Üle Yılga Buyında Avıl Bar

Hikäyä

Adäm balasın bilgesezlek cälep itmi başlasa, dönyanıñ kızıgı betäder ul. Monı añlaganga tügel, kanıbız belän toygangadır, bez, avıl malayları, zurlar küzennän kaçıp, kayda da bulsa uynau yagın karıybız. Urmanga da barıp çıgabız, kolhoznıñ taşlandık terlek abzarlarına da kilep keräbez, taular arasında da yöribez, hiç yugı, ındır artına kitep, biyek arış arasında ber-berebezgä äkiyät söyläp yatabız. Kızık vakıtlar! Su buyına töşkän yuk, yılga tulıp deget aga, kazlar-ürdäklär tämam karalıp, cir mayına baştanayak batıp-çumıp yörilär, yörilär dä — tägäräşep kırılalar. Alarnıñ yärdäm sorap kıçkıruları barça terek cannı kurkuga sala, yöräklärne sagış bili. Bezneñ açu kilä. Ällä, dibez, şul cir boraulap yatuçı vışka-kalançalarnı şartlatabızmı? Niçek kenä itep şunı eşlärgä?

Köne-töne avıl östendä utlı fakellar uynıy. Öydä şäm dä yandırası yuk, tön urtasında da yap-yaktı, kaläm-däftär alıp, däres häzerlärgä dä mömkin, kızıgın gına tapmıybız. Cäy köne şul, mäktäp eşlärenä bütän vakıtta da citeşerbez äle...

Änkäy endäşä:

— Şomırtka çıpçık kungan, täm kergän mikänni?

Täräzägä kaplandım. Nindi çıpçık di ul, Gapsattar ikän, kürşe Häkimulla abzıy malayı, kultık dus.

— Kaya yögerdeñ, ulım? Çäy kaynap kilä, tamak yalgar ideñ...

— Min häzer, tiz keräm, änkäy!..

Ozaklarga ber dä telägem yuk ide. Kilep çıguga, şomırt agaçındagı Gapsattarnıñ ayagına yabıştım:

— Töş, töş, dilär siña! Miña kaldırmıysıñ bit...

Aña närsä, avızı yırık. İnde dä buyım citmäsen belä, avızına uçlap-uçlap tutıra.

Bärep üteräm dip bulmıy iç inde. Nişlätergä monı?

Gapsattar, minem gasabilangannı kürep, tagın da avızın yıra, hihıldıy, başın kaşıy. Annarı:

— Yarar alaysa,— dip, minem yanga telär-telämäs kenä sikerä.— Ölgerep citmägän äle bu, irtäräk. Eçe yäşel. Avıznı böreşterä. Yukka borçıldıñ. Menä yılga artına çıksak, vät anda, malay, Gıylmenisa apalar berär çiläk cıyıp kaytkannar!..

— Ölgermägän dip tormadıñ äle, avızıña tutırdıñ...

— Şuña üpkälädeñme? Min bolay, tämen beler öçen. Kürşe hakın öleşlädem, uñışı naçar bulmagayı dip kenä...

Bolay uk ışandırıp äytkäç, rizalaşmıyça bulmıy ide. Çäkäläşergä äzer ciremnän süreldem.

— Äydä yılga aryagına, şomırtka!

Östäldä çäy dä kötep torganga, rizalıgımnı birergä aşıkmadım.

— Ni bit... Ni... İkäü genäme? — Säbäp üze tabılıp tora tagın.— Yılga artındagı ul iske avılgamı?

— Närsä, cennärdän kurıktıñmı ällä? İseñ kitkän ikän, Garäfine dä alabız. Anıñ betiye bar, äbise yazıp birgän. Cennärgä karşı. Koyrıkların da selketä almaslar.

— Ä koyrıksız bulsalar?— Miña niçek tä anı ışandırırlık säbäp tabarga kiräk, yugıysä çäysez kalam. Kaymak, şunıñ yanına — koymak, bal. Alarga östäp änkäy prännek tä çıgarsa, bernindi cennär oyası kiräkmäs, häy, yülär, andıy niğmätlärne kaldıralar dimeni?

— Koyrıksız cennär barmı inde, ahmak süz söyliseñ. Üze koyrıksız da bulsın, cen dä... Menä äkämät!..

— Ubır inde, alaysa!

— Şulay digen anı, cen, imeş, koyrıksız, imeş...

Gapsattar aldında adäm hurlıgına kaldım. Yarıy äle änkäy çakırıp aldı. «Tiz çıgam» dip kerep şıldım. Garäfine ezli torsın. Ul arada min dä korsak tutırırga ölgerermen.

Uyım yuş kilde. Bal, may, koymak yanına kala prännege dä bar ide. Ämma çokırnıñ töbenä töşärgä, prännekkä ürelergä dä ölgermädem, Garäfineñ borın tişeklärendäge avazların da kuşıp sızgırgan tavışı işetelde. Ozak köttermi, Gapsattar üze ük kerep citär häm:

— Hasiyä apa, Yarulla çıksın äle,— dip, çäydän bülderäçäk...

— Änkäy, rähmät, tämle buldı,— diyä-diyä kuzgalıp, kesämä öç prännek tıktım da, artımnan äytelgän üget-näsıyhätlärne işekkä kısılgan hällärendä kaldırıp, kultık duslar yanına elderdem. Ayaklar yahşı maylangan tägärmäçlär tösle üzläre ük yögertä idelär. Kapkaga citäräk, Gapsattar belän mañgayga mañgay kildek.

— Sözep üteräseñ bit! — Dustım oçkan cirennän mükäläp tordı da tagın şul süzlären kabatladı.

Min kapkaga barıp sılangan idem. Gapsattarnıñ küñelen yomşartu öçen kesädän tizräk prännek çıgarıp, kulına tottırdım. Açuı onıtılıp, näfese huşlandı. Nişliseñ, koyma artındagı Garäfigä dä birergä turı kilde. Alarga iyärep, öleşemä kalgan öçençesen teşläşterä başladım.

Bezneñ yul su buyına taba, basmaga ide. Annan isän-imin çıksak, iske avılnıñ şomırt bakçasına kort bulıp töşäçäkbez!

— Karale, malay, bu yılgadan ülek ise kilä.

Ni çıksa, Garäfineñ avızınnan çıga inde ul. Telgä salınıp bargan cirebezdä şım buldık. Yılgadan çınnan da ülek ise borınıbızga kergän kebek his itelep, ukşıta başladı. Gapsattar üzeneñ borın tişeklären kapladı. Küzläre allı-artlı yörenä idelär.

— Moñda ber-ber ülgän närsä yata bulır. Dönya şuşı qadär sasımas ide.

Ämma anıñ süzlären dälilläüçe hiçnärsä kürenmäde. Yılga tiräläre tämam şärä kalgan, nik ber ülän sabagı, yafraklı agaç yäki talçıbık küzgä çalınsın.

Basma itep salıngan, kayçandır ak tuzlı kayın agaçları bulıp ta, häzer maylanıp karalgan sıgılmalı ike kirtä buylap yarnıñ ikençe yagına çıgu hätär eş ide. Ürmäläsäñ, kullar häm tez başları degetkä buyalaçak, ayak öste genä ütärmen disäñ, tayıp kitüeñ, baştübän oçuıñ bar.

Bez, uylanıp, niyätlänä almıy torganda, Gapsattar inde ikençe yakta ide. He, aña ni kıyınlıgı bar dip beläsez? Gäüdäse ciñel, mamık kebek, cil issä dä kütärep kenä ala. Yuka tänenä sılanıp torgan külmäk-çalbarları da elpä kanat tösle.

— Äydä, Yarulla! Närsädän kurkıp kaldıñ?

Çirat miña tigäç, nişlim, yaña gına şıplap tutırgan şar qadär büksämne uıp kuydım da, baş ta kaşıp tormastan alga atladım. Ämma minem kilüemne sizengän basma ayak yöreşemne toyuga uk sıgılgalap kuydı. Yılga belän çopır-çapır söyläşep aldılar. Miña inde, häveftän aman digändäy, borılıp, kaytıp kitäse genä kaldı.

— Äydä-äydä, min bu başınnan totıp toram, ayak teräp... Kurıkma! — Gapsattar ämälen tapkanday öyrätä birde: — Garäfi, sin ul oçın kara!

Basma urtasına kilep citkändä, tayıp, çaktan yıgılmıy kaldım. Yöräk cu itep, köçkä-köçkä çıgıp citkänemne üzem genä beläm.

— Nu, malay, oçsañ, negr bulası ideñ. Bäheteñ bar ikän, äle dä yarıy totıp kaldım...

Ay-yay, şulay uk mikän?

Garäfi genä çiratın ciñel uzdırdı. Yan belän vaklap-vaklap atlasa da, ciñde tagın.

Gapsattar anı da maktap kuygannan soñ, yullarıbıznı dävam ittek. Komlı tar sukmak, şaytan tayakları arasınnan ütep, şomırtlıkka taba suzılgan ide. Anda bezne taşlandık iske avılnıñ cimerek yortları, salmış muciklar kebek kıyıgayışıp basıp torgan kapka baganaları karşı alaçak. Alarga sälam birmi genä uzıp, agaç başlarına ürmäläyäçäkbez.

Könneñ esselege mañgaylarnı tirlätsä dä, tellärebezneñ süzgä därten tuktatırlık däräcädä tügel ide. Berebezdän ikençebez uzdıra-uzdıra safsata satabız. Bähäsläşep tä kitäbez. Şulay da tartkalaşuga qadär ük barıp citmädek äle. Ni disäñ dä, duslar şul bez!

Gapsattarnıñ koyrıklı cennärennän soñ minem koyrıksız diyulär hakında belgän-belmägänemnän hikmätlär söyläp taşlavım gäpkä mahirlıgı çamalı Garäfineñ telen şomarttı. Ämma arttırıbrak cibärde bulsa kiräk.

— Minem babay şuşı avıl başında bervakıt, ni, şaytannıñ üzen oçratkan bulgan. Kolakları işäkneke qadär, di... Kilä ikän bu, kilä ikän... Mañgayında ike mögeze barmak başı qadär genä çıgıp tora, dürt ayakta yöri, yonlaç, di, menä malay!.. Äye, ışanmasagız, belep torıgız. Başmakları sıyır toyagınıkı kebek ikän. Küzläre uttay yana, kıp-kızıl... Citmäsä, koyrıksız, di, üze... Äye...

Anıñ süzen Gapsattar kırt kiste.

— Andıy şaytan da bulamı?

— Nindi?

— Üzeñ äytäseñ bit, koyrıksız, diseñ.

Koyrıksızlar mäsäläsendä min «belgeç» sanalganlıktan, Garäfi, yärdäm soraganday ömetlänep, küzlären üzemä töbäde.

— Äye şul,— diyäsem genä kaldı häm şulay takıldarga da ölgerdem.

— Nu, malaylar, şıttırasız da inde sez! — Gapsattar bezdän çın mäğnäsendä kanäğat tügel ide.— Aldıybız digäç tä, bu qadär ük yaramıy ul, Hodaynı üpkälätüegez bar.

Mondıy da olı süz kultık dustıbıznıñ avızınnan çıkkaç, şım kalıp, tınnarnı kıstık. Bähästä anı ciñärlek dälillär bezdä yuk ide.

Malay çakta şulay bit, kemneñ süze östen, ul yulbaşçı bula. Häyer, ölkännär arasında da häl nisbäte üzgäçä tügel. Zurlarnıñ ğamällären bez, balalar, keçeräytep uynıybız şul.

— Menä bu agaçnıñ şomırtı peşkän kürenä. Üze ere...

Gapsattarnıñ barmagı törtkän cirgä küzlärebez töbälde.

Aldamıy, näq şulay bulırga kiräk.

Anıñ artınnan agaçka ürmälärgä ük totındık. Bu yulı min artkarak kaldım. Koymaklı çäydän şarday bulıp, señärgä ölgermägän älege dä bayagı büksäm monda da üzemne oyatka kaldırdı. Kütärelep kenä kitep bulmıy bit, çukınçık.

Kultık duslar ul arada şomırt agaçına ürmäküçtäy menep tä cittelär, min äle haman äylänäm dä kilep töşäm, tägärim dä yıgılam. Bolay oyatka kalasımnı belsäm, hiç yugı balga-mayga basım yasamagan bulır idem. Kür inde monı, yä!

Kemder artımnan yüri tartıp töşerä dä, aña kuşılıp, bütännär köläder tösle toyıldı. Garlegemnän cir tişegen ezlärgä tiyeş idem, bu yıgıluımda yak-yagıma karandım. Ni kürim, mögezle häm olı kolaklı, kızıl küzle, häşärät räveştä mañkalangan kara yonlaç tänle, äle yaña gına, yulda Garäfi söylägän şaytan miña taba kilep mataşa ide. Kotım botıma töşep citkänder, kurkuımnan çinap cibärdem. İptäşlärem ni bulganın sorarga ölgergänçe min inde alar yanına menep yabışkan idem. Añlatırga kodrätem citmäde, barmak belän genä törtep kürsättem dä ım kaktım:

— Üze...

Telenä salına-salına şomırt çüplägän Gapsattar belän Garäfi ah itte. Bezneñ kurkıp kaltıranudanmı, ällä inde üzenä can kerep örküdänme, şomırt agaçı da der-der kilä başladı. Bolay da tändä kot äsärebez kalmagan, ä tege şaytan tup-turı bezgä yakınlaşa bara, toyakları belän cirne aktara, poşkıra, tagın ällä närsälär eşli. Söylilär ide anı, şaytannan hiçkaya kaçıp kotılıp bulmıy, suga çumsañ, anı korıta, tauga mensäñ, işä, agaçka ürmäläsäñ, tamırın kayızlıy, dip. Bette başlar...

— Garäfi,— dip pışıldadı Gapsattar,— çıgar tege betiyeñne, yandır şul İblisne.

Anıñ bu süzläre mine dä añga kiterde. Äye, Garäfineñ kuyınında Korän tele belän yazılgan beti-betek bar bit. Buldı gına, şaytan berkaya da kitä almıy, häzer yanıp yukka çıgaçak.

— Yanımda tügel şul...

Garäfidän bu süzne kötmägän idek. Niçek inde alay? Haman da üze belän yörtä ide. Yuk, şayarta gına torgandır.

— Mataşma, vakıtı ul tügel, çıgar tizräk. Tiz bul inde, häzer başıbıznı aşıy bu!

Läkin bolay ürsälänüem fayda birmäde. Garäfi ışanıçnı aklamadı, hälebez artıgı belän möşkel ide.

Ul arada şaytan näq bez ürmälägän agaç töbenä kilep, nider ezlägändäy itte. Bähetebezgä dip äytimme, öskä kütärelep karamadı. Tın alırga da kurkıp, önsez kaldık. Belmim, şuşı häldä tagın küpme cansız bulır idek, yarıy äle keşe tavışları işetelde.

İrlärne kürsä, İblis kaça da kaça inde ul!

Kullarına kaysı tişek kalay lägän, kaysıları sänäk-bagor işe närsälär totkan häldä, yarsıp söyläşä-söyläşä, taşlandık yortlar artınnan ölkän keşelär kilep çıktılar. Bersendä hätta mıltık kebek äyber dä bar ide. Şaytannı kua kilüläreder mögayın? Kayçan kürep-belep ölgergännär?

Bezgä can kerde. Gapsattarnıñ da atası monda yakınlaşuçı irlär arasında bulganlıktan, kurkır urın kalmagan ide. Citmäsä, tişek lägän töplären kakkalap, şaulaşıp ta aldılar. İblis, mesken, örkede, monnan ayaklanu yagın karadı.

— Avıl yagına cibärmägez!— dip sörän saldı irlär.

Kemnärder uñga taba, kaysıları sul yakka yögereşte. Bez dä tübängä şuıştık. Vakıygadan kızık tabıp, irlärneñ artlarınnan iyärdek. Şunda maktangan kıyafät belän Garäfi äytä kuydı:

— Koyrıksız şaytan bulmıy dip bähäsläşäseñ tagın. Kürdegezme inde?

Bu süzläre Gapsattarga atalgan ide, ämma ul anı kolagına da elmäde. Beraz bargannan soñ gına:

— Kem äytte äle siña anı şaytan dip? Kürmiseñmeni, poşi bit bu!

Poşi? Çınnan da poşi mikänni?

Gomeremdä berençe tapkır tere poşi kürgänlegem säbäple bayagıdan da nıgrak tañ-gacäyep ittem.

— Äye, Yarulla, poşi bu! — dip, Gapsattar ozın näzek buyın gorur kıyafätkä kertergä telägändäy kukrayıp aldı.— Ällä şaytan dip uylagan ideñme?

— Üzeñ soñ, agaç başında!..

Ämma bu üçeklänep äytkän süzlärem anıñ beldekle kıyafätenä zıyan kitermäde, ätise dä monda bulganlıktan, min anıñ yanında çüp kenä idem. Bütän vakıtta da bik ise kitep tormıy duslarına. Şundıy inde ul bezneñ.

— Häkimulla abzıy, çınnan da bu poşimı?

Minem soravım üzenä atalganlıktan, äüväle östemä karap kuydı, annarı, äbilär äytmeşli, törek soltanında gına bulırga mömkin sanalgan gacäyep şäp borının däü uçına sıydırıp beterergä telägändäy äväläp aldı. Menä şunnan soñ yahşı tavışı yomşak kolaklarnı nıgıttı:

— Näq üze, poşi bu, Yarulla enem!

— Şundıy da häşärätme?

— Yuk, deget bazına töşkän ul! — Häkimulla abzıy mäğnäle töstä itep teş arasına min añlamagan ber urıs süzen kıstırdı.— Asılda poşilar karap tuymaslık matur bulalar. Ä monı harap itkännär. Şaşınıp, akıldan yazıp yöri. Degettän täne yanadır, biçaranıñ? Niçä könnär şulay sataşıp çaba torgandır, belgän yuk... Avılga kerep, kötügä iyärep, mallarga zıyan itmägäye dip kurkabız. Ni, balalar, monda yörmägez...

Süzen äytep betermäde, brigadir bularak, bütän irlärgä ämeren kıçkırıp, poşi artınnan aşıktırdı:

— Avıl yagına çaba bit, ni karıysız anda!

Elga aşa barganda poşi sazlı cirgä kerep battı. Häle betkänlege säbäpleder, annan çıga almadı. İrlär isä kiçkä qadär, terlekläre abzarlarına kaytarılıp yabılgançı, anı uratıp sakladılar, hämmäseneñ küzlärendä häsrät ide. Poşinıñ kızganıç häle, avılnı törle yaklap çolgagan deget hävefe karşında alar da çarasız idelär.

Zurlarnıñ köçe citmägändä bez, balalar, närsä kıra alabız soñ? Bu vakıtlardan minem añıma şul señep kaldı: yugarıdagı nindider ilämsez ber türä halıknı harap itär häm intekterer öçen cir astınnan deget çıgarta da, yılgalarga mahsus tüktertä bulsa kiräk!

Kiç iñgändä ölkännär yar buyında uçak tergezdelär. Poşinı töne buyı saklarga ide isäpläre. Bezgä genä öylärgä kaytıp kitärgä turı kilde. Şomırt aşau uyı başıbızdan da çıkkan.

İrtän uramda kultık duslarım belän oçraşkaç, iñ berençe süzem şul buldı:

— Äydägez, poşinı kürergä töşäbez!

Gapsattar minnän kölep kuydı:

— Nindi poşinı?

— Kiçäge!

— Anı yandırdılar şul inde...

— Niçek? — Min Gapsattarnıñ yakasına kilep yabıştım. Ul isä kullarımnı sıpırıp kına töşerde dä, äytep saldı:

— İşetmädeñmeni tönlä atu tavışın. Ütergännär dä, östenä keräçen sibep, ut törtkännär. Barıber rätkä keräse tügel ide inde ul.

Gapsattarnıñ monda gayıbe yuk ide. Min dä tınıçlanıp, yakındagı kapka töbenä barıp utırdım. Garäfi dä yanımnan urın aldı.

— Borçılmagız, malaylar, ıh ta itmägän. Rähmät kenä äytkänder äle!

Gapsattar şulay dide dä bit, ämma bu poşinıñ häsräte ozakka citte. Apalar-ciñgilär ul yılda urmanga ayak atlamas buldılar. Bezne dä ärämäleklärgä kerüdän, agaçlar arasında yörüdän tıydılar. Ni eşläsäk tä, küz-kolak tota idelär. İske avıl yanındagı şomırtlıkka da küñel tartmadı. Cimeşläre şul kileş koyılıp, äräm bulıp bettelär.

Yöräklärgä hävef kerep oyaladı. Nişlik, hätta urman da, bez anda barmaganlıktan, moñsulanıp, keçeräyep diyärlek kaldı. Vakıtınnan elek sargayıp, kara köz kergänçe ük yafrakların koydı. Bu — urman iyäseneñ adäm balaları kılgan ğamällärgä üpkäse, mesken balası poşi öçen häsrätlänüe ide. Anı ürtämäs öçen, avıl halkına ber-ber zıyan itmäsengä härkem saklık kürsätä ide anısı. Bälki, çınnan da, urmanga barudan tıyılıp toru, şuşı räveşle anıñ hucasınnan barçabıznıñ yarlıkau ütenüe döres ğamällärdän bulgandır?

Ämma min tagın şunı häterlim, ul yılda, ni hikmät, yullarda sorı bürelärne kürü oçrakları hakında bik yış söylädelär. Yazga çıkkaç, kötülekkä kiterelgän mallar da şaşınıp, urman eçenä kerep kitkännär. Öç kön buyına diyärlek gacizlänep, hucaları köçkä cıyıp aldı üzlären.

Bu vakıygalar isä bezne, avıl malayların, şaktıy sagayttı. Ölkännärdän kaçıp uynau ğadätebezne tämam onıtıp, keşe küze töşkän, kolagı işetkän urınnarda gına bula başladık. Yuk, bu bezneñ kurkaklıgıbızdan tügel, bälki tabiğat karşıñda adäm balalarınıñ köçsezlegen añlaudan kilä ide.

Häzer dä, bolar hakında uylasam, keşelär bu Cir şarınıkı tügel, çittän kilgännär dä, şunlıktan, yaulap aluçılar bularak, gomerläre buyına tabiğat belän yäki solıh tözep dustanä yäşärgä, yäisä köräşergä mäcbürlär. Alar inde küptän, keşe häm tabiğat, berse ikençesenä bäyle yugıysä. Ämma tabiğat, keşelärgä telägännären eşlärgä yul kuysa da, az gına yalgışuları öçen dä alarnı zur gazaplarga tarta sıman. Şulay tügelme? Ä bälki min yalgışamdır. Cir yözendä keşedän dä köçle häm kodrätle bütän can iyäse yuk tügelme soñ?! Şulay digän bulalar da bit...

Click or select a word or words to search the definition