Uyau Häter

Poema.

I
Härbilär öyränü uzdıra:
Tuktausız tuplardan atalar.
Kartaygan soldatlar tönnären
Uylanıp yoklamıy yatalar.
Veteran soldatlar yoklamıy,
Ärnilär küptänge yaralar.
Häterne uyatıp, sızlatıp,
Härbilär tuplardan atalar.
İr-eget burıçı - il saklau,
Doşmannan ileñne taptatmau.
Vatanga kurkınıç yanasa,
Sıgılmau,
Sınatmau,
Tik yatmau...

II
1941 yılnıñ iyünendä uzdırılgan Saban tuyı kebek küñelle,
zur Saban tuyı bezneñ avılda inde berkayçan da kabatlanmıy,
hätta ozak yıllarga yugalıp ta tora.

Bu könne kış buyı köttelär,
Gör kilde İke Su arası.
Cilferdi sölgelär kolgada:
Bügen bit Sabantuy bulası.
Küñel şat. Hävefne sizmilär,
Egetlär kızlarnı küzlilär.
Yurtaklar çabışka äzerlär -
Biilär urında, tüzmilär.
Ber çittä tügäräk tabınnar,
Rähim it çäyennän, balınnan.
Mäydanga çıgalar batırlar,
Sölgelär billärgä salıngan.
Balalar, köleşä-köleşä,
Küz bäyläp taş çülmäk vatalar.
Ulların, kızların, därt birep,
Yaratıp küzätä atalar.
Can tınıç. İl çige - yozakta,
Armiyä tınıçlık sagında...
Kara häbär cäyde kanatın
Bäyrämneñ iñ kızgan çagında.
Germaniyädän iskän cillär
Sugış bırgısına ördelär.
Köräş mäydanınnan batırlar
İlne yaklap utka kerdelär.
Dähşätle, gazaplı utlı yul
Ontılmas dürt yılga suzıldı.
Ülem belän bergä yänäşä
Meñlägän çakrımnar uzıldı.
Kittelär atlar da, irlär dä
Mäydannan tup-turı sugışka.
Vatanın uyladı här soldat
Uyladı iñ soñgı sulışta.
Kızganmadı gomeren il öçen,
Kanı belän cirne sugardı.
Yau kırında küplär yatıp kaldı,
Utlı öyermädä yugaldı.
Kötte yap-yäş kitkän ulların
Küz yäşlären tügep analar.
Söyelmiçä kaldı küpme yar,
Yatim kaldı küpme sabıylar.
Kurkınıç kilgändä çın irlär
İl hakın kan belän tülilär.
İl öçen gomeren birgännär
Ülmilär, mäñgelek yäşilär.
Ciñü belän kayttı batırlar,
Tik tınıçlık cirgä iñmäde.
Ut sünmäde, bäydän ıçkıngan
Gıyfrit isän, gıyfrit ülmäde.

III
1954 yılnıñ 14 sentyabrendä Totsk poligonında
atom bombasın sınau uzdırıla.

Könnärdän ber könne gıyfritne
Härbilär irekkä çıgardı.
Cirgä ber tipte dä, ut bulıp
Üste ul haman da yugarı.
Tañ kalıp küzätte bar halık:
Havada al gömbä çaykala,
Poligon üzäge - cähännäm,
Cir häm Kük totaşıp aykala.
Maymıllar, at-sıyır, maşina,
Oçkıçlar... - barısı butaldı.
Urmanga ut kaptı. Äyterseñ,
Gıyfrit şämnärgä ut aldı.
Bolınnıñ bizäge çäçäklär
Äylände kap-kara kümergä.
Kerdelär soldatlar annarı
Mähşärneñ üzägen kürergä.
Belmäde soldatlar gıyfritneñ
Üzlären totakka aluın.
Yaşärgä bu yaktı dönyada
Sanaulı ay, yıllar kaluın.
Poligon üzäge. Çañ kaga.
Çañ kaga - häterne yañarta.
Bel sin, Keşe: gıyfrit ülemsez.
Kötep üz säğaten ul yata.

IV
Uzgan ğasırnıñ 70 nçe yıllarında Ämirhan avılı
tiräsendä dä öyränülär uza ide.

Niçä yıl uzsa da tözälmi,
Kartaygan soldatnıñ yarası.
Yañartıp häterne, citmäsä,
Gör kilä İke Su arası.
Sandugaç tavışın bülderep,
Yañgırıy avtomat tavışı.
Yuk, sugış tügel bu - illärneñ
Koralnı tuplauda yarışı.
Tın yatkan dalanı uyatıp
Härbilär öyränü uzdıra.
Korıç tank yarlarga ürmäli,
Yullarda tuzannar tuzdıra.
Doşmannar kaltırap torsınnar:
Bezdä dä citärlek koral bar.
BTR, oçkıçlar häm tuplar
Kurkunı belmilär soldatlar.
Öyränü tuktalgan arada
Yögerä bolınga balalar.
- Ä min tank eçenä kerdem, dip,
Maktana soñınnan malaylar.
Kütärep ipiyen yögerä
Çittäge soldatnıñ anası.
Anıñ da kaydadır tilmerep,
"Sugışıp" yörider balası.
Bolınga baralmıy kart soldat,
Açılgan bügen dä yarası.
Ä üze kabatlıy ber süzne:
"Bulmasın sugışnıñ yañası".
Malaylar küzendä oçkınnar,
Kübese härbilär bulaçak.
... Sine dä sınaular kötüen
Belmädeñ, sizmädeñ, balaçak.

V
Äfgan sugışında katnaşkan yaktaşlarım istälegenä.
Köyderep sulışnı, Äfgannan
Kaynar cil iste dä iste.
Çit ilneñ ayausız sugışı
Küpme yäş gomerne, eh, kiste!
Sugışnı belmägän balalar
Uyınnan utlarga kerdelär.
Dusların yugaltkaç mäñgegä
Sugışnıñ çın yözen kürdelär.
Kemnärne kemnärdän yaklarga?!
Här duval artında doşman bar.
Ni öçen sugışa halıklar?
Äyterseñ, yäşärgä dönya tar!
Ämerlär Üzäktän birelä.
Uylanıp torma sin, i soldat,
Ämerne ütäü - töp burıçıñ,
Atarga kuşsalar, sin dä at!
"Bez irek kiterdek Äfganga,
Ä halık sugışa nik karşı?"
Gazrail arıdı il buylap
"Tyulpan"da "gruz 200" taşıp.

VI
Eşkä urnaşa almıy yörgän Totsk rayonı yegetläre,
aptırap, härbilärdä eşkä urnaştı.
Alda ni kötäsen ul çakta belmi idelär.

Keşelek yazmışı şundıymı,
Äfgannan küçteme kaynar cil.
Kemnärneñ küz yäşe töşte soñ,
Taraldı ber könne Tugan il.
Babası Berlinnı alıştı,
Atası Äfganda sugıştı.
Yäş buın, sineñ üz çiratıñ:
Sin dä kür, sin dä bel sugışnı.
Ä gıyfrit taularda uyandı,
Uyandı yaña tañ atkanda.
Näni koş, oçarga öyränep,
Kanatın kıyusız kakkanda.
Uyandı, keşelär añına
Aşıktı bogavın salırga.
Kaynatıp mähşärdä barısın
Bayırga, kan eçep kalırga.
İt kiräk gıyfritkä - il buylap
Cıydılar yäşlärne dalaga.
Mahsus polk oyıştı tiz genä
Häm kitte sugışka Çeçnyaga.
İke Su arası talları
Sıgılıp töştelär kaygıdan.
Eş tabalmıy yörgän yegetlär
Sugışka kittelär avıldan.
Kart soldat uftandı sızlanıp,
Açıldı küptänge yaralar.
"Bez ilne faşisttan yakladık,
Kitäsez kaylarga, olannar!"
İke Su arasın şaulatıp,
"Acagan" uynagan balalar
Üstelär, soldatlar buldılar.
Ülemneñ karşına bardılar.
"Acagan" - kızıklı uyın ul,
Yarışıp kar kirmän alasıñ.
"Karşı yak" - çın doşman tügel lä,
Barıber dus bulıp kalasıñ.
Uyatıp yoklagan häterne
Kozgınnar kıçkıra taularda.
Uyın tügel sugış. Belegez:
Kübegez yugalır yaularda.
"Küz yäşenä Mäskäü ışanmıy" -
Borıngıdan kalgan gıybarä.
Eşelonga töyäp, kızganmıy,
Kiläçägen utka cibärä.
Azatlık daulagan Çeçnyaga
Halıknıñ cıyıldı törlese.
İmanlı, belemle, yahşısı,
Bar ide denseze, iblise.
Ä gıyfrit tantana itte dä,
Vähşilek yulına bastırdı.
Gayıple, ğayepsez - barsın da
Kol itte, ütertte, astırdı.
Yuk monda sugışnıñ çikläre,
Tıl, front - barısı butalgan.
Gölbakça korıgan. Kargalgan
Tau ilen totaştan ut algan.

VII
İkençe Çeçnya sugışında iptäşen kotkarganda hälaq bulgan,
"Mucestvo" ordenı belän büläklängän avıldaşım Rinat İbrahimov
häm anıñ iptäşläre istälegenä.

Duslar kitä.
Min dä kalmıym dip,
Sin dä kayttıñ Abhaz ilennän.
Belmädeñ şul yazmış ayırasın
Mäñgelekkä tugan cireñnän.
Karşıladıñ Yaña yıl tañın
Soñgı tapkır duslar yanında.
Balaçakka kabat kaytkanday
Şayardıgız çırşı yanında.
Äylän-bäylän uynadıgız bergä,
Tañ atkançı utlar sünmäde.
Şayan süzgä kuşılıp kölsäñ dä,
Küzläreñ bit sineñ kölmäde.
Äle yañgır yaudı, äle kar,
Täräzälär yılap bozlandı.
Änkäñ tükte kaynar küz yäşen,
Ätiyeñneñ canı sızlandı.
Türä balaları qaderle,
Akça tüläp kaça sugıştan.
Üzeñ teläp utka keräseñ,
Akça kiräkme soñ, ällä dan?
Kaderlären bel dip yäşäüneñ,
Tugannarıñ küpme yalındı.
Aşkındırdı mikän küräçäk,
Uylamadıñ söygän yarıñnı.
İptäşlärem utka kergändä
Öydä, dideñ, yatıp kalıymmı?
Närsä uylar duslar şul çakta,
Kurkak danın, dideñ, alıymmı?!
Sau bulıgız, dideñ, aşıgıp,
Küreşmäsäk, bähil bulıgız.
Sez dogada, dideñ, torıgız.
Avır ide barır yulıgız.
Tañ atkanda yulga çıktıgız.
Kar astında yoklıy kiñ dala.
Öyänkelär şaulap ozattı:
"İsän genä yörep kayt, bala".
Gıyfrit utlı kamçı uynata
Tau kügendä uynıy acagan.
Kinolarda gına kürelgän
Stalingradka Groznıy ohşagan.
Ämer birde Üzäk: "Kalanı
Çistartırga kiräk doşmannan".
Öyrätmäde läkin: niçek soñ
Ayırırga dusnı doşmannan.
Nıgıtılgan monda härber yort
Här poçmakta ülem sagalıy.
Kaber taşı kebek taşları
Havası da cannı yaralıy.
İttartkıçın gıyfrit köyläde,
"Minutka"ga [1] kuydı annarı.
Sistemanı eşkä cikte dä,
Aktı taşıp adäm kannarı.
Här cirdä ul bula vähşilär,
Şaytanga cannarın satkannar.
Üzäktä - polk 506nçı,
Uñnan da, suldan da atalar.
Belmäde kaya da atarga
Ämirhan avılı yegete.
Häterdä - ätise-änise,
Kolakta - tugannar ügete.
İskä töşä, özep üzäkne
Avıl da, ineş tä, tallık ta...
Kilmäde sugışka dan ezläp,
Kiräkmi akça da, baylık ta.
Küzlärdä biyeşä nişläpter
Miläşneñ ölgergän tälgäşe.
Çü! Änä yärdämgä çakıra
Yaralı iñ yakın iptäşe.
Snayperlar häyläsen belmäde,
Berkem dä tuktata almadı.
Dustına yärdämgä aşıktı,
Kurkırga vakıt ta kalmadı.
"Tüz, diyep, äytergä ölgerde,
Tuyıñda biyerbez bergäläp".
Ut çäçte şul çakta Karakoş
Bäğırne kisäkkä telgäläp.
Elmaydı iptäşe, sizmiçä,
Yaşärgä sekundlar kalganın.
Azatlık daulagan çeçennıñ
Ülgännär öçen üç alganın.
Sünde koyaş. Kinät yoldızlar
Yakınayıp cirgä koyıldı.
Can koş bulıp oçtı irekkä,
Ak bolıtka barıp sıyındı.
Färeştälär aldı kütärep
Sızlanudan alcıgan cannı.
Cir östendä - utlı öyermä,
Bua tönnär tuaçak tañnı.
Eşelon-eşelon kittelär,
Kayttılar äylänep... tabutta.
Sugış kerde şulay öylärgä
Totskoyı, Ämirhan, "Vostok"ta.
Canıñ kükkä aştı. Gäüdäñne
Kaytardılar tugan yagıña.
Yaña yılnı bergä karşılagan
Kız-egetlär kilgän yanıña.
Eh, yazmış! Äle kayçan gına,
Kayçan gına bergä idegez.
Kiläçäkkä yurap ak bähet,
Äylän-bäylän uynap yördegez.
Kızık tügel ide säyäsät tä,
Erak ide kebek sugış ta.
Añga citte: yäştäşlär
Hälak bula säyer sugışta.

VIII
Kemgä kem sugışa? Ni öçen
Köl bula şartlaudan toraklar.
Terrorist, banditlar kemnär soñ?
İl halkı tulayım - totaklar.
Kübäyä kön sayın "nokta"lar
Räsäyneñ canında yara bar.
Kem öçen ülälär balalar,
Kanlı yäş tügälär analar?
Sugışnı kemnär soñ başlagan?
İlne yaklıy yäşlär kemnärdän?
Cirdä cavap tapmagan küzlär
Yardäm sorap kükkä töbälgän.
Buıp kına ciñep bulamı,
Boz erüdän tugan tau suın?
Baş östendä kamçı uynatu
Kuzgata tik halık yarsuın.
Yaulap bulamı soñ irekne,
Kanga batıp kükräk-muyınnan?
Gazrailneñ talgan kanatı
Mäyet taşıy gıyfrit tuyınnan.
Bu sugışta bulmas ciñüçe
Berkemne dä äcäl ayamıy.
Sabıymı, ölkänme, yegetme,
Korbannıñ yäşenä karamıy.
Gıyfrit tauda yakkan uçaknıñ
Oçkınnarı ilgä taralgan.
Cir arıdı inde. Söremnän
Ak bolıtlar küktä karalgan.
Kotıp sulışları cillärdä,
Cäylärendä canıñ öşerlek.
Cähännämne üze tudırıp,
Sirat küperen uza keşelek.
....................................................
Härbilär öyränü uzdıra:
Tuktausız tuplardan atalar.
Veteran soldatlar uylanıp,
Tönnären yoklamıy yatalar.
Ä tuplar tuktagan arada,
Çal çäçle kılganlı dalaga,
Häterne uyatıp, sızlatıp,
Çañ kakkan tavışlar tarala...
2003 yıl.
--------------
“Minutka” – Groznıydagı mäydan.

Click or select a word or words to search the definition