!

Annan bezgä yakınrak kilä dä, yazuçı işetmäsen digändäy, soñgı kürsätmälären birä:

— Akça alası bulsagız, karagız anı! Ul — üzebezneñ avıl keşese, beldegezme?

Kamilne tıñlamıy mömkin tügel. Ul bezdän ölkän dä, buyga da taza. Bez şau-gör kilep eşkä totınabız.

Üzebezneñ avıl keşese...

Menä inde öç distä yıl ütkän. Ozın, katlaulı gomer yulı uzdı bezneñ ataklı yaktaşıbız. Zamannıñ böten avırlıkların, mihnätlären üz cilkäsendä ğadel tatuı häm, nihayät, gomereneñ soñgı minutınaça armıy-talmıy ädäbi yök tä tartuı — bu inde halık ihtiramına layık eş. Yazuçı namusı — halık, tugan cir namusı. Taular arasındagı uysulıklarda kükräp üskän imänneñ tamırları töptä häm tirändä bulgan kebek, Garif Gomär şikelle halıkçan yazuçınıñ da icadi cepläre tormış töpkele belän ayırılgısız bäylängän. «Tupsadan türgä» poveste gına tügel, anıñ här hikäyäse tugan yak moñı belän sugarılgan bit! Başkort sovet novellistikasınıñ täüge karlıgaçlarınıñ berse bulgan «Fäyzulla babay töröpkäse»n genä alıyk. «Köz. Öç kön inde tuktausız yañgır yava. İke yagına agaçlar utırtılgan olı yul belän, arkasına bäläkäy genä biştär askan Şäräfi kitep bara. Çabatası tuzıp, ükçälärennän yükäläre beräm-beräm suzılıp çıgıp, atlagan sayın Şäräfineñ arkasına uç-uç pıçrak bärälär...» Ni tiklem tormışçanlık! Bezneñ Äkçin-Miyäkä traktı bit bu! Yuk, min üzem yörep ukıgan Miyäkä-Änäç yulı! Ä çabatası tuzgan Şäräf min üzem! Çönki min üzem ber genä tapkır da yaña çabata kiyä almadım — agaydan kalganı mineke buldı. Ä üzem, kızganıçka karşı, çabata tukıy belmi idem. Ya, yarıy, bez temanı çitlätep barabız şikelle...

Üzäge taza imänneñ tamırları tiz genä korımıy, siksän öç yäşkä citep, altmış yıl buyı bertuktausız icat itü öçen betmäs-tökänmäs köç birgän cirgä, bu uzamannı tudırgan, üstergän ata-anaga rähmät äytäse, alarnıñ kaberlärenä çäçkälär kuyası kilä...

Tormışka çiksez mähäbbät belän bakkan küzlär berkayçan da kartaymıy ikän. Alarda halık üze kabızgan izge ut sünmi, yäş nisbätenä buysınmıy ikän. Bezneñ iñ ölkän avıldaşıbıznıñ çem-kara küzläre, Rtäñge çık belän sugarılgan kara börlegän kebek, yaktı häm saf ide...

«Aydar tugankay! Elekke tegermän buası tapkırında gına Öyäzene totaş iñläp kuaklık üskän: tal-tiräk. Öyäze isä tekä genä taunıñ borının yuıp aga. Tau bitendä cir ciläge tämle bulıp peşä. Şutsa bula ayagım tayıp, taudan tägäräp töşep kitkän çagım da bulgan ide bervakıt. Änä şul tau borınında, yılganı basıp üskän tallar töbendä, balık totıp utırganda, sandugaç sayravına ğaşıyq bulıp, isergän çaklarım bula torgan ide. Döresen äytkändä, balık totam dip utır-may da idem min. Kön buyı utırıp ta, taba töben kümärlek balık tota almagan çaklar bulgalıy ide. Öyäzeneñ turgayı, tugayın yañgıratıp, böten tirä-yakka moñ öläşüçe sandugaçlar tarta ide mine. Tugaynıñ, bülkä-bülkä bulıp utırgan tau-tübälärneñ, sandugaçlarnıñ moñ-muzıkasın bu hatımda (hatımda gınamı?) çak kına da söyläp, tasvirlap birä almamdır, älbättä. İh, ul sandugaçlarnıñ sayrauları, tugan! Berkayçan da bu tiklem moñnı işetkänem näm toyganım bulmadı sımak. Yılgaga karıysıñ da, güyä, dulkın tügel, sandugaçlar sayravı yarga kaga...»

Bu anıñ miña, yäş avtorga yazgan täüge cavap hatı. 1969 yıl. Min — KAMAZ başlangıçı bulgan Tübän Kama himiyä kombinatı tözeleşlärendä. Torgan urınım — gomum yatak koridorı. Köndez eştä, kiç klubta, kem äytmeşli, VLKSMnıñ kala komitetı yanında «Kama tañnarı» isemendäge ädäbi berläşmäne, «Neftehimik» klubı yanında cır-biyüe ansamblen, drama tügärägen oyıştırıp yörgän könnär... Kıskaça äytkändä, vakıtında yatmagan, vakıtında aşamagan, energiyäne kirägennän artık sarıf itep, kayda basarga belmiçä, ut yotkan çaklar... Kayda ul çaklar? Läkin... temaga äylänep kaytıyk. Äye, ädäbiyätta azrak «başlı-küzle» bulıp algaç, yazuçı belän inde yaktaş kına tügel, ä «üz keşe» sıyfatında oçraşırga teläsäm dä, hıyalım tiz genä tormışka aşmadı — tugan cirdän çittä yäşäü säbäple, oçraşu kiçekterelä kilde. Üzemneñ şiğırlärem kergän «Berençe karlıgaçlar» cıyıntıgın Kazannan cibärgäç, min annan bik cılı cavap hatı aldım häm bez daimi räveştä häbärläşä torgan bulıp kittek.

Mindä ädipneñ unlap hatı häm kotlauları saklana. Hat! Nindi böyek äsär ul keşe hatı! İskene yañarta, ülgänne tereltä torgan köndälek äsär, böyek äsär bit ul, adämi hat! Ğayepsezdän ğayeple yörgändä aklıy, häterne saklıy ul adämi hat! Garif Gomär hatları häzer inde üzläre genä dä ber tarih. Al arda yazuçınıñ icatka, dönyaga karaşı, üzeneñ tärcemäi häle, könküreşe çagıla. Şul uk vakıtta ictimagıy mäsälälär dä kütärelä. Häterdä, min aña yazgan hatımnıñ azagın ädipneñ miña yullagan yazmalarınıñ bik kızıklı buluı, üzemneñ ber dä hat yaza belmävem, yağni aşıguçanlık kürsätüem turısında borçılu belän tämamlagan idem. «Ütep barışlıy» gına tamgan bu söylämgä ädip menä nindi möhim gomumiläşterü yasıy: «Hat — hat inde ul. Anda kübesençä gadi süz bula. Hat yazar öçen küp ostalık ta kiräkmider ul. Yazganıñ añlaşılsa, fikereñne añlata alsañ, şul citkän. Hatlaşu — perepiskanı dävam itügä säbäp bulırlık mäsälälär dä bar, älbättä. Bervakıt ädip Fatih Kärimidän min däres algan idem (Irımburda baylar mädräsäsendä ukıganda). Ul: «Hat yazışunı dävam itterü öçen, bäyläneş özelmäslek kızık temalar tabıp, fiker urtaklaşu bulırga tiyeş...» digändäyräk fiker äytkän ide. Küp yıllar ütte inde aña. Beräügä hat yaza başlasam, şul ädipneñ süzläre iskä kilep töşä dä, hatımnı mavıktırgıçrak itärgä tırışam. Kuldan kilgänçä inde...» Ädipneñ şul uk hatında, mine ul zamannarda bik nık borçıgan ikençe ber mäsälägä dä cavabı bar ide. Häyer, bu hakta da añlatma birep kitüem zaruri sıman. Min aña üzemneñ Başkortostannı sagınuım turında, hätta ansız yäşi almayaçagım turında yazgan idem. Yuk, uylar beraz katlaulırak ide şul. Min aña üzemneñ kanımda başkort kanı bulgan tiptär buluım, balaçaktan ike kultura tärbiyäsendä üsüem, urta mäktäpne saf tatar telendä tämamlavım, Kazanda ukuım säbäple, tatar ädäbiyätına kerep kitüem, tanılgan tatar ädipläreneñ miña ömet belän karauları, läkin tugan cirneñ ifrat nık tartuı turısında yazgan idem. Şunda uk Öfe yegetläreneñ yışrak Kazanga kilep, tatar ädäbiyätına kerülären hätergä töşerep, Kazannan Öfegä kaytuçılarnıñ bötenläy bulmavı häm üzemneñ, kaytkan häldä, tugandaş bulsa da, bötenläy ikençe — başkort ädäbiyätına sukmak sala alaçagıma, urındagı iptäşlärneñ miña teläktäşlek kürsätä alu mömkinlegenä borçılu beldergän idem. Mine tärbiyälägän-üstergän ike halık, miña tel häm ruhi azık birgän ike halık, küñelemä ber koyaş bulıp iñgän ike tugandaş ädäbiyät aldında enä oçı da kerem bulmavı, tik... nişlätäseñ, tarihi şartlar — Başkortostan tufragınıñ başka täräkkıy itä algan häldä dä, başlanıp kına kilgän icatımnıñ tulı bulmayaçagın östägän idem. Şul uk hatımda Kazan universitetında ukıganda üzem öçen ber säyer hälgä tap buluımnı terkägän idem. Tarih-filologiyä fakultetınıñ 60 nçı auditoriyäsendä buldı şikelle ul... Min, barı tik rus telendä genä belem algan bulaçak curnalist, garäp alfavitın öyräner öçen tatar ädäbiyätı bülegenä — farsı tele ukıtuçısı şağıyr Mostafa Nogman lektsiyälärenä yörim... Koyaşlı kön... Kinättän miña nindider avaz kilä...

Öyäzekey buylarında tugan yak güzälläre,
Bergäläp kolmak cıyalar — gör kilä üzännäre..

Şiğır — saf başkort telendä! Min anı yazıp ölgerä almıym... Min nindider iserek hälendä iptäşläremä karıym — minem bu qadär şat buluımnı kürä kürmäsennär inde! Kaydan bu tavış? Ätiyem yagınnan näselemneñ — Kabakoş başkortlarınıñ tavışımı bu? Ägär bu sagınu gına bulgan häldä, yazgan şigıremdä — başkort telen berkayçan da mahsus öyränmägän keşe (älbättä, ädäbiyätnı küp ukıym!) şigıremdä ber genä bulsa da orfografik hata bulırga tiyeşter bit inde?! Läkin, säyer häl — hata yuk ide...

Garif aga minem yöräk moñımnı añlagan bulıp çıktı. Döres, kaytırga därtländerü belän bergä, ul, olı ädiplärgä has bulgança, uylandırdı da — uyın eşmeni yäş kenä başıñ belän ikençe tapkır ädäbiyätka kerü? «Monda kaytu da yarıydır inde ul sezgä. Läkin parohod kapitannarı zurrak diñgezdä yözärgä yaratalar bit...», — dip yazdı ul täüdä. Annan kilep, kanat ta kuydı: «Äybät, äybät! Sandugaç Öyäze buyında sayrasın! Ä sez böten Miyäkä töbägen, alay gına da tügel, böten Başkortostannı yañgıratıp sayrıy torgan cırçı ädip bulıp üsegez!» Menä bit niçek! Ber-ike kabat maktau süzen töşerep kaldırabız da, bez söylämneñ azagın yulga alabız: «Cırçı-ädip bulıp üsegez!» Ä clı süz yäş ädipkä — bulaçak ädipkä — ni qadär kiräk!

Ufaga bötenläy küçep kaytkaç, bez anıñ belän yış oçraştık. Ul üzeneñ tirän, küzätüçän akılı, iskitkeç yagımlılıgı, barı tik ölkän buın ädiplärgä genä has bulgan totanaklılık, itağatlelek belän mine härçak tañ kaldıra ide.

Ul avılga kunak bulıp tügel, anıñ üz ulı, gadi ber igençese sıyfatında kayta ide. Kaytkan köneneñ irtägäsenä ük, älbättä, üze äytmeşli, «Tügäräk İmän babay»nı barıp kürä ide. Ul anda ozaklap utırırga yarata ide. Avıldaşlar yazuçınıñ kötmägändä genä peçänçelär yanına kilep çıguın, urman avızınnan agaç audarıp mataşkan ir alaması belän katı bähäskä kerüen häm başka şundıy bik küp mällärne häterlilär. Bolar bötenese dä ädipneñ gadi küzätüçe genä bulmıy, tulı kanlı tormış belän yäşärgä omtıluın raslıy. Äye, avılım anıñ belän bäyle här istälekne qaderläp saklıy. Mäktäpkä kersäñ, siña hiçşiksez äyterlär — menä bu klassta Garif Gomär 1972 yılda soñgı tapkır çıgış yasagan. Aña bagışlangan ädäbi poçmaknı ayırım ber gorurlık belän kürsäterlär.

Älbättä, bezneñ avıl küreneşläre, anıñ keşeläreneñ sagınu harakterı yazuçınıñ äsärlärendä çagılış tapmıy kalmagan. Bu anıñ küp kenä şiğırlärendä, hikäyälärendä sizelä. Märhümneñ yazu östälendä nindider yazılaçak hikäyäneñme, ällä istälekneñme planı tabıldı. «Kärkäletamakta balalar belän oçraşu. Ukıtuçı Gayaz Hälimov oyıştırgan ide...» dip başlana ul. Şunda uk menä närsä di bit ul. «Minem yazganımnıñ härberse üzem kürgän, üzem belgän, üzem kiçergän tormıştan. Şunnan tış min yaza da almıym, yazsam da — tormışçan bulmıy. Dimäk, minem här şigırem, här hikäyäm — tormışnıñ ber kisäge».

Garif aga Gomär — bezneñ berençebez. Rayonıbız birgän ädiplär Miftahetdin Akmulla, Töhfät Yänäbi kebek berençebez. Cirgä bulgan berençe yazma mähäbbätebez. Ä berençe mähäbbät onıtılmıy.

Oktyabrdän soñgı yıllarda ädäbiyät, yazgı taşu kebek, böten iñküleklärne basıp, kiñlekkä omtıla, bügenge ädäbiyätıbız şuşı kiñlektän çigenmiçä, moñarçı kürelmägän tiränleklärgä töşä. Garif aganıñ «Tupsadan türgä», «Cañıl» povestları isä başkort sovet ädäbiyätınıñ altın fondına iñgän äsärlär alar...

«Ätiyem üz gomerendä dürt hatınga citte. Üz äniyemnän başlap, bötenese dä üpkä çirennän ülä tordılar. Üzem dä bu çirneñ azakkı stadiyäsendä idem, sovet havası yärdäme belän genä şuşı 79 yäşkä kilep cittem. Öç ulım, ber kızım — partiyä äğzaları, vraç, incener, geologlar. Ätiyem batrak ide, häyerçe gomeren kiçerde. 21 nçe yılda açlıktan şeşenep ülde...»

Bay balalarına samavar kuyıp, sabak alu, cäy citte isä, kazah dalalarında müldäkälek -— yağni ukıtuçılık itü... Berençe bötendönya sugışı, revolyutsiyä, gracdannar sugışı, açlık, tif... İlne ayakka bastıru, kümäk hucalık oyıştıru öçen bargan ülemsez köräş, ikençe bötendönya sugışı.

Pohoronkalar, tagı da açlık, ike yıl buyına tişek üpkä belän sal agızu, şunıñ östenä — tuktausız icat, icat!..

Tübän Kama Bötensoyuz udar-komsomol tözeleşendä eşçelär temasına bagışlangan şiğri äsärgä totıngaç, avır minutlarımda min aña şiklär-ikelänülär belän tulı hat yazdım. Ber närsämne dä yäşermädem. «Küräseñ, min tormışnı töptän belmimen, geroylarım tössez tua. Alar miña ışanmıylar kebek... Bu äyber bik korı çıksa, niçä yıl buyı tükkän köçem, küz nurım buşka tügelme?»

«...Ägär sin üzeñneñ buşka eşläveñne vakıtında añlagansıñ ikän bu inde yahşı! Ä şulay da, hiç ışanmıym — hezmät mäydanında yazılgan närsä bik ük «korı» tügelder. Tözeleş, keşelär belän ara-laşu — bolar ädip öçen iñ kiräkle şartlar! Häzinä! Yazu östäleñne paşlap, brigadaga balta ostası bulıp kitkänseñ ikän, bik hup! Min kaysı vakıtta, yäşlär öçen kaygırıp kuyam — sezneñ biografiyägez yuk, belemegez bar. Bezneñ kiresençä buldı. Yazuçıga iñ elek biografiyä kiräk. Yäş yazuçılarıbıznıñ kübeseneñ tormış yulı nidän gıybarät?

Avıl — vuz —redaktsiyä. Kaysıları armiyädä dä bulmagan bit! Küplär tormıştan kaçkanga kürä, aralaşmaganga kürä, gracdanlık toygılarınnan yırak torgan süz tezmälären ber-ber artlı karaştırıp kına toralar — aşarga, kiyenergä kiräk bit! Kıska itäkle çibärkäye dä muyının suzıp torsa, ä?

Cirdän, keşelärdän ayırım ädäbiyät yuk.

Kiläçäktä azmı-küpme şağıyr bulırga hıyallangan keşegä ul tözeleşlär, keşelär — kiläçäk icat öçen bügen cirgä çäçelgän orlık bit ul!»
Menä G. Tukay, M. Gafuri, Ş. Babiçlarnıñ zamandaşı bulgan «artık traditsion» ädäbiyätta tärbiyälängän şağıyrneñ şiğır forması turında uylanuları, siksän yäş östendä torsa da, forma mäsälälärendä bezneñ kaysıber yäş şağıyrlärebezgä karaganda küpkä yaña häm progressiv ul. Min aña: «Şiğri kalıp mäsäläsendä üzemne çiklämimen. Şiğır nindi formada telgä kilä, şul formada yazam». Älbättä, kaysıber iptäşlär minem irekle stildä yazuımnı bik önäp betermilär. Ayırım redaktorlarga kilgändä, andıy şiğırne basıp çıgaru tügel, ukıp ta tormıy, ber çitkäräk etep kuyarga aşıgalar. Läkin min irekle şiğırneñ fikerne üz mizgelendä anık äytep birüne çiklänmägän mömkinleklären küräm», — dip yazgan idem. İnde ädipneñ cavabına kilik. «Minemçä, yazu, yaza alu yahşı. Yazganında tirän fiker bulsın da, şoma tözelgän bulsın. Yaña fiker, keşe äytmägän süzne äytergä, şunı tabarga tırışu bulsın. Ä sineñ häzergäçä mine kürä, mine ukıy algan şiğırlärneñ kübese şundıylar. Soklanam min. Bälki, min başkalar anda kürgän kıtırşılıklarnı, yogışsızlıklarnı kürmi torganmındır. Läkin bit härkemneñ üz zävıgı, üz ülçäve bar. Beräügä tämsez äyber ikençe beräügä tämle dä, yämle dä bula. Min Tukaynıñ böten äyberen dä yaratam, disäm, döres söylämägän bulır idem. Bar bit anda da aksaular. Läkin anı min, gomumän, bik yaratam. Soñgılardan min Taktaşka karaganda Tufannı yarattım. Ä nigä min boların söyläp toram äle? Alar minem maktavıma mohtac tügellär bit. Ä sin yaza bir. Kemneñ närsäne, kemne yaratuı närsägä kiräk? Kayberäülär koyaşnı da yaratmıylar... Attan ala da tua, kola da tua, digän babaylar. Döres süz. Yaz. Yazganıñnıñ göldäy güzäle dä, küldäy tiräne dä, köldäy küksele dä bulır. Ä gel genä şäp bulsa, çagıştırıp kararga naçarın kaydan alırsıñ? Çagıştıru öçen yüri naçarnı yazmassıñ bit inde. Yaza-yaza saylana ul üze: tik yazganıñ üzeñ öçen genä tügel bit, keşe öçen dä kiräk, keşegä dä täm, yäm birerlek bulsın...»

Älbättä, miña ädiptän mondıy hatlar aluı zur kuanıç, eştä därt birä ide.

Yazuçı, äytkänemçä, tugan yagı belän tıgız bäyläneştä yäşäde. Aña olı yäştäge yaktaşları, mäktäp balaları hatlar yazıp, beleşep tordı. Ul üze dä tugan yagınnan kilgän här häbärne kötep aldı. Hätta 8-9 yäşlek avıl balalarınıñ isemnärenä tiklem häterli ide ul! här cäy sayın üze yaratkan Öyäze, Dim buylarına, Kärkäletamakka, Töhfät Yänäbineñ tugan avılı Yänäbi-Ursayga kımızga kayta häm ukuçılar, avıl halkı belän yakınnan aralaşa ide. Yaktaşları bügen anıñ äsärlären ukıp, tugan töbäkläreneñ ütkänen küz aldına kiterä, al arda üzläre eçkän çişmä sularınıñ tämen, Dim, Öyäze tugaylarında kükräp çäçkä atkan muyıllarnıñ kabatlanmas huş islären toya...

Distälärçä kitap avtorı, kürenekle yazuçı Garif aga Gomär üz gomerendä nindi genä canrda köç sınap karamagan ikän: balalar häm olılar öçen şiğır, hikäyälär, povestlar, ber aktlı pesalar, distälägän fel-eton-sketçlar... «Yaktı yılga» isemle draması Mäcit Gafuri isemendäge Başkort akademiyä drama teatrında zur uñış belän bargan...

Älbättä, yazuçınıñ icat yulı katlaulı bula. Ul barı tik uñışlardan gına tormıy. Garif Gomär üze äytmeşli, här tapkan taş asıl bulmıy. Bu tabigıy da. Zaman üzenä kirägen genä saylap ala häm küp oçraklarda yalgışmıy. Yazuçı ber hatında, ädäbi ostalık mäsälälärenä kagılıp, bolay di: «...Dönyada mäşhür bulırga aşıkmagız, üzegez «uñışlı» dip ışangan äyberläregezne genä halıkka kürsätegez. «Aşıkkan — aşka peşkän», digän borıngılar. Min üzem yäş çagımda aşıga töştem şul... Häzer ükenep betä almıym... Döres, bezneñ zamanda äzerlek tä bütänçä ide. Sez bit ädäbiyät dönyasına zur äzerlek belän kiläsez...»

Bu süzlärdä ni çaklı tıynaklık! Kön-tön tir tügep, mul uñın üstergän häm kiläçäkkä mul öleş kaldırıp, şuşı öleştä bügengesennän çıgıp bäyälärgä öyrängän igençe genä bu tiklem tıynak bula ala.

...Minem östälemdä häväskär fotograf töşerep algan ber surät yata. Sizemlävem buyınça, 1948-1949 yıllarda alıngan bulırga tiyeş bu surät. Avılnıñ sırt yagı — yazuçınıñ señlese Mäğmürä apa yäşägän oç Öyänkelär külägäsendä büränä. Büränädä ikäü utıra. Berse — Garif aga İkençese — 6-7 yäşlek malay. Minem balaçak dustım Cidegän avılı malayı Damir ul. Alar söyläşep utıralar... Häzer bu öyänkelärneñ saklanıg kalgannarın «Garif Gomär öyänkeläre», dilär...

...Monnan un yıl çaması elek Ufanıñ Revolyutsion uramında üzençälekle tantana buldı. Garif Gomär yäşägän 49 nçı sanlı yortka istälekle taktataş kuyıldı. Anda şundıy süzlär çokıp yazılgan: «Bu yortta 1962-1974 yıllarda başkort yazuçısı, RSFSRnıñ atkazangan sänğat eşmäkäre Garif Gomär yäşäde». İstälekle tantananı açuga bagışlangan mitingta bihisap keşe katnaştı — kürenekle yazuçılar, kompozitorlar, artistlar, eşsezlär, ukıtuçı yäşlär, studentlar... Çıgış yasauçılar yazuçınıñ tatar-başkort kulturası tarihında totkan urını turında bersennän-berse cılırak süzlär äyttelär.

Bu minutta min yazuçı özelep söygän Miyäkä basuları, Öyäze, Dim buyı tugayların küzdän kiçeräm. Güyä, kolak töbendä genä ädipneñ üz tavışın işettem. «...İh, ul sandugaçlarnıñ sayrauları, tugan! Berkayçan da bu tiklem güzällekne işetkänem häm toyganım bulmadı kebek... Yılgaga karıysıñ da, güyä, dulkın tügel, sandugaç sayravı moñ taşkını bulıp yarga kaga...» Aydar Hälim.

1971.
(Talant. Şähes. Yazmış. 2007, Çallı. 37nçe bit.)

Click or select a word or words to search the definition