Urlangan bähet

Bu äsär kalämdäşem Rais aga Kaşapovnıñ
häyer-fatihası belän yazıldı.

1
Yantiräk avılın näq ikegä bülep çip-çista sulı ineş aga. Ul Korıtau urmanı urtasınnan başlanıp, küpsanlı çişmälärneñ suı belän tulılana. Avıl urtasında—ineş arkılı salıngan taş küper. Borıngı avılnıñ borıngı küpere. Babaylar, babaylarnıñ babaları üz kulları belän salgan taş küper ul. Nık küper, mäñge işelmäs häm iskermäs küper.
Yantiräkneñ könyagında tauçıklarnı äylänep ütä-ütä, sabır gına, moñsu gına Sakman yılgası suzıla. Avıl aşa ütkän ineş şul Sakmanga barıp kuşıla. Näq şul ineş tamagında Kondızlı kül cäyräp yata, söyläp tä, yazıp ta beterä almaslık yämle, ocmahtay poçmak. Yaz koyaşı cirne irkäläp, urını-urını belän yäşel cäymä bulıp açıla başlau belän, Yäntiräkneñ yäş-cilkençäge şul kül buyına aşkına. Böten tirä-yak garmun moñına, cırga kümelä.
Yaznıñ iñ matur, koyaşlı köne. Äle kır eşläre başlanmagan. Tau ösläre kipkän, ä tau itägendä kar yata, şul yaktan dımsu ciläs cil isep ala. Ülän kalkıngan, agaçlar yafrak yara başlagan vakıt.
Avılda: "İrtägä—Karga botkası!"—digän häbär tarala. Malaylar uçak öçen kiçtän agaç äzerlilär.
İrtän irtük karga botkası peşäse urınga çişmä suı kiterelä, uçak yagıla, kazan asıla.
—Kaynap çıktı, balalar, uynıy torıgız, üzem kıçkırırmın,—di Hädiçä karçık.
—Sakka yögeräbez!
—Sakka yögeräbez!
Malaylar-kızlar parlaşıp sakka basalar.
—Sakka—Sok, yögerep çık!—dip kıçkıra yalgız kalgan İrek isemle malay.
—Tota alsañ—sineke, totalmasañ, mineke,—dilär arttan sakka yögerüçelär. Sakka yögerüçelär—Niyäz belän Gölçirä. Alar İrekkä tottırmıyça yögerep barıp "kavışırga" tiyeşlär.
Menä ere-ere atlap Niyäz alga taba çıga häm, kinät ırgılıp, İrekne urap ütä, ä Gölçirä anı totıp alırga taşlangan İrektän çitkäräk yögerä, üze Niyäznı kürä-kürä aña taba omtıla.
—Gölçirä! Tottırma!
—Tottırma!!
—Hay! Tota bit!—Urınnarında alarga kuät birep, tıpırdanıp, dusları tora.
Niyäz belän Gölçirä, İrekne artta kaldırıp, kulların suzıp, ber-berseneñ koçagına taşlanalar. İh, ul kaynar koçak! İh bu yaña ölgergän çor, söyü-söyelüneñ böten maturlıgın, tämen toya başlagan könnär! Niyäz belän Gölçirä citäkläşep, yäşlär yanına kilep alga basalar. Tagın çirat kötälär.
—Balalar! Olannar! Botka peşte!
"Karga botkası" uyını başlana. Härkemneñ kulında agaç kaşık. Botkalı kazannı ike yak kolagınnan totıp, ike malay "urlap" alıp kitä. Başkalar kazan artınnan çaba, kuıp citep ber kaşık botka eläkterä.
Annan barısı cıyılıp tınıç kına botka aşıylar. Kazanda yomırka peşä.
—Yomırka, yomırka! Baylık bir ilgä, yortka!—dip yomırka tägärätälär. Annan tagın uyınnar başlana.

2
Yantiräkneñ urtasında zur agaç mäçet. Tik ul häzer mäçet tügel—mäktäp. Algı keçkenä bülmädä berençe sıynıf, ä zur bülmädä—cidençe. Unöç malay, un kız. Şayannar. Kızlar malaylarga serle karaş taşlıy, ä tegeläre kızlarnıñ ükçäsenä basa, kiç aulakka serläşergä çakıra.
Şul şayannar arasında moñsu kara küzle, ozın tolımlı, kıygaç kaşlı, yanıp torgan alsu yözle, çiyä irenle Gölçirä bar.
Gölçirä—bu avılga iyärä kilgän kız. änise Bibilatifa kürşe Sakman avılınnan Yäntiräkkä umartaçı Minhäyer kartka kiyäügä kilgän.
Minhäyerneñ yan bakçasında umartalar. Avılnıñ yäşe-kartı üz itep, bal alırga alarga kilä. Bibilatifanıñ ciz samavırı härçak östäldä. Kilgän-kitkänne ballap tämle çäy belän sıylıy, härkemgä cılı süz, yaktı küz karaşı büläk itä.
Comga könnär—Gölçirä öçen zur şatlık. änise tañnan torıp koymak peşerä.
—Tor, kızım, tor maturım! Çäy eçkäç, kendek äbiyeñä koymak ilterseñ.
änise kaynar koymaklarnı tälinkägä salıp, çuptarlap sugılgan aşyaulıkka törä häm Gölçirägä tottıra. Kız töyençek totıp, kürşe avılı Sakmanga, kendek äbisenä kitä.
Mälikä äbi berüze genä yäşi.
—Hay, matur kızım ikän, çäçen ürgän, zäñgär külmägen kigän, kübäläktäy oçıp, minem yanga kilgän,—dip takmaklıy kendek äbi, Gölçiräneñ başınnan sıypap.—äniyeñ Bibilatifa ni häldä? Minhäyer kartnıñ ayakları sızlamıymı? Mal-tuarlar kötügä yörime?
äbi, Gölçiräne olı keşegä tiñläp, häl-ähväl soraşa. Kilgän sayın şul uk soraular bulsa da, Gölçirä tagın cavap birä:
—Äniyem irtük torgan, sıyırnı saugdı, koymak peşerde. ätkäyem namaz ukıdı, çäy eçep kaldı. Ayaklarınnan zarlanmadı.
—Menä, kızım, siña dip kenä saklagan ciläk kagım, beraz çiklävegem dä bar ide,—dip serle sandıgınnan küçtänäçlären çıgara.
Annan Gölçirä belän kara-karşı utırıp, alar çäy eçälär. Çäy eçep tuygaç, kendek äbise:
—Yale, kızım, min öyrätkän dogañnı onıtmadınmı?—di.
—Yuk, äbiyem, onıtmadım.
Alar ikese bergä aşnı olılap, doga kılalar.
Kay könnärdä Gölçirä kendek äbisenä kuna bara, matur savıt belän yükä balı alıp kilä. Äbise belän mätrüşkäle çäy eçep, ul tirän yokıga tala, matur-matur töşlär kürä...

3
Yugarı oçta Gölçiräneñ klasstaşı Niyäz yäşi. Niyäzga äle biş yäş tä tulmagan ide, ätise Bögelmä bazarınnan bäläkäy garmun alıp kayttı. Başta Niyäz anıñ tellärenä barlık barmakları belän beryulı basıp, öy eçen şau-şuga kümde, kolaklarnı tondırgançı kıçkırttı. Anıñ küzläre yaltırıy, neçkä beläkläre kiyerenke halätkä kerep, yuanayıp kitkändäy bula.
—Karale, änise, kämälenä kiterä bit bu malay, kara-kara, çın garmunçı diyärseñ,—dip, soklanuın yäşermi, ätise Galiähmät mıyıkların borıp kuya.
Un yäştä inde Niyäzga ätise çın garmun alıp birde—talyan garmun.
Läkin Galiähmät bik irtä dönya kuydı: Niyäz sigezençedä ukıganda, avariyädä hälaq buldı ul. Alar señelese Zöhrä belän yätim kaldılar, ätisez üstelär.
Niyäz—cor süzle, şayan tabiğatle, şat küñelle malay. Ul altınçı sıynıfta ukıganda uk Gölçiräne üz itte. Ällä närsäse tartıp tora şul kıznıñ, karap kına torası, çäçlärenä kagılası, kulların totıp karıysı kilä. Gölçiräneñ küzlärenä karap könnär buyı utırırga riza Niyäz, tik kız gına, Niyäz aña karasa, kerfeklären töşerä, ällä oyala, ällä yaratmıy. Niyäz ärsezlänergä kurka, çitkäräk kitä dä, Gölçirädän küzen almıy.
Ul Gölçirä utırgan parta yanına kilä. Gölçirä isä, tamçı-tamçı kerfeklären tübän töşerep, tınıp kala. Süze barmı? Yomışımı? Nik äytmi? Niyäz kıznıñ ike tolım itep ürgän şoma çäçlärenä ozak kına karap tora da, kabat üz urınına barıp utıra. Kızga borılıp karıy. Küzlären kütärgänme? Aña taba karamıymı?
...Alar tugızınçı sıynıfta ukıylar ide. Niyäz çandır gına yeget. Anıñ belän oçraşkan sayın Gölçiräneñ yöräge tuktalıp kalganday bula.
Yazgı taşu vakıtı. Yakşämbe kön. Kön buyı taşu karap, tügäräk uyın, sakka yögerü kebek sabıy çak uyınnarı uynap tuygaç, kaysı kaya taralıştı. Yılga yarı buyında alar ikese genä utırıp kaldılar. Gölçirä Niyäznıñ garmun uynaganın tıñlıy. "Berkem dä anıñ kebek matur itep uynıy almıy",—dip uylıy kız.
Tekä yar astında tasma-tasma bulıp boz yargalangan, yarılgan urınnarı zängärsu-yaşel töstä, Su östendä bertuktausız häräkät itüçe zur-zur bozlar şau-gör kilep bäreleşälär, berse östenä ikençese kilep menä dä, vak kisäklärgä yargalanıp, şıbırdap koyıla, yukka çıga. Yazgı taşkın bozlarnı çübe-niye belän kayadır kua.
Niyäz garmunın cirgä kuyıp, Gölçiräneñ näzek barmakların üzeneñ uçına aldı. Kız aña kütärelep karamadı, yörägeneñ kızu-kızu tipkänen genä sizde. Niyäz kıznıñ yözenä yakın kilep, kinät kenä anıñ çiyä tösle kabarınkı irennärennän übep aldı. Bu Gölçirä öçen kötälmägän häl buldı, ul kıçkırıp kuydı häm Niyäznıñ arkasına sugıp, sikerep tordı da, avılga taba yögerde.

4
Tire cıyuçı Haliknıñ Niyäzlar öyenä uram aşa karşı salıngan yortı başkalardan yöz çöyerüçe täkäbber keşene häterlätä, barlık öylärdän kalkurak, zurrak häm maturrak.
Halik kızı Särimä, täpi yöri başlau belän, Niyäzga tartıldı. änise yaña külmäk tegep kiderüe bula, Särimä yögerep Niyäz yanına kilä:
—Maturmı külmägem? Küräseñme, nindi töymä taktı äni! Maturmı? Maturmı?
—Matur, matur. Yä, aptıratma äle, Särimä.
Nikter keçkenädän ük Niyäz anı yaratmadı. İrkä, kıltık, nazlı bulıp üste Särimä, Niyäz dip ut yottı. Ycä töşkäç, anı fäqat üzeneke genä itep his itte. Hıyallarga birelde: menä alar mäktäpne tämamlıylar, öyläneşälär, yana öy salalar, Niyäz Särimäneñ ätise kebek tire-yon cıya başlıy, bayıylar, balalar üsä. Niyäznı ul näq änise ätisen biyetkän kebek "biyetep" kenä tora. Niyäz art ayaklarında ürä basıp toruçı maemay bulıp küz aldına kilep basa...
Särimäneñ ätise yuaş, bik sabır holıklı keşe. Hatını Mahibädär—holıksız hatın. Halik tüzä, däşmi.
Särimäneñ änise "kıznıñ kırıgınnan" dip, "kız bişektä—cihaz sandıkta" dip birnä hästären kürä tordı. Kiyäü digäneñ Niyäz kebek yarlı bulsa, kızı şır-yalangaç öygä kilen bulıp töşsä... Ber karaganda, üz bizmäne belän ülçäp, "bay kızga meñ iyä"—diyä-diyä, äyber cıydı. Avıl kızları kebek alaça palas, çuptarlı tastımal tügel, şähärçä, yañaça, asıl mal cıya tordı. Ak çäçäkle zäñgär töstäge karavat cäymäse, zatlı çeltärlär, mendär yapmaları... Bögelmädän yılık-elık kilep torgan kalay tışlı yäşel sandık kaytarttı, şul sandıkka şıplap çüpräk-çaprak tutırdı. Särimä genä sandıknı yaratmadı. Kem häzer sandık töyäp kiyäügä çıga? Komod, şifoner kiräk, yañaça! Şähärçä!
...Särimä cidençe sıynıfta ukıganda uk, kaşların yolkıp, näzek kenä kaldırdı, küz töplärenä sörmä tartıp, közgedä mut yäşkelt küzlären kürep, üz-üzenä soklana, sıynıfta iñ çibär kız—min, dip uylap yöri başladı. Yözenä innek sörtä, bit oçına kara kaläm belän miñ törtä, mañgay çäçen kayçı belän kisep, kaş östenä çäç tälgäşläre töşerä. İrennär genä kalınrak, teşlär siräk. Alarnı hiç üzgärtep bulmıy. Küzlär matur bulgaç, teş siräklege çüp kenä, avıznı yomıbrak yörergä turı kiler, dip fiker yörtä kız.
...Ul Niyäznıñ Gölçirä tiräsendä böterelgänen sizä başladı. Anıñ kürşese, aña gına bulırga tiyeşle Niyäz Gölçirädän küzen almıy.
Ber kiçne Särimä Niyäznıñ Gölçiräne ozatıp kaytkanın üzläreneñ kapka töbendä kötep tordı. Niyäz taş küper östendä kürenü belän kız, eskämiyädän torıp, uram aşa cähät-cähät atlap, Niyäzlar kapka töbenä kilep bastı.
—Menä sezgä kergän idem,—digän buldı.
—Nigä?
—Nigä dip, äniyeñ belän söyläşep utırırga.
—Yarıy, bar, öyegezgä ker.
—Minem sineñ belän söyläşäse süzem bar.
—Ä mineke—yuk.
—Yä, närsä inde sin, kürşe, minem belän tupas.
—Tupas tügel, bötenläy söyläşer süzem yuk.
—Tabarbız. äydä, tegendäräk kitik, tıkrıkka.
—Yuk, Särimä, mina äytäse süzeñ bulsa, şuşında gına äyt, tıñlıym.
—Şul Gölçiräneñ närsäse minnän artık soñ?
—Sineñ süzeñ Gölçirä turında ikän...
—Äye, Gölçirä turında. Şul yolkış, häyerçeneñ närsäse siña oşıydır inde? Minnän kay cire belän artık soñ ul? Çibärräkme?
—Sin, Särimä, hiçşiksez çibär, kara inde, sineñ kıygaç kaşlarıñ, sörmäle küzläreñ genä ni tora,—dide Niyäz süzenä tirän mäğnä salıp.
Maktau süzlären işätkäç, Särimäneñ zur avızı yırılıp, siräk teşläre kürende.
Niyäz, anıñ kölüen kürmäskä teläp, küzlären cirgä töbäde.
—Yä, buldı, Särimä, söyläştek. Min kerim...
äle Särimäneñ monarçı Niyäz belän bolay kıyulanıp söyläşä alganı yuk ide. Niyäznı bolay gına kulga alıp, üzenä karatıp bulmayaçagın kız añladı.
Särimä ukuda ällä ni ölger bulmasa da, häp cirdä çäçräp çıgıp üzen kürsätergä, Gölçirädän ber dä kim bulmaska tırıştı. Gölçirä kilmeşäk, atası da yuk, kiyeme dä rätle tügel. Çibärlekkä min annan kimme ällä, dip fiker yörtte. Tora-bara Gölçiräneñ has doşmanına, köndäşenä äverelde. Araların bozarga tırıştı.

5
Äle sigezençe sıynıfta ukıylar ide. Fevral ayı. Salkın. Gölçirä köyäntä-çiläk totıp, kürşe Gapsattarlar kapka töbendäge çıgırlı koyıga su alırga çıktı. Koyı buyı ap-ak boz, koyı avızı boz katıp bäläkäy genä kalgan. Çılbırga elengän kırşaulı çiläk tä bozlanıp yaltırap tora. Kemder su algan da, töbendäge suın salıp betermiçä, koyı kapkaçına utırtıp kitkän. Gölçirä bozga katkan avır çiläkne kütärep alıp, koyı kapkaçın ber kırıyga şudırdı, suzılıp kına koyı eçenä küz töşerep aldı da, çiläkne koyıga töşerep cibärde. Suga çupıldap barıp töşkän çiläk, su belän tulıp, çıgırnı söyräde, koyınıñ tersäkle timer totkıçı zır-zır äylänep, kotoçkıç şau-şu küptardı.
—Su alasıñmı, Gölçirä? Kaya çilägeñne üzem alıym, taya kürmä.
Ütep barışlıy, Niyäz koyı buyına tuktagan ide.
—Yuk, yuk, üzem,—dide kız, ser birmäskä tırışıp.
Ul arada Niyäz timer totkanı äyländerä başladı. Sulı çiläk tar koyı avızına kilep citkäç, Gölçirä aña suzıldı, ämma ayagı tayıp kitep, boz katkan koyı burasına kükräge belän kilep töşte, ä uñ kulı sulı çiläkneñ kırşavı belän koyı çitenä katkan boz arasında kaldı.
Niyäz kauşavınnan koyı çıgırınıñ totkasın kulınnan ıçkındırdı, çılbırga tagılgan sulı çiläk dulıy-dulıy koyıga töşep kitte. Niyäz aşıgıp Gölçirägä taba omtıldı, anıñ kanga batkan kulınnan biyäläyen tartıp alıp, barmakların uçına aldı, häm cılı tının kanlı barmaklarga örde. Kız, kulı avırtuga çıdıy almıy, üksep-üksep yılıy başladı.
Bu könnän soñ kıznıñ barmakları kızıllı-zäñgärle bulıp şeşep çıktı. Bik ozak tözälde. Gölçiräneñ çänçä barmagı bötenläy tırnaksız kaldı. Ul alarga tege köndäge hävef-hätärne gel islärenä töşerep tordı. Tırnaksız barmak Gölçiräneñ tamgasına äverelde.
Ä Niyäz kız belän oçraşkan sayın:
—Ya, niçek, barmagıña tırnak üsmime äle?—dip şayarta torgan buldı.
—Onıt inde sin anı, avırtmıy da, sızlamıy da,—diyä ide Gölçirä.

6
Yaz.
Gomer dä totaş yaz gına bulır tösle. Küñel moñarçı sizelmägän, belänmägän yäşeren hislärne ak ömetlärgä äyländerep, ap-ak külmäklär kiderä, çäçäklärneñ bähet, mähäbbät telägännären ezli, söyü kötä. Yaz väğdälärenä ışana kız bala.
Üze dä göl sıman, yañgırnıñ cılısı, cilneñ nazlısı, kiçneñ sandugaçlısı, tönneñ yoldızlısı turında gına hıyallana.
Yazlar uyatkan hıyallarnıñ esse cäylärdä, yañgırlı közlärdä, salkın kışlarda barısı da çınga aşırmı? Yukmı?..
Menä häzer barısı da artta, däftärgä soñgı nokta kuyılgan. İmtihanda mäsälä dä bik ciñel ide.
—Sineke betteme?—dide Gölçirä, urınınnan torıp.
—Ä sineñ barısı da döresme?
—Döres, kittek.
Alar däftärlären tapşırdılar, bülmädän çıktılar.
Alar un sıynıfnı uñışlı tämamladılar. Attestatlarında ikeseneñ dä öçär dürtle, kalgan fännärdän bişle ide.
...Çıgarılış kiçäse. Küñellärne kuanıç häm därt sargan könnär.
Utlar balkıgan zur zalda ozak kına cırlagan-biyegännän soñ, Gölçira belän Niyäz uramga çıktılar. Tañ sızılıp kilä ide. Alar, ayak kayda äydi, şunda atladılar. ä ayaklar yalgız kayın alanına yul aldı.
Alar aldında zur sorau: alga taba nişlärgä? Güyä kayçandır zur ber işektän kergännär dä, un yıl buyı şunda yanıp-köyep, alcıp-arıp zur yul ütkännär, bügen genä şul işekne yabıp bu dönyadan çıkkannar. Kullarında işekneñ zur açkıçı. ä ul açkıç tagın nindi işekne açıp kerergä yärdäm itär? Ul yaña işek kayda? Kayan tabarga anı? Anda kaysı sukmak, kaysı yul iltä? Uñdamı ul, ällä suldamı?
Äye, äle bügen genä alar kullarına attestat aldılar. Mäktäp direktorı alarnı bik cılı täbrik itte...
Yalgız kayın yanında Niyäz belän Gölçirä bik ozak söyläştelär.
Tañ belän saubullaşuçı yoldızlar küz kısışa-kısışa beräm-beräm sündelär, ä yalgız kayın alanı, yäşel ülän, çäçäklär, açıp kuyılgan zur kitapnı häterlätep, alarga kolaç cäyde. Yıraktagı biyek tau sırtınnan koyaşnıñ cirän sırtı kürende, karşıdagı urman koyaş nurlarınnan yaltıradı.
—Yä, yarıy, kön tudı, koyaş çıktı, bezneñ öçen yaña tormış başlandı,—dide Gölçirä uyçan gına.
—Yaña tormış, yaña yullar,—dide Niyäz.—Gölçirä, nik sin bügen bik küñelsez?
—Niyäz, siña ber dä äytkänem yuk, sin bit berni belmiseñ. äni avırıy minem. Şuña ber dä küñelem üsmi, tabiplar ber dä ömetle süz äytmilär.
Gölçirä koyaş nurlarınnan alsu töskä kergän kayınnı koçakladı häm kulların yugarıga taba şudırdı.
—Karale, Niyäz, bezneñ kayınıbıznıñ käüsäsenä nindi gömbä yabışkan!
—Ul—mäşkä dip atala. Ukıganım bar, bik küp avırularga däva ikäne turında yazalar.
—Minem äniyemä yärdäm itmäs ide mikän?
Niyäz kulın suzıp gömbäne kapşap karadı.
—Kap-katı. Özep alıymmı?
—Yuk, kiräkmi, torsın.
Gölçirä uyga kaldı. Beraz torgaç, tirän sulış alıp, äkren genä söyläp kitte:
—Kayın ul—sagış agaçı, yalgızlık simvolı, ul härçak sagışlı, yazların yılap küpme küz yäşläre tügä. Şul tügelgän kayın yäşläre şuşı katı gömbä bulıp bergä cıyılıp oyışkandır. Ul gömbä kayınnıñ bägıreder, yılıy-elıy kayınnıñ bägıre katkandır.
—Sin ällä nilär söyliseñ, Gölçirä.
Gölçirä däşmäde, anıñ küñele haman avırudan şämdäy sızıp baruçı änise belän ide...
Gölçiräneñ änise Bibilatifa, kartı Minhäyer ülep biş yıl ütkännän soñ, almalar citeşkäç, avgustnıñ soñgı köneñdä dönya kuydı. Uncide yäşlek Gölçirä kañgırıp yapa-yalgız kaldı. Yalan çaklı öydä beryalgızı yäşi başladı.

7
Särimä unınçı sıynıfta ukıganda uk zur kükräkle, tulı gäüdäle, citlekkän kızga äylände. Karap toruga ber dä keşe karamaslık tügel, ämma ni öçender başka kızlar kebek anı ber genä yeget tä üz itmäde. Fäqat tübän oç sayıskan Färhiyeneñ kaydadır yäşäp, hatın ayırıp kaytkan malayı Fatih kına berniçä märtäbä ozata kilde.
Tañ atkançı kaydadır olagıp yörgän kızın Mahibädär berniçä märtäbä tıkrıklardan, bakça başlarınnan, ineş buylarınnan çıgıp ezläp yörde.
—Särimä! Särimäü!—dip, yugalgan bäränen ezlägändäy, kıçkırıp yörep tä taba almagaç, kürşelärdän işetep, kızınıñ kem belän bäylängänen belde.
Särimäneñ kaytkanın kapka töbendä saklap tordı da, kızı kapka töbenä kilep citkäç, yañagınnan ut çıgarıp, çaltırattı. Uramda tavış kuptarmadı, kızın arkasınnan etä-törtä öygä alıp kerde häm, bar zähären cigep, avızınnan utlar çäçep sügä başladı:
—Sin närsä? Hatın ayırgan zimagur belän yöri başladıñmı? Yukmı siña üzeñä ber yeget? İrlek tämen toygan keşe sineñ biteñnän übär öçen genä ozatıp yörmäs. İke ayagıñnıñ bersen dä atlatmıym. Klubka tügel, kapka töbenä dä çıgarmıym. İtägeñä salıp bala alıp kaytsın, dip üsterdemmeni min sine?
Änise zimagur dip atagan Fatihnı moñarçı yegetlär nazı kürmägän Särimä inde yarata başlagan ide.
Fatih matur gına kiyenä, çittä yörep çarlangan, tele telgä yokmıy, yaratu süzlären sibä genä. Särimä bu irne inde üzeneñ yazmışı itep kürä başlagan ide. ämma Mahibädär katgıy räveştä kızınıñ çıgar yulına yozak saldı:
—Çıkmıysıñ, bette-kitte,—dip kıçkırdı.—Änä Niyäz. Bergä üstegez, yarlı bulsa da, üz keşe. Tärtiple, akıllı. Siña başka keşe yuk. İşetsen kolagıñ!
Ul da bulmadı, Färhi malayı Fatih avıldan çıgıp kitte...

8
—Gölçirä,—dide berkönne Niyäz bik citdi genä.—Min uyladım-uyladım da, verbovka belän Kuzbasska kitärgä buldım. Avılda ni kalgan!? Bezneñ bit mäktäp tämamlaganga käğaz genä bar, un yıl buyı ukıdık, ber hönär almadık. Alga taba ukırga akça kiräk, äni dä: "Ukıta almam, ulım, señleñne üsteräse bar, berär kaya kitärseñ, ös-başıñnı kararsıñ",—di.
Niyäznıñ bu süzläre Gölçiräne uyatıp cibärgändäy buldı, anıñ küñele ällä nişläde:
—Mine dä al, Niyäz, min dä kitäm sineñ belän,—dide.
—Gölçirä,—dide Niyäz,—verbovka belän yegetlärne genä cıyalar, min ukıp hönär alıym äle, eşläp karıym, urnaşıym, sine çakırırmın, yäki kaytıp alırmın.
—Niyäz, minem bit berkemem dä yuk, min sinnän başka nişlärmen? Al mine dä, ikäü kitik.
Gölçirä yılıy uk başladı.
—Min sine ber yıldan kaytıp alırmın. Şuşı yalgız kayın yanında väğdä bireşik: tormışta kem genä oçrasa da, ber-berebezgä hıyanät itmäskä, taşlaşmaska, mäñgegä bergä bulırga. Väğdäme, Gölçirä?
—Väğdä, Niyäz, väğdä,—dide Gölçirä tınıçlana töşkäç. Kayçan kitäseñ? Kem belän?
—İrtägä, Räfis belän.
—Närsä belän kitäsez?
—Poyızd belän.
Gölçirä belän Niyäz utırgan cirlärennän torıp bastılar häm, kayın yanına kilep, ikese ike yaktan kayınnı koçaklap, kulga-kul totındılar:
—Mine kötärseñme?
—Hatlar yazarsıñmı?
—Küräseñme, kayınnıñ yäşlärennän oyışkan gömbä bezgä däşä, väğdägezne nıgıttım, di, küz yäşläre tükmägez, di, ber-beregezgä ışanıgız, di...
Alar kayınnı koçaklagan kileş, kulga-kul totınışıp ozak kına tordılar...
İkençe könne Niyäz bik irtä uyandı. Änise, ulınıñ uyanganın kürep, aşıga-aşıga östälgä par börkep torgan samavırnı kiterep kuydı.
—Kötü kitteme äle, äni?
—Yuk äle, ulım, irtä äle.
—Kötügä qadär yulga çıgarga kiräk, yuksa, tuzan basılganın kötäse bulır.
—Äydä, ulım, yuınıp ker dä, çäy eçärbez, Allaga tapşırıp, avılnı çıkkançı ozata barırmın.
Niyäz kiçä kiç Gölçirä belän saubullaşuın isenä töşerde. Väğdäläşülär, Gölçiräneñ küz yäşläre... Menä şul küz yäşläre başka bervakıtta da tammasın öçen Niyäz ällä nilär birer ide.
Niyäz, ätisennän kalgan iske pincäkne kiyep, arkasına biştär asıp, uram buylap atladı. Anı dustı Räfis kapka töbendä kötep tora ide inde. Kük yöze allı-gölle töslär belän balkıgan. Tizdän koyaş ta çıgaçak. Koşlar tınıp kalgan. Niyäz ere-ere atlap Räfis yanına kilep tuktadı, yılmaep aña kulın suzdı:
—Sälam!
—Sälam! Kittek.
Alar Bögelmä stantsiyäsenä säğat unga barıp cittelär. Malaylarnı klub kebek ber zur bülmägä cıydılar. Cıyılu urını dip atala ikän. Berkemne dä çıgarmıylar. Ozaklamıy komissiyä buldı. Niyäz belän Räfis tä karaldılar. Räfisne komissiyä yaraksız dip taptı.
—Min, bolay bulgaç, Niyäz, avılga kire kaytam. Ozata gına bardım, diyärmen inde.
By fiker belän Niyäz da kileşte. Räfis Niyäzga beraz akça birde, poyızdga dustın utırtıp, kul bolgap, ozatıp kaldı

9
Öydän çıgıp kitkängä ike atna digändä, Niyäz Osinniki stantsiyäsenä kilep töşte. Timer yulnıñ uñ yagında yılga, suı kap-kara. Sul yakta vokzal binası. Bu yaklar bezneñ cirlärgä ber da ohşamagan ikän. Böten cir öste kap-kara. Yılga da kap-kara, uramnarda da nindider kara su aga.
Vagonnardan anıñ kebek ük malaylar koyıldı. Ayaklarında çabata, öslärendä iske, yamaulı fufayka. Kaysı sorı çikmän kigän, kaysı—kıska tun. Menä bik katı kıçkırıp komanda birdelär:
—Stroysya!
Erele-vaklı malaylar ber rätkä tezelep bastılar. Komanda birep, alarnı cäyäülätep şähärgä taba alıp kittelär.
Uñ yakta biyek tau, tau buylap yortlar tezelgän. Ber genä agaç ta yuk. Cir dä kap-kara, yortlar da.
—Sin kaydan?
—Älmättän.
—Ä sin?
—Bögelmädän.
—Zäydän...
Malaylar şulay şıbır-şıbır söyläşep baralar. Şlak tüşälgän yuldan atlap baru ciñel tügel, ayakka katı. Alarga karşı kullarına nindider korallar kütärgän ber törkem şahterlar oçradı. Bitläre kap-kara, kom garäbe dä alay uk kara tügelder, küzläre genä yaltırıy. Üzläre malaylarnıñ sälämä kiyemen kürep, barmakları belän törtep kürsätä-kürsätä kölgän bulalar. Teşläre genä ap-ak. Alar kölgändä bigräk yämsez ikän.
Niyäz küzenä kürengän häp närsäne isendä kaldırırga tırıştı. Menä "Tsentralnaya" dip yazılgan biyek kalança, anıñ artında, kara töten börkep, kotoçkıç zur tau kürenep tora. Şahta digännäre şuldır inde, dip uyladı Niyäz.
Bara torgaç, kirpeçtän salıngan zur, matur bina kürende. Anısı şahta idaräse bulır, çista keşelär, naçalniklar eşli torgan cirder inde.
Ul arada kayandır ber törkem malay-şalay kilep çıktı. Çista, matur kiyemle şähär malayları. Şulçak berse:
—Von, yapontsev vedut!—dip sörän saldı.
İkençese tagın:
—Bey samurayıv!—dip, rät belän matur gına, tärtiple genä atlap baruçı malaylarga kümer kisäkläre, taşlar ata başladılar. Malaylarnıñ kaysı kıçkırıp cibärep, başın tottı, kemder aksıy başladı.
Alarnı "FZO-17" dip yazılgan öç katlı bina karşısına kiterep tuktattılar. Berniçä gruppaga büldelär. Yaña kiyemnär öläştelär. Munçaga ozattılar. İske kiyemnärne yandırdılar.
änise yulga çıgar aldınnan Niyäzga dogalık-böti birgän ide. Niyäz anı iske bişmäteneñ tüş kesäsennän ezläp alıp uçına yomarladı. Änise ana:
—Şuşı dogalıklar sine hävef-hätärdän saklar, isän-sau öygä alıp kaytır,—dip äytkän ide.
Ukular başlandı. Uku digännäre—ber kön klass bülmäsendä ukıtuçınıñ söylägänen tıñlau, biş kön cir astına töşep, täcribäle şahterlar küzätüe astında zaboyda kümer çabu ikän.
Niyäz zaboyşiklar törkemenä eläkte. Anı törkemneñ ölkäne itep bilgelädelär.
Törkemneñ masterı—Tau tehnikumı tämamlagan, çandır gäüdäle, citez häräkätle, töskä-bitkä çibär, yegerme biş yäşlärdäge hohol Petr İvanoviç Perebeynos—yahşı, keşelekle yeget bulıp çıktı. Urıs telen ipilek-tozlık kına belgän tatar malayların ul üz kürep, yaratıp, malaylar arasında zur abruy kazandı.
Brezenttan tegelgän kalın, avır kiyem, ayagına rezin çuni, başına şahter kaskası kiyep algaç, Niyäz gomere buyı şahtada eşlägän keşegä ohşadı da kuydı. Ul kölep cibärde. İh, Gölçirä yanına şuşı kiyemnär belän barıp basarga!—dip uyladı yeget. Bigräk "matur" ikän bu şahter kiyemnäre!..

10
Sentyabr ayı. Gölçirä başka barlık avıl hatınnarı belän bäräñge aldı, çögender kazıdı. Arıp, eştän tuktap, barısı bergä olı tiräk yanına cıyıldılar. Kem närsä alıp kilgän—barı urtak: kabıklı bäränge, kara ipi, äyrän, katık. Gölçiräneñ kürşese Sämiga nikter köndezlätep kenä eşkä kilde. Gölçirägä kesäsennän alıp konvert tottırdı.
—Al, äceren soramıym. Biyemäsäñ, ikençe kat tätemäs,—dip şayarttı.
Ytken küzlär Sämiganıñ Gölçirägä hat birgänen kürep, aña tabarak yılıştılar.
—Äydä, yarar bu yulı biyetep torma inde...
—Hat digän kuanıç kön dä kilep tormıy. Miña yazsınnar ide äle, häldän taygançı biyer idem.
—Niyäzdanmı?
—Niyäzdandır. Kemnän bulsın.
Gölçirä çitkäräk kitep, aşıga-aşıga konvertnı açtı. Tanış kul, tügäräk-tügäräk häreflär...
Kızlar barıber Gölçiräne uratıp aldılar, cilkä aşa suzılıp, oçlı küzlären hatka töbädelär.
—Kızlar, bäylänmägez äle!
—Nilär yaza, Gölçirä? Bez da ukıyk äle.
—Adresın gına bulsa da kürsät inde.
Särimä Gölçiräneñ kulınnan konvertnı almakçı buldı, Gölçirä anıñ kulına suktı, kırt borılıp kitep bardı. Gölçirä yanına dustı Räysä kilde.
—Nik yılıysıñ, Gölçirä?
—Üzem dä belmim, dustım.
Gölçirä yäşle küzlären sörtep aldı.
Hat ozın ide. Niyäz yulda nilär bulgan, niçek barıp urnaşkan, ukuı häm eşe turında bäynä-bäynä yazgan ide.
Hatınıñ ahırında ber cır da bar.
"Altın päkemne sındırdım
Göl tamırın kiskändä.
Sälamnäremne cibäräm
Kiçke cillär iskändä..."
Gölçirä Niyäzga şul könne ük hat yazıp saldı. "Niyäz!—dip yazdı kız,—sin kitkännän birle küñelem urınında tügel, avır miña, min yalgız. Nik sin mine üzeñ belän almadıñ? Nik taşlap kitteñ? Kemgä taşlap kitteñ? Minem bit berkemem dä yuk.
Äniyem ülgännän birle mina öygä kerü dä bik avır. Yarıy äle Räysä bar, anıñ belän bergä kunabız. Härkön diyärlek töşläremdä sine küräm, sineñ öçen bik borçılam, sak bul anda, şahta eşe bik hätär, dilär bit.
Yalgız kayın yanına yalgız barasım kilmi. Sine bik sagındım, bik küräsem kilä, küzläreñä karıysım, kullarıñnı totasım kilä...
Minem hälläremne belmiseñ bit. Ber genä tuganım da yuk bit minem. Ser söylär, sagışımnı taratırga yärdäm itärlek keşem yuk.
Sin kitkängä menä ber ay buldı. Min inde sagınıp ülä yazdım. Ber yıl sine kürmi niçek tüzärmen? Läkin min ömetemne özmim. Aldagı bähetle könnärne uylap yılmayam. Bähet ul—yazlarda yazılgan yazmışnıñ rähäten dä, mihnäten dä kürep, yäşise, kavışası kilü telägen cuymıyça, haman maturlıkka, mähäbbätkä omtıludır. Min üzemne bähetsez dimim, bezneñ bähet äle alda, bez hiçşiksez bergä bulaçakbız. Min moña ışanam.
Gölçirä."

11
—Şäleñne sal, Räysä, çişen. Yarıy äle, dustım, sin bar.
—Gölçirä, alma ise kilä, em-m, ällä almañ barmı?—Räysä borının cıyıra-cıyıra isnänä başladı.—Huş ise borınnı yara, ällä mätruşkäñ dä bar inde?
—Çolannan äni belän cıygan mätrüşkälärne alıp kerdem, bazdan alma alıp mendem sin kilügä. äniyem töse, anıñ belän agaçtan özep, käğazgä törgän idek. Kızım, kış köne aşarbız, Alla teläsä, digän ide. Üzenä genä rizık bulmagan,—dip söylänä-söylänä Gölçirä östälgä almalar kuydı.
—Minem äni çäygä dip kişer kipterä, kabak köyderä. Tuydırdı inde,—di Räysä.
—Mätrüşkä çäye eçärbez, dustım, ballap-tämläp eçärbez...
Mätrüşkäle çäy eçep, kızlar yoklarga yattılar. Räysä pışıldap kına sorap kuydı:
—Niyäz nilär yaza soñ?
—Nilär yaza, dip... Berniçä hatı kilde dä, tuktadı, yazmıy. Närsä bulgandır...
—ällä başkanı taptı mikän?..
Räysä bik tiz yoklap kitte. ä Gölçiräneñ küzenä yokı kermäde. Tuñıp kitkändäy buldı. Öy dä suınıp ölgerde ahırı...
Kız tañ aldınnan gına yokıga taldı. Yokısı da tınıç bulmadı. Menä ul sap-salkın su eçendä. Tuña, kaltırana. Sudan çıgarga teli, buldıra almıy. Kulına nindider bau elägä. Bau yar östendäge yalgız kayınga bäylängän. Ä yar şundıy biyek—kükkä tigän. Yar östendä yalgız kayın cildä uñga-sulga çaykala.
ällä kayan yıraktan ber avaz kilä:
—"Nik suga taşlandıñ"?
—"Min üzem taşlanmadım, mine taşladılar",—di Gölçirä.
—"Kem taşladı?"
—"Belmim... Nindider yavız, kara köç".
—"Kem çıgarır ikän sine bu sudan?"
—"Minem bik yäşisem kilä! Kayınkayım! Yärdäm it!"
Gölçirä bauga yabışa, ürmälärgä teli. Bau digäne bau tügel ikän, yäm-yaşel ülän. Özelä! Özelä! Tagın beraz gına! Beraz gına!
—Özelä! Özelä!—dip kıçkırıp uyandı Gölçirä.
Räysä dä bu tavışka uyanıp kitte.
—Närsä özelä, Gölçirä?
Gölçirä avır sulap, huşın cıyıp, karavatında utıra birde. Däşmäde. Anıñ käyefe yuk ide.

12
Yantiräkkä yıl başında kaysıdır ber rayonnan Arslangali isemle yeget kilep töşte. Ul nindider kıñgır eşläre öçen tege rayonnan kuılgan. Lubyan urman hucalıgı tehnikumın tämamlagaç, ul rayonda ozak eşli almagan, yaña cirgä—Yantiräkkä küçkän.
Olı yulnıñ ike yagındagı kiñ kırlarnı, urmannarnı karap bara torgaç, Yäntiräkkä kerä torgan çana yulın kürep, ul maşinadan töşep kaldı häm avılga taba cäyäü genä atladı. Ayakları tuña töşkän ide, çana yulınnan taya-taya atlıy torgaç, cılınıp kitte.
Biş çakrım aranı ul ber säğat ütte, ul ber säğat Arslangaligä ber yıl kebek toyıldı. Ul üzeneñ ütkännären uyladı, alga plannar kordı. Ul ışanıçlı adımnar belän yaña urınga eşkä kilä.
Arslangaline fatirga Särimälärgä kerttelär. Särimäneñ ätise Halik yegetne ber kürü belän oşattı. Karçıganıkı kebek oçlı küzlär, kavkazlılarnıkı kebek käkre borın, kiñ cilkä. Ütken, cille yegetter, eş söyä torgan keşeder, dip uyladı Halik. Yegetne östäl yanına çakırıp, ryumkaga arakı koydı, üze östälneñ ikençe yagına utırdı:
—äydä, yuldan kilgän keşegä äz genä çemetep kuyu yarıy ul.
Arslangali ikelänep kaldı: kiñ küñellelekme bu, häyläme?
—Äydä, äydä, cibär äle, yahşırak yoklarsıñ. Arıgansıñdır.
Arslangali ryumkadagı arakınıñ yartısın eçte dä, çırayın bik nık sıtıp, ryumkasın östälgä kuydı. Halik isä ryumkasındagı arakınıñ tamçısın da kaldırmıyça avızına kapladı, olı läzzät kiçergändäy mıyıkların sıpırdı.
—Açı, kahär. Açı bulsa da yahşı!
Halik bik täfsilläp Arslangalineñ kem ikänen soraştırdı. Arakısınıñ kalganı östenä tagın östäde, tagın kıstadı. Ber-ike ryumka cibärgäç, Arslangali soraştırunı kötep tormadı, üze söyli başladı.
—Lubyan urman hucalıgı tehnikumın bik yahşı tämamladım. Menä, iñ aldıngı belgeç bularak, urmançılık eşlären cayga salu öçen monda cibärdelär.
—Gailäñ, semyañ, digänem?
—Öylänmägän. Baulıda yalgız äniyem kaldı.
—E-e. Öylänmägänmeni?..
Ul arada kiçke uyınnan Särimä kaytıp kerde.
—Ay, kunak bar ikän,—dide kız Arslangaligä ärsez karaş taşlap.
Aña küz sirpep ber karau citte, barısın kürep aldı: ütken karaş, kuyı kara kaşlar, kara-kuçkıl yöz...
Huca hatın da bilämnän kaytıp kerde. Mahibädärneñ bökreräk kakça gäüdäse, iyäkkä taba oçlayıp kilgän sargılt yöze Arslangaligä oşamadı: usaldır, yavızdır, dip uylap aldı.
—Menä, änkäse, bezgä bu yegetne fatirga kerttelär. Urmançı, bik olı keşe,—dide Halik.
Ryumkalarga tagın arakı agızdı, salkın itne kunakka tabarak etep kuydı, ipi kiste.
—Aşa, enem, aşa. Yuldan kilgän keşegä kaynar aş kuyarga kiräk ide dä, soñrak kilep kerdeñ şul.
Ryumkanı kaplagaç, Haliknın tele tagın da açılıp kitte.
—Kürdeñme kızıbıznı. Beräü genä. Änkäse başka tabarga telämäde. Kızıbıznıñ çibärlege diseñme, harakterı diseñme, Allaga şöker.
—Äti, dim, küp lıgırdıysıñ, citteme, yukmı?
Kıznıñ bu süzläre böten närsene yukka çıgardı. Atasınıñ maktau süzläre dä, Arslangalineñ küñelendä sekund eçendä börelänep algan plannarı da, tübä kıyıgınnan işelep töşkän kalın kar katlamı kebek, cimereldelär.
Atna-un kön ütmäde, upman belgeçe, komsomol oyışması belän kileşep, avıl klubında yäşlär öçen lektsiyälär ukıy başladı. Agrotehnika, tufrak strukturası, agaçlarnın törläre...
Arslangali keçkenä bloknot totıp yäşlär karşında lektsiyä ukıy. Uñga-sulga yörengäli, botinkası atlagan sayın şıgırdap kitä, kostyum eçennän zäñgär külmäk, şakmaklı galstuk takkan. Ul üz-üzenä bik oşıy, ul—intelligent, başı tulı belem, gıylem.
Gölçirä başın beraz gına kırın salıp, küzlären küptän yuılmagan idän taktalarına töbäp tıñlagan bulıp utıra. ä Räysä utıra-utıra da kulı belän avızın kaplap isnäp ala. Särimä artkı rättä yäşeren genä könbagış çirtä, tırnakları belän genä yara da, kabıgın eskämiyä astına ata, töşen tiz genä avızına ırgıta.
Arslangali kızıp-kızıp söylävendä. İke süzneñ berendä kızlarga tanış tügel süzlär kıstıra, kayınnı ul ällä nindi teldä atıy, güyä ul ak kayın tügel, ällä närsä—"vetula" digän bula. Süzläre dä kolakka tıgıla, añlarga komaçaulıy: "litosfera", "boimassa", "struktura", tagın ällä nilär. Härber añlaşılmagan süzdän soñ kızlar ber-bersenä karaşıp alalar, yılmayalar, cilkä cıyıralar.
Lektor monı kürmämeşkä sabışa, sibä genä. Uñga taba atlasa da, sulga atlasa da, ul eskämiyäneñ näq urtasında utırgan Gölçirägä küz sala: nindi güzäl kız! Kaşı—karlıgaç kanatı, küzläre kara börlegän, bit oçı—közge alma.
Lektsiyä tämam. Yäşlär süzsez genä taralışalar.
—Ä sezne ber genä minutka mömkinme?—Arslangali Gölçiräneñ belägenä kagıldı häm küzlärenä turı karadı.—Sez bik añlı kız kürenäsez, sezgä avıl hucalıgı akademiyäsenä ukırga kerergä kiräk.
—Rähmät...
—Çınlap ta, üzem sezgä yärdäm itärmen.
Läkin Gölçiräneñ bu kara tutlı yözle yeget belän süz kuyırtası kilmäde, ber süz äytmi klub işegenä taba yünälde. Anıñ uyında barı beräü—Niyäz.
Kıznıñ üze belän salkın gına söyläşüe Arslangalineñ käyefen kırdı. Bu kızıyga üzeneñ kem ikänen kürsäter äle ul! Anıñ belän avıl kızları tügel, Baulı kızları da bolay söyläşmi ide.

13
FZOda ukıganda, küp kenä yegetlär sagınuga çıdıy almıy kaytıp kittelär. Niyäz kaytu turında uylap ta karamadı, aşau yahşı, östä ör-yaña kiyem, akça töşä...
FZOnı tämamlagaç, anı Prokopevsk şähärendäge Voroşilov isemendäge şahtaga eşkä cibärdelär. "Zaboyşik" digän belgeçlek dokümentı buluına karamastan, anı prohodçik itep kuydılar. Prohodçik—tau tokımın tişep, kiñ ştrek (tonnel) kuuçı. Gayät avır eş. Tamçılap torgan salkın su astında tokımnı boraulap, ştreknıñ tübäsen agaç belän nıgıtıp, teräü salıp kuya. Yış kına lava baganalarnı şıgırdatıp kısa, bu kısuga çıdıy almıy, tokım kisäk-kisäk yarılıp kilep töşä, zaboy der selkenep ala. Niyäznıñ östendä mahsus kiyem, şulay da tänneñ här küzänägenä salkın su ütä. Yış kına ul ayagındagı rezin itekne salıp, suın tügä. Tuzanı sulışnı avırayta. Şuşında inde şahterlar kükräk çire—selikoz alıp invalid bulalar. Niçek kenä soñ zaboyşik bulıp urnaşırga? Niyäz kön dä, tön dä şul turıda uylıy. Yegetneñ ber kuanıçı bar—kulga uç tutırıp akça birälär. Berençe hezmät hakınnan ul änisenä biş yöz sum akça salıp cibärde, dürt yöz sumga ör-yaña yaltırap torgan talyan garmun aldı. Kiçlären, smenadan soñ, şunıñ belän kaygı-sagışların urtaklaştı.
Niyäznıñ bähetenä şahtada yaña uçastok açıldı. Bu uçastokka eşçelärdän ikeşär-öçär keşe küçerelde. Niyäznı da şunda zaboyşik itep aldılar. Monda korı hava, kümer katlamı kalın, öç metrdan alıp altı metrga qadär, katlamnar tekä, kümerne çabu ciñel, töyäp cibärü uñaylı. Lavada ike keşe eşli: berse asta, lava eçendä, ikençese östä, ştrekta. Niyäznıñ bergä eşli torgan iptäşe—zur täcribäle şahter Ğalimcan Zelendinov, tatar keşese. Bik yärdämçel, märhämätle keşe. Ber könne ul Niyäzga:
—Niyäz enem, minem ğailäm belän tanışasıñ kiläme? Äydä bezgä, kunak bulırsıñ, öy ise isnärseñ,—dide.
Bu ğailä belän tanışu Niyäz öçen ber kuanıç buldı. Ul üzeneñ keçkenä kaygısın onıtıp, bu ğailäneñ kaygı-häsräten üzeneke itep kabul itte.
Yäş kenä avıl malayı alar yortına kilep kergäç, Ğalimcan aganıñ atası Şäñgäräy kart un yäşkä yäşärgändäy buldı. Bik küp söyläşte, äle kölde, äle yılap aldı.
—Tugan yaklar bik sagındıra...
Kartnıñ açınıp äytkän bu süzläre Niyäznıñ halätenä bik täñgäl kilä ide. Ul, uyçan küzlären ber noktaga töbäp, Yäntiräkne küz aldına kiterde.
Şäñgäräy ğailäse belän yegermençe yıllar başında tugan yaktagı açlıktan kaçıp, Başkortstannan, Tuymazı yaklarınnan şahtaga kilgän. Yort salgan, balalar üstergän.
—Hay, ulım, sugışka qadär tormışlar bötenläy başka ide. Tatarlar küp. Mäktäplärdä tatarça ukıtıldı, klublar yabılıp tormadı, teatrlar uynıylar ide. Sagınırga vakıt ta yuk ide. Akça küp alabız, cäylären tugan yakka kaytabız. ä häzer—bötenläy başka. Kaytırga da oyat. Mäktäplär, balalar bakçaları urıs telendä. Balalarımnıñ balaları tatarça belmi. Sugıştan soñ tatar mäktäpläre yabıldı, klublarda urıs muzıkası gına. Kak-ce! Urıs üzen ciñüçe dip dönyaga tanıttı. Barısı da urısnıkı! Başka halık—çüp! Güyä başka halık sugışta katnaşmagan! Menä şulay, ulım, bez häzer tatar tügel, natsmen—añlıysıñmı? Natsionalnoyı menşinstvo! Menä kaya bara dönyalar! Bette bezneñ tatar, öç ulımnıñ berse genä tatarga öylände. Kilenem—Arça kızı. Balaları barıber urısça gına söyläşälär. Kızlar öçese dä urısta.
Kartnıñ süzlären bik iğtibar belän tıñladı Niyäz. Tüzmäde, üze dä sorau birde:
—Familiyägez sezneñ, niçekter, ni tatarça, ni urısça tügel, dimme?
—Anıñ tarihı da bik gıybrätle. Minem babam Cäläletdin bulgan. Balaları Cäläletdinovlar, urısçalap äytsäk, Zalaletdinovlar ide. Elek bit biş yıl sayın pasport alıştıru bar ide. Menä şul biş yıl sayın ber härefne töşerep kaldıra torgaç, äle Zaletdinov, äle Zaleldinov bulıp yördem. İnde menä urıs süzenä yakın Zelendinov bulıp kaldık. Tel kütärep karşı kilenmägän. Yarar, äydä, diyä torgaç, balalar da Zelendinovlar bulıp kittelär.
Ul arada öygä kap-kara küzle, çäçräp torgan ber kızıy kilep kerde. Kerde dä babasına kilep sarıldı, äle Niyäzga, äle Şäñgäräy kartka karap, alarnıñ süzen añlamıyça ozın kerfeklären aska töbäp tın kaldı.
—İsemeñ niçek sineñ?—dide Niyäz urısçalap.
Kız küzen dä yommadı—täteldäde:
—Papa zovet—Ramilya, mama zovet—Rimma, babuşka zovet—"Basurmanka",—dide.
Şäñgäräy kart bu süzlärne, bälki, berençe tapkır işetmider, şulay da ul şarkıldap kölep cibärde.
—Menä şulay, Niyäz ulım, bezneñ hällär—elasañ, gel yılap torırlık, kölsäñ, gel şarkıldap kölep utırırlık,—dide, taşkümer karası señgän, kara törtkelär tulı cıyırçıklı biten cäyep yılmaep...

14
Rayon komsomol konferentsiyäsenä avıldan Arslangali belän Gölçiräne delegat itep sayladılar. Konferentsiyä ozakka suzıldı. Kiç tınçu zalda utırıp, talçıgıp, saf havaga çıkkaç, alleya buylap barganda, Arslangali Gölçiräne kultıklap aldı häm, aña taba iyelä töşep, pışıldadı.
—Nihayät, bez bergä, ikäüdän-ikäü!
Gölçirä kulın tartıp alıp, Arslangalidän çitkäräk taypıldı.
—Kırgıy bulma, min bit bolay gına, üz itep, yaratıp kına,—dide Arslangali.
Gölçirä baganadagı elektr lampalarına karadı, alar yaktırtmıylar, kıp-kızıl bulıp elenep toralar. Tönlä ay bulsa, yaktırak bulır ide, dip uylap aldı kız. Konferentsiyä delegatları aşıgıp-aşıgıp taralıştılar.
Arslangali tagın kıznıñ belägenä kilep totındı, anıñ belägen üzenä taba tartıp:
—Ällä atnı cigep kaytıp kitäbezme?—dide.
—Tön bik karañgı bit.
—Ä bezgä yaktı tön kiräkmi dä, karañgıda kaytu küñelleräk bulır.
—Oy, yuk! yuk!
—Yarar, alaysa. Monda gına yoklarbız. İrtägä irtän şähärdä tulganırbız.
"Tulganırbız". Nindi yämsez süz.
Gölçirä eşsez, kiräkmäsä tulganıp yörüne ber dä yaratmadı. Şähärgä kilsä dä, yomışın tiz-tiz yomışlap, kaytu yagın karıy torgan ide.
Alarnı kolhoz öyeneñ hucası, yuan marca karşı aldı.
Arslangali Manya tütigä:
—Bez monda kunıp kalırga buldık,—dide.
—Min üzemneñ karavatımnı çibärkäygä birermen,—dide tegese.
—Yuk, min tugannarga baram,—dide Gölçirä häm aşıgıp kapkadan çıgıp kitte. Arslangali ücät kıznı ozata barunı kiräk tapmadı.
İkençe könne irtän Gölçirä kolhoz yortına kilep kerde. Östäl tulı pıçrak savıt-saba, arakı şeşäläre. Gölçiräne kürep, kart marca sarı teşlären kürsätep, şarkıldap kölep cibärde, çäçe-başı tuzgan, yuınırga da ölgermägän.
Gölçirä kırt borılıp, işektän çıgıp kitte. Koyıdan su alıp atnı eçerde. Üzen-üze kaya kuyarga belmi, işek aldında yörengäläde. Annan işekne açıp:
—Manya tuti! äyt äle tege keşegä, uyansın, avılga kaytıp kitärgä kiräk.
Şul arada nider uylap östäde:
—Yuk, yuk, kiräkmi, uyatma, min üzem genä kaytıp kitäm.
Gölçirä atnı yögänennän alıp tärtä arasına kertte. Ul arada Arslangali uyanıp, kıznıñ at cigep mataşkanın kürep, yögerep çıktı.
—Tukta! Nişliseñ? Häzer üzem cigäm!
—Kagılma! Üzem, üzem.
Gölçiräneñ karşılık kürsätüenä açuı çıgıp, Arslangali duganı tartıp aldı häm kamıt bavına tıgıp, turıladı:
—Nindi kileşle duga. Şölder genä citmi, ällä kibetkä kerep şölder alıp tagabızmı?—dip şayarttı.
—Poçta alıp kaytmıybız bit, nigä şölder?
—Minem sine uñ yagıma utırtıp, bileñnän kısıp koçaklap, şölder çıñlatıp, bar keşene şakkatırıp, avılga kaytıp keräsem kilä. Kürsännär ide. Avılnıñ iñ çibär kızı kemneñ koçagında, yansın ide küzläre!
Gölçirä arakı parınnan aynıp citmägän bu yegetneñ süzlärenä ni dip tä cavap birergä belmäde.
Alar tarantaska utırdılar. Arslangali dilbegäne üz kulına alırga telägän ide, Gölçirä kırt kiste:
—Yuk! Dilbegäne üzem totam...

15
Kemnär genä eşlämi şahtada! Kırgızlar, kıtaylar, ukrainnar, tatarlar. Törlesendä törle holık, törle yazmış. Tormış şundıy katlaulı, karşılıklar belän tulı.
Monda yahşı küñelle Ğalimcan aga kebeklär dä bik küp. ämma keşe canına kadalıp, ürtäp, üçekläp, usal süz äytep käyef cibärüçe, tängä kadalgan şırpı, yäki ayak kiyeme eçenä kergän taş kebek borçıp toruçılar da bar. Şundıylarnıñ berse—şahtada master bulıp eşläüçe Suleyma Volodya. Yze çibär, buy-sını kilgän, nık bädänle, ä menä holkı—yaman. Bäylänäse kilsä, kemneñ kem buluı belän isäpläşmi. Anıñ turında törle süzlär yöri, imeş, ul sugış yıllarında nemetslarda politsay bulgan. Dörester dä, bu qadär yavız bulmas ide. Berkönne ul Niyäzga bäylände:
—Sineñ atañ kolhozga kermägän. Sovetka karşı bulgan, sez kontra, şuña sezne monda kugannar,—dip Niyäznıñ kanına toz saldı.
Niyäz anıñ süzlärenä älläni iğtibar birmäde, söyli birsen, dip uyladı.
Niyäz eşli torgan uçastokka FZO tämamlap, tagın berniçä yeget eşkä kilde. Alarnı kürgäç, Suleyma:
—Küräseñme, Batıy hannan tagın bezgä popolneniye kilde,—dip, açı kölep, mongollarnıñ Kiyevne yaulauları turında tuzga yazmagan närsälär söyli başladı.
Anıñ mäshäräläp kölüenä, mıskıllavına tüzä almıyça, Niyäz kulındagı käyläsen çitkä atıp bärde dä, tegeneñ yakasınnan eläkterep aldı häm, üze şäyläp algançı, berniçä märtäbä başına kundırdı. Tavışka lavadan Paşa isemle şahter kilep çıktı. Ul çagında Suleyma Niyäznı yıgıp salgan ide, küzlären tondırıp Niyäzga taşlanırga torganda, Paşa, anı cilkäsennän eläkterep, skvacinaga taba söyräde. Niyäz sikerep torıp, Paşaga yärdämgä aşıktı. Paşa Belts:
—Skvacinaga oçırabız, teleñne tıyasıñmı, yukmı? Süzläreñne kire al! Gafu üten,—dip kıçkırdı.
Egetlär şayarmıylar—Volodya monı añladı.
—Bratva! Mine gafu itegez! Başka bervakıtta da alay eşlämäm!
—Kara anı, teleñne tiz kıskartırbız.
Küp tä ütmäde, nindider kararlar nigezendä, Suleymanı masterlıktan aldılar, ul gadi şahter bulıp eşli başladı.
Galimcan aga yal itkän könne Kostya Şurup isemle yeget belän Niyäz skvacina şartlatıp kiñäytü eşenä kereştelär. Östäge ştrektan utız metrlap aska töşep, boraulap şartlattılar. ämma skvacinadan gaz çıkmadı, kümer tıgılgan ide. Kostya ştrekta kaldı, Niyäz baskıç buylap aska töşep kitte. Kulındagı lom belän tıgılgan kümerne tişkälärgä kereşte. Läkin kümer şul qadär küp, tişeklär yasalmadı, gaz çıkmadı. Niyäznıñ küñele bolgana, başı avırta başladı. Öskä menep kitär öçen baskıçka totındı, häle bette, gäüdäsen kütärä almadı. Yıgılıp töşep kitüdän kurkıp, ul ber kulın arkan baskıçnıñ arasına tıktı. ällä kayan yıraktan:
—Çık tizräk! Nik tuktadıñ?—digän tavış işette.
Niyäz huşın cuydı. Niyäznıñ gäüdäsen ul totıngan baskıç belän bergä skvacinadan tartıp aldılar. Ştrekta köçle hava agımı anı berazdan huşına kiterde.
Eş niçek kenä avır, hävefle bulmasın, Niyäz öçen zur kuanıç bar. Ul—Gölçirädän kilgän hatlar.
Tik soñgı vakıtta hatlar kilmi başladı. Tulay torakka poçta kilgän sayın, ul yögerep çıgıp hatlarnı karıy.
—Miña tagın hat yuk,—dip körsenä.
—Yazalar, yazalar,—dip şayarta poçta taşuçı,—siña ozın, bi-ik ozın hat yazalar. Äle käğazen satıp alası bar, karasın yasıysı, kalämen rätlise bar.
Niyäzga bik küñelsez bulıp kitä, anıñ şayan süz tıñlarga teläge yuk. Aña hat kiräk, yäki ber keçkenä otkrıtka da yarap torır ide. Şunda da ber genä süz—"Gölçirä" dip yazılsa, aña şul citkän. änise hatlarında ber dä Gölçirä turında yazmıy. Sorap yazarga Niyäz kıyınsına.
Ul bu qaderle isemne kümer tuzanı kungan kara karga ällä niçä tapkır yazıp kuydı inde. Tik ul yazgan häreflärne şayan cil şunda uk bozıp kuya. Yazgannıñ eze dä kalmıy.
Ä yegetlär avıldan söygän kızınnan hat kötkän Niyäzdan yış kına şayartıp-kölep alalar.
—Monda kızlar kay yakları belän oşamıy?
—Kara sin Katyanı, yäki Motyanı.
—Änä Liza—ataman. Anıñ belän yäşärgä bula. Akça küp ala.
Niyäz tüzmi:
—Yuk inde, yegetlär, üzegezgä bulsın kızlarıgız, hatınnarıgız,—dip kulın bolgıy.
Niyäz öçen dönyada barı tik Gölçirä genä bar, barı ul gına! Gölçirä genä! Ni öçen hat yazmıy? ällä taşladımı? Başkanı taptımı?
Berkönne yegetlär Niyäznı kızlar baragına çakırdılar. Barak eçe cılı, miçtä kümer yana. Kızlar bersen-berse uzdırıp çastuşka sibälär. Kästrül kapkaçları kaga-kaga biilär.
Berse, Katya isemlese, tüfli ükçälären idängä bärä-bärä, Niyäzga taba kilä başladı. Yomrı iñsälären çegän kızları kebek uynata-uynata tıpırdıy. Niyäz aldında ozak kına selkengännän soñ, ul sul ayagı belän idän taktasına tipte häm artka çigenä başladı, güyä kulların cäyep, yegetkä yomşak keläm cäyä, üze belän biyergä çakıra. Ä Niyäz urınınnan kuzgalmadı, hatınga kırıs karaş taşlap, borın astınnan gına mıgırdap aldı:
—Bernindi bäyräm tügel, närsä dip çaşalar inde?
—Närsä, ällä minnän kurkasıñmı? Nik biyemiseñ? Hä-äy, bii belmisender äle, tatarin.
Katya, ömeten özep, kulın bolgadı, tıpır-tıpır biyüçe ike kıznı koçaklap alıp, alar kolagına nider pışıldadı.
Niyäzga bik küñelsez bulıp kitte. İh, üz avıllarında bulsa, kürsäter ide ul biyep! Avıl klubında ul biyegändä idän taktaları güläp tora ide.
Katya koçagınnan ayırılıp, kızlarnıñ berse Niyäzga şundıy itep karadı, Niyäz anıñ tügäräk yözendäge, ul yöz öçen keçkenäräk bulıp kürengän, ölgerep citkän şomırt tösle çem-kara küzläreneñ oçkının kütärä almadı, küzlären aldı häm, barakka kaytırga kiräk, dip urınınnan kuzgaldı.
Ul arada tege Şomırt Küz anıñ yanına uk kilep bastı, yegetneñ küzlärenä bärep karadı:
—Sin tatar yegetemeni?
—Bulsa soñ, siña soñ närsä?
Niyäznıñ bu kız belän dä söyläşäse kilmäde. Bu da ut çäçräp torgan küzläre belän aña ut törtergä, yandırırga teli ahrı, dip uyladı. Niyäz kaşın cıyırdı, çırayın sıttı.
—Tukta, minem beläsem kilä, sin, çınnan da, tatarmı?
—Äyttem bit inde, min—tatar yegete.
—Ä isemeñ? Nikolay dilär tügelme soñ sine?
—Min Nikolay tügel, Niyäz. İşetäseñme, Niyäz.
—Min dä tatar kızı, älfiyä,—dide kız.
—Yarıy, yarıy, Alya, citär, teleñä salınma, ul mineke, min anı üzemneke itäm,—Katya Niyäz belän älfiyä arasına kilep bastı häm tup-turı, aşarday bulıp, komsızlanıp Niyäznıñ küzlären, irennären, borının, şaşkan iserek küzläre belän yalap alganday itte, kullarına yabıştı.
Niyäz Katyanıñ kulınnan ıçkınıp, işekne katı yabıp koridorga çıktı. Koridorda täräzä buyına çügälägän tämäkeçelärneñ borınınnan parovoz torbasınnan çıkkan kebek börkelgän kuyı zäñgär töten selkenep-selkenep tora ide.

17
Gölçirä Arslangali belän bulgan küñelsez könne iskä almaska tırıştı. Korıtau urmanında zelpe tamırı kazu başlandı. Arslangali kolhoz idaräse aşa häp hucalıkka küpme tamır cıyarga plan citkerde.
Gölçirä bertörkem yäşlär belän urmanga kitte. Arslangali alarga delyankalar bülep birde, eşne oyıştırdı.
Anı haman ber uy borçıy: nik Gölçirä aña bu qadär bitaraf? Niçek kenä şul çibärne üzeneke itärgä? Arslangali ber töpkä kilep utırdı. Ara-tirä kızlarnıñ eşe belän kızıksındı, süz katkaladı. Üze haman Gölçirä turında uyladı: tege vakıtta kız belän kıyurak bula almadı, täüväkkälräk, usalrak bulırga, kunarga kaldırırga ide. Nindi uñaylı vakıt ide bit! Yomşak baş! Peşmägän! Häzerge kızlar belän cebep torsañ...
Ul Gölçiräneñ ber yegetne uylap sargayganın belä: şahter dilärme, kaydadır zimagur inde. Arslangali bit zimagur tügel, ul belemle, inteligent keşe. Aña bulırga tiyeş bu çibär. Nu, yarar, tegeneñ kebek garmun uynıy belmi, di, anıñ karavı—däräcäse bar. Garmunçı bit uramda garmun uynaganda gına şäp, ä öygä akça tabuçı kiräk. Öyendä ul garmun uynap utırmas bit, uynasa da, Gölçirä bit cırlap kına yäşämäs.
Urman eçe tınçu ide, kinät ciñelçä cil isep kuydı. Arslangali Gölçirä yagına atladı. Kız zelpe tamırların ber öyemgä öygän, tırışıp-tırışıp tamır yolkıy. Arslangali kıznıñ balçık belän pıçrangan kullarına karap süz başladı:
—Gölçirä, monda zelpe betkän inde. Min siña kuyı zelpelekne kürsätäm, teliseñme?—dide.
Gölçirä turayıp bastı da tir belän yüeşlänep mañgayına töşkän çäçen yaulık astına kertep, yaulıgın kısıbrak bäyläp kuydı. Mañgayı kulındagı balçıktan pıçrandı. Arslangali monı kürep, altınga pıçrak kunmıy, dilär, döres süz, mañgayındagı pıçrak balçık ta kıznıñ maturlıgına zıyan kitermi, dip uylap kuydı.
—Äydä, Gölçirä, min siña ber urın kürsätäm, ber säğat eçendä ber könlek normañ ütäler. Anda zelpe menä monnan,—Arslangali kulın muyınına tiderep aldı.
—Başkalarga da äyt, alar barsa, min dä barırmın.
—Başkalar da barsa, härkemgä ber-ike agaç kına tiyäçäk. Sin üzeñ turında uyla, üzeñ başkalardan kübräk cıy. äydä, äydä, monnan yırak tügel.
Närsä buldı Gölçirägä, başın tübän iyep, Arslangali artınnan atladı. Kuyı urman üläne arasınnan sukmaksız cirdän, kıçıtkannarnı, kura ciläge üsentelären aralap, ber-ber artlı alar ozak bardılar.
—Menä küräseñme? Niçaklı zelpe. Kil äydä, ikäü kazıybız.
Arslangali kıznıñ körägen alıp, kızu-kızu kazıy başladı.
—Änä, tartıp al, nindi yuannar, ozınnar. Berse-berse yuan şinnar yasarlık kauçuk biräçäk. Zelpedän alıngan kauçuk—natural kauçuk ul, bezneñ ildä rezin äyberlär, galuşlar, iteklär natural kauçuktan yasala,—dip söylände.
Üze şulay söylände, üze niçek kenä cayın kiterep, bu kıznı koçaklap alıp cirgä yıgarga, dip plan kordı. Bu uylarınnan üze şabır tirgä battı.
Göçirä, anı-monı uylamıyça, haman zelpe tamırların yolkuda buldı.
...Särimä Gölçiräne ber genä minutka da küzdän ıçkındırmadı: ni eşli, kem belän söyläşä? Menä Arslangali Gölçirä yanına kilde, tuktap nider söyläşte, annan alar urmanga taba atladılar. Särimä körägen atıp bärde dä kaça-posa alar artınnan atladı.
Mäçe kebek kenä, yomşak basıp, alar yırıp bargan üsentelär arasınnan berniçä adım gına arttan atladı. Menä alar tuktadılar. Arslangali kazıy başladı. Monda zelpe küp ikän. Särimä yuan agaç artına kaçıp, tın da almıy alarnı küzätte.
Menä Arslangali körägen ırgıttı. Gölçirägä taşlandı, bilennän kısıp koçaklap, üzenä tartıp kiterep, kıznıñ irennärennän übä başladı. Gölçirä bertuktausız çäbälände, Arslangalineñ kullarınnan ıçkınırga tırıştı.
—Kotkarıgız! A-a-a!—dip kıçkırdı.
Särimä şatlıgınnan ni eşlärgä belmi, kulların ua-ua, tagın närsä bulır, dip tın da çıgarmıy karap tordı.
Arslangali kesäsennän kulyaulık alıp, kıznıñ avızına tıktı, annan anı kinät kenä cirgä yıgıp saldı da, üze anıñ östenä audı, aşıga-aşşıga külmägen kütärä başladı. Gölçirä tıpırçındı, tibende, kıçkıra almadı, barı can açısı belän ıñgıraştı gına.
Şul çak Särimä, agaç artınnan çıgıp, alarga yakınlaştı:
—Menä sez kayda ikän!—dip kıçkırıp cibärde.
Arslangali kötelmägän bu tavıştan siskänep, şaşkan keşe kebek sikerep tordı. Üz-üzen kulga alırga teläp, toman baskan küzläre belän Särimägä karadı. Aña Särimä ällä ike, ällä öç bulıp kürende, ul başın çaykap aldı häm mañgayına töşkän yüeş çäçlären artka sıpırıp kuydı.
—Närsä, gıyşık-mıyşık uynarga uñay urın ezläp monda kildegezme? äytäm anı, sezneñ turıda avılda ällä nilär söylilär, yukka tügel ikän.
—Tukta, Särimä, sin ni söyliseñ?—dide Arslangali.
—Kabähätlär! Uynaşçılar! Gölçiräneñ uynaşçı ikänen belä idem. ä menä sine... Sine min yünle keşe dip uylagan idem.
Gölçirä suyıp taşlangan bärän kebek, süz kata da, kıymıldıy da almıy şul halätendä yata birde.
—Tor, närsä yatasıñ? Töşer külmägeñne! Şakşı gaüräteñ kürenä!
Särimä böten açuın, böten üçen alıp beterergä telägän kebek, Gölçiräne törle yaman süzlär belän mäshärälävendä buldı.
—Niyäznı minnän tartıp aldıñ, inde Arslangaligä totındıñmı? Fähişä!
Arslangali ni äytergä dä belmäde.
—Menä şuşında alıp kilde mine... Küräseñme? Min ğayeple tügel... Min...
Särimägä şul gına kiräk ide.
Gölçirä aşıkmıy gına torıp bastı, küzlären kısıp, ciränep äle Arslangaligä, äle Särimägä karap aldı. Yözlärenä tökerer ide, avız eçe kop-korı, başı çatnıy, kulları, böten täne sıkrıy, sızlıy ide. Nindi kabähätlek! Nindi vähşilek! Tübänlek. Cir niçek mondıy bändälärne kütärep yöri ikän?
Elamadı Gölçirä, yılıy almadı. Anıñ böten barlıgın, moñarçı bervakıtta da bulmagança nindider salkın näfrät biläp aldı, ul kinät kaltıranıp kuydı, külmägen, oyıkların kakkaladı. Tege näfrät üste, zuraydı, kükrägeneñ urtasın taşka äyländerde. Ul bu halättän kotılırga teläp, tirän itep sulış aldı, kaltıranıp körsende, bu yarsu, bu salkın näfrät anıñ kükrägennän kubıp, yözenä taba ürmäläde. Gölçirä bit oçlarının ut bulıp yanuın toydı, annan şul uk näfrät räncü bulıp, küzlärenä mende. Küzläre ber mälgä bik nık äçetep kuydı häm kaynar yäşlär tägäri başladı. Yäş tulı küzläre belän Gölçirä kemnänder yärdäm sorarga telägändäy, tirä-yagına karandı.
Anıñ yanında Särimä dä, Arslangali da yuk ide. Ul kara urman urtasında, kahärlängän bu dönya eçendä berüze yalgız kalgan ikän bit! Şulçak ul änisen, äniseneñ tüşäk östendä yatkan, söyäkkä kalgan gäüdäsen küz aldına kiterde.
änise aña ülär aldınnan:
—İ, balam, yalgız kalasıñ bit. Niçeklär yäşärseñ? Dönyada yavız keşelärdän saklana kür,—digän ide.
Anıñ da änise küpne kürgän, küp räncetelgän bulgandır, bägıre özgälänmäsä, balasına bolay dimäs ide.

18
"Taycenka" dip atalgan zur uçastokka yul ozın. Unınçı şahta koyısınnan töşep, cir astı poyızdı belän biş çakrım ara ütkäç, yul ike tau arasında cir östenä kilep çıga. Annan yañadan koyıdan dürt yöz metr cir astına töşep eşlise. Kayber könnärdä Niyäz iptäşläre belän ikençe smenadan soñ poyızdga utırmıyça tau aşa kayta. Agaçlar, kuaklar, yäşel ülän, çäçäklär... Şul cäyäüläp ütkän biş çakırım yul üze ber bäyräm bula. Sagınu üzäkne özä. Niyäz şunda ber kayın yanına yış kına tuktıy, anı koçaklap ala, yäşlären tıymıy. Gölçirä belän soñgı märtäbä yalgız kayın yanında oçraşu isenä töşä, yöräge telgälänä.
—İh, Yäntirägem! Nik kittem sinnän? Nik şunda gına kalmadım,—dip ärni yeget.
Tau östendäge urman alanında yegetlär şäfäq batkançı moñlanıp utıralar. Härkaysı üzeneñ ütkänen iskä töşerä.
Berkönne şul tau aşa cäyäuläp kaytkanda, alar karşısına ber törkem şähär yäşläre kilep çıktı. Kükräk kiyerep, sözärgä cıyıngan ügezlär kebek kaş astınnan usal karap, ciñ sızganıp, yegetlärgä taşlandılar. Niyäznıñ kulında balta, başkalarda obuşok, käylä. Sugış kurkınıç bulaçak. Şul arada master Perebeynosnıñ tavışı yañgıradı:
—Tatarı, za mnoy! Beyte gorodskih!
Şul çakıru avazı citä kaldı, yegetlär şähärnekelärne täpäläp taşladılar.
İkençe könne Niyäz belän berniçä yegetne şahta direktorı üzeneñ kabinetına çakırdı. Kabinetka master Perebeynos ta çakırılgan ide. Marlya belän başları bäylängän şähär yegetläre bersen-berse uzdıra-uzdıra:
—Master Perebeynos ämer birde, şuña bolar bezne kıynadılar.
—Pereboynos ğayeple!—didelär.
Niyäz şunda tınıç kına:
—Bez eştän kayta idek, master anda yuk ide. Şähäp yegetläre üzläre bezgä höcüm ittelär,—dide.
—Äye, äye, bezneñ belän master yuk ide,—didelär yegetlär beravızdan.
Tikşerüçelär häm şähäp yegetläre çıgıp kitte. Direktor üzeneñ kreslosına utırdı da, Niyäzga yılmaydı. Annan master Perebeynoska karap:
—Yahşı yegetlär eşli sezdä. Min küptännän tatarlarnıñ dus halık ikänen belä idem. Molodtsı, yegetlär,—dide.

19
Arslangali olı yulga çıktı häm kızu-kızu avılga taba atladı. Ul başı çatnaudan, bulıp ütkän küñelsez hällärdän iserek kebek çaykaldı. Bulmadı, bulmadı. Buldıra almadı. Ul usallıgına täqat taba almıy cirgä katı-katı bastı. Anıñ avır kirza iteklärennän cir dä ıñgıraşkanday buldı.
Kılançık. Nıklap karasañ, ällä niye dä yuk kebek, çibär genä, küze, kaşı... ällä kem diyärseñ. Särimäneñ süzläre döres bulsa, inde ällä kayçan kuldan-kulga kitkän ikän üze. Kılangan bula. Kerpe. Küzlut kebek üze yanıp, kızıktırıp tora, kagılsañ, enäse kadala. Küzlut inde, näq küzlut.
Koyaş tübän töşä başlagan ide. Arslangali adımın beraz akrınayttı. Tagın niçek kenä küñelenä kerergä soñ kahärneñ? Başkanı ezlärgäme?
Artınnan kemder aşıgıp atlıy. Anı kuıp citärgä teli, ahırı. Ciñel adım. Arslangali yüri borılıp karamadı. Gölçirä tügelme? Särimäme?
Aşıgıp atlauçı—Särimä ide.
—Kötmägän ideñme? Menä köçkä kuıp cittem.
Arslangali papiros alıp, avızına kaptı, şırpı sızdı, papirosın kabızırga dip tuktaldı. Särimä dä tuktadı.
—Bar, bar, mine kötmä,—dide Arslangali, avızın kıygaytıp tötenen örgäç.
Anıñ Särimä belän söyläşäse bötenläy kilmi ide.
—ä minem yalgız yörisem kilmi,—dide Särimä ücätlänep.
Särimä tirän itep tın aldı da Arslangalineñ küzenä karap:
—Min bügenge kürgännäremne böten avılga söyläyäçäkmen. Yaña lesnik Gölçiräne köçlärgä teläde, min genä aralap kaldım, diyäçäkmen. Bälki Gölçirä sine sudka birer, ä min şahit bulıp baraçakmın,—dide.
Arslangali bu kötelmägän süzdän tuktap, urınında katıp kaldı.
—Sin bit baya başkaçarak sayragan ideñ, närsä buldı siña? Närsä koyrık bolgıysıñ?
—Koyrık bolgamıym, döresen äytäm. Sin Gölçiräne...
—Citte!—dip kıçkırdı Arslangali.—Citte! Närsä, yuk süz söyliseñ? Min anı übärgä genä telädem, üptersen ide, karışmasın ide. Min bit anı yaratam.
—Yaratam?! Üzeñne yaratmagan keşene yaratıp bulamıni?! Ul bit sine kürä almıy. Buldıra alsa, atıp üterer ide. Sin sukır bulma. Üzeñne yaratkan keşene kürä bel.
—ällä sineme?
—äye, mine.
Arslangali hälneñ kiskenläşü möminlegen çamalap, üze dä Särimäne koçarga, übärgä torganda, kız üze süzne cayga saldı da kuydı.
—Soñ ällä kayçan şulay dilär anı. Min bit sukır, peşmägän, yünsez, şunı kürmädem, sizmädem. Karale, Särimä, nik soñ sin gel minem belän törtmä süzlär belän genä söyläşäseñ? Närsä äytsäm—ul yaramıy, şırpılarıñnı tırpayta başlıysıñ.
—Sin gel Gölçirägä genä karap, küzläreñne ata maçınıkı kebek yäşelländergändä miña ni kala?!
—Sindäy çibär, yahşı kız yanımda gına bulganın niçek itep sizmädem ikän soñ min?
—Sizmädeñ? Sizdeñ sin, siña... Siña beläseñme nindi kız kiräk ide?
—Ya, ya, äydä, äytep kara.
—Anıñ biyek zur öye bulsın, yalgız bulsın, çibär bulsın...
—Tagın, tagın...
—Tagınmı? Menä şul, min bügenge hälne böten avılga çäçäm, sine avıldan kudıram, ya törmägä yaptıram.
—Sin närsä, Särimä, akılıña kil. Sin şundıy çibär, yahşı kız, citmäsä mine yaratasıñ ikän äle. Min, yülär, belmägänmen, min dä bit sine küptän yaratam. Tik sin miña karamassıñ, dip kenä siña süz katmadım. Särimä, dim, onıtıyk, äydä, tege hälne, onıtıyk. Min vallahi sine yaratam.
Arslangali Särimäne söyäklären sındırırday itep, böten köçenä kısıp, avızın zur açıp, kalın irennären kaptı da teşli-teşli suıra başladı. Särimäneñ buınnarı buşadı, häle bette. Arslangalineñ koçagınnan kotılırga teläsä dä, yeget anı bik ozak ıçkındırmadı, komsızlanıp, kırgıylarça tupas itep kıznıñ irennärennän çäçräp kan çıgarlık itep suırdı da suırdı.
Alar urman kırıyındä ikäüdän-ikäü ide.

20
Bu könnän soñ Särimä Gölçirä turında avılda uñlı-sullı gaybät çäçte. Maksatı—Arslangaline üzenä karatu ide.
Arslangali irtän torıp, işek aldındagı yuıngıç yanında baganaga berketelgän vatık közgedän üzeneñ yonçıgan yözenä karıy-karıy sakal-mıyıgın kıra, borın astınnan akrın gına cır suza:
—Kemgä söylim serläremne?
Yörägem yalkın kebek...
—Miña söylä, Arslangali, miña gına söylä, serlärebez ber bulsın,—dide küzen yırtıp yaña yokısınnan uyanıp çıkkan Särimä.
Siña ser söyläsäñ, käter kitärseñ, dip uyladı Arslangali, söylärmen, tot kapçıgıñnı. ä üze:
—Hay, çibärem, Särimä, bezneñ serlär küptän ber bit inde,—dip pışıldadı, üze berärse işetä kürmäsen dip, yalt itep öy işegenä karap aldı.
—Tukta, Arslangali, çista sölge alıp çıgıym, bu sölge yüeş bugay.
—Alıp çık, alıp çık. Äye, äye.
Särimä öygä kerep kitte, tiz genä yögerep, yuıp ütüklängän çuklı zur sölge alıp çıktı.
—Tik... Tülise bulır.
—Tülärmen, tülärmen, anısı minnän kalmas.
Särimä yözen aña taba suzıp, küzlären yomdı, Arslangalineñ übep aluın kötte.
Arslangali Särimäne eläkterep aldı da kırınır öçen iyägenä sılagan kuyı sabın kübägen anıñ irennärenä sılap kuydı, üze karkıldap kölep cibärde.
—Tfü! Tfü! Yünsez!
Särimä yüri genä açulangan buldı, ämma ul Arslangalineñ şuşı dorfa şayaruına da şat ide.
Gölçirä, Arslangali belän oçraşırga turı kilgändä, läm-mim endäşmiçä, başın tübän iyep, ciränep häm näfrätlänep ütep kitü yagın karıy. Bu häl Arslangalineñ küñelenä şom sala, ällä sudka birergä yörime, dip hafalana yeget.
Berkönne Gölçirä, uram buylap uylanıp kilä torgaç, Arslangalineñ aña karşı kilüen abaylamadı.
—Gölçirä, sin mine, zinhar, gafu it, min sineñ belän tupas buldım,—diyügä, Gölçirä başın kütärde.
Bu keşene berençe märtäbä kürgändäy, küzlären kiñ açıp aña karadı, läkin karaşı buşlıkta elenep kalganday buldı, kız anı kürmäde, anıñ üz kaygısı kaygı ide. Küptännän inde Niyäzdan hatlar kilmi.
—Gafu it, Gölçirä!—dip kabatladı tegese.
Kız endäşmäde. Arslangali dävam itte:
—Min sine yaratam, Gölçirä, añla şunı!
Gölçirä kinät uyanıp kitkändäy bulıp, cilkälären turayttı häm yegetkä aşarday bulıp kaş astınnan karap:
—Kit yulımnan! Kit, dim,—dip kıçkırdı.
Kıznıñ kara küzlärennän çäçelgän näfrät oçkını Arslangaline köydergändäy buldı. Anıñ berkem aldında da bolay kauşap kalganı yuk ide. Ul bu küz karaşınnan tetränep kuydı häm, buysınıp, artka çigende.
—Bälki gafu itärseñ...
Bu anıñ küptan uylangan, äzerlängän süzläre ide.
Gälçirä üz yulında buldı. Arslangali tuktalgan cirennän kuzgalmadı, kesäsennän papirusın alıp irennäre arasına kıstırdı da, cil uñayına borılıp şırpı sızdı. Kulları kaltırandı, ber sızdı, ike sızdı, papirusına ut ala almıy ozak azaplandı. Ut algaç, tirän itep eçenä töten suırdı, ozak itep örep çıgardı. ämma tämäke tötene anıñ tınıçlıgı tökängän küñelen basa almadı. İh, dip uyladı ul, nindi kız bit! Nindi kız! Aşıktım şul, alay kiräkmäs ide, ipläp, caylap kına canına ütärgä ide. ä min, tile...

21
Mahibädärneñ señelese—poçta taratuçı. Särimä küptän inde Niyäznıñ hatların üze alıp ukıp, alarnı yukka çıgara bardı. Gölçirä yazgannarı da şulay yukka çıktı.
Ä bügen Särimä Niyäzga üze hat yazarga utırdı. "Niyäz!" dip yazıp kuydı häm uyga kaldı. Avıl hällären, kürşe-külän turında yazargamı, ällä turıdan-turı Gölçirä turında gına yazargamı? Alay itsä, Niyäz şiklänmäsme? Hat yarıysı gına ozak yazıldı. Särimä avıl hällären, üzläre belän ukıgannardan kem kaya kitkän, ni belän şögıllänä—bäynä-bäynä yazdı. Hat cılı bulsın, Niyäznıñ küñelenä huş kilsen...
Ä Gölçirä turında yaza başlagaç, nikter anıñ kulı kaltırıy, härefläre kıyık-mıyık töşä başladı. Däftär bitenä hatalı süzlär yattı. Alarnı tözätäm dip Särimä yazgan hatın pıçratıp beterde. Açuı çıgıp, urtalay yırtıp taşladı. Yırtıkların cıyıp, hatın başınnan ahırına qadär küçerep yazdı. Bu yulı anıñ kulı tagın da nıgırak kaltırandı.
"...Gölçirä Arslangali isemle lesniçiy belän tipterä. Avıl halkı inde küptän alarnı irle-hatınlı bulıp yäşilär, hätta Gölçiräneñ avırı bar ikän, dip tä söylilär. Gölçiräne kürgän idem äle, biten tut baskan, ul bik üzgärgän, küäs çilege kebek cäyelgän, dörester, halık belmi söylämäs. Menä şulay, Niyäz, sin mine çit itteñ. Ä söygäneñ sine onıttı. Başkalar kuyınında. ä min sine haman onıta almıym, kötäm. Kayçan kaytasıñ inde. Kaytsañ, bergä bulır idek..."
Hatın konvertka salıp, Niyäznıñ adresın yazıp kuydı häm poçta taşuçı apası Mahisäüdägä iltep birde.
—Apa, berkem belmäsen. Bu hat minem kiläçägemne häl itärgä tiyeş. Yugala kürmäsen,—dide häm Mahisäüdägä isle sabın tottırdı.

22
—Yt, äydä, üt, üt! äydä utır, menä monda utır.
Gölmäryam aşıga-kabalana Gölçirägä urındık alıp kilep birde.
Niyäznıñ änise Gölçiräneñ alarga kilep kerüen kötmägän ide. Ul küptän inde kız turında avıl gaybätlären işetep, aptırap-yödäp, ışanırga da, ışanmaska da belmi yäşi ide, Gölçirä aña bik kaygılı kürende, yöze sargaygan, üze tırtılgan, yabıgıp kitkän kebek toyıldı.
Alar beraz süzsez utırdılar. Gölmäryam kızdan hällären soraştı, Gölçirä yılıy uk başladı.
—İ Gölmäryam apa, avıl tuldı inde gaybät belän. Avılda yäşärlegemne kaldırmadılar. Kitärmen, ahırı, avılnı taşlap çıgıp kitärmen. Öyne sattım, yulga akça bar.
—Kaya kitmäkçe bulasıñ soñ, bala?
Gölçiräneñ tügelärgä torgan barlık kaygı-häsräten, üze belän soñgı könnärdä bulıp algan küñelsezleklärne tükmi-çäçmi anıñ kaygısın añlarday, hälenä kererdäy beräügä küptän inde söylise kilep yörgän ide. Ul yäşlären tıymadı. Niyäznıñ änisen üz änise kebek yakın itep, kiñäş sorap kız aña kilgän ide. Ul gına ışanır, añlar, bälki, kiñäş birer...
—Kitäm, Gölmäryam apa, Perm yaklarınnan änineñ tugannarınnan hat aldım, çakıralar,—dip aldadı Gölçirä beraz tınıçlana töşkäç.—Monda ber köngä dä kala almıym. Ul yaklarda urman eşendä akça eşläp bula, di, şunda kitäm.
Gölmäryam par börkep torgan samavırın östälgä kiterep utırttı.
—Yarıy, Gölçirä, söyläştek, yäşermiçä barın da söyläveñ öçen rähmät. Başıñnı imä, kızım, bireşmä,—dide Gölmäryam, ni dip süz başlarga belmiçä.—Niyäznıñ hatları kiläme soñ?
—Yuk, Gölmäryam apa, anıñ hatların küptän alganım yuk inde.
—Soñ, canım, ul bit miña Gölçirägä dä hat yazdım, dip yaza. Niçek inde almıysıñ?
—Belmim, mina anıñ hatları kilgäne yuk, yazmıy ul miña.
Gölçirä yäşle küzlären sörtep aldı, ä yäşläre bertuktausız aktılar da aktılar.
Gölmäryam Gölçiräne üz balası kebek ike kulı belän koçaklap, basınkı tavış belän yuata başladı.
—Kiräkmi, kızım, yılama... Tınıçlan...
Gölmäryam bu söyläşüdän Niyäz belän Gölçirä arasında Särimäneñ kulı uynaganın añladı. Ana ulınıñ stenadagı surätenä karadı, kükrägendä şundıy açı sıkranu kuzgaldı.
İ bala, bala. Yaratu, mähäbbät digän izge hiseñä kara kullar suzılgan ikän bit. Niçek kenä soñ sine bu häldän yolıp alırga?
Gölçirä kitär aldınnan soñgı tönen Niyäzlar öyendä kundı. Gölmäryam aña yomşak mendärlären saldı, östenä kalın yurganın yaptı.
—İrtängä öy bik suına, salkın tiyä kürmäsen,—dide.
Gölçiräne avılnı çıkkançı ozata bardı.
—Hat yaz, kızım, üzemä atap hat yaz!—dide häm cäyäüläp karlı yuldan ciñel-ciñel atlap kitkän Gölçirä artınnan bik ozak karap tordı.

23
Yantiräk belän Bögelmä arası yırak. Beraz yul ütkäç, Gölçirä avılga taba borılıp karadı, tugan avılı bulmasa da, Yäntiräk anıñ öçen bik qaderle, yakın ide.
—Huş, Yäntiräk!—dide Gölçirä pışıldap.—Min kitäm inde, kaytırmınmı, yukmı, äytep bulmıy. Huş! Huş, yäşlegem ütkän avıl, huş, yalgız kayın!
Ul kızu-kızu alga atladı. Kitärgä, kitärgä, yırakkarak kitärgä. Yäntiräkneñ ber genä keşese dä bulmagan yat cirlärgä kitärgä!
Kön ällä ni salkın tügel, cile dä tımızık kına ide. Kinät cil çıgıp, buran kütärelde. Ul köç-häl belän Sakman tavın menep citte dä, tirä-yagına karandı.
Buran. Kul citeme arada berni kürenmi. Kire kaytu turında uylarga da yaramıy. Buran bitne çemetä, salkın canga ütä. Atlarga, atlarga...
Tezdän kar yırıp bara torgaç, Gölçiräneñ kolagına at poşkırgan tavış işetelde. Yulauçı utırtsa, stantsiyägä tiz barıp citärmen, dip uylap ta ölgermäde...
—Hayt, yul bir, taptalasıñ!—digän tavış Gölçiräneñ kolagın yardı, ömet digän närsä yukka çıktı.
Ul yul kırıyındagı tirän karga battı. At pır tuzıp çabıp ütep kitte. Kız üksep yılap cibärde.
Niçek itsä itte, buranga karşı atlap, Gölçirä stantsiyägä barıp citte. Anıñ yanınnan at belän uzıp kitüçelär—Särimä häm anıñ ätise, tire cıyuçı Halik bulgan ikän. Stantsiyädä Särimä anıñ yanına kilep bastı:
—Gölçirä? Kaya kitteñ?
—Bähet ezläp,—dide Gölçirä, aña kütärelep karamıy gına.
—Yaman isemeñnän kaçmakçı bulasıñmı?
—Äye, kaçmakçı bulam.
—Kaç, äydä, kaç. Yamanattan cäyäüläp kaçu kiräk.
—Yuk, yamanattan tügel. Yaman keşelärdän yıragrak kitmäkçe bulam,—dide Gölçirä.
Gölçirä poyızd belän bik ozak bardı. Ak bäskä törengän urmannar, torbaları tuktausız tötenläp torgan tanış bulmagan şähärlär, yarımcimerek avıllar küzgä çalınıp-çalınıp üttelär.
Annan kız yök maşinasınıñ kabinasında bik ozak selkende. Maşina kara urman eçennän tar gına yuldan bardı. Urman, urman, şuşı iksez-çiksez urmannardır inde—anıñ aldagı yazmışı.
Maşina urman urtasında yuan büränälärdän salıngan ozın şıksız yortlardan torgan ber cirgä kilep tuktadı. Avıl da tügel, şähär dä tügel.
—Kilep cittek. Şuşı inde Kamskiy digän poselok,—dide maşina yörtüçe.—Änä tegändäräk kontora bulır, şunda barırsıñ.
Kaydadır barlık tavışlarnı basıp, kolaknı yarıp tügäräk pıçkı çinıy. Gölçirägä şul tügäräk pıçkı anıñ hälen añlap, anı kızganıp yılıydır kebek toyıldı. Ul zur gına ber sklad yanınnan ütte, anda yuan bürnälärne zur-zur tırnaklar belän eläkterep, traktor çanasınnan sklad yanına buşatalar. Anıñ gomerendä dä bu qadär küp, bu qadär yuan, ozın büränä kürgäne yuk ide. Kaya kitä ikän bu qadär agaç? Sallar itep agızuların kötep şuşında öyelep yata inde bolar, dip uyladı kız.
Gölçirä kadrlar bülegen ezläp taptı häm östäl artında utıruçı küzlekle keşegä dokumentların suzdı.
—İbrahimova Gölçirä...—dide küzlekle yabık abzıy anıñ pasportın kulına alıp.—Gölçirä inde alaysa, tatar balası ikänseñ.
—Äye, tatar kızı.
—Avır eşkä kilgänseñ, kızım, bezdä eş tä, yäşäü dä bik katlaulı. Nindi yazmış cilläre kiterep taşladı sine bu yaklarga? Üzeñ bik yäş, üzeñ bik näfis, dip äytimme...
Abzıy keşeneñ bu süzlärennän Gölçirä komaçtay kızardı, läkin anıñ nindi yazmış cilläre digän soravına cavap birergä telämäde, kulındagı biyäläyen bertuktausız bögärläde, tartkaladı. Yulda oçragan häp keşeneñ soravına üz yazmışıñnı söylilärmeni? Läkin däşmi kalu da mömkin tügel ide:
—Dönya küräsem kilde,—dide Gölçirä.
Bu anıñ iñ tögäl cavabı ide.
Küzlekle abzıy böten yözen cıyırçıklarga kümep, kızga turı karap, bik yumart yılmaydı.
—Yarıy, yarıy. Dönya kürergä teläü dä bik kürkäm eş,—dip kenä kuydı.—İbrahimova, İbrahimova... Botak çabarga turı kiläçäk, kızım, balta totkanıñ barmı?
—Bulmaska, bar... Min bit avıl balası. Balta da totkanım bar, köräk tä, pıçkı da.
—O-o! Yabık kına bulsañ da bik kıyu kürenäseñ.
Ällä inde küzlekle abzıynıñ Gölçirä belän ozagrak söyläşäse kilde, ällä tatarça söyläşü aña bik rähät bulıp kitte, ul soraştırdı da soraştırdı. Atası, anası, beleme, avılı, hätta söygän yegete barmı, yukmı ikänen dä soradı. Gölçirä agaynıñ soñgı soravına barı ber süz belän cavap birde:
—Yuk.

24
İksez-çiksez tayga. Kaya karama—şäm kebek töp-töz çırşılar. Töptä yuannar, ä oçları kükkä tigän. Şul mähabät agaç töplärendä bik keçkenä keşelär vak böcäklär kebek mäş kilälär.
Menä Gölçirä üzenä bilgelängän pıçkıçı yanına kilep bastı.
—Ä, kildeñme? Botak kisärgäme?—dide urıs keşese, büregeneñ kolakçın bavın öskä kütärep bäyli-bäyli.—Yaña kız bugay, berençe köneñme?
Niçaklı sorau yaudı kızga, ä ul däşärgä aşıkmadı.
—İsemeñ niçek?
—Gölçirä.
—Niçek, niçek?
—Göl-çi-rä.
—Ä-ä, bezdä "göl"lär bik küp. Alarnı belep beteräseñ yuk, teleñ sınar, barısı da Gulya. Sin dä Gulya bulırsıñ. Ä min İvan Aleksandroviç.
—İvan Aleksandroviç,—dip kabatladı Gölçirä.
Ä üze mine Gulya di, güyä min untugız yäşlek citkän kız tügel, ä ber böcäk, teläsäñ, iseme belän ata, telämäsäñ, böcäk kenä dip däş. Kızga bik küñelsez bulıp kitte.
—Yuk, min Gulya tügel, ä Gölçirä. Gölçirä diyärsez. Min bit sezgä zurlap isemegez häm atagız iseme belän däşärgä tiyeş, ä mine—barı Gulya. Yuk inde, minem üzemneñ tulı isemem bar—Gölçirä İbrahimova. Ä ätiyemneñ iseme Nurgata ide.
—Dimäk, Gölçirä Nurgatovna.
—Äye.
—Telem sınar bit sineñ isemeñne äytkändä,—İvan Aleksandroviç kölep cibärde.
—Bezdä mäktäptä urıs tele ukıtuçısınıñ iseme Glafira Nikandrovna ide, berebezneñ dä tele sınmadı. Sezneke dä sınmas, bälki beraz gına yomşarır. Min sezgä Gölçirä Nurgatovna dip atagız dimim, min yäş äle, Gölçirä diyärsez.
—Buldı, tanıştık,—dide urıs.
Üze bik ozak pıçkısın kabıza almıy azaplandı, ällä kıznıñ kıyulıgı anı uyga kaldırdı. Çınnan da, başka kızlar berse dä bolay söyläşmädelär, Gulya inde digäç, bik riza bulalar ide. Şulay "Kudryavaya Gulya", "Dlinnaya Gulya". “Tolstaya Gulya"lar barlıkka kilde. Ä bu—Gölçirä, Gölçirä, Gölçirä.
—Onıtmasam, Gölçirä dip atarmın, onıtsam iskä töşererseñ.
Urıs pıçkısın kabızıp cibärde. Pıçkınıñ çılbırı bik katı sızgırıp, teşläre arasına kısılıp kalgan agaç çüben çäçep cibärde häm ciñel genä agaçnıñ kutırlı käüsäsenä barıp ta kerde. Pıçkı çübe su çäçrägän kebek sibelä başladı. Beraz şulay şau-gör kilep agaçnıñ yartısına kerep citkäç, pıçkı tuktap-tuktap poşkırıp ta aldı. İvan Aleksandroviç pıçkını tartıp aldı häm şator-şotır kilep agaçnıñ ikençe yagına çıktı. Tagın şau-şulı pıçkı agaçka kerde. Pıçkı ıñgıraştı, uladı, yıladı, sızgırdı. Pıçkı çübe böterelep-böterelep oçtı, kar buranı kebek öyermäläp-öyermäläp sibelde.
Gölçirä üzeneñ kayda ikänen dä onıtıp, anıñ eşlägänen karap tordı.
Agaç kinät dereldäp aldı, çaykaldı, ber genä mizgelgä tınıp kalganday buldı häm salmak kına ber yakka avışa başladı. Kiselep betmägän agaç üzäge nindider teş kamaştıra torgan tavış çıgarıp, sınıp çıktı. İvan Aleksandroviç kıznıñ ciñennän totıp, anı çitkä äydäde.
—Yakın torırga yaramıy, kiterep bärüe bar,—dide.
Agaç kotoçkıç tavış küptarıp, vak-töyäk agaçlarnı sıtıp, kar östenä uhıldap barıp töşte. Agaç töşkän urında buran kuptı, kar körte kükkä omtıldı häm äkren genä kire töşä başladı. Kuyı botaklı mähabät agaç küzdän yugaldı, anı totaş bolıt pärdäse kapladı. Annan ber-ber artlı äle uñda, äle sulda şulay uk uhıldap agaçlar auganı işetelde.
—Sineñ, Gölçirä, botak kiskäneñ barmı soñ?
—Yuk. Öyränermen äle.
—Keşe öyränmägän eş bulmas, tik menä köçeñ citär mikän?
—...
—Baltañnı menä bolayrak tot, käüsägä yakınrak çap, töp kaldırma.
—Anısın gına belermen inde,—dide çaya kız, ser birmäskä teläp.
—Aşıkma, aldan söyläşmä, olılarnı tıñla.
Çırşılar bik yuan, kuyı botaklı. Gölçirä kisep audarılgan agaçnıñ yanın başta yahşılap taptap çıga. Annan, askı irenen teşläp, bar köçenä kizänep, botakka çaba, ber-ber artlı botaklarnı çukıy başladı.

25
Şahtada tämäke tartırga, şırpı kabızırga yaramagannı härkem belä. Kayçakta elektrdan çatkı çıgıp ta şartlau oçrakları bulgalıy.
Zaboy kayvakıt güläp tora, andıy könnärdä zaboyga kermilär, hävefsezlek kagıydäläre şunı taläp itä. Avariyşiklar ştrekta sıngan kruglarnı almaştıralar, bortnı çistartalar, lava astındagı ştreknıñ berketmä krugların sütep kuyalar, ikençe smena kilgäç, lavanı şartlatkanda, annan kümer bertuktausız agıp torırlık bulsın.
Şahtada eşçelär küp: zaboyçılar, prohodçılar, masterlar, şartlatuçılar, ventilyatsiyä eşçeläre. Tik alar ber-bersen kürmilär. Şahtada berkem dä yuk kebek. Härkem üz urınında. Keçkenä poyızdlar timer yul buylap yörep tora.
Berkönne kinät lavadan kümer işelep töşep, Niyäznı muyınınnan uk kümep kuydı. Bähetenä, anıñ östenä koyılgan vak kümer ozak kaplap tormadı, çokırga şuıştı, agıp kitä başladı. Niyäz tiz genä ştrekka çigende häm Ğalimcan aganı tartıp çıgardı. Tagın lava cimerelä başladı, östäge ştrektan lava cimerelüen işetep, master kilep citte.
—Sez isänme? Gomeregez ozın bulsın!—dip üze yılap uk cibärde...
Arıp-talçıgıp kaytuga, Niyäznı Särimädän kilgän hat kötep tora ide. Bu hat Niyäznı pıçaksız suydı.
Gölçirä yazgan hatlarında avılga kilgän yaña keşe turında häbär birmäde. Ni öçen? Ällä çınnan da... Ällä Gölçirä Niyäznı aldap yatamı? Işanırgamı Särimäneñ yazgannarına? Bulmas, bulmas! Gölçirä andıy kız tügel. Ul tagın Gölçirägä hat yazıp saldı. Kem ul Arslangali? Nindi yeget?..
Berniçä atnadan Niyäzga änise yazgan hat kilep citte. Gölmäryam ulına Gölçirä belän bulgan hällärne bäynä-bäynä yazgan ide. Gölçiräneñ gel yukka räncetelüe, Särimäneñ mäkerle eşläre, Arslangalineñ yavızlıkları, ğayepsez kıznıñ avıldan çıgıp kitärgä mäcbür buluı turında ide hat. Ana ulın şältäläp tä algan ide: "...hatlar yazmagansıñ, sineñ hatlarıñ bulmaganga, Gölçirä bik ğarlände",—dip yazgan. Hatta yazgannar Niyäznıñ küzlären açtı, menä ni öçen Gölçirädän hatlar kilmägän ikän.
Küpmeder vakıttan soñ, Gölmäryam ulına Gölçiräneñ adresın salıp cibärde.
Kız belän yeget arasında cılı hatlar yöri başladı. Alar otpusk alıp avılga kaytu turında planlaştırdılar. Niyäz Gölçiräne eşlägän urınınnan kilep alaçagın yazdı...

26
Bähetle bügen Särimä. Ul kön sayın Arslangali belän. Menä bügen dä kulındagı säğatenä küz sala-sala anıñ yanınnan Arslangali atlıy. Särimä anı kultıklap algan, üze kaya baskanın belmi, ayak astında cirne sizmi, kübäläk kebek cilpenä. Östendä örfiyädäy ciñel külmäk, ayaklarında şıgırdavıklı çüäklär. Arttan könçe küzlär karap kalalar. Arslangali anıñ kulın beläge belän ciñelçä genä kısıp kuya: kürsennär!
Tik bu bähetle könnär ozakka barmadı: Särimeneñ gäüdäse üzgärde, kükräkläre avırta, küñele bolgana başladı.
Mahibädär, küpne kürgän hatın, kızındagı üzgäreşlärne bik tiz sizde. Çarasın kürä başladı. Arslangali belän söyläşep urtak tel taba almagaç, ul kolhoz räise aşa eş yörtergä buldı. Arslangali kolhoz räise Häsän Harisovka:
—Minem anıñ belän bulganım yuk, ul üze teläsä kem belän yatıp, mine kulga almakçı bula,—dip kırt kiste.
Arslangali bu söyläşüdän soñ ozak tormadı, dokumentlarnı alıp, monnan tizräk tayarga buldı.
Arslangali koşovka çanada rayon üzägenä dokümentların alırga bara. Karlı yulda çana salulagan sayın ul küzlären aça, annan tagın küzlären yomıp, uylarına çuma. Ä uyları başınnan aşkan. Kayda gına eşläsä dä, şul uk ber närsä: aña härçak cil karşı. Bu yaña urınnan tagın uñmadı, urmançılık buyınça älläni maytarmadı, agaç utırtu buyınça plannı üti almadı. Ul bit zur plannar belän kilgän ide, elekkege mähäbbät macaraların onıtıp, yañaça eş häm yañaça tormış başlau ide planı. Niyäte—berär çibärne oçratıp, yaratıp häm yarattırıp öylänep cibärü, yort salu, balalar üsterü ide. Tagın bötenese cimerelde, tagın yalgıştı, näfes digän yavıznı tıya almadı. Betkän baş inde, betkän baş! Durak.
Ä at salmak kına atladı da atladı.
"Koyrıkka baskançı, tizräk kitärgä,—dip uyladı Arslangali.—Särimä belän butalıp bettem. Korsaklı, imeş, ällä kayçan, ällä kemnär belän çualgan başı belän, sin genä mine hur itteñ, keşe küzenä kürenerlegemne kaldırmadıñ, dip yılıy, tiz köndä öylänmäsäñ, min sine nişlätergä belermen, dip yanıy. Yahşı çakta tayarga, tayarga! Telesä ni eşläsen. Minem koyrıknı tota almas ul. Kitäm, Perm yaklarına kitäm. Et belän dä ezläp taba almas cirgä kitäm...

27
Arslangali, poyızdga utırgaç, yırak-erak yul alıp, nihayät, yalgızlık rähätenä çumdı. Şul vakıt vagonga belägenä kızıl çüpräk bäylägän ber hatın kilep kerde. Arslangali çakırılmagan bu hatınga söyenmäde, anıñ nikter açuı kilde, tik ul, tabigate belän tiz aralaşuçan bulganlıktan, üzeneñ haläten sizdermäde, iren çitläre belän genä hatınga yılmaydı. Keçkenä gäüdäle, citez häräkätle bu hatınnıñ Arslangali yäşen bilgelärgä tırışıp karadı, yäş kız tügel, ämma kartaygan dip tä äytep bulmıy. Hatın-kız şundıy inde ul, dip uyladı Arslangali. Ber karaganda, aña utız-utız biş, ikençe karasañ—erermene dä birep bulmıy. Hamelon kebek üzgärep kenä toralar alar.
Bu hatın belän Arslangali arasında nindider küzgä kürenmägän cep suzılganday buldı, alar ber-berseneñ küzlärenä karaşıp bik tiz añlaştılar.
Hatın tiz-tiz genä sorı çüpräge belän tuzannar sörtkän buldı, annan Arslangali belän söyläşäse kilüen sizderep, kuşetkaga utırdı.
Arslangali bu hatınnıñ keçkenä gäüdäsenä ber dä kileşmägän olı kükräklärenä iğtibar itte. Timer yulçılar forması eçenä tıgızlap tutırılgan bulsa da, ike yakta ike baş çaklı bulıp tızrayıp torgan tıgız kükräklär Arslangalineñ küñelen ällä nişlätte. Alarnı kapşap karıysı kilde, hätta irennären tideräse kilep kitte.
—Kaya yul totasız?—dide hatın tupas, irlärçä kalın tavış belän.
—Kurortka.
—Seberdä nindi kurort, di?
—Miña digenen salıp kuygannar,—dip kölde Arslangali.
Hatınnıñ yözenä näfrät külägäse yattı: söyläşüen kara, maktançık, frant. Üzen ällä kem dip belä, ahırı, ällä kaya tügel—taygaga, urman eşenäder äle. Avıl ete. Avılında yäşärlege kalmagan şalapaylar urmanga kaça. Bu da şularnıñ berse inde, dip uyladı hatın. Şulay da, üzen tiz kulga aldı. Mondıy taza çibär yegetlärne ul az kürmäde, cılı süzgä teläsä nindi tuñ yöräk tä erep töşä.
Arslangali hatınnıñ küz töplärendäge cıyırçıklarına, iren tiräli sibelgän açı yazmışka üpkä bilgese bulgan beläner-belenmäs sırlarga küz töşerde häm ul hatınnıñ böten ütkänen küz aldına kiterde: mäktäptä ozak ukımagan, bik yäşli eşli başlagan, irgä irtä çıkkan, uñmagan, häzer yalgız, ni öye, ni balası yuk...
Arslangalineñ bu hatın östendäge kısan kitelne ıçkındırıp cibäräse kilde. Aña vagon havası tınçu bulıp toyıldı häm ul täräzägä taba şuıştı, kulları bu hatınga suzılmasın dip, keçkenä östälgä barmakların cäyep kuydı. Ul tagın üzeneñ kırgıy hisläreneñ baş kütärüennän kurkıp kaldı.
Ul kırın küze belän hatınga karap aldı: sizenmime? Kürmime?
Hatın aña ışanuçan karaş taşlap yılmaya ide. Vagon bik katı selkenep kuydı. Arslangali täräzägä küz saldı: poyızd ike sostav arasında tar gına urınga kerä ide, tägärmäçlär şıkıldavı sirägäygännän-sirägäyä, poyızd tuktarga cıyına ide. Provodnitsa hatın vagonnan aşıgıp çıgıp kitte.

28
Kön buyı eşläp, arıp, käüsä österi torgan katı yuldan Gölçirä olı yulga taba atladı. Yulga çıgıp citkäç, kiyez iteklären kardan çistartıp, sırıgan çalbarına yabışkan bozlarnı bärep-bärep töşerde. Kaydadır bik yırakta urman yañgıratıp, radio tavışı işetelä. Poselokka çaklı ike çakırım atlıysı. Şulay inde, dip uyladı Gölçirä, karlı yuldan şıgır-şıgır atlaganda, kemder radio tıñlap cılı öydä utıra, kemder balta häm pıçkı belän akça eşli. Tormış şulay bik katlaulı.
Arttan at toyagı tavışı işetelde. Gölçirä söyenep kuydı: barakka qadär ber çakırım bulsa da ul atka utırıp kaytır. Käüsä taşuçılar şulay yış kına anı utırtıp alıp kaytalar. Cigüle at anıñ yanına uk kilep tuktadı.
—Häy, utır, kızıy!—dip kıçkırdı kemder.—Utır!
Gölçirä at totkan keşegä karadı häm üz küzlärenä ışanmadı, öneme, töşeme? Çana östendä Arslangali ide. Gölçirä tanısa da, tanımaganday:
—Utırmıym, ütep kit!—dide aña karamıy gına, üze çana yanınnan atlıy birde.
—Närsä? Teşlämäm,—dip şayarttı Arslangali.—İkäüläp tizräk barıp citärbez. Cılınırbız.
—Küzemnän olak!—dip kıçkırdı Gölçirä üzen-üze beleştermi.
Monda da ezläp tapkan, kayan belgän ul minem monda ikänne? Gölçiräneñ arıgan gäüdäse tagın da avıraydı. Ul bu minutta, buldıra alsa, bu bändäne çäynäp atır ide.
Delyankada äle haman eş kaynıy, cirgä agaç uhıldap ava, balta tavışları yañgırap tora.
—Tapmas, dip uylagan ideñme? Ozak ezlädem. Min bit sinnän başka yäşi almıym, Gölçirä,—dide Arslangali.

29
Tuñ işekne şıgırdatıp açıp, Gölçirä eçkä ütte. Kızlar miçkä yakkannar, berse miçkä yakın utırgan, bit almaları uttay yana. Östäl östendäge kerosin lampası toman eçendä bulıp kürenä—bülmä eçe töten.
Eştän soñ bik arıgan bulsa da, Gölçiräneñ barakka kaytası ber dä kilmi. Hatınnar arasında aña bik çiten, nindi genä süzlär, nindi genä yaman hällär turında söyläşmilär alar. Gölçiräneñ dä kem ikänen beläseläre kilep soraşalar. Gölçirä soraularga açık kına cavap birmi. Bu yomılıp yäşäü aña şundıy avır. Kiçlären alar kaysı kaya kitä, Gölçirä berüze kala. Yış kına uramda yalgız yörep kerä. Yäntiräkne, su buyların, yalgız kayınnı, Niyäznı iskä töşerep, täqatsezdän küzlärenä yäş kilä. Ä Arslangali belän oçraşudan uttan kurıkkan kebek kurka.
Arslangali isä haman da Gölçirä belän añlaşuga isäp tota, täkäbber kız monda yuaşlangandır, açuı basılgandır, sagıngandır, dip fiker yörtä. Niçek kenä bulsa da, ul Gölçiräneñ küñelendä üzenä karata ışanıç, ihtiram hise uyatırga tiyeş. Nindi süzlär tabarga? Nindi büläk birergä? Niçek itep ul boz yöräkne eretergä? Ber äyber dä almasa?..
Yuk, ul anı barıber üzeneke itärgä tiyeş. Nindi genä yullar belän bulsa da. Monda kemne kem belä? Kem kürä? Kürsä dä söylämi. ä ul ällä kaya kitä almas.
Menä ul, tıkrıklar buylap ütep, Gölçirä yäşägän barak yanına yakınlaştı. Soñgı könnärdä ul kiç sayın şuşı barak tiräsendä taptandı, oçratır, söyläşer kebek toyıldı. Läkin Gölçirä çıkmadı. Menä ul täräzä ramına yakın kilde, täräzä pıyalasınıñ tuñmagan ber poçmagınnan barak eçenä küz saldı. Östäl yanında Gölçirä nider eşläp utıra, bitenä lampadan tonık kına yaktılık töşkän, bu yaktılıkta ul bigräk çibär bulıp küränä.
Arslangali barak eçenä kerergä cörät itmäde, uram buylap kitep bardı.
Küpmeder vakıttan Gölçirä belän yäşäüçe kızlar şau-gör kilep uramga çıktılar häm klubka taba kittelär. Arslangali kire äylänep kilde häm täräzä pıyalası aşa tagın bülmä eçenä küz saldı. Gölçirä haman bayagıça utıra, ällä çigü çigä, ällä töymä taga.
Arslangali, bar kıyulıgın cigep, bülmä işegen açtı häm üze belän salkın iyärtep, iteklärenä kungan karnı da kakmıyça, bülmä eçenä atladı.
—Saumı, Gölçirä? Ällä üzeñ genäme?
Gölçirä, siskänep, başın kütärde häm kurkıngan küzlären Arslangaligä tekäde.
—Siña ni kiräk?
—Yarar, yarar. Tınıç kına. Aşamam. Ul aşıkmıy gına tunın, iteklären salıp işek töbenä kuydı, annan Gölçirä yanına urındıkka utırdı.
—Çigü çigäbezme?
Kız närsä uylarga, närsä äytergä belmi yugalıp kaldı. Şul minutta Arslangali Gölçiräne caysız gına üzenä taba tartıp, kısıp koçakladı häm irennärenä ürelde. Gölçirä başın artka taşlap:
—Kotkarıgız! Karavıl!—dip kıçkırdı.
—Yulär! Kıçkırma! Barıber berkem dä işetmäs.
Gölçirä anıñ belägen teşläp aldı. Arslangali, avırtuga tüzä almıyça, anı koçagınnan ıçkındırdı. ä Gölçirä yögerep kenä miç yanınnan utın agaçı aldı, anıñ küzlärennän zähär oçkın oçtı:
—Yakın kilmä! Yakın kilmä! Başıña biräm! Üteräm!—dip kıçkırdı kız häm çöydän pältäsen alıp, işektän çıgıp yögerde...

30.
Soñgı vakıtlarda Niyäz üz-üzen beleştermiçä, bähettän kanatlanıp, oçınıp-oçınıp yörde. Güyä ul cir keşese tügel, yoldızlar arasında. Aldagı matur tormış turındagı hıyallar aña kanatlar kuydı. Tizdän alar avılga kaytırlar, nikah ukıtırlar, dusların cıyıp, tuy yasarlar. Annan... Annan...
Niyäz soñgı smenasına eşkä kilde. Lavaga töşär aldınnan, zäñgär kükkä soklanıp karap tordı. Annan soñ Ğalimcan aga artınnan atladı. Soñgı tapkır, soñgı tapkır, dip uylıdı Niyäz, annan otpusk, Gölçirä, avıl...
Niyäz şulkadär cilkende, güyä anıñ kulında avır köräk tügel, hanım-tutaşlar cilpenä torgan yapon veerı, taşkümer dä güyä kümer tügel, boday kibäge. Ventelyator da tuzannı yahşı suıra.
Ara-tirä Ğalimcan belän Niyäz söyläşep tä alalar.
—Nu, yeget, avılga, yalga, diseñ inde sin?—dide Ğalimcan, teşlären yaltıratıp yılmaep.
—Äye, Ğalimcan abıy, iñ elek Gölçirä yanına baram, anıñ belän avılga kitäbez.
—Kayçan yulga?
—İrtägä kiçke altıga bilet aldım, karşı al, dip telegramma birdem. Öç könnän anda bulam.
—Yahşı, yahşı. Timerne kızuında sugarga kiräk.
Eş dävam itte. Bügen alar ayıruça tırışıp eşlädelär. Smena betä, digändä zaboyda kinät çıbırkı şartlagan tavışlar kilä başladı, nıgıtma baganaları basımga tüzä almıy şıgır-şıgır kildelär, östän tokım işelä başladı. Ğalimcan belän Niyäz ştrekka taba omtıldılar, tik görseldäp lava işelde häm ikese dä basılıp kaldılar.
Kotkaruçılar otryadı ozak köttermäde. Başta Niyäznı kazıp aldılar. Anıñ başınnan kan sarkıp küzlären kaplagan, yöze tanırlık tügel ide.
—Puls bar, tın ala,—dide şäfkat tutaşı.
—İpläp, ipläp, başın totıgız.
Annan Ğalimcannıñ kümer astında sıtılıp izelgän üle gäüdäsen kazıp aldılar. Niyäznı aşıgıç yärdäm maşinası hastahanägä alıp kitte.
Niyäz ike täülektän soñ gına añına kilde. Başı çatnap yarıla, küzläre täräzä yaktılıgın toman aşa gına şäyli. Başı marlya belän bäylängän. Bette, barı da bette, dip uyladı Niyäz, yal da oçtı, Gölçirä dä. Ä Gölçirä anı karşılarga kiler, kötär-kötär dä ni uylarga belmi kaytıp kitär. İnde ni eşlärgä?..
Niyäzga öç ay buyı urınınnan kuzgalırga yaramıy, didelär. Häle bik citdi, miye bik katı selkengän, küzläreneñ bik küp nervıları özelgän. Sukır kalu ihtimalı zur, didelär.

31
Timer yul stantsiyäsendä halık küp tügel. Niyäz utırgan poyızd kilep citärgä yartı säğat vakıt bar. Gölçirä beraz utırıp ta tordı. Tüzmäde, yörep kilde. Dulkınlanudan yöräk tüzmi, häräkät sorıy. Ul bufetka da kerep çıktı. Niyäz poyızddan töşkäç, monda kerep çäy eçärgä kiräk bulır, öç kön buyı yulda arıp, yonçıp kiler. Gölçiräneñ üzeneñ dä tamagı kipte. Bufetta kızdırılgan balık, pirockilar isä tamaknı kıtıkladı. Kemnärder östäl tiräli basıp kına kolbasa çäyni, çäy eçä, süz kuyırta.
Gölçirä bufetta ozak tormadı, çıgıp tagın urınına barıp utırdı. Poyızd kiler vakıt citte. Ul perronga çıktı. Yök taşuçılar uñga-sulga çabuladılar. Vokzaldan kızıl furacka kigän decurnıy çıktı, şul arada anı kötep kenä torgan kebek borılışta parovoz kıçkırtıp cibärde. Perronga halık agıldı. Parovoz, acdahaday ükerep, Gölçirägä kuyı par berkep, çaclap ütep kitte, ä vagonnar äkrenäyä töşte, tormozları çıyıldadı.
Gölçirä äle uñga, äle sulga başın bora-bora vagonnarnı ozattı. Niyäz täräzädän anı kürer, kul bolgar, kıçkırır, dip uyladı kız.
Kemder aşıgıp çabıp ütte, anı bärep era yazdı. Buferların şıgırdatıp, sostav tuktap kaldı.
Vagonnarnıñ işekläre açılıp kitte, zur-zur çemodannar, töyennär totıp, keşelär töşä başladı.
Gölçirä muyının suzıp keşelär arasınnan Niyäznı ezläde. Vagon täräzälärenä küz saldı. Tüzmäde, keşelärne etä-törtä äle alga, äle artkı vagonnarga taba çaptı. Läkin ber cirdä dä Niyäz yuk ide.
Ällä yoklap kaldımı? ällä poyızdga soñga kaldı mikän? Ällä bötenläy başka poyızdda kiläme ikän? Kız närsä uylarga da belmäde.
Gölçirä ber vagon yanına kilep, işektä basıp torgan provodnitsadan:
—Bu Novosibirsk-Mäskäü poyızdımı?—dip soradı.
—Äye, şul, şul,—dide hatın.
—Çınlapmı?—dide kız aptırap.
Ul arada poyızd kuzgalıp ta kitte.
Arslangali stantsiyädä Gölçiräne çittän genä küzätep tordı. Gölçirä anı kürmäde. Kıznıñ vagonnar buylap yögerüen, karşılası keşeseneñ töşmäven, kilmägänen añlap, poyızd kitep, perron tınıp kalgaç, ul äkren genä kızga taba atladı.
Gölçirä räncep, çarasızlıktan ni uylarga, üzen-üze kaya kuyarga belmi, başın iyep perronda berniçä minut basıp tordı. Kilmäde... Kilmäde... Kesäsennän telegrammasın alıp kabat-kabat kiler könen, säğaten ukıdı. Barısı da döres. Närsä soñ bu?
Arslangali öçen monnan da uñaylırak vakıtnıñ buluı mömkin tügel ide. Gölçirä anıkı! Fäqat anıkı! Kiläse keşese kilmäde. Ul aña kaygısın söylär, yılar, Arslangalineñ cilkäsenä başın salır, koçaklatır, dip hıyallandı.
Ul Gölçiräneñ uñ yagına kilep bastı.
—Kayadır kitärgäme ällä, Gölçirä?—dide bik yasalma, yomşak tavış belän.
Gölçirä siskänep kitte, aña taba borıldı. Karşısında torgan Arslangaline kürep, kurkıp kaldı.
—Berkaya da kitmim. Kitär cirem yuk,—dide korı gına.
—Poselokka kaytasıñmı? Min matay belän, alıp kaytam. Äydä, äydä, kirelänmä.
Ul Gölçiräne kultıklap österi ük başladı. Gölçirä ayakların teräp karşı tordı häm bik ozak tartkalaştı.
Zur gäüdäle, yegerme biş yäşlärdäge ber yeget bu tamaşanı kürep, bitaraf kala almadı. Alarga taba yögerep kilde.
—Cibäregez kıznı!
—Kız tügel, ul minem hatın.
—Aldaşma!—dip kıçkırdı Gölçirä.
—Cibär, yeget, yahşı çakta!
—Ä sin kem? Närsä? Küptän borınıñ kanaganı yukmı ällä?—dip cikerde Arslangali.
—Üzeñneke kanamasın!
Eget Arslangalineñ yakasına barıp yabıştı.
—Yarıy, yarıy, yegetlär! Sugışa kürmägez! Citte! Buldı!—dip Gölçirä ikeseneñ urtasına bastı.
Arslangali tupas itekläre belän lap-lap atlap, alpan-tilpän matayı yanına kitte. Matayın bik ozak tırıldatıp, äçe töten ise taratıp, poselokka taba kitep bardı.
—Sez kem?—dip soradı Gölçirä, nihayät, tanış tügel bu miherbanlı yegettän.
—İsemem Hämit. Traktorçı. Otpuskıdan kilüem. Ä sin kem?
—Gölçirä isemle min. Kamskiy poselogınnan. Botak çabuçı bulıp eşlim.
Hämit kıznıñ cıynak gäüdäsenä, sabıylarça saf yözenä, ihlas karaşlı küzlärenä kızganıp karap tordı. Bu näfis kızga avıl mäktäbendä ukıtuçı yäki kitaphanäçe bulıp kına eşlärgä ide. ä ul monda tupas balta totıp, botak çaba...
—Bik avır tügelme soñ?
—Avır ide, künegäm.
—ä bu keşe kem?
—Bu ber "sagız", "sagız"nıñ da kurkınıçı, oyatsızı, komsızı.
Hämit barısın da añladı. Kıznı torgan cirenä qadär iltep kuyarga kiräk, dip uyladı.
—Min Dubrovkadan, Kamskiy aşa kaytırmın, sine kertep kuyarmın,—dide.
—Bik zur rähmät, Hämit abıy. Sez bulmasagız, min betkän idem,—dide Gölçirä Hämitkä, barak yanında maşinadan töşkäç.
Hämit anıñ belän cılı saubullaşıp, kitep bardı.

32
Niyäz kilmäde. Şiklänep, ikelänep torası yuk, ul üç ala, mıskıl itä, kölä, mäshäräli, dip uyladı Gölçirä. Şul könne ük kiç bik ozın hat yazdı. Barısın yazdı. Ränceşlären, üpkäsen, üzeneñ anı gına, fäqat anı gına yaratuın... Yılıy-elıy, küz yäşlären tamıza-tamıza yazdı kız hatın. Läkin bu hat Niyäz kulına eläkmäde. Hat barakta bülmädän bülämgä, kuldan kulga küçep, tauşalıp bette, ämma anı Niyäzga alıp barıp birüçe tabılmadı. Avır häldä, hastahanä koykasında ülem belän tartışıp yatuçı Niyäzga anıñ hälen tagın da kiskenländerer, dipme, ällä başka säbäplär belänme, ul hatnı tapşırmadılar...

33
Urman havası kükräklärne saflandıra, ämma Gölçiräneñ eçe tulı ärneş. Ul äle haman Niyäznıñ aldavın kiçerä almıy, añlıy almıy. Bülmädäş kızları Gölçiräneñ bu häsräten, yegeteneñ kilmäven, väğdäsezlegen berdäm bulıp üz häsrätläre kebek kabul ittelär.
—Gölçirä, sin bik yäş äle. Ber Niyäz gına dimägän. Menä digän yegetlär oçrar äle.
—Bälki başkanı söyäder,—dide berse.
—Min anı monıñ öçen ülgändä dä gafu itmäyäçäkmen,—dide Gölçirä tirän körsenep.
—Bälki hat yazar äle...
—Närsä dip aklanır ikän?
Galya isemle çuaş kızı Gölçirä yanına kilep utırdı, anı cilkäsennän koçıp aldı.
—Elama, Gölçirä, küz yäşläre yärdäm itmäs, nık pul. Min dä yaratıp pargan irem pelän mäñgegä ayırıldım,—dide.
Ul üzeneñ yazmışın, tarihın berniçä süz belän äytep birde.
—Yäş idem. Aldandım. Avırlı puldım. äni ütergänçe kıynadı da äpigä alıp bardı. Töşertterde. Annan... Annan kiyäügä çıktım... Yaratıp çıktım. Pala pulmadı. Sanyam per könne puıp aldı da, döresen äyt, oport yasattıñmı?—dip kıstı. Tüzä almadım, söylädem. Ayırdı. Miña kısır hatın kiräkmi,—dide. Avıldan çıgıp kittem. İh, kapat uncide yäşemä kaytıp pulsa, peler idem,—dip körsende Galya.
Kızlar barısı da tın gına Galyanı tıñladılar. Härkaysınıñ küñelendä üz yazmışı, häsräte küzlärendä sörem bulıp selkenep torganday toyıldı.
—Min, kızlar, monnan kitäm, başka uçastokka küçäm,—dide Gölçirä.—Sezneñ belän iyäläşkän, duslaşkan idek. Minem äle tagın ber borçuım bar.
—Nindi borçu tagın?
—Monda min kürä almagan, yavız, kara eçle, kurkınıç beräü avıldan mine ezläp kilgän. Kaya barsam, şunda ul, ezärleklävenä tüzär hälem kalmadı.
—Kem ul, kem?
—Master Mahiyänov Arslangali.
Kızlar barısı da avızların açıp, beravızdan "Abau!"—didelär.

34
Gölçirä yaña uçastokta eşli başlagaç, lespromhoz idaräsendä cıyılış buldı.
Cıyılış şau-şulı ütte. Ozakka suzıldı. Bertuktausız tämäke tarttılar, zalda töten selkenep-selkenep tordı. Ber genä tanış yöz dä yuk. Barısı yat, kübese irlär. Kinät Gölçirä üzennän uñ yakta berniçä keşe aşa gına, algı eskämiyädä tanış yöz kürep aldı. Kem soñ ul? Kayda kürde ul anı?
Gölçirä hätereneñ böten poçmakların barlap çıktı. Häm, nihayät, monnan ber genä ay çaması elek timer yul stantsiyäsendä oçraklı räveştä tanışkan, üzen Arslangalidän kotkarıp, Kamskigaça ozata kilgän Hämitne tanıdı.
Gölçiräneñ sul yagında utıruçı ike tatar kıçkırıp-kıçkırıp söyläşälär.
—Äle eşeñne alıştırmadıñmı?
—Yuk äle.
—Kara anı, akça küp kilä torgan cirgä keregä tırış. Eşlärgä eşe bulsın. Monda bezneñ bratnı önäp betermilär, aldıylar, kısalar. Aldıñnı-artıñnı karap yör. Töp başına utırtmasınnar.
İkençese süzsez genä anı tıñlıy, başın kakkalap kuya. Yaña kilgän keşeder, ahrı.
Tänäfes iğlan ittelär. Keşelär totaş agım bulıp tışka agıldı. Gölçirä dä saf havaga aşıktı. Tışka çıkkaç, ber kırıyga barıp bastı. Şulçak ul, keşelärne aralap, ällä kayan yılmaep, aşıgıp aña taba kilüçe Hämitne kürde. Märhämätle Hämit, izge küñelle Hämit abıy.
Hämitkä dä Gölçirä bik qaderle, bik yakın bulıp toyıldı, ul ällä kayçangı tanışın oçratkan kebek:
—Saumı, Gölçirä!—dip yılmaydı.
Yaña gına yavıp ütkän yañgırdan ülännär yüeş ide, cılı par kütärelep, küñellärne irkäli, agaç yafraklarınnan töşep ölgermägän yañgır tamçıları siräk kenä tamıp kuya.
Hämitkä Gölçirä belän söyläşep kitü bik ciñel bulır sıman ide. Läkin ber dä alay bulmadı. Şayarıp söyläşsä, kileşmäs, äle kıznıñ küñelendä tege köndä bulgan küñelsezleklär cärähät bulıp sıkrap toradır kebek, artık citdi söyläşsä, kız niçek kabul itär?
—Cıyılışta utırasıñ bik kiläme?—dide Hämit.
—Yuk,—dide Gölçirä.
—äydä, çitkäräk kitäbez. Söylä, sin Dubrovkaga kayan kilep çıktıñ? Sin bit Kamskida ideñ.
Alar yañgırdan soñ yaltırap kürengän ber agaçka taba atladılar. Sulış alganıñ da yañgırap kitär tösle tın uramda kıçkırıp söyläşü ciñel tügel ide. Gölçirä, Hämit belän yänäşä, yüeşlängän tüflilärenä karap, başın ber yakkarak kıygaytıp atladı da atladı, birgän soravına cavap birergä aşıkmadı. Hämit ürelep ber agaç botagın tartıp kuydı, şıbırdap alar östenä salkın tamçılar koyıldı. Gölçirä kötälmägän bu salkın tamçılardan näzek kenä tavış belän kıçkırıp kuydı häm matur itep ketkeldäp kölep cibärde. Anıñ kölüendä äle çäçäk atıp kına kilüçe güzäl yäşlek avazı yañgıradı. Hämit tagın soravın kabatladı:
—Kayan bezgä kilep çıktıñ soñ sin, Gölçirä?
—Tege keşedän kaçıp kittem.
Hämit barısın da añladı, bu süzne kabat yañartmadı.
—Borılmıybızmı? Tuñmıysıñmı?
—Yuk, tuñmıym, nişläp tuñıym?
Soñgı könnärdä Gölçiräneñ bägıren telgäläp küñelendä ber teläk kabındı: aña änise kebek uk yakın, ışanırlık ber keşe kiräk ikän. Ser sıyarlık, küñel cılısın toyarlık. Anıñ berkeme dä kalmadı. Niyäz oyatsızlarça hıyanät itte, aldadı, Arslangali kurkınıç, ul anıñ tormışında oçragan kurkınıç ber kara köç, ul köçle häm yavız.
Gölçirä kiçlären Hämit belän oçraşa başladı. Hämit ber dä ärsezlänmäde, kızda nindider tirän sagış, moñ-zar, olı kaygı sizep, räncetüdän kurıktı. Kıznı kürü belän Hämitneñ küñele kütärelä, arıganı onıtıla. Tik ul üze dä yış kına moñsulanıp kala, anı küñelsez uylar biläp ala. Yahşı kız oçratu, anı yaratu—ber närsä, ä anı bähetle itä alu-almau—bötenläy ikençe. Ul bu matur, yäş kıznı bähetle itä alırmı? Kız anı yarata alırmı? Alar söyü, mähäbbät turında bötenläy söyläşmädelär. Tugan yak, tugan avıl, ata-ana, duslar, mäktäp...
Hämit Kazan artındagı ber rayonnıñ Kötmäs digän avılınnan ikän. Otpuskada bulıp kilgän, şuñadır, Gölçirägä gel üzeneñ tugan avılı turında, kızlar, kiçke uyınnar turında söyläde. Sagınuın yäşermäde. Ul Kötmäsneñ tabigate, urmanı, çişmäläreneñ maturlıgı turında säğatlär buyı söylärgä äzer ide... Äti-änise kolhozçılar, enese häm señlese bar ikän.
Hämit kiçlären kızlar yäşägän barakka kilä, kiñ kükräkle, ozın buylı, böten barlıgı belän sälamätlek, köç börkep torgan yeget kızlar arasında küp söyläşmi genä, telçän kızlarnıñ şayan, törtmäle süzlärenä yılmaep, kızarıp, beraz utıra da, Gölçirägä karap küz kısa. Gölçirä uramga çıgarga äzerlänä. Kiçlär salkınça bulganga, ul cılı koftasın kiyä. Başına yuka kapron yaulıgın çöyä. Uramga çıkkaç, Hämit Gölçiräne, barmakların anıñ cılı tänenä tiderer-tidermäs sak kına bilennän koçaklap ala. Anıñ kızga bik matur süzlär äytäse, tantanalı itep anı yaratuın belderäse kilä, läkin hiç kenä dä kiräkle süzlär taba almıy.
Menä alar baraklar buylap kittelär... Äyter süzlär genä ällä kayda yöri. Kaya soñ anıñ yegetlär belän söyläşkändäge kıyulıgı? Beraz bargaç, Hämit Gölçiräne ike kullap koçaklap aldı, yözenä ük yakın kilep:
—Gölçirä, min sine yaratam,—dide häm suırıp irennärennän übep aldı. Gölçirä dä tartılmadı, süz äytmäde. Şuşı minutta Gölçirä bu yat, çit cirdä üzeneñ yapa-yalgız tügellegenä ışandı. Bälki şuşı az süzle, köçle, üzennän berniçä yäşkä olı yeget bügen genä tügel, anıñ irtägäse, aldagı yılları öçen bergä tormış yulı ütärlek, ışanıçlı iñ yakın keşese bulır, hıyanät itmäs, aldamas dustı bulıp çıgar... Kız yegetneñ cilkäsenä başın saldı...

35
Kızlar täräzä aşa Arslangalineñ barakka yakınlaşuın kürdelär.
—Kızlar! Arslan kilä, Arslan...
—Kilsen, kilsen, bez anı yolkıngan ätäç itärbez.
Arslangali kızlar bülmäsenä kilep kerde, isänläşte, başınnan kepkasın salıp, kadakka elep kuydı. Barmak oçları belän genä kuyı kara çäçen artka sıpırıp cibärde. Kızlar urınnarınnan kuzgalmadılar, barı da aña taba karap, yılmaymıy-kölmi, yaktı yöz kürsätmi, süzsez kaldılar.
—Ä kaya soñ minem çibärem?—dide Arslangali berkemgä dä karamıy gına.
—Çibäreñme? Çibäreñ sälam hatlar cibärem, dip kaytıp kitte.
—Kaytıp kitte?! Anıñ kaytır cire yuk. Kaya kaytsın ul? Öyen sattı. Yegete taşladı.
—Kızlarnıñ dürt yagı—kıybla, bälki berär küz kürgäne bulgandır. Cir yözendä sin genämeni?
—Min genä. Ul mineke genä... Bulırga tiyeş.
—Oy-oy-oy! Maktançık. Maktançıknıñ artı açık. Min master digäç tä...
Kızlar bersennän-berse arttırıp, Arslangalidän köldelär.
Ul bülmädän saubullaşmıy da çıgıp kitte. Kızlarnıñ kaytıp kitte digän süzenä ışanmadı, bilgele. Uramda yörde, klubka kagıldı. Gölçirä berkayda da yuk ide. Arslangali bu baş birmäs Gölçirädän uç alırga uyladı.
Küptän tügel kaysıdır uçastokta urmanda botak çabuda eşläüçe Göländäm İbrahimova isemle kıznı agaç basıp ütergän ide. Anıñ gäüdäsen tugannarı kilep avılına alıp kaytıp kittelär. Ozak ta ütmäde, urman hucalıgında çıga torgan az tiraclı "Lesorub" gäcitendä ber mäqalä basıldı.
Mäqalädä urman hucalıgı citäkçeläre, masterlar ğayeplänep, alarga karşı cinayät eşe kuzgatılu turında yazılgan ide. "G.İbrahimovanıñ facigale ülemendä master İ.Şmarev häm K.Sayanov ğayeple", dip yazılgan ide.
Arslangali bu mäqaläne bik äybätläp kisep aldı da, Gölçirä urmanda agaçka basılıp ülde, dip avılga hat yazdı. Hat yanına şuşı mäqaläne dä tıgıp cibärde. Aylar buyı şuşı häbär avıl halkınıñ telennän teşmäde. ä Niyäznıñ änise Gölmäryam bu turıda soñrak kına belsä dä, hastahanädä yatuçı ulına bu häbärne hat aşa cibärmi buldıra almadı.
"Ulım,—dip yazdı ul,—avır bulsa da yazam, yazmıy buldıra almıym. Gölçirä, meskenem, agaçka basılıp ülgän ikän bit. Gäcittä häbäre dä kilde, avıl halkı bik kızgandı. Keşelär telendä gel Gölçirä. Tugannarı bar digän ide, şunda gına cirlägännärder inde..."

36
Änisennän kilgän bu kara häbär Niyäzga ayaz könne yäşen sukkan kebek täesir itte, kulların peşerde. Hatnı ul kabat ukırga telämäde, yırtıp attı häm gomerendä berençe tapkır üksep-üksep yıladı. Avariyägä eläkkäç, ul Gölçirägä hatlar yazdı, kilä almavı öçen gafu ütende, läkin Gölçirädän cavap hatı bulmadı. Säbäbe—şul hälaqät ikän, dip uyladı.
Niyäz kön sayın Gölçiräne töşlärendä kürä. Gölçirä mäktäptä ukıgan vakıttagı kebek, aña karap yılmaya. Kıznıñ şomırt-kara küzlären ul ayırım-açık kürä. Ä ul küzlär ällä kayçan yomılgannar, ällä kayçan anıñ Gölçiräse cir kuyınında yata ikän.
Ul, uylanıp yata torgaç, Gölçiräsenä bagışlap şiğır dä çıgardı:
"Yalgız kayın...
Yalgız kayın yannarı
Yaşel çiräm.
Sine mäñgegä yugalttım,
Min ğayeple, Gölçiräm..."
Niyäznıñ bu könnärdä häle bik avıraydı, küzlären toman kapladı, täräzälär dä keçeräyep, nider elep kuyganday bulıp kaldılar. Palatada yatuçılar da anıñ avır hälen añlap, artıgın soraşmadılar, yarasın yañartmadılar.
—Avılga kaytam, Gölçiräm belän yörgän sukmaklarda yörü öçen avılga kaytam, dip uylap yattı Niyäz...

37
Cäy irtäsennän dä maturrak vakıt bar mikän? Ülän östendä çık tamçıları yaltırıy. Urman eçennän ciläs hava börkelä. Kuaklarda bertuktausız koşlar çırkıldaşa, könne sälamli.
Hämit bu könne bik irtä uyandı. Baraktan çıgıp, muskulların uynatıp, gimnastika yasadı, berniçä märtäbä baraknı yögerep äylänep çıktı.
Süz kibäk tügel, cilgä oçırıp bulmıy, dip uyladı yeget: Gölçirä belän kuşılırga. Kız karşı tügel, tagın ni kiräk? Çibär, uyçan, tıynak, kiräk çakta kıyu, çaya. Suzarga yaramıy.
Beraz tänen yazgaç, ul barak yanında caylangan yuıngıç yanına kilde, kuşuçlap bitenä salkın su sipte, bilenä bäylängän iske sölge belän muyının, beläklären ışkıdı.
Başka yegetlär dä çıktılar, köleşä-köleşä yögereşep aldılar.
—Nik irtä tordıñ? ällä ber-ber häl buldımı?
—Yuınıgız, yegetlär.
Hämit süzne başkaga bordı. Aldan kıçkırgan kükeneñ başı avırta, yegetlärgä Gölçirä belän korgan plannar turında ul ber süz dä äytmäde.
İrtänge aşnı aşap, Hämit traktorın kabızdı häm urmanga taba yul aldı.
Ber dä kön bozılır, yañgır bulır tösle tügel ide, kinät kenä urman artınnan kara bolıt kilep çıktı, üste, kiñäyde häm yartı kükne biläp aldı. Cirne-kükne totaştırıp, yäşen yäşnäde häm cir selketep, kük kükräde.
Hämit, şuña da karamastan, eşkä kereşte. Yäşen dip, yañgır dip tormadı. Üze avılda ütkän balaçagın isenä töşerde. Yañgırnı ul keçkenädän yarata. Uramda yañgır yavıp külläveklärdä tamçılardan kuıklar kabara başlau belän yalantäpi uramga yögerep çıga da, şul kuıklarga basa-basa, "Yañgırkayım, yau, yau, maylı botka birermen!" dip takmaklıy. Menä bügen dä yegerme altı yäşlek yegetneñ, balaçaktagı kebek, yañgır astında şäbäräse, yüeş üländä çabulıysı kilep kitte. Anıñ kuanıçı eçenä sıymıy, cırlıysı, şayarası kilä.
Tiz başlangan yañgır ozaklamıy tuktadı. Urman yulı buylap balta, pıçkılar totkan eşçelär kilgäne kürende.
änä kızlar belän köleşä-köleşä anıñ Gölçiräse atlıy. Zäñgär kombinizonı da, ak yaulıgı da şundıy kileşä, ul güyä urman kisärgä, botak çabarga barmıy, tantsıga aşıga. Gölçirä anı kürep yılmaydı. Hämitkä niçekter ul: "Nihäl, kiyäü yegete!"—diyä tösle toyıldı. Gölçirä tübän karap, yüeş ülänne taptap traktor yanınnan salmak kına atlap ütep kitte.
Alar bu atnanıñ şimbäsendä yazılışırga baraçaklar. Tuylar yasap tügel, bik gadi genä, tıynak kına, duslar belän utıraçaklar. Hämit urman hucalıgınnan ayırım bülmä sorayaçak. Alar şulay kileştelär.

38
Niyäz öç ay hastahanä koykasında aunap, terelep, ayakka bastı.
Monda kön tudımı—avariyägä elägep kulı sıngan, ayagı özelgän, başı yarılgan şahta eşçeläre. Kemnär belän genä söyläşmäde, aralaşmadı Niyäz.
Menä ayagı bot töbennän özelgän Kasıym isemle urta yäşlärdäge abıy. Ul Niyäz belän yış kına söyläşä:
—Minem äti dä, äni dä şahterlar ide,—dip başladı ul berkönne süzen.—Üzem unike yıl şahter buldım. Bik avır, hävefle eş. Niçämä-niçä keşeneñ gomere özelde monda. Min üzem unike yıl buyı smenaga çıgıp kitkän sayın balalarımnı, hatınımnı koçaklap übep, kaytmasam bähil bulıgız, dip kitä torgan idem. Hoday gomerne almadı aluın, nu ayaksız kaldım. Ber ayak belän yäşärgä turı kiläçäk.
—Galimcan abıy şahtada gomer buyı eşläp, kart atasın kaldırıp kitep bardı,—dide Niyäz avır körsenep.
—Terelep çıksañ, şahtaga eşenä kaytırga uylıysıñmı soñ, Niyäz,—dide Kasıym.
—İke ayagımnıñ bersen dä atlamıym, terelim genä! Avılıma kaytıp kitäm.
—Avılnı sagındım, diseñ inde sin?
—Äye, avılımnı bik sagındım. äni yalgız minem, bezne yalgız üsterde. Min avıl öçen yaratılgan, igen üsteräçäkmen. Agronom bulasım kilä minem.
—Äniyeñä akça cibärä aldıñmı soñ?
—Ay sayın sala idem. Min äni aldında zur burıçlı.
—Menä bit, kemgä närsä... Sin avılıñnı onıta almıysıñ, ä miña şahta yakın. Minem tugan cirem şuşı.
Niyäz avılda ozak tormadı.
Sagınıp kayttı, ämma avılnıñ su buylarında, urmannarında bula almadı. Şulay da, Gölçirä belän kilä torgan yalgız kayın yanına barmıy buldıra almadı. Kayınnıñ käüsäsen sıypadı, kara gömbä haman da urınında ikän. Yalgız kayın Niyäzga niçekter bik moñsu bulıp kürende. İnde monda başkalar kilmider, tirä-yagı yäşel çiräm, taptalmagan. Niyäz üze dä sizmästän, Gölçirägä bagışlangan şigıren cır itep cırlap cibärde:
—Yalgız kayın...
Yalgız kayın yannarı
Yaşel çiräm.
Sine mäñgegä yugalttım,
Min ğayeple, Gölçiräm...
Cır tudı, moñlı yaña cır tudı. Ul anı öygä kaytu belän garmunında uynap cırlap utırdı:
—Yalgız kayın haman şulay—
Tirä-yagı gel çiräm.
Väğdä bireşkän könnärne
Onıtalmam, Gölçiräm...
İke könnän Niyäz Kazanga imtihannar tapşırırga kitte.

39
Gailäneñ üzäge—ir, öyneñ yäme—hatın. Hämit belän Gölçirä matur gına ğailä korıp cibärdelär. Keçkenä bulsa da, täräzäläre belän koyaşka karap torgan barak bülmäse alar öçen izge ocmah bulıp toyıldı. İrtän yokıdan uyanularına, täräzädän börkelep koyaş nurları kerde, cillär iskändä, agaçlar şaulavı, koşlar sayravı alarnıñ küñelen kütärde, güyä alar öçen genä tabiğat kontsert kuya, cır cırlıy. Küñelläre kütärenke, käyefläre şäp ide. Eşläre äybät bardı, avır bulsa da arıtmadı, yalkıtmadı. Dusları kübäyde. Alar üzlären tabiğatneñ ber kisäge, bähet öçen yaratılgan cannar itep his ittelär.
İkeseneñ dä hisläre, kiçereşläre täñgäl, här sulışı, här küzänäge—tabiğat birgän baylık. Tormışlarında tulı garmoniyä, berdämlek, üzara añlaşıp yäşäü bähet kiterde.
Bu—berençe yılnı da, ikençe yılnı da şulay buldı. ämma •öçençe yılda inde alar yäşäü yäme balada ikänen añlap, bähetneñ ber yagı kitek ikänen sizä başladılar. Öç yıl yäşäp, balaları yuk. Hämit yış kına eçä başladı, köysezlände. Ğailädä eçkän ir bulunıñ olı bähetsezlek ikänen Gölçirä üz cilkäsendä tatıdı. Menä şulay matur başlangan ğailä tormışı häp ikese öçen añlayışsız gazapka äylände.
...Hämit köç-häl belän barak yanına kaytıp citte. Barak poçmagına tayanıp, selkengäläp beraz basıp tordı da, avırtkan başın bolgap alıp, cirgä taba iyelde, kosa başladı.
Gölçirä, anı kürep, yögerep çıktı.
—Äydä öygä, Hämit, äydä, äydä!
—Hatın!
Ayagı belän cirgä tibüe buldı, Hämit kıygayıp, yanı belän barıp töşte.
—Äy, Hodayım! Pıçranıp betäseñ bit! Äydä inde öygä, keşe köldermä,—dip Gölçirä Hämitkä torıp basarga yärdäm itte.
Hämit ayaklarına basa almadı, tezlängän kileş Gölçiräneñ ayakların koçaklap yılıy başladı.
—Min bolay yäşi almıym, barıber asılınıp üläm, Gölçirä! Kit sin minnän, min sine bähetle itä almadım,—dip ükerde iserek ir.
—Hämit, dim, äydä keşe köldermä, äydä, canım, ker öygä, isergänseñ, ni söylägäneñne üzeñ belmiseñ...
—Beläm, bik beläm min ni söylägänemne. Bügen ük kitär idem tegendä. Sine cällim, Gölçiräm!
Hämit torıp basa almıy azaplandı. Gölçirä ireneñ olı gäüdäsen niçek kenä tırışsa da, kütärä almadı.
Ul arada, beraz salıp algan ike keşe kilep, Hämitkä basarga yärdäm ittelär.
—Bireşmä, Hämit, ayagında nık tor!—dide berse.—Bez äle sineñ belän dönya cimertep eşlise keşelär.
Hämit, ayagına baskaç, tege irlär belän koçaklaşıp, ber urında ayakların tıpırdatıp, biyegän bulıp kılandı.
Tegelär üz yulların dävam ittelär. ä Hämit, çaykalıp kitep, Gölçiräneñ cilkäsenä barıp asılındı.
—Äydä, äydä, atla, Hämit.
Hämit avız eçennän nider mıgırdanıp, nihayät, barak eçenä atladı.
Gölçirä Hämitne sabıy bala kebek häyläli-häyläli külmäk-ıştannarın saldırıp, çista kiyem kidertep, urınga yatkırdı. Cılı urınga yatkaç, Hämit ükerep-ükerep, yılap cibärde.
Gölçirä su cılıtıp Hämitneñ pıçrak kiyemnären yuıp elde. Üzeneñ küzlärennän bertuktausız yäş aktı:
—Kaya soñ ul—miña digän bähet? İnde taptım digäç, bulmadı, bähet tügel, bähetsezlek bit bu. Bolay niçek yäşärgä kiräk?
Hämit aynıgaç, ul bik citdi itep, Permgä barıp tabiblarga kürenergä kiräklege turında söyläşergä buldı. Yärdäm itärlär, dävalarlar...

40
Kazan uramında Niyäz ber törkem kızlar arasında Särimäne tanıp aldı. Ul? Nişli ul monda?
Särimä dä anı kürde, üze komaçtay kızardı häm niçekter kauşap kalganday buldı, kızlar belän karaşıp aldı da, şul minutta ärsezlegen cigep, Niyäzga taba atladı. Aña kulın suzdı:
—İsänme?—dide.
—Bu minem avıldaş,—dide kızlarga.
Niyäz telär-telämäs kenä anıñ suzgan kulın kıstı. Läkin tekä kükräkle, şähärçä kiyengän, hatınnarça tupaslangan bu kızda ul elekke Särimäne kürmäde. Ul bik nık üzgärgän: kiyeme dä, priçeskası da, hätta gäüdäse dä. Ul elekkedän ozınrak ta, kalınrak ta.
Särimä üzennän-üze bik kanäğat buldı: Niyäz aña kızıgıp, hätta soklanıp karıy, dip uyladı. Ber mizgelgä alarnıñ küzläre oçraştı. ä menä kıznıñ tup-turı sözep karıy torgan küzläre—gel elekke Särimäneke ide.
—Nik tuktap torabız. äydä bezneñ belän.
Särimä Niyäznı kultıklap aldı. Kızlar şarkıldap kölep cibärdelär.
Niyäz Serimä turında berni dä belmi ide. Ul häzer Kazanda pedinstitutta ukıy ikän. Alar barısı bergä Särimä yäşi torgan tulay torakka kerdelär.
—Çäy eçäbezme?
—Yuk.
—Bezdä şundıy ğadät: eçäm disäñ, eçeräbez, eçmim, diseñ ikän—kıstamıybız.
Kızlar tagın köleştelär.
—Min ozakka kermädem, kürep kenä çıgıym, didem.
Niyäz urınınnan torıp işekkä taba yünälde.
—Min sineñ belän,—dide Särimä.
Alar uram buylap ozak kına söyläşep bardılar. Uram tulı halık, etä-törtä yögerep ütälär, kayadır aşıgalar. Särimä, nikter, avızına su kapkanday, irennären kıskan.
Niyäz berençe bulıp süz başladı:
—Sin çın şähär kızı bulgansıñ, karale, sina bik küplär küz töşerälär.
—Alar siña karıylar,—dide Särimä.
—Nişläp miña?
—Avıl keşese monda ällä kayan küzgä taşlana.
Niyäz Särimäneñ ükçäle tüfliläre belän kert-kert atlavına turı kiterep vak atlarga tırışmadı. Ere-ere atlap bardı. Alar güyä bergä tügel, ä ayırım-ayırım kayadır atlıylar.
—Ä sin monda nigä kildeñ?
—Min avıl hucalıgı institutında ukıym.
—Ä-ä,—Särimä irennären genä kıygaytıp mäshäräle yılmaep kuydı.
—Äydä, bu bakçaga kerep utırıyk.
Alar ber bakçaga kerep, eskämiyägä utırdılar. Monda Särimä niçekter avıl kızları kebek gadiräk bulıp kaldı.
—Menä bez dä üsep cittek, akıl utırttık,—dide Niyäz ni äytergä, närsä turında söyläşergä belmiçä.
Särimä kölep cibärde.
—Ukıtuçı bulıp avılga kaytırsıñ inde.
—Belmim äle.
—Närsäsen beläseñ anıñ? Avılda ukıtuçılar kiräk, kötä torgannardır.
Särimä irennären teşläde, tüfli ükçäläre belän sargaygan kayın yafrakların izgäläde, yözendä uyçanlık sirpelep aldı.
—Minem monda ber tanış leytenantım bar. Kiyäügä sorıy... Niçek uylıysıñ, çıgıymmı?
—Çık...

41
Tabip küzlek östennän genä işektä kürengän taza, çibär yegetkä küz saldı. Ber dä avıru keşegä ohşamagan, nindi häsrät kitergän anı monda, dip uylap aldı.
Gölçirä tabiplarda buldı. Barı da yahşı, bala tabaçaksız, bernindi dä patologiyä yuk, didelär. Gölçirä tabip bülmäsennän kuanıp çıktı, kiläçäk köngä zur ömetlär tudı. Ul ana bulaçak! Barı da yahşı!
Hämitkä tabip belän söyläşü ciñel bulmadı. Eşneñ nidälegen añlatkaç, tabip aña bik küp sorau birde.
—Küp eçäseñme? Tartasıñmı?
—Beraz bula inde.
—Agulanganıñ yukmı?
—Yuk, bervakıtta da agulanganım isemdä yuk.
—Kayda hezmät itteñ? Nindi çastta? Menä şuşı sorau Hämitne aynıtıp cibärgändäy itte. Kayda? Raketa çastlärendä.
—Totskiy poligonında. Orenburg ölkäsendä,—dide Hämit.
Soraşu-tikşerulärdän soñ, analizlar açıklangaç, tabip bik tınıç bulırga tırışıp:
—Hatınıgıznı çakırıgız!—dide.
Gölçirä kerep Hämit yanına utırdı.
Tabip bik küp söyläde, küp süzläre alarga añlaşılmadı. Radiatsiyä, dide, ionnar, gamma, dide.
Läkin Hämit tä, Gölçirä dä tabipnıñ süzlären işetmilär ide, alar ul süzlärne işeter dä, añlar da häldä tügel ide. Häm, nihayät, tabip tirän sulış alıp, yomgaklap kuydı:
—Ayanıç, bik ayanıç, sezne tınıçlandırır süz äytä almıym. Balagız bulmayaçak, qaderlelärem,—dide alarga turı karamıyça gına.
Hämit tetränep kuydı. Gölçiräneñ küzlärennän özleksez yäş koyıldı.
İr belän hatın utırgan cirlärennän torıp, äkren genä işekkä yünäldelär. Tabip, başın kütärep, alar artınnan karap kaldı. Alar aña bik nık keçeräyep kalgan sıman toyıldılar. Keşe bit koyaşka ürmälägän agaçtay üsärgä, öskä ürlärgä omtıla. Ä bolar köçsezlektän, gacizlektän, ütkän gomerläre, yazmışları öçen küñellärendä urgıp torgan räncüdän bökşäyep, böreşep kalgannar ide...

42
Alar balalar yortınnan üzlärenä tärbiyägä bala alırga buldılar.
Balalar yortı. Kiñ genä bülmä. Türdä zur-zur öç täräzä. İdändä töse uña başlagan zur palas. Palas östendä kaysı utırgan, kaysı mükäläp yörüçe balalar uyın belän mäş kilälär.
Balalar yortı hucası Hämit belän Gölçiräne kisätep kuydı: "Bersen dä kulıgızga almagız". Tik monda kilep kerü belän, alarga töbälgän näni küzlär alarnı bitaraf kaldıra almadı. änä berse zäp-zäñgär zur küzlären mölderämä tutırıp karap tora, änä ikençese utırgan urınınnan sikerep torıp, kulın suzıp alar yanına uk kilep bastı, änä öçençese, mama! papa! dip yılap uk cibärde. Gölçirä üzenä taba suzılgan bu söyäkçel yabık kulga suzılmıy buldıra almadı.
—Sin minem äniyemme?—dide kübäläktäy oçıp anıñ yanına kilep baskan kızçık.—Sin mine alırga kildeñme?
Gölçiräneñ suzılgan kulına sabıy çıtırdap yabıştı da, ayakların kütärgäläp, kulga aluın ütende.
—Yä, yarıy, Lena! Sineñ häleñne beleşergä kilgän apa bu, ä äniyeñ başka könne kiler.
Ul arada cide-sigez bala Gölçirä belän Hämitne urap aldılar.
—Minem äniyemme sin?
—Sin minem äniyemme?
Balalarnıñ härkaysı alarnı üz änise, üz ätise itärgä teläde.
—Mine dä kütär äle,—dide Hämit yanında böterelgän sarı çäçle malay.
—Ä mine! Ä mine!—dip ürsälänä başladılar balalar.
Telläre yaña açılıp kilä torgan bu sabıylar yazmışlarınıñ açılıgın böten tulılıgı belän añlap betermäsälär dä, äti-äni nazınnan mährüm ikänleklären sizenälär ide bugay. İlerep-ilerep bu yat apa belän abıyga karap torgannan soñ, ber-ikese inde kabat üz urınnarına barıp utırdılar häm näümizlänep uyınçıkları belän uynıy uk başladılar.
Gölçirä belän Hämitkä balalar yortınnan bala alu öçen bik küp käğazlär tutırırga, raslatırga turı kilde, şulay da, alar zur tüzemlelek belän ul käğazlärne tutırıp, zäp-zängär küzle, öç yäşlek ber näni malaynı üzlärenä balalıkka aldılar. Arada iñ oşaganı—şul buldı. Hämit kebek ük zängär küzle, koñgırt-sarı çäçle bu malay—Saşa Yakuşev ide. Hämit balanıñ dokümentların aldı, Aleksandr Yakuşev—Atlas Yakupov bulır, dip uyladı. Bik matur çagı, tele açılıp betä yazgan. Bala şatlıklı küzlären yaltıratıp Gölçirä belän Hämitne yögerep kilep ikesen beryulı koçaklap aldı da, äle bersenä, äle ikençesenä karap:
—Papa! Mama!—dip kıçkırdı.
Alar öyendä moñarçı bulmagan, bulganı da sünä bargan cılılık, yaktılık, nur arttı. Gölçirä balası bulgan könnän eşkä çıkmadı, rasçet aldı. Hämit tä:
—Eşlämässeñ, balanı keşe itep üsterergä kiräk,—dide.
Eştän kaytu belän Hämit ulın kulına alıp:
—Äti, digen, äti, digen, äti, äti,—dip anıñ belän ängämä kora.
Bala:
—Äti, äni,—dide.
Urıs häm tatar süzlären butaştırıp, söyläşep alarnı kuandırdı...

43
Gölçirä belän Hämitneñ bähetle könnäre ozakka barmadı. Hämit kön dä eştän hälsezlänep kaytıp yıgıla, küzgä kürenep sula bardı. Aşagan azıgınıñ tämen toymıy, aşaganı ütmi, korı söyäkkä kaldı, küzläre naçar kürä başladı. Tabiplar radiatsiyä ğalämäte, nurlanış çire, didelär, katarakta digän diagnoz kuydılar.
Ozaklamıy anıñ buınnarı şeşte, ayakları yörmäs buldı.
Tabiplar Podolsk şähärendäge fänni-tikşerenü institutına yullama birdelär. Gölçirä ulı Atlas belän Hämit yanına Podolskiga küçep kilde. Fatir tabıp, tegü fabrikasına eşkä urnaştı. Kön sayın Hämit yanına yörde.
—Saumı, Hämit!
—Saumı, Gölçirä.
Hämitneñ zurayıp kalgan sukır küzlärendä can öşetkeç toman. Atlas, ätiseneñ kulın totıp, alarnıñ söyläşüen tıñlap utıra. Hämit bertuktausız ulınıñ çäçlärennän sıypıy.
—Sin mine, Gölçirä, gafu it inde. Min sine bähetle itä almadım...
—Min bik bähetle sineñ belän, Hämit. Bu uylarıñnı onıt, minem öçen borçılma. Sina terelü kiräk, terel genä...
—Küpme cäfalar kürdeñ sin minem belän, Gölçirä! Küpme hurlıklar. Ni qadär tüzemlek, sabırlık kiräk ide siña! Min sineñ yazmışıñnı harap ittem.
—Yuknı, söylämä, Hämit! Bez sineñ belän äle matur itep yäşärbez,—dip yuata Gölçirä, üzeneñ küzlärennän çişmä bulıp yäş aga.
Ul könne Hämit kön urtasına qadär huşında ide, kulın Gölçirägä suzdı da hırıldıy başladı häm tınsız kaldı.
—Hämit! Hämit! Ni buldı siña? Ülmä! Ülmä!..

44
Gölçirä belän Atlas zirattan soñ gına kayttılar. Täräzägä koyaşnıñ altın nurları töşkän, bülmä eçendä barlık närsä kızgılt bulıp kürenä. Gölçirä bügen yätimlek häm yalgızlıknın çın mäğnäsen añladı. Ul ulı Atlasnı koçaklap aldı häm kükrägenä kıstı. Şulay koçaklaşıp alar ozak kına utırdılar.
Gölçirä soñgı öç ay vakıtnı küz aldına kiterde. Öç ay elek ul Hämitne bu institutka ozata kilgän ide. Ak halatlı tabip anıñ küñelenä ömet çatkıları kabızgan ide. Bälki tabip nider eşläp citkermägänder, nindider kıymmätle daru tabılmagandır. Ul anı, bälki, yüri genä yuatkandır, çönki Gölçirä belän söyläşkändä, anıñ askı irene kaltırap-kaltırap ala ide.
Gölçirä hastahanägä kilgän sayın aña şikär kebek ap-ak halat birälär ide. Hämit anı kürgäç, kügärgän irennäre belän yılmaya, kullarında kan tamırları zäp-zäñgär, barmakları neçkä, yöze balavız kebek sap-sarı ide.
—Sin şäfkat tutaşı bulsañ, min küptän terelgän bulır idem,—dip şayarta Hämit.
—Terelerseñ, bolay da terelerseñ,—di Gölçirä.
ä Hämit kaynar, korı irennäre belän anıñ yañagınnan übep ala. Gölçirä anı kitär aldınnan übä:
—Sau bul, irtägä min kilgändä terelgän bul,—dip yılmaya.
Hämit alarnı täräzädän karap ozatıp kala.
İnde häzer Gölçirä ziratka yöri, kön dä bara, Atlasnı citäkläp bara.
Bügen dä alar Hämitneñ kabere yanına kildelär. Ozak basıp tordılar. Zirat östendä zur tilgän äylänä, kanatların selketmi, güyä ul oçmıy, ä tın gına kanat cäyep su östendä yözä. ä cir astında Hämit yata. Gölçirä anı küz aldına kiterergä tırışa.
...Alar koyaş tübänäygäç kaytırga kuzgaldılar.
—Huş, Hämit, bez kittek,—di Gölçirä.
—Huş, äti, bez kittek,—dip kabatlıy Atlas.
Alga taba niçek yäşärgä? Avılga kaytır ide, öye yuk, elekke eşenä urmanga kaytırga telämäde. Gölçirä şuşı Podolskida yäşärgä kaldı. Monda Hämitneñ kabere, anı da yalgız kaldıru yaramas. Eşe dä avır tügel, hatın-kız eşe. Tora-bara, bälki, ulı belän ikesenä fatir birerlär.
Atlasnı yoklarga salgaç, Gölçirä täräzä yanına kilde. utırdı, ike kulı belän yañakların uçlap, şähärgä küz saldı. Tön karañgı, şähär uramnarında utlar, yırakta zur zavodlar, kaydadır paravoz sızgırta.
Şulay uyga talıp utırganda, ul üzeneñ cilkäsenä ulınıñ kulı kagılganın toydı häm kolak yanında anıñ pışıldaganın işette:
—Äni, äni!
—Närsä, ulım, nik yoklamıysıñ?
Gölçirä anı koçaklap aldı, tezlärenä utırttı. Ulınıñ yabık gäüdäse bügen bigräk tä ciñel kebek toyıldı.
—Äni, sin mine kire balalar yortına iltep birmiseñme?
Gölçirä soñgı könnärdä, kaygısına künegä barıp, yılamıy başlagan ide. Ulınıñ süzlären işätkäç, tüzmäde, üksep yılap cibärde. Balanıñ da olı kaygısı bar ikän bit! Balalar yortına kire birmässeñme, di. Gölçirä yäşlären tiz genä sörtep aldı häm yaktı yılmaep:
—Yuk, ulım, min sine berkemgä dä birmim. Sin bit minem berdän-ber yuanıçım,—dide häm Atlasnı tagın da nıgrak koçakladı, çäçlärennän übep aldı.—Añlıysıñmı, balam, minem sinnän başka berkemem dä yuk...
—Minem dä berkemem yuk, äni,—dip pışıldadı sabıy häm borılıp Gölçiräneñ muyınına sarıldı. Ul da yılıy ide.
Gölçirägä här tiyenne sanap totarga turı kilde, fatirga tülise, Atlas öçen balalar bakçasına. ämma Gölçirä akça dip tormadı, Hämitneñ keçkenä surätennän fotografiyädä zur gına portret yasattı. Portret bik matur çıktı. Hämitneñ soldatta hezmät itkän çagı, küzläre şayan yaltırıylar, irennärendä yılmayu, güyä ul ülmägän, menä şuşı räsemnän çıgıp, alar belän söyläşä, köleşä başlar sıman. Portretnı Gölçirä karavat yanına, stenaga elde. Tar bülmä kiñäyep, yaktırıp kitkändäy buldı. Tora-bara açı kaygı beraz çigenä başladı.

45
Niyäz institutnıñ öçençe kursında ukıy ide. İnstituttan bik arıp, häldän tayıp kaytıp kerde. Tulay torak bülmäseneñ işegen açıp kerü belän işektä kemder kürende.
—Häy, kaysıgız anda zaçet birep kayttı?
Bu kürşe bülmädän Niyäznıñ kurstaşı İlgiz ide.
—Min,—dide Niyäz.—min agronomiyädän zaçet birdem. İmtihannarnı aldan birep, kaytıp kitärgä cıyınam.
—Sinnän bulır! Sin bit tön yoklamıysıñ, kitap kimeräseñ. Küz yäşläre tügep, Niyäz, Niyäz, dip avız suı korıtuçı kızlarnı da kürmiseñ. Avılda söygäneñ kötäder. Ukıtuçımı? Tabibäme?
—Bäylänmä äle, İlgiz, berkemem dä yuk minem.
—Yä, yä! Aldaşma, ışanır, diseñme?
—Miña digän färeştädäy kız, mine yalgız kaldırıp, kara gürdä yata.
—Niçek, niçek? Kara gürdä?
—Äye!
—Başkaları sine sagınıp kötep, tezeleşep toralardır äle.
—Citte, İlgiz, başım avırtıp tora.
Niyäz karavatına audı, başı äylängändäy buldı, ällä İlgiz belän bu tuzga yazmagan söyläşüdän, ällä arudan anıñ küz alları karañgılanıp kitte.
Ul arada şau-gör kilep bülmädä yäşäüçe yegetlär kaytıp kerde. Bersen-berse uzdıra-uzdıra uramda, institutta bulgan vak-töyäk hällär turında zurdan kubıp söyläşä başladılar. Yäşlär, yäşellär, tormışnıñ kaymagın gına cıyarga öyrängän kavem, dip uyladı Niyäz, alarnıñ süzlären tıñlamadı. Uramga çıgıp yörep kerergä uylasa da, ul uyınnan kire kayttı, başı äylände, küzen nindider kara pärdä kaplaganday toyıldı.
Ul töne buyı sataşıp yokladı. Zaboyga töşkän imeş, kap-karangı, mañgayındagı lampası süngän, ällä kayan tıçkan küze kebek kenä ut sirpelä. Karañgılık eçennän Gölçirä kilep çıga. Ul, Niyäzga üpkäle karaş taşlap, aldadıñ, onıttıñ, ä min sine kötkän idem. Nik kilmädeñ? Nik kilmädeñ?—dip kıçkıra.
Niyäz basıtrılıp uyanıp kitte, Başı çatnap yarıla. Ul küzlären açtı, täräzädän sirpelep kergän yaktı anıñ küzlären avırttıra. Närsä soñ bu? Novosibirskida tabiplar:
"Eget, tereldeñ terelüen, ämma sak bulu kiräk, bigräk tä küzläreñä köç kitermä, sukırayuıñ bar. Baş miye travması belän şayarırga yaramıy",—digännär ide. ällä başlanamı? ällä çınnan da köç kiterdemme, dip uyladı Niyäz.
Torıp basmakçı buldı, başı äylänep, ava uk başladı, küz aldı karañgılandı. Ul mañgayına kulın kuydı, temperaturası yuk. Närsä soñ bu?
—Egetlär, torıgız, zinhar, miña ällä närsä buldı,—dide Niyäz yegetlärgä.
Şul arada anıñ karavatı yanına yegetlär kilep bastılar.
—Närsä buldı, Niyäz? Närsä buldı?
—Ber küzem bötenläy kürmi, başım äylänä.
—Damir, bar "aşıgıç yärdäm" çakır,—dide Hälim isemle eget.
Berniçä minuttan "aşıgıç yärdäm" maşinası Niyäznı hastahanägä alıp kitte.
Bette, oçtı, yukka çıktı böten plannar, dip uyladı Niyäz. Nik soñ bu dönya gel aña kire? Nik anıñ tormışı aldında sınaular kilep basa? Nik gel ütep çıkmaslık kirtälär?
Niyäznı berniçä könnän Mäskäüdäge N.N.Burdenko isemendäge neyrohirurgiyä üzägenä ozattılar.
Anda Niyäznıñ baş miyenä bik katlaulı operatsiyä yasadılar.
İyün ayında Niyäznı Mäskäü ölkäseneñ Podolsk şähärendäge fänni-tikşerenü institutına küçerdelär.

46
—Yakupova! Sine telefonga!
Gölçirä närsä uylarga da belmi telefonga yögerde.
—Kem bu?
—Yakupova kiräk.
—Min tıñlıym.
—Tiz genä balalar bakçasına kilep citegez. Ulıgız avırıy.
—Närse bulgan?
Gölçirä balalar bakçasına yögerep kilep citte. Atlas yokı bülmäsendä karavatta çalkan yata. Küzläre yomık. Keçkenä yabık bite sulgan, kararga kızganıç.
—Ni buldı minem balama? "Aşıgıç yärdäm" çakırdıgızmı?
Ul arada ak halatlı şäfkat tutaşı kilep kerde. Aşıkmadı, kabalanmadı.
—Närsä buldı balaga?
Tärbiyäçe, ike kulınıñ barmakların ber-bersenä aralaştırıp kükrägenä kuyıp, söyli başladı:
—İrtän berni dä yuk ide, köndezgä taba bitläre kıp-kızıl buldı, ülçim—temperaturası utız sigezdän artık.
—Çäy kalagı biregez!
Şäfkat tutaşı Atlasnıñ avızın cay gına açıp, tamak töben karadı häm başın selkep:
—Balada difteriyä, hastahanägä ozatıgız,—dide.
—Min anda barmıym,—dip ıñgıraştı Atlas.
—Bez anda sine tiz genä tereltäbez. Ber atna digändä yögerep yörerseñ,—dide şäfkat tutaşı aña bik yagımlı itep.
—Kiräkmi, min anda barmıym. Minem ätiyem dä hastahanädä ülde, minem üläsem kilmi.
—Ulım, alay karışma, tabiplar sine bik tiz terelterlär, äydä, üzem ozata baram,—dip pışıldadı Gölçirä.
Atlasnı fänni-tikşerenü institutınıñ balalar bülegenä saldılar.

47
Niyäz, häle ciñeläygäç, kön dä töşke aştan soñ hastahanä alleyasendäge ber eskämiyägä çıgıp utıra torgan buldı. Mondagı yükä agaçları ise aña zur läzzät birä, küzläre kürsä, ul bakçadagı maturlık belän hozurlanır ide. Şulay da, yükä isennän ul iserep kitkändäy bula. Cäyge talgın cildä yafraklar şıbırdaşuın tıñlap utıra. Kinät anıñ borınına kayın yafragı ise kilep kitkändäy buldı, kayın da bardır, ahırı, monda, dip uyladı Niyäz.
Anıñ yanına fänni-tikşerenü institutınıñ baş tabibı professor Räşit Gäräyeviç Sabirov kilep tuktadı.
—Sez monda kön da çıgasız bugay,—dide professor, häm Niyäz yanına utırdı.
Professor Niyäz belän anıñ monda küçerelüeneñ berençe könennän ük tanıştı. Tatar yegete, nindi cillär monda taşlagan? Kem ul? Barısın da soraştırdı. Niyäz barın da yäşermi söyläde. Gölçirä turında da, şahter buluı, avıl hucalıgı institutında ukuın da. ä professor üze turında söyläde.
Sabirov Tatarstannıñ ber rayonında tugan, Kazan meditsina institutın tämamlap, Älmättä hastahänädä eşlägän, annan soñ ordenaturanı Mäskäüdä ütep, ğalim däräcäsenä kütärelgän. Canı häm ruhı belän tatar bulıp kalgan. Tatarstannan tatar telendä gäcit-curnallar aldıra, halıknıñ tormışı, yazmışı öçen yanıp-köyep, uñışlarına söyenep yäşi. Ber yıl elek söygän hatını katı avırudan vafat bulgan.
Professor saf tatarça süz başladı:
—Üzebezneñ tämle, matur telebezdä söyläşik äle, Niyäz,—dide.
—Yaman häbär äytergä cıyınmıysızdır bit,—dide Niyäz hafalana töşep.
—Mine sineñ üzeñne nık totuıñ soklandıra. Köçle ruh—ul keşeneñ kanatı. Şul ruhi kanat bylganda, keşe böten avırlıklarnı ciñep çıga. Kaygı-häsrätkä dä, avırularga da baş birmi.
—Beraz baş avırtıp tora.
—Baş avırtuıgız ozaklamıy betäçäk. ä menä küzlär... Küzlärgä yärdäm itep bulmıy, bu ölkädä äle meditsina köçsez. Bezneñ ildä genä tügel, alga kitkän Könbatış illärendä dä darular, ul nerv küzänäklären almaştıru ısulları tabılmagan.
Alar ozak kına süzsez utırdılar. Härkaysınıñ üz uyları, üz häsräte alıp aşkan ide.
—Räşit abıy, gafu itegez, minem sezgä ber soravım bar. Tugan yakka kaytu turında uylaganıgız yukmı? Tatarstanda da sezneñ kebek ğalimnär kiräk bit.
Bu yäş keşeneñ küzgä bärep äytelgän soravı Räşit Gäräyeviçnı uyga kaldırdı. Äye, anda da, monda da ğalimnär kiräk.
—Sin minem iñ avırtkan ciremä kagıldıñ, Niyäz enekäş. Min bu turıda küptän baş vatam inde, bigräk tä iptäşem Galiyä vafat bulgannan soñ.
—Bu bakçada yükä genä üsäme? Kayın agaçı da barmı?
—Yukä genä.
—Mina kayın ise kilgän kebek toyıldı.
—Äye, ber genä kayın bar. Kart kayın. İnstitut binasın tözegändä ul moğciza bulıp berüze isän kalgan.
—Şul kayın yanına mine alıp barmassızmı?
Räşit Gäräyeviç Niyäznı citäkläp kayın yanına alıp kilde.
—Menä siña isen cibärep torgan kayın. Kil, kullarıñ belän totıp kara.
Niyäz ike kullap kayınga totındı häm anıñ käüsäsen kapşıy başladı, küzlärenä yäş, tamagına katı töyer tıgıldı. Ul akrın gına kulların agaç buylap şudırdı. Bu kayın aña ällä kayçannan tanışı sıman toyıldı.
—Ya, enem, min kittem, sin üzeñ yulnı tabarsıñmı?
—Tabarmın, Räşit abıy.
Niyäz kulların tagın da öskäräk şudırdı häm şulçak kulı käüsägä yabışıp üskän gömbägä barıp törtelde. Mäşkä! Gölçirä anı kayınnıñ küz yäşlärennän barlıkka kilgän gömbä dip atagan ide. Bu kayın, bu gömbä Gölçirä belän bara torgan yalandagı yalgız kayınnı iskä töşerde.
—Bu nindi moğciza soñ? ällä min sataşammı? Bu bit näq şul agaç bugay.
Niyäz kayınnı koçaklap aldı, anıñ şoma tuzına irennären tiderde, isnäde, yalap karadı. Dulkınlanudan yöräge yış-eş tipte, küzlärennän yäşlär aktı.
—Kayınkay! ällä sin bezneñ avıldagı Gölçirä belän minem mähäbbätemneñ şahitı bulgan kart kayınnıñ igezägeme? Ällä şul kayın üze monda küçep utırganmı? Moğcizamı bu, Hoday kodräteme? Sin miña ütkännäremne, Gölçirämne iske töşerü öçen monda küçendeñme? äyt, kayınım! Sin beläseñme, minem Gölçiräm küptän cir kuyınında. Sezneñ ikegez aldında da min ğayeple. Avılımnı taşlap kittem. Sine dä, kayınım, Gölçiräne dä yalgız ittem. Min ğayeple, min ğayeple.
Niyäz akıldan yazgan keşe şikelle üzaldına söylänä-söylänä kayınnı sıpırdı, annan kulların akrın gına aska taba şudırdı. Başı äylänep kitep, borın östendäge kara küzlege cirgä töşep kitte. Ul cirgä iyelep, ozak kına kapşanıp, küzlegen tabıp aldı. Kesäsennän Gölçirä çikkän kulyaulık alıp, küzlegen sörtkäläde. Kulyaulıkka törelgän, änise birgän dogalık-bötiyen sak kına törep kesäsenä kire salıp kuydı.

48
Gölçirä kön dä köndezlätep Atlas yanına kilä. Balasınıñ tamagında difteriyä tügel, ülekle angina bulgan ikän, ul inde terelep kilä. Alar hastahanä bakçasındagı eskämiyägä kilep utıralar. Essedän kaçıp, yükä külägäsendä bik ozak söyläşälär. Bala äniseneñ muyınınnan koçıp ike yak bitennän übä, irkälänä. Ana da, üz çiratında, qaderlesen nazlıy:
—Terel, tizräk, ulım. Menä siña nindi tämle cir ciläge satıp aldım. Vitaminnar siña bik kiräk.
Gölçirä yuıp, äle suı da sarkıp betmägän ciläklärne ulına kaptıra.
Şunda ul alleyaneñ karşı yagında eskämiyädä yalgız utıruçı kara küzlekle yäş keşegä iğtibar itte. Bu keşe närsäse beländer Gölçirägä Niyäznı häterlätte. Ber karadı, ikençe märtäbä tagın borılıp karadı. Ara yırak, şulay da, çäçe dä, avızı, iyäge dä näq Niyäznıkı kebek, dip uyladı Gölçirä. Azmıni dönyada ohşaş keşelär?
Kayan kilep çıksın bu urıs şähärenä Niyäz? Ul yakka bütän karamaska, yäşlektäge ütkän avır kiçereşlärne yañartmaska buldı. Läkin borılıp karamıy buldıra almadı. İnde kabat karaganda, anıñ yanına ak halatlı tabip kilep utırgan ide. Alar äkren genä nider söyläşälär. Ara yırak bulganga, Gölçirä alarnıñ süzen işetmäde.
Ul Atlasnı hastahanäneñ işegenä qadär ozattı häm, bitlärennän übep, işektän kertep cibärde.
—Ulım, irtägä şuşı vakıtta tagın kilermen, köt,—dide.

49
İyülneñ kızu köne. Yükä agaçları şau çäçäktä, alar güyä yükä tügel, sarı çäçäkle mimoza tavı. Açık täräzädän kergän bal isenä başlar äylänä. Niyäz bügen dävalanu protseduraların irtäräk alıp beterde dä, bakçaga aşıktı. Bügen aña nindider moğciza bulır tösle. Räşit Gäräyeviç aña gäcitlär häm talyan garmun alıp kilergä väğdä itkän ide. Talyan garmun! Anıñ tellärenä basıp, ber sızdırıp cibärsä, ütkän yaktı kaygısız könnäre kaytkanday bulır ide. Kayda kaldı soñ anıñ bolıtsız, gel koyaştan gına torgan könnäre? Menä näq bügenge cılı kön kebek ide ul çaklar. Avıl, mäktäp, Gölçirä, yalgız kayın. İh!..
Niyäz kön dä utıra torgan eskämiyägä kilep utırdı. Tıp-tın, yükä yafrakları bügen şıbırdamıy, fäqat tirä-yakka bal ise berkelä. Bal kortları duyını. Yükä agaçı üzenä kürä ber köy çıgarıp bertuktausız zeñläp tora. Häy, cankisäklärem! Aşıgıgız, aşıgıgız! Soñga kalmagız! Cıyıgız tabiğat birgän baylıknı, läzzätlänegez, kuandırıgız keşelärne, dip uyladı Niyäz.
Ul arada professor kilep aña sälam birde:
—Saumı, bahadir! Bal ise isertmäsen üzeñne.
—Hay, Räşit abıy, isersäñ dä gönah tügel mondıy köndä.
—Äye, Niyäz, könnär bik matur tora. Yä, gäcit ukıymmı siña, ällä garmun uynıysıñmı?
—Garmun, garmun, Räşit abıy. Sagındım garmun tavışın, barmaklarım gına müklänmägän bulsa. Biregez tizräk.
Räşit Niyäzga garmunnı tottırdı, cilkäse aşa kayışın kiderep kuydı.
—İh!..
Niyäz barmakların berniçä märtäbä garmun tellärendä biyetkäläp aldı da, kıska-kıska akkordlar birep, üze yaratkan köylärne uynap aldı. Bakçada barı Niyäz uynagan garmun tavışı gına kaldı, barı da tındı. Koşlar da, bal kortları da, kıçkırıp-kıçkırıp söyläşüçe avırular da. Annan Niyäz üze çıgargan köyne başladı:
—Yalgız kayın,
Yalgız kayın—
Yannarında gel çiräm.
Sine mäñgegä yugalttım,
Min ğayeple, Gölçiräm...
Gölçirä, ulı belän koçaklaşıp utırgan cirennän, cır tavışı işetep, sagayıp kaldı, tatarça cır, talyan garmun.
—Utırıp tor, ulım, min häzer,—dip, ulın kaldırıp, cır agılgan eskämiyä yanına kilep bastı—anıñ karşında kara küzlekle Niyäz ide.
—Niyäz! Sinme soñ bu?
Bu tavışka Niyäz utırgan cirennän kinät sikerep tordı, kulındagı garmunı ufıldap cirgä taba suzılıp töşte.
—Kem sez? Kem tavışı?
—Min bu, Gölçirä!
—Kem, kem? Kaysı Gölçirä?
—Avıldaşıñ, klasstaşıñ Gölçirä.
—Uyatıgız mine! Min sataşam bugay,—dide Niyäz açırgalanıp.
—Yuk, Niyäz, sin sataşmıysın. Sineñ aldında bik çibär yäş hatın basıp tora. Ul üzen Gölçirä dip atıy,—dide professor.
—Gölçirä ülgän, ul yuk. Ä minem Gölçirä isemle başka tanışım yuk.
—Ya, yarıy, añlaşıgız, söyläşegez, min kittem,—dide Räşit Gäräyeviç.
Gölçirä Niyäznı koçaklap aldı.
—Ni buldı siña, Niyäz?
Niyäz da Gölçiräne koçakladı.
—Gölçiräm, Gölçiräm. Sine bit min küptän bu dönyadan kitkän, dip beläm. Yuk, yuk, ışanmıym, ütersägez dä ışanmıym.
Niyäz Gölçiräneñ çäçen, mañgayın kapşadı, bitenä kulın tiderde.
—Işanmıym, kemder mine şayarta. Särimä tügelme? Särimä tagın butap yörmime mine?
—Yuk, Niyäz, bu min—sineñ berençe mähäbbäteñ—Gölçirä.
—Sineñ ülemeñ turında gäcittä dä yazgannar ide bit.
—Yalgışlık bulgandır. Işanmasañ, minem ışandırır dälilem bar. İseñdäme? Tugızınçı sıynıf. Koyı buyı. İseñdäme? Minem tırnaksız kalgan barmak...
Niyäz Gölçiräneñ kulın üz kullarına aldı, barmakların beräm-beräm totıp, anıñ tırnaksız çänçä barmagına citte.
—Gölçirä! Gälçiräm! Bu närsä bu? Kargışmı? Yalgışmı, yazmışmı? Närsä bu?
Gölçirä ulı Atlasnı çakırıp aldı. Şuşı tımızık matur köndä, tuıp-üskän cirdän meñlägän çakırımnar yırakta, ike yöräk, ike küñel cil-davılda kuptarılgan diñgez dulkınnarın häterlätte. Küpme hatirälär, küpme istäleklär diñgez töbennän kubarılıp öskä kalıktı...

Click or select a word or words to search the definition