Ural Tatarları

(tarihi yazmalar)

RAN nıñ (Rossiyskaya Akademiyä nauk) tarih häm arheologiyä institutı tikşerüläre buyınça, Uralda keşeneñ yöz meñ yıl elek yäşägänlege bilgele ikän (galim D. Racev «Mı predstaviteli Uralskoy rası»). Alarnıñ ezläre Uraldagı tau kuışlarında, mäğarälärdä tabılgan. Meñnärçä yıllar ütep, bu cirlärdä «ural rasa»sı halıkları barlıkka kilgän. Häzer bu rasaga urıslarnıñ häm tatarlarnıñ ber öleşe, şulay uk başkortlar, çuvaşlar, mari, mordva halıkları h.b. küpmeder öleşe kerä. Şulay uk älege rasaga Tönyak Ural halıkları da kertelä. Älbättä, tatar halkınıñ kübräk öleşe Yevraziyäneñ başka regionnarında urnaşkan bulgan.


Tarih belgeçläre häm ğalimnäre fikerençä, borıngı zamannarda İdel buyında, Könyak häm Urta Ural töbäklärendä küp sanlı törki, ugro-finn h.b kabilälär yäşägännär, digän fiker yäşi. Ğalimnär törki - tatar kabiläläreneñ barlıkka kilü häm üseş urınnarın kiñ Yevraziyä regionnarı dip kürsätälär. Mäsälän, yaña eraga qadär H – VII meñellıklarda mezolitik mädäni – iktisadıy söreşlär (kulturno-ekonomiçeskiye protsessı) nigezendä IV – III meñellıklarda Yevraziyä dalalarında häm bigräk tä İdel – Uralda kurgan arheologik kulturası barlıkka kilä. Anıñ «tumış» urını İdel – Cayık (Volgo-Ural) aralıgında bula. Ul vakıtta yäşägän keşelär evropeoidlar bulıp, aralarında mongoloid (laponoid) bilgeläre çagılgannarı da bula. M.N. Gerasimovnıñ obektiv tikşerenülärenä nigezlängän bu açışlar, şul vakıtlardan bügenge könnärgä qadär şuşı regionnarda yäşägän halıknıñ (törkilärneñ) antropologik yaktan üzgärmägänlegen kürsätkän (Laypanov K.T., Miziyev İ.M., 1993, 20, 25). Dimäk, İdel – Uralda yäşägän halıklar – avtohtonnar, berkem – berkayan küçenep kilmägän, häm bu 5-6 meñ yıl dävamında şulay bara. Bu tezisnı başka señderep kuyarga kiräk. Döresräge, küçep kilgän kabilälär bulgan, mäsälän bulgarlar, kıpçaklar häm başkalar, läkin alar şunda elektän yäşägän kavemnär tarafınnan assimilyatsiyälänä, yağni, telläre üzgärep, bezneñ ata-babalarıbız sostavına küçerelä kilgännär (avtor). Älbättä, bu tatarlarga şul tirälärdä yäşägän barça halıklardan da bigräk kagıla, çönki alar elek tä şul cirlärneñ hucası bulgannar, häzer dä töşep kalgannardan tügellär. Ä tarihi kitaplarda küp märtäbälär telgä alıngan baytak kavemnärneñ häzer iseme genä kalgan.


İdel - Ural zonası öçen Ananino arheologik kulturasın öyränü näticäläre dä bik möhim. Älege timer ğasırına (Celeznıy vek) nisbätle arheologik kultura Kama, Urta İdel, Vyatka häm Agıydel basseynnarında taralgan bula. Bu kultura kabiläläre cir eşkärtü, terlekçelek, sunarçılık (ohota) häm balıkçılık, metall eşkärtü (bronza, timer) belän şögıllängännär (BSE, III izd., t. 1, 572). Ananino kulturası kabilälären, ğadättä, finno – ugorlarga nisbätlilär (otnosyat). Läkin alarnıñ kiñ taralgan zonaları üz eçlärenä törkilärne häm finno – ugorlarnı kertkän skiflarnıñ yäşäü zonası häm vakıtı belän turı kilä. Ural häm İdel buyı bu vakıtta suar häm aslar, könyaktan küçkän saklar belän tulgan bula. Ä saklar – şul uk skiflarnıñ ikençe törle äyteleşe genä bit (bälki, «skif» «sak» ataması öçen ekzoetnonim bulıp hezmät itkänder, yağni, saklar skiflar sostavına kergän ber kavem bulgandır, avtor).


Yaña eranıñ IV – VII ğasırlarında Kama häm İdel buyların «İmän kiskä» arheologik kultura kabiläläre bilägän. Älbättä, traditsion tarih dairäläre, törkilär bu urınnarga IV-VII ğasırlarda gına kilgännär, häm alar küçmälär bulgan dip, bolarnı törkilärgä «birmi» häm üz süzlären isbat itü öçen tagın tarihnı üzgärtergä mataşa.


Älbättä, küçmälek borıngı törkilärneñ tormış räveşe bulgan, läkin bulgarlar häm tatarlarnıñ ber öleşe kebek cir eşkärtüçelärebez dä bulgan bit äle. Häm boları belän tegeläreneñ kontaktınnan häzerge zaman tatarları kilep çıkmagan, dip kem äytä ala? Citmäsä, küçmälek dalada yäşägän halıklarga has, ul şundagı yäşäü tehnologiyäsı. Ä Urta İdeldä häm Uraldagı urman – dalalarda küçmälek bula alganmı soñ?


Tatar tarihın Auropa häm Rusiyä tarihçıları hunnar (gunnar) häm mongollar belän dä bäylilär. Yänäse, tatarlarnıñ ata-babaları hunnar kaydadır yırak könçıgışta mongollar häm kıtay halıkları belän bergä yäşägän häm berniçä distä törle kavemnärdän torgannar. Hunnar soñrak distälägän hanlıklarga bülgälängän häm şularnıñ berse tatarlar kaveme bulgan. Läkin bu tarihnı ukıgan keşe şunı uylamıy, yözlärçä-meñnärçä yıllar Yırak Könçıgıştagı tulısınça mongoloid rasasına kerüçe halıklar belän bäyläneştä kön kürüçe tatarlar üzläre dä şundıy uk bulırga tiyeşlär ide. Läkin bez tatarlarnıñ başlıça evropeoid ikänleklären küräbez. Şuña kürä, älege oçı-oçka yalganmıy torgan tarihi uydırmalarnı niçekter tözäter öçen, häzerge tatarlar bolgarlar näsele digän teoriyä uylap çıgarılgan, dip faraz itärgä bula. Nigäder, mondıy uynı bez isäpkä bötenläy almıybız. Ä bit älege fiker tatarnıñ räsmi (ofitsial) tarihın şunduk yukka çıgara başlıy. Bezneñ fikerebezçä, tatarlar çınnan da gunnarnıñ da näsele, läkin yırak Könçıgıştagı tügel, ä Uraldagı gunnarnıkı.


Bu turıda kürenekle tarihçı ğalimebez Hadi Atlasi da menä niçek yazgan: «Aziyäneñ şimal(tönyak) häm gareb(könbatış) tarafları bik borıngı zamannan birle törki-tatar kabiläläre urnaşkan cirlär bula. Törkilär tarih ğalämenä miladidan elek ike meñ yıldan artık päyda bulıp, iñ ataklı halıklar ilä tokınışa häm katnaşa başlagannar. Bolar Tın okean ilä Ural tauları, Tönyak kotıp okeanı ilä Häzär (Kaspiy) diñgeze aralarında bulgan kiñ cirlärdä tereklek itep, kayçagında olug däülätlär täşkil itkännär... Borıngı Yunan(grek) ğalimnäreneñ kitaplarında skif iseme ilä ziker itelgän halıklar änä şul törkilärder... Borıngı yunan ğalimnäre Skifiyä yılgalarınnan Ra (Volga) ilä Uksa (Sırdärya) yılgaların sanadıkları kebi, Cayık ilä Parapamis (Ob) yılgaların da sanagannar»(H.Atlasi. «Seber tarihı»).


Şuşı uñaydan kürenekle tarihçıbız Fäüziyä Bäyrämova yazmalarınnan ber özek kiterergä dä kiräkter: anıñ yazuınça,« Monnan 2 meñ yıllar elek bu yaklarda yäşäüçelärne (Ural töbäge turında süz bara, avtor) Aziyä skifları, dip yörtkännär, borıngı grek ğalime Ptolomey alarnı «...Şärkara (İdel) yılgasınıñ argı yagınnan başlap Mongoliyä, Tibet, Kıtayga... çaklı cirlärdä» yäşilär, dip yazgan. Häzer Perm tatarları yäşägän bu territoriyälär dä zamanında Skifiyä, Turan İle, Tartariyä dip atalgan... (F.Bäyrämova. Perm tatarlarınıñ borıngı tarihı häm bügenge tormışı. 2008 yıl).» Äytep kitik, Krasnoufimsk tiräsendäge tatarlar (dürt ölkägä kerälär) Perm yäki Kungur (küñger) tatarları dip äytelälär dä inde.


Bu yaklarnıñ söyläşen häm milli mädäniyäten mahsus öyrängän ğalimä Flera hanım Bayazitova Ural töbägen tatarlarnıñ töp nigeze, dip atıy. Urıs ğalime A.A.Dmitriyevnıñ 1896 yılda Permdä basılıp çıkkan «İstoriçeskiy oçerk Permskogo kraya» kitabına nigezlänep, ul: «Kayber tarihçılar kürsätüençä, Uralda Kraskoufimsk tirälärendä elektän ük İdel bolgarlarınıñ bilämäläre bulgan, yağni bu cirlärdä tatarlarnıñ borıngı babaları yäşägän, - dip yaza. – Ural töbägenä tatarlar Kazan hanlıgı cimerelgännän soñ da küpläp küçep utıra başlagannar.» (F.S.Bayazitova. Urta Ural (Sverdlovsk ölkäse) tatarları. – Kazan, 2002, 3 bit.)


VII-VIII ğasırlarda İdel buyına Kara häm Azov diñgeze yaklarınnan törki telle bolgarlar küçep kilgän. Bolgarlar başta urındagı tatar häm ugro-finn halıkların buysındırgaç, İdel-Kama buyındagı däülät Bolgariyä (Dunay buyındagı Bolgariyä belän butamas öçen, ğalimnär mondagısın Bulgariyä dip atarga bulgannar) dip atala başlagan. Berniçä yöz yıllarça tarih kazanında kaynagannan soñ, älege halıklar tatar halkı bulıp oyışkannar.


Kürenekle ğalimnärebez bulgan ike avtornıñ süzlären dä kiterü kiräkter: «...Bolgar çorında uk, Urta İdel häm Tübän Kama tirälärendä ukmaşıp, üz däülätläreneñ nigezen korgan borıngı babalarıbız öçen Ural töbäkläre dä berkayçan da çit bulmagan. Küp kenä tarihçılarnıñ äytüenä karaganda, Ural itäkläre bik borıngı zamannardan uk tatarlarnıñ izge Vatanı bulıp sanalgan...» (G.F.Yusupova, F.Yu.Yusupov. Krasnoufim tatarları, tarih, tel, folklor. – Kazan, 2004, 4 bit.).


Tagın ber dan kazangan tarihçıbız äytüençä, bezneñ yırak ata- babalarıbıznıñ Ural taularında häm şul isäptän häzerge Perm töbägendä V ğasırga çaklı uk ataklı törki-hun citäkçese Atillanıñ ulı Dikkizneñ patşalık itüe dä bilgele, bu turıda tarih fännäre doktorı kürenekle ğalimebez Äzhär Möhämmädi menä närsä yazıp kaldırgan:


« Hunnarnıñ ataklı padişahı Atilla ülgännän soñ urtançı ulı Dikkiz häm keçe ulı İrnäk könçıgışka – töp hun cirlärenä kitep baralar. Dikkizneñ çınlap ta iskil (şular uk çigil, eskalba dip tä äytelgännär – bolar borıngı tatarlar, tübändäräk karagız. İ.Hucin), suar häm bolgar kabiläläre belän idarä itüen zamanında Perm gubernası Çardın öyäze Kerçe avılı yanında tabılgan altın yögertelgän kömeş savıtnıñ artkı yagındagı yazu dälilli. Anıñ eçtälege: «Ägär king (korol) danlı Dikkiz kılıçlasa, sak bul, gür täñresenä yulıkma!» – digän cömlädän gıybarät. Savıtnıñ uñ yagında kaban duñgızın kılıçlagan patşa räseme töşerelgän. Anıñ başına täkä mögeze räveşendä eşlängän tac, ä tac östendä koyaş suräte tora.» (Ä.Möhämmädi. «Hunnar häm turan yazmaları). Küräbez ki, tarihlarda ataklı bulgan hunnarnıñ töp cirläre – bezneñ cirlär bulgan. Yağni, hunnar, dimäk iskillär, şular uk içkillär, yağni, içki tatarlar - iskilda, eskalba, yaskolba (häzer dä Tyumen ölkäsendä yäşilär) – tatarlarnıñ borıngı ata-babaları, ä elegräk häzerge Sverdlovsk ölkäseneñ tönyagında, Tura yılgası buylarında da yäşägännär. Dimäk, borıngı skiflarnıñ törleçä atalgan tatar tokımnarı böten Uralga häm Sebergä dä cäyelgän. Alarnıñ töp öleşe İdel buyında Tatarstandadır dip äytergä bula, çönki äle VIII-IH ğasırlarda esegel-eskel-içkillärneñ bolgarlarga karşı bulgan köräştä östenlekne aluları, ä bolgarlarnıñ töp öleşe Könçıgış Evropaga küçenüläre bilgele. Şunnan soñ İdel buyında inde tatar tele töp tel bulıp kalgandır, dip äytergä nigez bar (İldus Huca»Tatar tarihı. Alternativ karaş. 2015 yıl).


«...Şulay uk bu yaklarda monnan 3, hätta 5 meñ elek yäşägän keşelärneñ şähärlek urınnarı tabılgan, ni hikmät, monda häzer dä tatarlar yäşäp yata! Äytik, İrän buylarınnan illeläp şähär häm avıl urınnarı tabılgan, Tol buyında 3 meñ yıllık Barda şähärlekläre, kimendä 1,5 meñ yıllık Aklış şähärlekläre, 2 meñ yıllık Üdik, İskir avılları urınnarı – bolar barısı da tatar isemen yörtä häm monda bügen dä tatarlar yäşi bit!


Soñrak, meñ yıllar elek, Urta Uralda yäşägän tatarlar berniçä törkem bulgan: nogay tatarları, mişärlär, kungur tatarları, içki (içkin, yağni, iskil – esegel - eskalba) tatarlar, öske bisert tatarları, öfe tatarları, gäynä tatarları h.b.


Bezneñ bulaçak Gäynä ileneñ üzägendä, Tol yılgası basseynında (Barda, Üdik, Ärcän şähärleklärendä, Çuvaşay h.b. avıllar urınnarında) yäşägän tatarlar berlege iñ zurlardan sanalgan. Anıñ üzäge bulgan Osa şähärlegendä bik küp yangan boday kaldıkları tabılgan. Anıñ 72,5 protsentı boday, 27,5 protsentı arpa. İgen çäçü öçen cir kitmän belän eşkärtelgän, uru öçen urak kullanılgan. Bolar – Uralda igençelek turında iñ borıngı mäğlümatlar.»( Ämir Fatıyhov.» Gäynä ile. –Barda»,1995)


Tagın ber zur törkem tatarlar – kungur tatarları (V.V.Sokolov häm Yı.N.Şumilov buyınça). Alar äle bu cirlär (Sılva yılgası basseynı) Altın Urdaga kergän çaklarda uk şul tirälärdä ukmaşıp yäşägän bulgannar. Soñrak yakın tirädäge 5-6 rayonga taralgannar. Bu kungur tatarların küp vakıtta perm tatarları dip tä yörtälär (D. İshakov «Perm tatarları»). Ul törkem väkilläre Perm (unber rayonda) häm öleşçä Sverdlovsk ölkälärendä yäşilär (soñgı ölkäneñ çiktäş rayonnarı-Krasnoufimsk, Ärtä, Äçit, Tübän Särge), häm şulay uk Başkortostannıñ dürt rayonında häm Çiläbe ölkäseneñ Nyazepetrovskiy rayonında Ä revolyutsiyägä qadärge administrativ-töbäk büleneşe buyınça perm tatarları Perm gubernasınıñ 4 öyäze (Perm, Osa, Küñger häm Krasnoufim) sostavına kergännär. Läkin, perm tatarları turında söyläşkändä, alarnıñ kürşeläre bulgan (kayber oçrakta ber ük avıllarda yäşägän) «başkort» dip atalgan törkem väkillären dä çittä kaldırırga yaramıy. Berençedän, alarnıñ şaktıy öleşe başkort dip elekke vakıtlarda gına atalıp yörep, häzer üzlären tatar dip isäpli. İkençedän, pasportı buyınça «başkort» dip yazılgannarı da (alar Perm ölkäseneñ Barda rayonında tuplangan) tatarlardan telläre, kultura-könküreşläre belän hiç tä ayırılmıylar. Şuña kürä bu yaklarda yäşäüçe millättäşlärebez pasport buyınça bilgelängän «millilek» (natsionalnost) turında ällä ni uylap tormıylar, elek-elektän kız birep, kız alışıp yäşägännär häm söyläşkändä ber-bersen ayırım halıkka bülep tügel, ä ike «yakka» bülep kenä söyläşälär («Barda yäisä Gäynä yagı» häm «Küñger yagı» dip).


Başkortlar turında äle 10 ğasırda Bolgar ilenä kilgän garäp ilçelegeneñ särkatibe İbn Fazlan yazıp kaldırgan. Ul alarnı Cayık yılgasınıñ başlangan urınnarında kürgän. Marsel Ähmätcanov fikere buyınça, alar IH ğasır tiräsendä bu urınga İrtış buyınnan küçep kilgännär. Häm alar ul vakıtta äle vengr telenä ohşagan ugro-fin telendä söyläşkännär. Häzerge başkort telendä söyläşü alarnıñ tatarlaşuı gına bulgan ( M. Ähmätcanov «Nugay urdası»).


Urta ğasırlarda şulay uk tatarlaşkan häm şulay uk İrtış buyınnan küçep kilgän tagın ber iştäklär törkeme tönyak tarafında Kamanıñ urta agımında yäşägän. Älege iştäklärne tarihta ostyaklar dip yazgannar. Alar tatarlar belän ber avıllarda yäşäp, alardan az ayırılıp torgannar. Tora-bara alar da tatarlaşkan. Bu urınnar häzer Perm ölkäsenä kerälär. Cayık yılgası buyındagı başkortlar belän Kama yılgasındagı iştäklärdä (ostyaklarda) nindi ohşaşlık bar soñ? Eş şunda ki, alar elek İrtış buyında bergäräk yäşägännär häm ugro-fin telendä söyläşkännär. Läkin tegeläre dä boları da törle vakıtta häm törle törki kabiläläre arasında tatarlaşkanga kürä, häzerge Başkortostanda yäşägän başkortlarnıñ tele belän Perm krayınıñ Kungur, Barda tirälärendäge tatarlarnıñ (elekke iştäklär-ostyaklarnıñ) telläre nık ayırıla. Döresen äytkändä, soñgılarınıñ bik azı gına üzlären başkortlarga (iştäk-ostyaklarga) nisbätli.


Älege ostyaklar turısında ikençe versiyä dä bar. M.Zäkiyev yazuınça, ostyaklar bötenläy İrtış buyınnan küçep kilgän halık tügel, ä bolgarlar vakıtında uk häm alar belän bergä yäki aldarak könyak tarafınnan İdel buyına häm Urta Uralga kilep eläkkän kavem. Ni öçen soñ alarnıñ ber öleşen başkort dip atıy başlagannar? Çönki 17 nçı ğasırnıñ azagında rus hakimiyäte tarafınnın Ufa öyäze (uyızd) oyıştırılgaç, şul tirälärdä yäşägän bar halık, tatarmı ul, ostyakmı, barısı da başkort dip yazılgan. Menä kaydan kilep çıkkan Barda, Krasnoufimsk tirälärendäge başkort telen belmägän başkortlar (monısı berençe säbäp). Bu turıda tagın ber ğalimneñ süzen kiterergä bula: : «Ufa öyäzeneñ könbatış häm tönyak öleşlärendä yäşäüçe çuvaşlar, tatarlar häm marilar HVII ğasırda başkort dip atalıp yörtelä başlıy» (Rahmatullin U. H. Krestyanskoyı zaseleniye Başkirii v HVII—naçale HVIII vv.).


İştäk-başkortlarnıñ ber öleşenä (İldus Huca «Tatar tarihı. Alternativ karaş» häm başka avtorlar) 10 nçı ğasırda, iskil-içkil-tatarlar belän nizagka kerü arkasında, Könçıgış Evropaga küçenep kitärgä turı kilgän, häm alar anda madyar (macar, bacgard) halkı isemen alıp, häzerge Vengriyä däüläten tözüdä katnaşkannar. Dimäk alar elek İdel-Uralda vengr telenä ohşaş teldä söyläşkän bulgannardır. Alardan kalgan urınga kilep utırgan törle halıklar şulay uk başkort, dip atala başlagannar, ä soñrak tatarlaşkannar. (M.Ähmätcanov «Nugay urdası»).


Östä äytep kitkänebezçä, İdel buyın, Könyak häm Urta Uralnı tulısınça bilägän töp tatar halkı (alar borıngı Uraldagı tatarlar häm kıpçaklar kuşıluınnan barlıkka kilgän): kıpçak, meñ, katay, tabın, kañlı, koñgırat, küñger, sön, tugız, ugız, nayman, gäräylär, kataylar, duvannar, borkıtlar, yurmatılar, börcännär, kiräyetlär häm başka kabilälärdän torgan (M.Ähmätcanov.»Nugay urdası»2002 yıl). Şulardan börcännär, gäräylär, borkıtlar, koñgıratlar, tabınnar, meñnär Krasnoufimsk töbäge tirälärendä dä urnaşkan. Şunsın äytep kitik, bolarnıñ kübesen başkort ğalimnäre başkort halıklarınıñ ata-babaları, dip isäplilär häm, şularnı kertep, başkort şäcärälären tözilär. Läkin da şul uk şäcärälärne tatar ğalimnäre (mäsälän M.Ähmätcanov h.b.) tatar halkına nisbätli. Häm monıñ belän kileşmiçä bulmıy. Ni öçen? Östä äytelgän kabilälärneñ baytagısın başkort ğalimnäre Krasnoufimsk tiräsendäge tatar avıllarındagı başkortlarga kertälär (redaktor F.H.Garipova «Koşso, Sızgi, Upey» 2016 yıl). Häm älege klannarnıñ tatar-mongol ğaskärläre safında sugışlarda katnaşkanlıkların äytälär. Monıñ döres buluı da mömkin, çınnan da M.Ähmätcanovnıñ östäräk kiterelgän tatar klannarınıñ äle Batu häm başka tatar hannar ğaskärendä zur rol uynaganlıgı äytelgän (D.M.İshakov, İ.L.İzmaylov «Etnopolitiçeskaya istoriyä tatar» 2007 yıl). Bu turıda başka avtorlar da yazıp kaldırgan. Läkin bit Batu çirüläre tatar-mongollardan torgan, ä bezneñçä, tatarlardan (İldus Huca «Tatar tarihı. Alternativ karaş»). Başkort ğalimnäre isä koşçı, sızgı, upey kabilälären häm başkalarnı başkortlar dip isbatlarga tırışa. Küräbez ki, monda ike yalgan: başta HIII-HVI ğasırlarda älege klannar tatar bulıp Aziyä häm Evropanı yaulap yörgännär, urıslarnı buysındırgannar. İkençedän, häzerge zamanda şul uk klannar inde başkort dip atala başlagannar, sugışudan tuktagannar häm şunnan soñ nugay (mangıt) tatarları sostavında Ural taularına kilep urnaşkannar (HV-HVI ğasırlarda), läkin nigäder üz tellären onıtkannar, tatar bulıp kitkännär (bolar inde bezneñ ata-babalarıbız). Kayda soñ monda borıngı zamannardan birle Uralda yäşägän başkortlar? Alar bit meñnärçä yıllar elek Altay, Urta Aziyä, İrtış buyı tirälärendä yäşäp, Ural yagına Batu tatarları belän bergä genä küçep kilgän bulgannar.


Ägär mäktäplärdä ukıta torgan başkort halkı tarihın karasak, anda tatar-mongollarnıñ başkortlarnı basıp aluları, urıslarnı izgän kebek alarnı da küp yıllar dävamında izüläre turında yazılgan. Baksañ, alar tatarlar belän bergä bulgannar ikän. Yağni, şul uk tatarlar.


Bu faktlarnı yukka çıgaru mömkin bulmagaç, häzerge zaman başkort avtorları tatar-başkort mönäsäbätläreneñ yaña kontseptsiyäsen uylap çıgaru yulına bastılar. İmeş, HH ğasırnıñ 20 nçe yıllarına qadär İdel-Uralda berdäm «törki ädäbi tel» ğamäldä bulgan. Läkin näq şul yıllarda älege halık häm anıñ tele vlastlar tarafınnan tatar häm başkort tellärenä bülengän. Alar Başkort häm Tatar respublikalarınıñ däülät tele bulıp kalgannar. Ämma tatarlarnıñ tele iske standartlarga mömkin qadär yakınlaştırılgan. Ä başkort tele itep bötenläy başka tel - böten başkort dialektları spektrın üz eçenä ala almagan könyak-könçıgıştagı başkortlarnıñ dialektı kabul itelgän (« İstoriyä başkirskih rodov. Koşso, Sızgi, Upey» Tom 18, 2016 god, str.166). Dimäk, bez çın başkort tele dip uylagan teldä bik az keşe söyläşä bulıp çıga.


Monda inde bik kiñ kolaçlı yalgan kürenä. Berençedän, başkortlarnıñ patşa yäki gubernatorlar isemenä HVIII-HIH ğasırlarda yazgan hatlarnıñ, garizalarnıñ kübesendä ahırda «...oşbu hat tatar yazuı belän yazıldı», digän iskärmä kuyılgan. Dimäk, ul vakıtlarda «berdäm törki ädäbi tel» bulmagan gına tügel, başkort halkınıñ yazma tele dä bötenläy bulmagan, häm ul räsmi mönäsäbätlärdä tatar telen dä, yazuın da kullanırga mäcbür bulgan. İkençedän, başkortlarnıñ östä äytelgän törle dialektlarınıñ bulmaganlıgı şunnan da kürenä, ataklı başkort etnolog-tarihçısı R.G. Kuzeev başkort halkınıñ ike dialektı barlıgın tanırga çakıra («Zapadnıyı başkirı». Avtor sostavitel – A.Z.Asfandiyärov 2001.36 str.) çönki äle bu vakıtta başkortnıñ ber genä dialektı bulgan bula. Häm ul başkort halkınıñ tiz räveştä ike telle buluın tanırga çakıra, yugıysä di ul, ber tellelek başkort halkınıñ azayuına häm anıñ yäşäü çikläre tarayuına kiteräçäk, dip belderä. Añlaşıla ki, bu ideya kabul itelä, häm inde başkort halkınıñ ikençe tele itep tatar tele bilgelänä. Ä inde «Koşsı...» digän kitaptagı BASSR nıñ däülät tele itep yalgış kabul itelgän dialekt turındagı häbär närsä turında söyli bulıp çıga soñ? Ul avtor BR dagı halıknıñ küpçelege söyläşkän tatar tele, «döres» başkort tele bularak Başkortostan däülät tele itep kabul itelü mömkinlegen añlata..


İnde kire borıngırak tarihka küçik. Östäräk İdel buyında däülät tözegän bolgarlar Urta Uraldagı böten kabilälärne üzlärenä buysındırgan häm Bolgar däülätenä kertkännär, didek. Bu däülät İdeldän alıp häzerge Krasnoufimsk kalası tirälärenä qadär cäyelgän bulgan. Älege şähär urınındagı avılnıñ elek Bolgarı dip atalganlıgı häzer dä bilgele. Andıy bolgar avılı Perm krayında da bar. Soñrak, tatarlar belän karşılıkka kilgän häm Batıy han ğaskärlärennän kaçıp kitkän bolgarlarnıñ ber öleşe dä Ural taularına kitep kotılgan (1236 yıl). Alar, üzläre dä törki telle bulu säbäple, şundagı tatarlar belän kuşılgannar. Ä Ural Tatariyä digän gayät zur il sostavına kertelgän, ä halkı böten Altın Urda halıkları belän bergä tatarlar isemen algan. Evropa kartalarında ul il Tatariyä (Tartariyä) dip atalgan.


Yugarıda äytelgän säbäplär arkasında Ural tatarlarınıñ tele Kazan tatarlarınıkınnan nık kına ayırılgan (F.Bayazitova. Ural tatarları). Ul söyläştä Altay, Seber, nogay häm kırım tatarları yogıntısı sizelä (D.Ramazanova. Perm tatarları). Şuña karamastan, bezneñ telebez İdel buyı tatarları tele kebek ük tatar teleneñ urta dialektına kerä.


Yavız İvan Kazannı algaç, İdel buyındagı bik küp tatarlar tagın Uralga agılgan. Ä Kazan hanlıgı İvan patşa tarafınnan sugışıp alıngaç, Uralda Nugay urdası köçäygän. Kazan häm Seber hanlıklarınıñ Uraldagı başkortlar yäşägän cirläre şuşı urdaga kergän. Ä halkı öfe häm nugay tatarları, dip atala başlagan. Nugay tatarlarınnan kalgan iñ berençe bilge – kıy dip, kıyıldap söyläşü.


Nugay ul Altın Urdanıñ ber ölkäse belän idarä itkän ämire (häzergeçä-gubernator). Soñrak ul üzeneñ yavın (armiyäsen) zuraytıp, Altın Urdadan bülenep çıgu öçen han ğaskäre belän ozak sugışlar alıp bargan.(Äytep kuyıyk, şundıy, Altın Urdanı cimerüçe ämirlär tagın bulgan: ul da bulsa Mamay häm İdegäy. Alar bulmagan bulsa, tatar ile, bälki elekkeçä zur häm köçle bulır ide, ä halkıbız urıska äylänmäs ide, ä kiresençä, borıngı zamannardagıça, urıslar tatarça söyläşer ide).


Altın Urda tarkalgaç, elekke Nugay idarä itkän cirdäge tatarlar da bülenep çıkkannar häm üzlären nugaylar digän cıyılma isem belän atıy başlagannar. 1420-30 nçı yıllarda alar İdegäyneñ ulı Nuretdin kul astında bulgannar häm Tönyak Kavkazdan alıp Könyak Uralga qadär bulgan cirlärdä yäşägännär.


1552 yılda Kazan hanlıgı, ä 1582 yılda Seber tatar hanlıgı ruslar tarafınnan alıngaç, alar arasındagı Ural cirlären Nugay Urdası üz kulına töşergän. Ul vakıtlarda nugay tatarlarınıñ cirläre Orenburg, Çiläbe, Sverdlovsk, Perm ölkälären häm başkortlar yäşägän dalalarnı da üz eçenä algan bulgan, ä tönyakta östä äytelgän Kama yılgasınıñ urtalıgına qadär suzılgan bulgan.


Rossiyä patşası Uralnı tiz genä yaulıy başlarga kurıkkan, çönki äle ul bu vakıtlarda İdel buyın da buysındırıp beterä almagan bulgan häm çit illär belän dä sugışlar alıp bargan. Şuña kürä ul Nugay Urdasın diplomatiyä häm eçke cimerü ısulların kullanıp beterergä tırışkan. Monıñ öçen aña tagın yöz yılga yakın vakıt kiräk bulgan. Bu eştä ul kalmıklarnı da faydalangan. Berniçä süz bu kalmıklar turında da äytep kitü kiräkter. Mongol telenä yakın teldä söyläşkän bu oyratlar HVI – HVII yözlärdä Baykal-Altay tirälärendä üz cirlären yugaltıp, könbatış tarafına küçkännär. Alarnıñ halık sanı zur bulgan, «70 meñ töten» (töten-gailä) sanalgan. Soñrak Ural tirälärenä küçenep, urıs patşası kotırtuına aldanıp, Uraldagı tatarlar sanın kimetüdä katnaşkannar. Soñrak patşa alarnı könyakka, Kavkaz tirälärendä tatarlarga karşı bulgan yaulauda katnaşırga cibärä. Alarga şul tirälärdäge dalada cir dä birelä.


Uralnı uñayrak yul belän üzeneke itär öçen, Rossiyä patşası häyläkär yullar saylagan: ul da bulsa, halıknı bülgäläp, ber-bere belän sugıştıru, beterü. Äle Kazan hanlıgın algaç ta tatarlar urıslarga karşı ille yıldan artık kanlı köräş alıp bargannar. Şul vakıtta patşa çinovnikları tatarlarnıñ ber öleşen çuvaş, ber öleşen kazak, yasaklı h.b. dip yazgannar. Alarnıñ törlesenä törle yasak, cir birgännär. Kaysın üzlärenä dus, ä kaysın doşman itep bilgelägännär. Şulay itep tatarlarnı ber-bere belän doşmanlaştırgannar.


Uralga kilgäç tä, rus gubernatorları üzlärenä tayanıç ezli başlagannar. Ruslar yagınnan bu eş – tatarnı bülgäli başlau bulgan. Monıñ öçen başkort kabiläläre saylap alıngan. Az gına halıkka zur itep Ufa öyäze yasap birelgän, ruslar tatar cirenä Ufa kalasın tözegännär. Moña karşı nugay tatarları ämire Irıs rus patşasına protest hatı yazgan. Läkin hatka cavap bulmagan (İ.Huca. Tatar tarihı.Alternativ karaş).


Östä äytelgänçä, tatar häm ostyak kavemnärennän başkortlar yasala başlagan.Äle aña qadär ul cirlärdä Başkortstan digän il dä bulmagan. Ul barı tik 1920 yılda gına respublika bularak barlıkka kiterelgän, alarga tatar ğalimnäre başkort tele digän yasalma älifba tözep birgännär. Bu teldä elek Cayık yılgası buyında küçenep yörgän, tatarga äylänep betä almıy kalgan başkort kabiläläre söyläşkän bulgan. Ä Uralnıñ başka urınnarında tatarnıñ törle kabiläläre yäşägän. Bu turıda Sankt-Peterburgtagı «Volnoyı Ekonomiçeskoyı obşestvo»nıñ 1803 nçe yılda çıkkan «Hozyaystvennoyı opisaniye Permskogo kraya» digän hezmätendä menä närsä diyelä: « Başkirı, civuşiye v Krasnoufimskom krayı nazıvayut sebya başkurt, govoryat na başkirskom dialekte tatarskogo yazıka i proizvodyat svoy rod ot nogayskih tatar, pokoleniyä Tarhanova, obitavşego v Bolgarskoy oblasti, kotoruyu ostavili oni, po sobstvennım ih predaniyäm, v ishode 12-go stoletiyä, poselilis v Uralskih gorah...». Bez monda äle HIH ğasırda da başkort teleneñ tatar teleneñ dialektı gına buluın küräbez (Bu bit Krasnoufimsk tatarlarına häm başkortlarına kagılışlı ışanıçlı dokument, häm anı Krasnoufimsk muzeenda sorap alıp ukırga bula).


Rossiyä Uralga kilep kergändä inde nugaylarnıñ, töp öleşe Uralda kalıp, ber öleşe könyakka küçep kitkän bulıp, alarnıñ cirlären ruslar ala başlagannar. Başkortlarga cirne küpläp, 50 desyatinalap birgännär. Alarnı härbi hezmätkä almagannar. Elekke monda torgan tatarlar kıyırsıtılgan halık bulıp kalgan. Alarnıñ kübräge tiptärlär rätenä kertelä başlagan. Läkin alar başkortbız dip yazılırga tırışkannar. İvan Groznıydan kaçıp Uralga kilgän tatarlar da başkort bulıp yazılırga omtılgannar (D.İshakov). Başkort bulıp yazılu öçen keşeneñ cire 50 desyatinadan kim bulmaska tiyeş bulgan. Şuña kürä tatarlar törle yullar belän cirlären arttırırga tırışkannar. Kazannıñ vitse-gubernatorı N. Kudryavtsev 1719 yılda Senatka yazgan hatında tatarlar, yasaklı başka halıklar salımnarın tülämäs öçen başkortlar­ga kaçalar, dip yaza (BDÜDA, 248 f., 3 tasv., 101 kitap, 457 b.). 1730 yılda Kazan gubernatorı A.P.Volınskiy 20 yıl eçendä başkortlar sanı 30-35 meñnän 100 meñgä qadär arttı, dip yazgan. Kilüçelär kübese Kazan, Temnikov, Sember (Ulyanovsk) yaklarınnan bulgannar. Rusiyä hökümäte bu Uralga küçkän tatarlarnı kire urınnarına kaytaru öçen bik zur köç tügä, läkin şulay da älläni uñışlarga ireşä almıy. Bu şunıñ öçen şulay bulgan, elek Uralda yäşägän tatarlar häm başkortlar kaçıp kilgän tatarlarnı kabul itkännär häm alarnıñ seren ezläp kilüçelärgä açmagannar..


Şul uk vakıtta Uralga ruslar da tula. Alarnıñ kaysın vlastlar küçerä, kübräge salımnan kaçıp kilälär. Tatarlar belän bergä mari, udmurtlar da küçenä. Dokumentlardan kürengänçä, elekke avıllarda tatar, mari, çuvaş digän halık yäşämägän, çönki alarnı östä äytelgänçä millätläre buyınça ayırmagannar, ä törle katlam (sosloviye) törkemnärgä bülgännär. Mäsälän, tatarnı şundıy büleneş buyınça atagannar: kazak, tiptär, başkort, morza, tarhan, laşman, meşan, çemodannıy, soldat, igençe, zäräğatçe, yomışlı, keräşen (starokreşentsı), nagaybäk häm başkalar.Mondıy ğalämät mullalar alıp bargan bala tuu tanıklıklarında kürenä. Monıñ şulay buluın, mäsälän, E. Sälahovanıñ «Bezneñ miras» curnalınıñ 2016 yılgı 12 sanında çıkkan, «Metrikada tatarnıñ ütkäne» digän yazmasında häm başka çıganaklarda küräbez.Älbättä, ber avılda, urınına häm vakıtına karap, älege törkemnärneñ dürtese - bişese bula algan. Mäsälän, bu yullarnıñ avtorınıñ tugan avılı Bişavılda gına da başkort, tiptär, küñger digän törkemnärneñ näselläre yäşi, läkin tatar digän törkem bulmagan, gärçä barısı da tatarça söyläşsälär dä. Eş şunda ki, 1917 yılga qadär Rossiyädä dokumentlarga keşeneñ milläten yazu bötenläy bulmagan. Halıknı katlam (sosloviye) buyınça atap yörtkännär. Mäsälän, ruslar - boyar, dvoryan, meşan, krestyan, kazak häm başka törkemnärgä bülengännär. Tatarlar turında äle genä äytelde.


Läkin avıllardagı ber törkem üz isemendä kalgan - başkortlar. Östä äytelgänçä, elek Cayık yılgası buyında başkortlar bulgan bit. Ahrısı, başkort iseme saklanu alarnıñ ruslarga karşı sugışmaganlıgı öçen bulgan, dilär başkortlar. Älbättä, Kazan hanına buysıngan vakıtta başkortlar tatar hanı färmanı buyınça urıslarga karşı sugışkannar. Läkin soñrak başkortlar Rusiyägä karşı sugışmagannar, üzläre teläp kergännär, digän fiker tua, gärçä bu turıda yazılgan dokument tabılmasa da. Şunsı bar, Rusiyä sostavına kergäç, başkort törkemeneñ mäğnäse alışına, ul inde millätne genä tügel, sotsial törkemne (sosloviye) kürsätä torgan isem bulgan. Bu, cirbiläüçe (votçinnik) digän törkem, östäräk äytelgänçä, başkalarga karaganda östenräk, dip belderelgän. Häzerge başkort tarihçıları bu faktnı yäşerälär, yağni, başkort digän süz millätne genä belderä dilär. Bu yazmanıñ avtorı fikere şundıy: başkort digän süz elek cirbiläüçe mäğnäsendä genä yörtelgänder, çönki borıngı kartalarda başkort digän halık kürenmi, paskateri, bacgard, mocar kebegräk kabilälär bulgan. İkençedän, elek avıllarda yäşäüçe halık turında yazganda, başkort ğalimnäre härvakıt başkort, tiptär, küñger turında yazıla. Küräbez ki, monda tiptär-millätne kürsätmi, küñger-millät tügel, ä ni öçen soñ başkort millätne kürsätergä tiyeş? Citmäsä, barısı da tatarça söyläşälär. Äle bit tatar-başkort digän süz dä aktiv kullanılışta. Monı bit tatardan «yasalgan» başkort dip añlarga bula, ä menä başkort-tatar digän süz siräk kürenä.


Läkin patşa hökümäte başkortlarga yukka ışana. 1709 yıldan başlap 1750 yıllarga qadär başkortlar tatarlar belän bergä Rossiyägä karşı 5-6 vosstaniye kütärälär. Alar monı patşa administratsiyäseneñ izüenä karşı eşlägännär. Alarnı bastıru öçen urıs cäza otryadları İdel-Ural arasındagı tatar häm başkort avıllarınıñ härbersen yandırıp, halkın cäzalap, malay yäşennän başlap ir-egetlären üterep ütkännär (V.İmamov. «Säyet batır» romanı). Döresen äytkändä, näq şul vakıtlarda urıs tatarnıñ kotın algan, gennarına qadär ütep kergän kurku salgan. «Änä urıs kilä! Urıska biräm!»-dip balalarnı kurkıtu, tatar isemnären, telen «onıtu» şunnan kalgan tügelme soñ? Menä şuşı vakıygalardan soñ Uralda «mişär» sosloviyese (katlamı) barlıkka kilgän dä inde (1798-1865 yıllar). Çönki başkortlarga (häm tatarlarga da) ışanmıy başlagan vlastlar, Uralnı üzläşterü öçen könbatış yaktan Ryazan, Kasıym, Sergaç tatarların kiterep tagın üzlärenä tayanıç eşlägännär, alarga mişär digän kuşamat takkannar (V.İmamov). Citmäsä, bik küp İdel buyı mişärläre urıs patşası izüennän häm çukındıruınnan kaçıp ta Uralga häm Sebergä kaçkannar. Läkin alar da töp halık belän kuşılıp, Ural tatarı bulıp kitkännär. Bu uñaydan äytep kitü kiräkter: mişär kuşamatı tagılgan millättäşlärebezne başkort avtorları küz dä yommıyça, alar tatarlar tügel, häm häzer inde başkortka äylänep bettelär dilär. İnde, mişärlär digän süzne oçlap kuyu yözennän äytergä kiräk: mişär dip äytelgän millättäşlärebez İdel artınnan Uralga taba HVI ğasırda uk küçä başlagan, häm azlap-azlap soñrak ta küçkän. 1920 yılda Urta Uralda 166200 mişär-tatar bulgan («İstoriyä sel i dereven Başkortostana», Ufa. 1994 g.)


İnde, kıskaça gına da bulsa da, Uralıbıznıñ tarihın yaktırtıp kitkän ğalimnär turında äytep ütü zarurdır (alarnıñ kayberläre tekstta da kiterelde.. Ural tatarları turında baytak mäğlümat kürenekle etnograf Damir İshakov kitaplarında tabarga bula. Bu turıda şulay uk Firdäves Garipova, Hadi Atlasi häm başka avtorlar çitlätep bulsa da yazalar häm yazgannar. Ğalimä D. Ramazanovanıñ, G.F.Yusupova, F.Yu.Yusupovnıñ Ural tatarlarına bagışlangan hezmäte bik kızıklı, faydalı. 2002 yılda ğalimä Flera Bayazitovanıñ «Urta Ural tatarları» digän sallı gına kitabı dönya kürde. Kürenekle yazuçıbız häm tarihçıbız F. Bäyrämova küptän tügel genä «Tatar Uralı – minem Uralım « digän hezmäten tämam itte. Şulay uk bezneñ Ural tatar häm başkortları turında tarihçılar R. G. Kuzeev, S. İ. Rudenko, N. S. Akimova, S. N. Şitova, R. 3. Yanguzin, N. A. Mäcitov h. b. hezmätlärendä mäğlümatlar tuplangan. Häzerge vakıtta Uraldagı tatar tarihın, toponimnarın öyränü öçen dä uñay şartlar tua başladı. 2002 yılda Marsel Ähmätcanovnıñ «Nugay Urdası», 2013 yılda «Tatar arheografiyäse» digän hezmätläre dönya kürde. Bu kitaplarda bik bay material tabarga bula. Rifğat Ähmätcanovnıñ «Tatar teleneñ tarihi etimologik süzlege» digän kitabı da bik faydalı.


Soñgı yıllardagı rus ğalimnärennän Ural toponimnarı, kıskaça tarihı turında iñ zur eş başkargan keşe – Ural däülät universitetı professorı, filologiyä fännäre doktorı A.K.Matveev. Älege tema buyınça anıñ berniçä kitabı çıkkan, şularnıñ iñ tulısı – «Geografiçeskiye nazvaniyä Urala» (soñgı basması 1987 yılda başkarılgan). Perm ölkäsenä karagan tarihi häbärlär häm toponimnar buyınça İ.Ya.Krivoşekov häm A.S.Krivoşekova-Gantman hezmätläre bar. Äytergä kiräk, rus ğalimnäreneñ tatar telen belmäve, alarnıñ bar eşen yukka çıgarmasa da, ul hezmätlärneñ ähämiyäten kimetä.


Şunsın da äytep ütik: Uralnıñ tarihı häm geografik atamaları östendä bik aktiv räveştä başkort ğalimnäre eşli (şulardan avtorga bilgele bulgan Ä. Äsfändiyärov («Könbatış başkortları» – rus telendä), häm alarnıñ hezmätlärennän küp mäğlümat alırga bula. Läkin, kızganıçka karşı, alarnıñ maksatı – Uraldagı barlık toponimnarnı başkortnıkı dip isbat itü. Tatarnıñ geografik atamaların gına tügel, anıñ tarihın da yukka çıgaru, tatarnı Uralda kilmeşäkkä äyländerü. Bu, Aydar Hälim, Marsel Ähmätcanov, Damir İshakov, Dörriyä Ramazanova, Fäüziyä Bäyrämova h.b. tatar ğalimnäre fikere buyınça, tatar halkı isäbenä yasalma başkortlar sanın arttırırga tırışu ğalämäte. Ni öçen ikäne añlaşıla: Başkortstan respublikasında başkortlar halıknıñ öçtän beren dä täşkil itmilär. Ä alar yartısınnan kübräk bulırga tiyeşlär, yuksa respublika ölkägä yäki guberniyägä äyländerelergä mömkin. Şuña kürä Uraldagı tatarlarnı başkortka äyländerep şundıy zur cinayät yasamıy hälläre yuk. Bu eş Başkortostan respublikası oyışkan vakıtta uk başlangan. Ul vakıtta elekke Ufa öyäze cirlärenä östäp, oşbu respublikaga baytak kına tatar cirläre kertelgän. Başkortostannıñ könbatış tarafındagı bu rayonnarnıñ tatarların häzer başkort itärgä tırışu bara häm bu inde 70 - 80 yıllar buyı eşlänep kilä (D İshakov buyınça). Alay gına da tügel, Sverdlovsk, Perm häm başka ölkädäge tatarlarnı da başkortka äyländerergä tırışalar.Mäsälän, Sverdlovsk ölkäse başkortları turında ber misal kiterik. Distä yıllar elek bu ölkädä 180 meñnän artık tatar bar ide. Şunnan soñ ölkä buyınça Ufa ğalimnäre yörde häm uñay gına tatarlarnı (Krasnoufimsk tirälärendä) başkort dip yazıp kitte. Şunnan soñ ölkädä tatarlar sanı 140 meñ tiräse kaldı. Kızganıçka karşı, mondagı tatarlarnıñ kaysı-berse bu cirlär başkort cirläre, ä bezneñ ata-babalarıbız başkort bulgan, dip ışana. Çönki mondagı hakimiyätlär dä şuşı uk safsatanı alga sörä. Bu isä tatarlarnıñ üz tarihın belmävennän genä kilep çıga.


1897 nçı yıldagı san alu buyınça, mäsälän, Krasnoufimsk öyäzendä 21809 başkort häm 14753 tatar H.b. (E.N.Şumilov «Krasnoufimskiy uyızd») bulgan. Ä 1926 nçı yılgı san aludan soñ bu öyäzdä başkort kalmagan, dip äyterlek. Tatarlar sanı küpkä artkan. Kaya bulgannar başkortlar yegerme yıl eçendä? Tatarlar başkortlarnı tatarlaştıru öçen tatarlar sanı başkortlarnıkınnan berniçä märtäbä kübräk bulırga tiyeş ide. Tel belgeçläre bu turıda yahşı belä. Läkin bit monda näq kiresençä bulgan. Ä eş şunda: 1917 yılnıñ 10 noyabrendäge dekretı belän Sovet hökümäte böten törle katlamnarnı (sosloviyelärne) yukka çıgargaç, başkort, tiptär, mişär sosloviyesenä kergän tatarlarnı kire üzläreneñ çın millätenä kertkännär. Şulay itep alar yañadan tatarga äylängän. Bu häl monda gına tügel, böten Başkortostan buyınça şulay bulgan. Bu turıda başkort ğalimnäreneñ »Zapadnıyı başkirı» (tözüçese A.Z.Äsfändiyärov) digän kitabın karau da citä.


Krasnoufimsk öyäzendäge başkortlarnıñ «yukka çıguı» belän şuşı töbäktä tanılgan krayıved (töbäkne öyränüçe) L.S.Zelentsov ta kızıksıngan. Anı yakın-tirädäge cirlärneñ başkort dip ataluı, ä başkortlarnıñ üzläreneñ bulmavı aptıratkan. Şuşı sorauga cavap ezläp, L.Zelentsov 1968 yılda Äçit rayonınıñ Gäynä avılına yünälgän. Çönki ul bu avılda berniçä başkort bulganlıgın belgän. Aña ber olı keşene kürsätkännär. «Sez başkortmı? – dip soragan ul älege babaydan.». «Yuk,-digän tegese.- Minem babam, ätiyem başkort bulgannar, çönki alarnıñ baytak kına cirläre bulgan. Ä minem cirem yuk bit, min nindi başkort bulıym di!»- dip cavap birgän ul... (Krasnoufimsk muzee. F.105, yıd.hr. 78)


Revizskaya skazkalar buyınça küp kenä tatar avıllarınıñ halkı başkort dip kürsätelgän. Başkort ğalimnäre älege başkortlarnıñ tatar bulganlıgın «belmiçä» kılana. Ä nigä soñ ul başkortlar küpçelek bula torıp tatarga äylängännär? Dimäk, alar, bulsalar da bik az bulgannar. Bu turıda M.Ähmätcanov süzläre kiterelä:


«...Televideniyedä, radioda, matbugatta, hätta tatar telle gazetlarda Başkortstandagı tatarlarga «sez borıngıda başkort bulgansız, telegezne onıtkansız», dip kabatladılar. Ä bit karasañ, dokumentlar bötenläy başkanı söyli. Mäsälän, 1761 yılgı «Revizskaya skazka» dokumentı bar. Anda Kazan belän Ufa arasındagı çama belän ike meñläp avılnıñ iseme yazılgan. Şuşı Kazan belän Ufa arasında cide genä başkort avılı bar. 900läp tatar avılı, 360ka yakın mari avılı, 60 tiräse udmurt, 20läp çuvaş avılı kürsätelä. Ber mordva avılı, ber mişär avılı da bar. Ul dokument minem kulımda.


Annan soñ ul vakıtta bu cirlärdä «başkort» digän süz bula da almıy. Uralnıñ könbatışındagı cirlär barısı da äüvälge Nogay Urdası, annan da elek Altın Urda, aña qadär Bolgar däüläteneñ cirläre bula. Anda başkortlar turında süz barmıy.


Başkortlar turında asıl häbärlär 1552 yılda barlıkka kilä. Kurbskiy äytüençä, Kamanıñ yugarı yagında Çerdın tiräsendä «Başkirskaya zemlya» digän ber cir bula. Ul cir Kazan hanlıgına buysıngan. Ul cir öçen 1467nçe yıllarda İbrahim han sugışlar alıp bargan. Kazan urıslar tarafınnan alıngaç, Nogay Urdası hakimnäre şul cirgä yañadan däğva belderälär. Şuña çıdıy almıy, başkortlar Mäskäügä üz teläkläre belän kuşılırga baralar. HVII ğasır ahırına başkortlarnıñ 888 yort bula. 1626 yılda başkortlarnıñ sanı 5000 keşe dip sanalgan. Bolar hakında 1916 yılda Ufada çıkkan «Başkirı» digän kitapta urıs etnografı yaza.


Nogay Urdası 1620 yıllarga qadär başkortlarnı bu yakka kertmi. Çönki üzeneñ kuäte bula. Şuşı yıllarda Orenbur yanında Sakmar yılgası tiräsendä Nogay Urdası tatarları arasında katı sugışlar bula. Şunda tatarlar bik küp kırıla. Nogay Urdası territoriyäse yaklauçısız yomşap kala. Alarnıñ ber öleşe Kazaqstan yagına kitä, ber öleşe Kırımga küçä, şulay taralalar.


Şulay itep, Nogay Urdasınnan buşap kalgan cirlärne üzläşterü öçen Mäskäü hökümäte, urıs voyıvodaları kilä, alar tege 888 yorttagı başkort ğailälärenä «vernıyı başkirtsı» dip bu cirlärne bülep birä başlıy. Bolarnı kürep, kalgan tatarlar da yarlıklar alıp, cir ala. Ul sosloviyegä kerü bula inde. Anıñ baştarak etnik mäğnäse bulsa da soñga taba kalmıy.


Başkort ğalimnareneñ kärt kolodasındagı iñ töp kozır inde bu älbättä. Anda çınlap ta tatar avıllarınıñ ber öleşe halkı "başkirtsı", "başkirı iz mişar", "başkirı iz teptyar", "başkirı iz çeremis" dip terkälgän. Şunı kürsätep avıznı yabarga künegep bettelär. Tirängäräk kerergä yaratmagan keşene ışandırıp uñay gına üz yaklarına audaralar inde...Ämmä tirängä kermiçä genä Mäskäüdä saklanuçı I-III Reviziyä materialların karau belän bu "dokozatelstvolar" şik astına alına başlıy. "Başkirtsı" dip yazılgan avıllar Mäskäüdägelärendä akka kara belän "tatarı" häm "çeremisı" dip yazılgan. Napolon ğaskärläre Russiyägä basıp kergäç "başkort sosloviye" väkilläre küp dip uylap, alardan 25 polk ğaskär cıyarga boyırık kilä. Läkin az sanlı votçinnik-başkortlar sanı bu tiklem ğaskär cıyarlık bulmagaç vlastlar tiptär, mişär, tömän, alatır kebek tatar avılları halıklarına "başkortlıkka" küçärgä röhsät itkän. Çönki tatar öçen bu bik otışlı närsä bulgan. "Başkort" sosloviyesında torsañ sin dimäk köçläp çukındırılmıysıñ, nalognı da kümäkläp cämgıyät belän tüliseñ, iñ möhime - cir hucası bulıp kitäseñ digän süz. Şunıñ öçen dä bu protsess massovıy töstä bargan. Misalga tatar telle Yılan volostında gına 40 avıl tatarlarınıñ "başkort" bulıp yazıluı räsmi dokumentlarda, Volkonskiylarnıñ perepiskalarında terkälep kalgan... İnde tatar telle "cir başkortları"nıñ töp yadrosına kilgändä HIH ğasırda urıs krayıvedı Kudryavtsev digän keşe "urman başkortları (Agidelneñ uñ yagı Askın, Boray, Baltaç, Mişkä, Yanaul, Täteşle, Krasnokama rayonnarı halkı) üzlären bügen dä "bolgarlar" dip yörtälär!" dip yazıp kaldırgan. Ä bolgarlar kazan tatarlarınıñ turıdan turı babaları. Tagı da çokınganda "cir başkortlarınıñ" ikençe öleşe Nugay Urdasınnan cirlären yugaltıp kilgän "nugay tatarları" bulıp çıkkanı belenä. Kazan ğalimnärennän D.Ramazanovanıñ "Formirovaniye tatarskih govorov yugo-zapadnoy Başkirii" digän kitabında da küp "başkort" avıllarınıñ kazan tatarlarınnan formalaşkanı kürenä. («Azatlık «. «Tatar milläte çüp savıtı tügel.05.08.2010»).»


Bez monda ğalim Marsel Ähmätcanovnıñ dokumentlar yärdämendä raslangan häbärlären küräbez. Anda çınnan da Başkortostan hakimnäreneñ tatar cirbiläüçelären başkort dip yazıp, käğazdä genä bulsa da başkortlar sanın arttırırga tırışuların küräbez. Läkin eş şunda ki, alar Uraldagı baytak tatarnı başkort dialektında söyläşälär, dip ışandırırga tırışalar. Çınında başkort halkınıñ üz däüläte, kartaga töşerelgän çikläre bulgan ile bulmagan. Başkort respublikası 1922 yılda oyışkan. Başta Mäskäügä häzerge Başkortostannıñ yartısın - könçıgış yagın täşkil itkän cirlärneñ kartasın iltep birgännär. Anda Ufa kalası da kermägän bulgan, çönki ul tatar cirlärendä bulgan. Ul tirälärneñ tatarları tavış kütärgäç, sovetlar hökümäte referendum ütkärep, sezne kayda telisez, şunda kerterbez dip, eşne şul kileş kaldırgannar. Şulay itep, sovet hökümäte kiläçäktä başkort häm tatar halıklarınıñ duslıgı bulmasın, alar üz mänfäğatlären taläp itep berläşä almasın öçen, şuşındıy ızgış oyıştırıp kaldırgannar.


Hörmätle ukuçı! Tatarlar üz vakıtında İrtıştan alıp, Karpat taularınaça, Urta Uraldan Kaspiy häm Kara diñgezgäçä cirlärne bilägän halık. Alar häzer dä Rossiyäneñ böten ölkälärendä, Kıtaydan başlap Rumıniyäga çaklı bulgan böten çit illärdä yäşilär. Hätta Afganstanda da 500000 meñ tatar yäşägänlege açıklandı (K.Tatar. IV sezd VKT). Ä İndostanda Pakistanda, İranda yäşäüçe tatarlarnıñ sanı açıklanmagan da äle. Ural da alarnıñ üz cirläre. Monı isbat itü bik ciñel: Uraldagı häm tagın distälägän ölkädäge yılgalar, küllär, rayonnar häm avıllar kürsätelgän nindi genä kartanı alsañ da, tatar telendä bulgan isemnär yarılıp yata. Alar ällä niçä yöz yıllar elek birelgän atamalar häm bezneñ tarihıbız turında kıçkırıp toralar.



03.06.2017 İldus Hucin

Click or select a word or words to search the definition