Ubır Küle

(macaralı hikäyä)
Urman alanındagı ul kül bik säyer barlıkka kilä. Kayçandır anıñ urınında kuyı çıtırmanlıklı şomlı uysulık bulgan. Hättä avılnıñ iñ çaya, iñ kıyu hatın-kızları da anda kura ciläge, balan ezläp töşmägän, yanınnan çitlätep ütärgä tırışkan. Ber yaznı ul su belän tula. Kışın kar küp yaugaç, avıl halkı gacäplänmi, ämma cäy buyına su kimemi. Kül östendä koşlar da oçmıy, kır ürdäkläre dä yözmi, balık çupıldaganı da işetelmi – kara tınlık. Halık aña Ubır küle dip isem birä.

Kemneñ başına berençe kilgänder, Nail belän Kamil änä şul külgä säyähät kılırga buldılar.

-Kül hätle küldä balık bulmaska mömkin tügel!-dip yarıp saldı Nail.

-Üzebez buyı çurtannar yözep yöri torgandır äle! Vät malaylarnı şakkattırırga! –dip utka yalkın östäde Kamil.

Abıylı-enele alar kaladan avılga äbilärenä cäyge kanikulga kayttılar. Araları ike yäş kenä bulganlıktan, kayda barsalar da – gel bergä. Nailgä bıyıl 14 yäş, Kamilgä 12 yäş tuldı. Ällä nindi hätär sugış, fantastik kinolar karap üskän kıyu malaylarnı nindider urman küle genä kurkıta häm niyätlärennän tıya almıy ide. Kemnän sorama, bar da cenle urın ul, di, ä üzläre täğaen genä ber ni dä añlata almıylar. "Kızık, - dip uyladı malaylar, -nindi koyrıklı cennär yöri ikän anda?"

Kaya cıyınganlıkların berkemgä dä äytmädälär. Äbise belep alsa, işekkä arkılı yataçak, ämma kül buyına yakın cibärmäyäçäk.

Tañ belän balıknıñ yahşı çirtkänen çamalap, alar küzgä yaktılık elener-elenmäs, kiçtän äzerläp kuygan ryukzakların alıp, säfär kuzgaldılar.

Avıl tatlı yokıda izräp kaldı. Urman yırak tügel, bäräñge bakçaları artına terälep ük tora diyärlek. Yüeş çıklı ülänne yırıp, kuaklarda posıp utıruçı koşlarnı siskänderep, alar tup-turı Ubır külenä kilep çıktılar. Nailneñ hätere yahşı, malaylar belän ber-ike tapkır gına barsa da, yulnı onıtmagan. Tik alar tagın ber närsäne belmilär ide äle: urmanda adaşkannarnı da nindider sihri cep belän kül üz yarına tartıp kiterä.

Tınlıknı bozarga telämiçä, malaylar pışıldap kına söyläşte. Utırıp tamak yalgap aldılar. Äbise salgan kümäç belän peşkän yomırka häm salkın çäy bik yarap kuydı üze.

Karmaklarga cimne aldan äzerlädelär: borçak şıttırdılar, ul gına citmäsä dip, seläüçenen dä cıydılar.

Nail ozın kipkän agaç botagı belän kül tiränlegen ülçäp aldı – yar kırında uk kolga buyı citmäslek ide.

-Uhu! Bigräk tirän, ahrı!

Kamil abıysı ülçäşterep, äzerlänep yörgän arada suga borçak sibep, karmagın salıp ta ölgerde.

Balık nikter çirtmäde. Malaylarnıñ tämam käyefe kitä, ömetläre özelä başlagan ide. Şulçak Kamilneñ karmagın astan kemder sak kına tartıp kuydı. Häräkät sizep, malayga can kerde, ul abıysı yagına borılıp avızın yırdı. Tälkäveç ber-ike selkende dä, tagın häräkätsez kaldı. Kamil caylap utırıym dip borılgan arada, karmak tagın kisäk tartıldı häm çak suga ıçkınıp kitmäde. Ul karmak sabın totıp ölgerde, ämma astan tagın köç belän tarttılar. Kamil iñ olı balık kapkanın çamalap, can-färmanga karmaknı yarga söyri başladı. Su astındagı can iyäseneñ bolay gına bireşergä isäbe yuk ide bugay, ike arada tartış başlandı. Balıkka üzeneñ genä köçe citmäsen añlap, malay abıysın yärdämgä çakırdı. Nail belän ikäüläp tartsalar da, su eçendä balık bärgälänä, öskä çıgası kilmi, haman karmaknı aska söyri ide.

-Ällä ıçkındırıykmı?-dide Nail.

-Sin närsä, ber ıçkınsa, mäñge kabat kapmayaçak! Nıgrak tot!-dip kıçkırganın sizmi dä kaldı Kamil.

Şulçak öskä dulkın kütärelde, malaylar anı-monı abaylap ölgergänçe, alarnı üz koçagına alıp, su töbenä alıp kitte.

Kamil belän Nail añlarına kilgändä mäğarä eçendä taşlıkta yatalar ide. Sürän yaktılıkta alar tirä-yünne nıklap küzätä dä almadılar.

-Kara, sudan korı çıkkan, digän äytemne işetkän bar ide, ämma üzebez kül tikle külgä çumıp, tamçı da çılanmadık disäñ, beräü dä ışanmıy, -dide Kamil külmäk-çalbarın totıp bik aptırap.

-Kayda eläktek ikän bez? –Nail kurkaklardan tügel tügelen, şulay da bu karañgılık bik şomlandıra ide.

-Küräseñme, yaktılık kıya başınnan töşä, bezgä niçek tä şunda menärgä kiräk!- dide enese öskä taba ımlap. –Balık bezne kül töbendäge mäğarägä alıp töşkän, ahrı. Nu köçle ide, şaytan!

Alar kıyaga taba atlagannar gına ide, karşılarında kap-kara kiyemle ädämi zatlar päyda buldı. Malaylar kurkudan önsez-telsez kaldılar. Fantastik kinolardagı kara köçlärne häterlätä ide bu keşelär.

-Sezgä anda barırga tıyıla!-dide iñ alda torganı. Annan kulı belän arttagılarga ämer birde. Tegelär malaylarnı taş sukmaktan mäğarä eçenä karañgılıkka alıp kerep kittelär.

Küzlär karañgıda başta berni şäylämäde, annan bara torgaç, sarı yaktılık sibelä töşte. Malaylar baskıçlar buylap haman sayın askarak töştelär. Menä alarnı biyek taş kapka yanına alıp kildelär. Ul üzennän üze açıldı. Eçtä yaktırak ide, ämma bu cirdäge koyaş yaktılıgı tügel, tönge uçak utına ohşıy töşkän. Kemnärneñder ıñgıraşkanı, gazaplı tavışları işetelä. Bu yaktılıknıñ kaydan kilgänen kürgäç, malaylarnı çın-çınlap kurku biläp aldı. Tau kuışında oçkınnarın çäçep ut küle kaynap utıra. Tavış ta şuşı ut eçennän çıga ide. Yar kırında tüzä almaslık kaynar. Alar yalgış tägäräp töşep kitmäs öçen bu äfätle cirne taş stenalarga sıyına töşebräk uzdılar.

Kamil belän Nail haman da kayda eläkännären töşenmi idelär äle. Nihayät, malaylarnı ber bülmägä alıp kerep, tuktalırga, şuşında kötärgä kuştılar. Säyer yaktılık küzlären avırttıra uk başladı. Nindider naçar töş kürgän kebek, alarnıñ uyanası, küzlären açıp, yaktı dönyanı küräse kilä başladı. Şul vakıt bülmädä ozın kara kiyemnän, kara sakaldan ber kart päyda buldı.

-Huş, olannar! Min sezne bik ozak köttem, -dide ul kalın tavışı belän.

-Bez kayda, sez kemnär? –dip tezep kitte Kamil belän Nail soraularnı ber-ber artlı.

-Sez – cide kat cir astı bilämälärendä, kara ruhlar ilendä.

Malaylar berni añlamıy kartnıñ söylägännären tañ kalıp tıñlap tordılar.

-Bu dönya öç ülçämgä bülengän: kük, cir öste häm cir astına. Keşe cirdä tua, gomer itä häm menä anıñ soñgı säğate suga. İman belän, yahşılık kılıp yäşägännärneñ canı kükkä aşa, ä gönahlı zatlarnıkı – Cir astına Cähannämgä kitä. Cähännäm utında yangan cannarnıñ tavışların işetkänsezder. Sirat küperen ütä almagannar öçen cide katta cide törle cäza karalgan.

-Bezneñ nindi gönahlarıbız bar?-dide malaylar beravızdan.

-Dönyada gönahsız ber genä ädam zatı da yuk. Könçelek, ugrılık, talaş, sugış – keşelärneñ başına citä torgan iñ yaman ğamällär. Keşelär gazaplarnı üzlärenä üzläre uylap taba. Ni çäçsäñ, şunı urırsıñ!–dip dävam itte kart. - Cähannämnän cir östenä yulıbız urmandagı uysulık aşa ide. Bez tönnären cir östenä çıgabız. Keşelärne azındırıp, yavızlık taratıp yörisez, dip küktäge ilahi yaktı köçlär bezgä karşı kildelär, bu yulnı ber yazda su belän tutırdılar, tişegen tomalap kuydılar. Ul tişekne här tön ilämsez zur cäyen balıgı üzeneñ gäüdäse belän yatıp saklıy ide. Moña qadär külgä berkemneñ dä balık totarga yäki su keregä kilgäne bulmadı. Biçara cäyen, koyaş kütärelgänçe tüzmäde, sezneñ cimgä aldanıp, tişekne saksız kaldırdı. Bezgä tagın cir östenä yul açıldı!

-Äkiyät! –dip kölep kuydı Kamil. Ul haman üzen töş kürä dip uylıy ide.

-Yarıy, bez sezne kotkardık, inde sez bezne cir östenä çıgarıp kuyıgız, -dip häylä kormakçı buldı Nail.

-Bezneñ dönyalıkta yahşılıkka yahşılık belän cavap kaytaru yuk. Cähannämgä eläkkän keşegä öskä yul yabık, -dip kırt kiste kart.– Biregä eläkkänsez ikän, dimäk Sez – gönahlı! Ölkännär süzen tıñlamıy, külgä nik kildegez? Sezneñ yäşäü säğatläregez sanaulı gına kaldı. Koyaş bayu belän sorau alırga Gazrail üze kiläçäk.

-Dimäk, bez ülmägän, bez isän!

Malaylar monısına da bik şat ide. Cäyen kön ozın, kiçkä qadär ni dä bulsa uylap tabırga tırışırlar. Niçek kenä bulmasın, alar cir östenä çıgarga, hataların tözätergä tiyeş.

Taş divarda şaktıy utırıldı. Kara ruhlar malaylarnı yalgızların gına kaldırıp yukka çıktılar.

-İh, ryukzak ta yuk içmasam! Tamak yalgap algan bulır idek, -dip özgälände Nail.

-Ura!-dip kıçkırıp cibärde Kamil isenä kilep. –Yäşibez! Yäşibez! Minem kesädä şıtkan borçak bar bit!

Ul balıklarga cimgä digän borçaknı su östenä sipkännän soñ, berazın kesäsenä tıgıp kuygan ide.

-Borçak ta tämle bula ikän karınıñ açsa, -dip köleştelär. Alarga köç kerep kitte.

-Äydä, tik yatarga yaramıy, berär çıgu yulın tabarga kiräk, -dip abıysı stenalarnı karaştıra başladı. Kapşıy torgaç, bersendä keşe sıyarlık yarık taptı. –Tiz bul, monda kil, ni bulsa da bulır, äydä, şuşı yarıktan kerep kitep karıyk.

Alar tar yarık aşa bardılar da bardılar. Alda sargılt yaktılık kürende.

-Çıktık bugay!-dip şatlanırga ölgärmädelär, allarında ut kaynap torgan tirän kazan kürep, aptıraşta kaldılar.

-Häyläkärlär!-dide Nail, -yulnı Cähannämnärenä yüri açık kaldırgannar. Yuk, bez dä töşep kalgannardan tügel!

Ul stena buylap öskä ürmälärgä täqdim itte. Bıyıl kış alpinizm tügärägenä yazılıp, şaktıy künekmälär alıp ölgergän ide malaylar. Menä täcribä tuplar vakıt suktı.

Tirläp-peşep öskä kütäreldelär. Ämma biredä tagın tupıykka eläktelär. Yugarıda döm karañgı ide. Şulay da yäşäü teläge köçleräk bulıp çıktı, malaylar töşenkelekkä birelmädelär, stenanı kapşap, tagın ber tişek taptılar. Anısı arkılıga ide. Şuışıp kına barırlık tar tişek.

-Sizäseñme, biredäge taş astagıga karaganda küpkä salkınça, dimäk bez ut kazanınnan yıraklaştık, cir östenä yakınaydık, -dip enesen şatlandırası kilde Nailneñ.

Kamil üzen çın batırlarça tottı. Cir östendä bulsa, şıñşıgan, kirelängän, bu qadär gazaplarga tüzmägän dä bulır ide, bälki. Monda abıysınıñ här süzen karusız ütäde, anıñ ışanıçlı tavışınnan köç aldı.

Şuışa torgaç, tezläre,tersäkläre sıdırılıp-suyılıp bette. "Oçı gına bulsa yarar ide!-dip teläde Nail küñelennän.

Borınga cir havası kilep bärelde. Malaylarga köç kerep kitte, alar avırtuların da onıtıp, kızurak şuışırga totındılar. Menä, nihayät, tişekneñ oçına kilep çıktılar. Ämma alar haman cir astında idelär äle. Yugarıdan koyaş yaktısı sibelä.

-Koş bulsañ, oçıp menär ideñ dä, kanatlar da, hätta bau da yuk, inde ni eşlibez?-dide Kamil yılamsırap. Anıñ cir östeneñ şulkadär yakınlıgınnan häm anda menü çarasızlıgınnan küñele tuldı.

-Küz yäşeñne genä tügä kürmä, yäme!-dip kırıs kına däşte abıysı. Ul üze dä yılap cibärerlek häldä ide, läkin enesenä yomşaklıgın kürsätergä yaramıy. Kulındagı säğatenä küz saldı. –Bezneñ äle tagın vakıtıbız bar, koyaş batkançı närsä dä bulsa uylap tabarbız.

Keçkenä genä mäydançıkta alar arkaların teräşep, çügäläp utırdılar.

-Sin monnan çıga aluıña çınnan da ışanasıñmı?-dip soradı Kamil abıysınnan.

-Ägär bezne cir astına alıp töşärdäy moğciza bulgan ikän, kire alıp çıgardayı da bulırga tiyeş!-dide Nail.

-İsän-sau çıksak, min ber kayçan da yalgan süz söylämäskä, äti-änigä karşı äytmäskä, iptäşläremne kıyırsıtmaska väğdä biräm.

-Minem belän dä sugışmayaçaksıñmı? –dip kölde abıysı.

-Yuk, -dide Kamil ber dä şayartası kilmiçä.

Malaylar şulay äkren genä söyläşä torgaç, yokımsırap kittelär. Tännärenä salkın dulkın kagıludan küzlären açtılar. Stena yagında karañgıda aksıl şäülä kürep, tännäre buylap ut yögerde.

-Çü, kurıkmagız, -dide can iyäse eçke tavış belän, -min sezgä zıyan salmam, ägär dä gozeremne ütärgä väğdä birsägez, cir östenä çıgarga bulışırmın.

-Nindi gozer soñ ul?-dide malaylar.

-Min kara ruh tügel, bügen irtän ike törkem arasında atışta ülgän keşeneñ canımın. Cirdä ğailäm kaldı. Doşman yaknıñ başkisäre alarnı üteräçäk, ber gönahsızga sabıylarımnıñ, hatınımnıñ gomere özeläçäk. İrtägä kiçen alar zur operatsiyä ütkärergä cıyınalar – üzäk bazarnı şartlatırga. Sez öskä çıkkaç şul başkisärneñ kayda yäşerengänlegen min äytkän adres buyınça militsiyägä häbär itärgä tiyeşsez. Väğdä biräsezme?

-Biräbez, biräbez, -dide malaylar bertavıştan.

-Sez şuşı eşne ütämi torıp, cir astı tişege yabılmayaçak. Väğdä – iman! İman totmagan keşegä yul – Cähannämgä. Koyaş bayıgançı ölgeregez, yuksa kara ruhlar uyanıp, üzegezne ezli çıgaçak!

-İpider!-dip ant eçte malaylar.

-Häzer min sezne sihri köç belän mäğarädän çıgaram. Kalganı sezgä bäyle. Kül yarında bik olı taş bulır, şunı aska tägärätep cibärergä kiräk. Ämma eşegez ütälmi torıp, anı urınınnan kuzgata almayaçaksız. Eşegez barıp çıksa, sezgä izge köçlär üzläre yärdäm itäçäk häm taş kara ruhlar yulın tomalayaçak.

Malaylar küz açıp yomgançı cir östenä çıktılar. Uysulıktan lämgä bata-çuma alanlıkka kütäreldelär. Ryukzakları üz urında ide. Nail kesä telefonın ezläp taptı häm "02" gä şaltırattı.

Militsiyädä malaylarnıñ süzlärenä ışanasıları kilmäde. İsem-familiyälären, adresların sorap intekterdelär.

-Abıy, zinhar yärdäm itegez, bezneñ gomer sezneñ şul başkisärne totu-tomauga bäyle! –dip yılamsırap yalvardı Nail.

-Karagız anı, yalgan informatsiyä birsägez, telefon nomerıgız buyınça ezläp tabaçakbız!-dip yanagan itte militsiyä decurnıyı.

Malaylarga kötärgä genä kaldı. Koyaş ofıkka yakınlaşıp kilä. Militsiyä ölgeräme, yukmı? Alar kayın töbenä suzılıp yattılar. Üzläreneñ küzläre – koyaşta. "Tuktap tor inde, zinhar, aşıkma!" –dip yalvaralar. Ä koyaş, üç itkändäy, haman sayın tübängäräk tägäri. Menä cirgä dä orındı. Nurları tonıklanıp, alsulanıp kaldı.

Ömetläre özelde digändä, Nailneñ telefonı çelteräde.

-Molodtsı, yegetlär! Aldamagansız, näq sez äytkän urında küptän ezlägän keşebezne kulga aldık. Monıñ öçen sezgä rähmät tiyeş!-dide militsioner.

Egetlär kalganın tıñlap ta betermädälär, zur taşka atıldılar. Taşnıñ başta kuzgalası kilmäde. Annarı, hak ta, nindider säyer köç belän urınınnan ciñel genä kubarıldı da, näq çokır östenä tägäräp barıp töşte.

-Ura!-dip sikereşep koçaklaştılar.

Bu kurkınıç urınnan tizräk kotılırga teläp, avılga taba yögerdelär. Äbise onıklarınıñ kıyafäten kürep, çak yıgılmadı. Ämma malaylarnıñ aña añlatıp torırlık hälläre kalmagan ide. Pıçrangan kiyemnären salıp, tännären koyaşta cılıngan su belän yudılar da, çolanga kerep yomşak tüşäklärenä audılar. Alarnı Gazrail üze kiläsä dä, uyata almas ide.

Aznakay, iyül, 2004 yıl.

Click or select a word or words to search the definition