Üksezlek

(detdom balasınıñ üze turında söylägännäre)
Olı Mäñgär balalar yortında tärbiyälänüçe sigez yäşlek İshakov Cäüdätneñ üze turında söylägännären yazıp aldı Ätnä rayonı mäğarif bülege inspektorı Näfiq Yahudin. 17 fevral, 1946 yıl.

*

- Elek Kazanda tordık ta, annan, äti belän äni ike komnat yasadılar da ber öydä, annan, äti belän äni ayırılıştılar da, ikese ike komnatta tordılar. Min äti yanında da aşıy iyem, äni yanında da aşıy iyem. Äti dä üz komnatın bikläp kuya iye aşaganda, äni dä üz komnatın bikläp kuya iye aşaganda. Min äni yagında tordım, apay belän äti bergä tordılar. Min änidä dä aşadım, annan äti çakırıp ala iye üz yagına. Aşıy torgan iyem dä, annan äni yagına çıga torgan iyem dä, annan yoklıy torgan iyem. Annan, äni kaysı vahıtnı kiçtän eşlärgä dä kitä iye. Annan, irtä belän min tora iyem dä, yaktırgaç, annan ükerep-ükerep cılıy iyem, işekne aça belmägäç. Keşelär aça iye işekne dä, kürşedäge keşelär açalar iye işekne. Annan min änine karşı alırga bara iyem. Kaysı vahıtnı äni tege baştan kayta iye, kaysı vahıtnı bu baştan kayta iye. Min karap tora iyem dä, kaysı baştan kaytsa da, yögerep bara iyem. Äni mine koçaklap ala iye dä, söyä iye arkamnan kagıp... Annan, äni belän kerep aşıy iyek tä, min uynarga çıga iyem. Apay ipigä kitä iye...

Annan, äti belän äni kaysı vahıtnı sugışalar iye. Äti äytädriye änigä, pıçak belän kadıym dip äytädriye. Äni cılap çıgıp kitädriye dä, militsionerlarga barıp äytädriye. Annan, äni barıp äytädriye dä, tege militsiyälär kilep, ätine orışıp kitälär iye dä, äni belän catıp yoklıy iyek tä, äti dä catıp yoklıy iye...

Annan ber vahıtnı min avırttım da, annan yaktırmas borın avılga kaytıp kittek tä äni belän, äti kaldı tegendä....

Äni mine kütärep bardı da, avırtkaç min şeşendem, avırtkaç min şeşendem dä, äni mine ber poyızga qadär kütärep bardı. Poyızga utırdık ta, avılga kayttık annan. Poyız bik yırak bardı da, avılga kaytıp cittek. Annan. Poyızdan töştek tä, babaylarga kittek. Bezne bargaç ta öygä alıp kermädelär. Babaylar bäräñge kazıylar iye, äni dä bäräñge kazıy başladı. Mine bäräñge sabagına utırttılar da, öyep kuygan bäräñge sabagına utırttılar da mine, min tuñam... Äni babaylarnıñ öyenä kertmäde, babaylarnıñ öye bikle iye. Annan, bez kilgäç bäräñgene az gına kazıdılar da, babaylarnıñ öyenä kerdek...

Babay bezneñ kaytkannı yaratmıy başladı. Anda az gına tordık ta, bez kvartir sorap yöri başladık avıl sovetlarınnan. Babaylar kön sayın bezne kualar, änine haman-haman tirgilär iye. Annan, ul öylärneñ keşeläre ülgän iye, bez şul öydä tora başladık. Annan kunaklarga barıp yöri başladık äni belän. Äni belän kunaklarga barıp yöri başladık ta, annan äni avırta başladı...

Annan bez äni belän urmanga çıgıp kittek. Ber apay da bezneñ belän urmanga çıktı. Äni tayakka tayangan iye. Urmanga kerdek tä, ciläklär cıyıp yördek. Annan, apay kaytıp kitte, ciläk cıydı da. Apay kaytıp kitkäç, bez, urmannıñ ber cirennän çıgıp kittek äni belän. Bez urmannı çıktık ta, urman canında ike apay urak uradriye. Annan, ul apaydan äni soradı, ällä kaysı gına avılnıñ kayda ikänen beläseñme, dide dä, tege apay, belmim dide. Belmägäç, bez ber yakka taba çıgıp kittek. Kittek tä, ozak bardık-bardık ta, ber cirgä barıp cittek. Ber cirgä barıp citkäç, äni:

- Ulım, teläsäñ nişlä, inde min üläm, - dide dä, halatın cäyep yattı. Min dä äni yanına yattım. Min dä äni yanına yattım da, äni ülde.

- Şunda üldemeni äniyeñ?

- İye, yatu belän ülde äni. Şul äni yatkan könne yuldan arbaga ügez cikkän keşelär uzdılar. Alar miña ber süz dä däşmädelär dä, min dä alarga süz dä däşmädem. Alardan bik kurıktım min, abıy... Annan, ügezlär uzıp kitkäç, kiç buldı da, koyaş bayıdı da, min yokladım. Karañgı bulgaç yokladım da, irtä belän genä uyandım, tönlä ber dä uyanmadım. Uyandım da, azrak yatkaç, ike apay kilde minem yanga. İke apay miña yul kürsätte dä, miña kabartma birde ike apay. İke apaynıñ da kabartması bar iye, alar miña sındırıp birdelär, ikese dä. Annan, tege apaylar kitkäç, min kıçkırıp cıladım da:

- Äni, mä aşarıña! – didem. Ul däşmäde. Kabartmanı irenenä kiterep kuysam da, äni ber dä aşamadı. Annan, kabartmanı üzem genä aşadım da, tege apaylar kürsätkän yul belän kittem. Artıma äylänep karasam, ber at kilä iye. Min alarnı kötep aldım. Anda ber abıy, ber apay utırıp kilä iye. Ul abıy:

- Kaya barasıñ? – dip soradı.

Min äyttem:

- Änä tegendä äniyem ülep kaldı, min känsälärgä baram, - didem.

- Äniyeñ üldemeni? – dip soradılar da, min:

- İye, änä tegendä, kürdegezme? – didem dä:

- Kürdek, - didelär. - Äydä, utır arbaga, - didelär dä, min menep utırdım...

Atka utırıp kittek tä, ber öy yanında tuktadılar alar. Min kapka töbendä utırıp tordım, alar öygä kerep kittelär...

Minem yanga çıktılar da, şul abıy belän apay, mine arbaga utırtıp, äni yanına kırga bardılar. Kilü belän, azrakkına uylap tordılar da, äydä apkitik dip, mine utırtıp tagın känsälärgä bardılar. Mine känsälär kapkasınnan kertep cibärdelär dä, üzläre kittelär.

Känsälärdän ber abıy çıgıp kilä iye. Min tiz genä yögerep bardım da:

– Abıy, äni ülde, abıy! – didem.

Ul mine tege öygä alıp kerde. Ber bülmägä kerep, minem belän söyläşte dä, ber apay kilgänçe kötärgä kuştı. Annan tege apay kilde. Ul miña ipi birde, ipineñ östenä may yaktı. Annan şul apay miña ber yazu birde dä, ikençe känsälärgä kittem. Anda barganda ike apay söyläşep tora iye kapka yanında, miña:

– Räşidä malayımı ällä sin? – dide ber apay.

– İye, - didem

Ul apay miña tiz genä aş çıgarıp birde dä, min aşadım. Annan ikebez känsälärgä kittek. Östäl yanında ber apay utıra iye. Tege minem belän kilgän apay yazunı östälgä kuymadı da, min üzem iltep kuydım yazunı östälgä. Ul apay yazunı ukıp karadı da, ikençene yazıp birde... Bezneñ änilär avılınnan ike kız bar iye, şular belän kaytıp kittem...

Annan, avılga kaytıp citkäç, persidätel abıy çıgıp kına kilä iye känsälärdän, min tiz genä yögerep bardım da, persidätel abıyga yazunı birdem. Ul ukıp karadı da, yazunı kesäsenä tıgıp kuydı:

- Bar, bezneñ öygä kerep tor, aş aşarsıñ, - dide.

Aşları peşmägän ikän. İşek töbendä genä kötep tordım. Aş peşkäç, kerttelär dä öygä, aş aşadım... Annan... Abıy, min äle genä närsä digän iyem?

- Öygä kerttelär dä, aş aşadım, - dideñ.

- Annan, kapka töbendä ber at belän arba tora iye. Ber abıy, ber apay, min utırıp, änine alırga kittek. Atka utırıp kittek tä, urmannı çıktık ta, änine ezläp yördek basuda. Askarak töşkän iyek, änine taptık.

Tege apay belän abıy töştelär arbadan, min dä töşep tordım. Änine arbaga saldılar ipläp kenä. Min dä arbanıñ artına menep utırdım. Abıy belän apay utırmadılar da, akrın gına kayttık, alar arba artınnan bardılar cäyäüläp.

Bez kaytıp citkänçe babaylar, äbilär cıyılgan iye öygä. İrtägägä qadärle dip, änine öygä kertep kuydılar da, şunda gına yattı äni. İrtägä bulgaç, zıyarat kazıp kayttılar da, änine yuıp, annan kümärgä bardılar.

Min dä bardım şunda... Annan, änine kümep kayttılar da, miña bik küp itep akça birdelär. Min ul akçanı malaylarga taratıp beterdem... Abıy! Min monda äniyemne sagınıp cılıym...

Akçalar birdelär dä, abıylar öylärenä kaytıp kittelär, babaylar da öylärenä kaytıp kittelär. Şul öydä apay belän ike kön tordık ta, keçkenä abıy da bar, min babaylarga küçtem. Babaylarda ike-öç kön tordım da, babay hat yazdı mine Kazanga iltergä abıylarga. Abıylar da hat yazdılar da, kiteregez dip, ipilär peşerdelär dä, annan mine apay Kazanga alıp kitte. Anda keçkenä apayımnı da kürdem üzemneñ.

Abıylarda tordım da ber cıl, ber kullı abıyım kilde dä avıldan, detpriyemnikka iltte mine. Min irtägä kiläm, sine ikençe detdomga iltermen, dide dä bu ber kullı abıyım, üze kilmäde. Calganlap kitte mine. Min şunda ber cäy, ber kış tordım. Min anda toz aşadım da, aşıysı kilgäç – anda aşarga bik az iye – toz aşadım da, su eçtem bik küp itep. Annan min şeşendem. İzolyatorda yattım. Tagın toz aşap, su eçep şeşendem dä, tagın izolyatorga yattım. Bik küp yattım da monısında, çıkmadım inde. Miña ber kiyez itek birep, östemä kiyerttelär dä, bolniska alıp kittelär. Bolniska barıp citkäç, ike telogreyka birde dä, tege mine alıp kilgän apay – ul urıs iye – annan min doktor apay yanına bardım. Äy min cılıym: kilgändä ayakka kiyez itek kenä buldı da, kulga da bulmadı, min tuñgan iyem.

Tege apay doktor apaydan ber yazu gına aldı da, mine öskä alıp mende. Anda yuındırdılar. Ul vakıtta miña eçke külmäklärne genä kiyenderdelär dä, avırular yanına iltep yatkırdılar. Bu vakıtta inde alar ipi algannar iye. Miña mayga yagıp ipi, bolamık alıp kerde mine yuındırgan apay. Anı, ul apaynı Nataşa dip yörilär iye. Anda zurlarga maysız gına ipi, minem kebek keçkenälärgä maylı ipi birälär ikän.

Bolnista yattım da bik ozak, terelgäçten mine alıp kayttılar detpriyemnikka. Anda az gına tordık ta, bezne monda alıp kildelär. Kilgäç, menä şuşı bülmädä tordık, ä bu apay – detdom direktorı apay – änä tege kürşe bülmädä tora iye ul vakıtta.

- Annan soñ?

- Annan soñ, bette inde abıy.

- Monda kayvakıtta kildegez soñ?

- Monda bäräñge algan vahıtnı kildek... Abıy, min monda kilgäç, balalardan kurıktım, kaynarlar dip. Monda bik yahşı. Apaylar da äybät, tamagım da tuya monda. Tuymasañ, aşnı tagı östäp salalar. Detpriyemnikta tamak ber dä tuymıy iye. Anda az aşatalar, anı da zur malaylar tartıp alıp aşıylar iye, birmäsäñ kıynıylar...

- Alaysa, Mäñgär detdomına kilgäç, siña yahşı bulgan ikän?

- İye, abıy, monda kilgäç rähät bulıp kitte...

- Ä ätiyeñ kayda soñ sineñ häzer?

- Ätime? Äti sugışta. Äti äytte, ulım, dide, sine öygä alıp kaytırmın, dide, isän bulsam, dide, sugışka kitkän vahıtta... Keçkenä apay, iñ keteki apay, bezneñ işek aldındagı öydä tora. Äti sugışka kitkän vahıtta, änigä belendermiçä genä öyne satıp kitte... Äti kitkännän birle monda kilgänçe ber hat algan iyem, şunnan başka yuk. Ätine anı ber yılga dip cibärgännär iye sugışka, ber yıl gına bulmadı inde...

1946 yıl