Tıkrık

(povest)
I bülek. Säğadät

Möhlisä karçık işek kakkan tavışka siskänep uyandı. «Ällä pocar-mazarmı?» — dip, täräzägä kaplandı.

Dönyanı tön karañgılıgı baskan. Küktä nik ber yoldız cemeldäsen dä, tirä-yündä nik ber çatkı yaltırasın. İşek döberdäve tagın kabatlandı. Karçık, sak kına öy işegen açıp, çolanga başın suzdı, şomlanıp, beraz tıñlanıp tordı.

Kaguçı, sabırsızlanıp, işekne töyde.

— Kem bar anda?

Tavışı bik tonık, hälsez çıktı.

— Kem bar? — dip kabatladı ul.

— Möhlisä tüti, bu min — Gıyzzät häzrät!

İşekneñ tege yagınnan kaguçınıñ yäş, köçle tavışı yañgıradı.

Karçık şul mizgeldä ük ciñel sulap kuydı.

«Gıyzzät häzrät ikän! Dimäk, hävef-hätär bulmas. Avıl kürke bulgan Gıyzzät mullanıñ imäneç häbär kiterüe mömkin tügel.»

Karçık, bastırıknı alıp, öy aldı işegen tön karasına taba etep cibärde.

Kara şäülä bulıp torgan Gıyzzät häzrätneñ borçulı tavışı işetelde:

— Gölyözem bäbäygä çirli, tüti... Yärdämeñ kiräk ...

— Häzer, häzer, bäbkäm ...

... Karçıknıñ kıştır-kıştır cıyınıp çıkkanın häzrät baskıç töbendä kötep aldı.

Menä alar, tiz-tiz atlarga tırışıp, karañgılıkka kerep yugaldılar. Aldan mähabät gäüdäle Gıyzzät häzrät bara, anıñ artınnan karçık terkeldi.

... Gıyzzät Gölyözemgä yaratıp öylände. Kışkardagı danlıklı mädräsäne tämamlap kaytuına kürşe kızı tämam peşep citkän, ölgergän ide. Yegetneñ üzenä soklanıp, yaratıp karavın kız küñele şunduk sizde.

Çişmä suınnan menep kileşe ide. Tallar arasınnan karşına «tıp» itep Gıyzzät päyda buldı.

— Kem dip toram! Üzebezneñ kürşe ikän! — dide ul, kızga tomırılıp.

Gölyözem kıp-kızıl buldı, yandı, peşte. Çiläkläre dä köyäntäse-niye belän äzdän genä iñbaşınnan şuıp töşmäde. Kauşavınnan, yaulık çite belän yözen kaplarga da onıttı.

Çişmä yulın kıskartıp, bakça başınnan gına üzenä ber sukmak salgan ide kız. Şuña kürä östendäge külmäge dä, bilendäge alyapkıçı da artık gadi ide. Ul, küzlären tuzanlı ayaklarına töbäp, tınıp kaldı.

Eget üze dä kauşagan ide. Şulay da küñelendägesen äytep beterergä aşıktı:

— Kiçen çişmä buyına uyınga nik töşmi disäm, anıñ üz sukmagı bar ikän ...

İkese dä süzsez kaldı. Köpä-köndez ikäü genä aulakta toru uñaysız ide. Kız kuzgaldı. Yeget, kabalanıp, Gölyözemneñ alyapkıç kesäsenä nider şudırdı.

— Kiçen uyınga töş, yäme... Töş ...

Egetneñ nazlı karaşı kıznı şaktıy ozata bardı. Alyapkıç kesäsendäge tege äyber nikadär ımsındırsa da, kararga cayı çıkmadı. Suın kismäkkä buşatıp, köyäntäsen çolandagı kadakka elgäç kenä, kulı serle büläkkä ırındı.

İsle sabın ikän... Surättäge çibär kızga soklanıp häm säyersenep karadı. Gomerendä berençe tapkır keşe suräten kürüe ide Gölyözemneñ. Käğazen saklık belän aralap, alsu sabınnı yözenä kiterde. Şomırt çäçäklärendä genä bula torgan äçkeltem huş is borınnı irkäläde.

Kiçen kız iñ matur külmägen kiyep, çigeşle alyapkıçın yaptı. Bizäkle çitekläre belän «kert-kert» basıp çişmä buyına yünälde. Bu — anıñ berençe tapkır kiçke uyınga baruı ide.

Cäy dä ütte. Ä közen Gölyözem kürşegä kilen bulıp töşte ...

Tagın ike yıldan Gıyzzätne mulla itep bilgelädelär.

... Mulla yortınıñ täräzälärendä ut balkıy.

Möhlisä karçık çarşau artındagı agaç karavatta yatkan Gölyözem yanına ütte. Hatınnıñ hälsez tavışı işetelde:

— Allaga şöker, kilep citeşteñ, Möhlisättäy... Üläm dip toram, — dip ıñgıraştı ul.

Gıyzzät hatınınıñ ap-ak yözenä, kaltıravık irennärenä karadı.

— Kaynar su, yomşak çüpräk kiräk bulır, häzrät ...

Gıyzzät ciñel sulap kuydı: üze kitkändä ut salıp kaldırgan samavırı göcläp kaynap utıra ide, tabakka şaulatıp kaynar su agızdı.

Hatını ım belän genä kiräkle çüpräk-çapraknıñ kaydalıgın añlattı. Karçık, ciñnären sızganıp, kulların sabınlap yudı. Aptırap basıp torgan Gıyzzät häzrätkä çıgıp torırga kuştı.

— Alla boyırsa, barısı da äybät bulır, häzrät, borçılma, — dip, yuatırga da vakıtın taptı.

... Gıyzzät häzrät çıgıp boldırga çügäläde.

Bu alarnıñ dürtençe tapkır bala kötüläre ide. Aldagı sabıylarnıñ ikese üle tudı, ä soñgısı, isän tuıp şatlandırsa da, kuanıçları ozakka barmadı. Ber aydan kızçıknı da cir kuyınına saldılar. İsemen dä bik uylap, Sälimä dip kuşkannar ide. Taza, nık, sälamät bulsın digän teläktä idelär. Saklap kala almadılar.

«Ya Rabbım, bala söyü kuanıçınnan mährüm itä kürmä!»

... Monısı inde — dürtençese ...

Azan tavışı irtänge tınlıknı bülde. Möäzinneñ beraz karlıkkan, kaltıravık tavışı yañgıradı:

— Allahü äkbär... Allahü äkbär ...

Häzrät, paqlänep, namaz kiyemnären kide. Sap-sarı itep yuılgan baskıç taktasına namazlıgın cäyde, kıyblaga karap bastı, küñeldän genä niyät kılıp, izge süzlärne pışıldadı:

— Bismilläähir rahmäänir rahiim...

... Alsu tügäräk bulıp koyaş ta kütärelde. Öydän kilergä tiyeş tansık avaz gına haman işetelmäde. Gıyzzät, onıtılıp, işek açılganın sizmi dä kalgan ikän, karçıknıñ tonık tavışın işetkäç, siskänep kitte.

— Kersäñ dä bula, häzrät ...

Möhlisä karçık, küzlären yäşerä töşep, häzrätkä yul birde. Ciñelçä kaltırau böten tännän yögerep uzdı da bugazga töyelep kaldı. Midän şöbhäle uy sızılıp ütte:

«Tagın?»

Häzrät, şomlanıp, busagadan atladı. Küñele döres sizengän... Kolaknı irkälise tansık avaz urınına Gölyözemneñ sulkıldavı işetelde ...

— Häleñ... niçek?

İrennäre häl soraşsa da, karaşı karavat çitendäge ak törgäkkä kadaldı.

«Tagın»...

Gölyözem näümiz küzlären irenä töbäp, kügärgän irennäre belän tavışsız pışıldadı.

Häzrät anıñ karavat çitennän salınıp töşkän kulına baktı. Şul kul iyäsenä yäşäü ömete uyatası kilü teläge gacäp zur ide! İr Gölyözemneñ kulına irenen tiderde, sulışın örgändäy, tınıp tordı. Annarı näfis yabık kulnı sak kına hatınınıñ kükrägenä saldı. Kul arkasındagı küz yäşenä ikese dä iğtibar itmäde.

— Allahınıñ kodräte kiñ, Gölyözem... Sabır bulıyk ...

Şunnan soñ gına häzrät, yapmanı açıp, sabıyga töbälde.

... Bala — ir bala ide! Dürtençese... Gıyzzät anıñ yomşak gäüdäsen sıypap, ayak-kul barmakların beräm-beräm kapşap çıktı. Bar cire dä tözek, böten bit! Mañgayına sibelgän çäç börtekläre belän belener-belenmäs kaş-kerfekläre kamillekne tulılandırıp torsa da, ni ayanıç: sabıy cansız ide.

Häzrät salkın tängä borının törtte... Bugazdan sıktau katış ıñgıraşu sıtılıp çıktı. Üz yomşaklıgınnan üze oyalganday, kisäk turaydı, cansız törgäkne kükrägenä kısıp, işekkä yünälde.

İnde dürtençe balasın ahirätkä äzerli.

... Yolasına turı kiterep, kolagına «Gabdulla» isemen pışıldadı, tiyeşle dogaların ukıdı. (Ahirättä canı adaşıp yörmäsen sabıynıñ!)

... Yudı... Öç kat bäzgä uradı... (İr bala bit!)

... Sabır buldı... Küz yaşlärenä irek kuymadı... (Cir kuyınında tufragı korı bulsın!)

İreneñ ni belän şögıllängänen sizenep yatkan Gölyözem bu minutlarda ni tere, ni üle ide. Ut yangan, kipşergän irennär özek-özek süzlär pışıldadı:

— Gıyzzät... Ah, nişlim... Balam... Ah ...

... Hatın sataştı. Ruhı-añı mäñgelektä adaşıp-bärgälänep argaç, hucasın ezläp tabıp, miyen saflandırgan ber mäldä... küzlären açtı.

Möhlisä karçık ciñel sulap kuydı.

— Tereler, Alla boyırsa, tereler ...

Ul citez-citez atlap, mätrüşkäle çäy hästärlärgä kereşte.

...Gıyzzät häzrät sabıyına kaber kazıy. Lähet alganda, köräk sabı şartlap sındı. Häzrät üze dä, üzäge sıngan agaçtay, sıgılıp töşte.

«Şulay uk näsel agaçı botaksız kalıp, bötenläy korırmı? Ya Rabbım, sabırlık bir!»

Kaltıravık barmaklar sıngan köräk sabın çıtırdatıp kıstı. İzge eşne tögälläp çıgarga, Allah üze köç birde. Tezelep torgan öç yäşel kalkulık yänäşäsendä tagın ber kara öyem kalkıp çıktı.

Häzrät ike kulın dogaga kütärde:

— Minhää haläknääköm vä fiihää nögiidököm vä minhää nöhricököm täratän ohra ...

... Dürtençe kön digändä genä Gölyözemneñ kızuı basıla töşte. Yastıkka söyälgän kileş, yartı çınıyak kına bulsa da mätrüşkäle çäy eçte, ber telem bulsa da ikmäk kaptı.

Möhlisä karçık avırunı ber minutka da yalgız kaldırmagan ide, hatınnıñ yoklap kitüenä ışangaç kına, kiçkä taba urınınnan kuzgaldı.

— Şät inşalla, tereler, häzrät ...

Kötmägändä kilep çıkkan nindider mäşäqatlären säbäp itep, karçık kitärgä cıyına başladı.

Gıyzzät häzrät üze dä oyıp yokıga kitkän ikän. Yarsıp örgän et tavışınnan siskänep başın kütärde. «Pesi-fälängä kotırınuıdır, tuktar äle», — dip, üzen tınıçlandırırga tırışsa da — yukka!

Yokısı şunduk kaçtı, urınnan torıp, işek aldına çıgarga turı kilde. Boldırnıñ tübänge baskıçına töşep, Aktırnakka endäşte:

— Nik öräseñ? Ya, tukta inde, tukta! Apañ yaña gına yoklap kitte, läbasa. Uyata kürmä!

Ämma et, häzrätkä karap, örüen belde.

«Ber urap kermiçä bulmas, — dip, kälüşenä ürelgän ide, yugarı basmada yatkan ak törgäkne kürep, säyersenep tuktap kaldı.

«Närsä bulır bu?»

Bik yahşı häterli: baskıçka berni dä kuyıp kaldırmadı bit!

«Ällä Möhlisättäyneñ töyençege kalganmı? «

Et tındı. Häzrät tä serle törgäkkä omtıldı. Kulı belän kagıluga uk anıñ cılı täesiren toyıp, böten täne çımırdap kitte. Töyençekkä dä can kerde: ıñgıraşkan tavış belän sulkıldap cavap birde.

Bu — bala ide ...

«Nindi bala? Kemneke? Dürt sabıyın cirlägän ataga küktän iñderelgän büläkme ällä?»

Zihenendäge barlık uylarnı kuarga tırışıp, yomşak törgäkne sak kına kısıp aldı da öygä kerde, aşıga-aşıga lampanı kabızdı, kabalanıp, çüpräklärne araladı.

Äye, bala! Kız bäbi!

Sabıy, tınıçsızlanıp, yözen cıyırdı. Ällä nindi neçkä, suzınkı tavış avaz saldı.

— Ah!

Başın kütärsä, Gölyözeme, küzlären şar açıp, balaga töbälgän. Näfis gäüdäse — taş sın kebek. Suzılgan kulları — sizeler-sizelmäs kaltırıy.

Äle genä tonık toyılgan yılau tavışı, köçäyä barıp, böten öyne tutırdı.

Gölyözem dä canlandı. Ul, taş bulıp katkan kükräklären kapşap, sulkıldap kuydı. Ällä añlap, ällä añlamıyça, izüen çişep, tügäräk almaday ak kükräkkä irek birde. Alsu imi başınnan sarkıp çıkkan söt tamçısı, külmägen yüeşläp, izüenä tamdı.

— Bir... — dip ıñgıraştı ul.

Sabıy, selektäy, imigä yabıştı. Hatın, tatlı läzzättän iserep, taraldı, erede, yugaldı ...

İrtük kilep citkän Möhlisä karçık, Gölyözem koçagındagı sabıynı kürep, busagada uk tuktap kaldı. Gıyzzät häzrät kauşadı... Niçek añlatırga belmi butalıp bette ...

Ni hikmät: karçık artık gacäplänü sizdermäde.

— Allahınıñ kodräte kiñ... Beräügä artık bulsa, sezgä — tansık... Häyere belän bulsın!

... Kızçıkka Säğadät dip isem kuştılar.

Serle vakıyga turında ni Gölyözem, ni Gıyzzät süz başlap avız açmaska tırıştı. Bala alarnıkı ide... İkese dä şunı teläde, üzlären şuña ışandırdı ...

Siräk-miräk kilep çıkkan Möhlisä karçık ta:

— Söbhänalla, maşalla! Küzläre — taç ätise, borın-avız — äniseneke! — dip, şapıldatıp Säğadätne söyde.

Ällä tönge vakıyga karçık häterennän bötenläy yugalgan, ällä ...

Ni bulsa, şul! Mulla kızı ay üsäsen kön üste.

... Gıyzzät häzrät, hörmä töşlären tişep, Säğadätkä atap täsbih tezde. Gölyözem dä häzrät büläk itkän sarı muyınsasın çişte. Üzäktäge iñ ere märcänne sütep aldı. Sarı şarçık eçendäge cem-cem itkän tabiğat moğcizasına äyländerä-äyländerä soklanıp karadı.

Ya Rabbım, kodräteñ nindi kiñ!

İñ ere sarı şarçık — «mulla» buldı... Annan kaytışrak ikese unber-unber bulıp tezelgän hörmä töşlären araladı ...

«Säğadät täsbihe! Siña kagılgan barmaklar iyäse, izge süzlär pışıldap, iman nurın saflandırır, sabıynıñ bäheten arttırır, Alla boyırsa».

... German sugışı kitergän afät mulla yortın da çitlätep uzmadı. Tabındagı sıylar da sayıga bardı. Avıl halkına kilgän kaygı-häsrät tä Gıyzzät mulla yözenä cıyırçık bulıp yattı. Nikah mäclese, isem aşı tabınnarı sirägäyde. Sugışta şähit kitkän ulına Korän ukıtuçı hatın- kız, häzrät doga kılganda, çarşau artında sizdermi genä yäşen sörtte.

... Tınıçsız yıllar berse ikençesenä kuşılıp tezelde genä.

1917 nçe yılnıñ inkıylabın Gıyzzät häzrät şaktıy borçulı karşı aldı. Borçılmassıñ bar! Yaña vlast berençe könnän ük meñ yıldan artık yul kürsätkän islamga karşı höcüm başlasın da ...

«Din — keşeneñ doşmanı, imeş. Ästäğfirulla! Keşe niçek üz imanına, üz ışanuına karşı bulsın di!»

Häzrät änä şulay uyladı.

Şäriğatçä yäşärgä künekkän buın, kıyblasın cuyıp, «yaña tormış» bolgavırında çäbälände ...

... Yaña vlast Gıyzzät mullanı nişlätergä belmi aptıradı. Kırık yäşlek häzrät mulla gına tügel, yartı avılnıñ häref tanırga öyrätkän hälfäse dä ide şul! Anı niçä yıllar buyı olılap, hörmätläp kildelär dä, menä häzer avıldan uk ku, imeş!

Häzrät sizenä: comga namazın mäçetkä kilep ukırga cörät itmäsälär dä, kartlarnıñ kübese — namazlık östendä. Yaña vlast azan äytüdän tıysa da, Allaga şöker, mäçet üze — isän! Aylı manarası da — töp-töz! Änä bit: can öşetkeç häbärläre dä ireşep tora. İmeş, kürşe avıl mäçeteneñ manarasın kiskännär, di.

«Ya Rabbım, üzeñ sakla! »

Mäçet divarındagı här büränä, andagı här yarık, här botak eze tanış ide Gıyzzätkä. Avıl irläre belän bergäläp üze buraştı, üze kütäreşte mäçetne.

«Dönyalar bolayga kitkäç, bezne dä kuzgatırlar, ahrı ...»

Şäkerttäş dustı İslamgaline dä Seber yaklarına ozatuların işetep belä ide häzrät ...

... — Äti-i-i!

Säğadätneñ işek aldınnan işetelgän yañgıravık tavışı mäçet divarlarına bärelep çıltıradı:

— Äti-i-i, dim!.. Sine çakıralar!

Gıyzzät aşıgıp çıgu yagına yünälde. Säğadät, nikter, bik borçılgan ide. Yögerek küzläreneñ säyer yaltıravı çibär yözen tagın da kürkämlätsä dä, andagı külägäne yäşerä belmi ide äle kız. Näfis gäüdäse — gacäp sılu. Ak yaulık buyına sıyışa almıyça suzılgan kupşı tolımnarı sıgılmalı bilne uzıp bödrälänep tora.

«Saklarga, niçek tä saklarga kiräk!»

... Yort çit keşelär belän tulgan ide. Çitek-käveşlären baskıçta uk salıp, ap-ak oyıkbaşları belän kilep kergän mullanı kürgäç, kaysı-berse çitensenep taptanıp kuydı. Ayaktagı çabatadan şaktıy tuzan-pıçrak koyılıp ölgergän ikän.

Gölyözem, pırdımsız kötüdän kurıkkan sarık bäränedäy kaltıranıp, poçmak yakka poskan.

— Ässälämögaläykem, kunaklar, — dip sälam birüne kiräk taptı häzrät.

— Ker, äydä, ker, — dide täkkäbber yäş tavış.

Eget Gıyzzätkä tanış ide. Tanış bulmıy ni! Äle kayçan gına ükçälären yaltıratıp uynap yörgän malay bügen ir-eget bulıp ölgerep citkän. Östendäge yarım-härbi kiyeme, kiñ kayışı belän kün itekläre üzenä kileşep torsa da, başındagı kızıl tasmalı kepkası, ällä niçek zur häm kilbätsez bulıp, böten mañgayın kaplagan.

— Ä-ä-ä, Hörmätulla ulım, sin dş monda ikänseñ, — dip, mulla küreşergä ike kulın suzdı.

— Min siña — «ulım» tügel! — dip kırt kiste yeget. — Min — vlast keşese! Menä — boyrık! İrtägä säğat unga volostka barıp citkän bulıgız! At-arba, azık-telek, kiyem-salım alırga röhsät itelä. Sovet ilen mulla-möäzinnärdän çistartabız!

Gıyzzät ber mälgä, fikere taralıp, kauşap kaldı.

«Alay ikän! Dimäk alarga da çirat citkän... Üze tir tügep salgan yort-cirendä kartayıp, üz «kayınlıgında» gürgä iñderelergä yazmagan ikän. Nişlämäk kiräk! Yazmıştan uzmış yuk, küräseñ ...»

Kinät yöräge döp-döp kilep bu ğadelsezlekkä karşı baş kütärergä cörät itte.

«Ä Säğadät? Yaña gına unaltısın tutırıp kilgän Säğadätneñ ni gayıbe bar? Çit-yat cirlärdä alarnı ni kötä? «

Küñele sıkrap, küzläre belän kızın ezläde.

Ya Hoda! Hörmätulla, aşarday bulıp, anıñ Säğadätenä töbälgän. Yaña gına täkkäbber ätäçtäy kukraygan karaşı mıştım gına kıznı küzli. Tanış karaş bit bu! Kaydadır, küñelneñ iñ-iñ türendä, näq şuşı karaş belän bäyle cılılık, ciñellek şäylänä tügelme soñ? Kayda kürde ul mondıy küzlärne? Kayda? Uylarga vakıtı kısın idee, isenä töşerä almadı.

Eget üzen bik tiz kulga aldı. İkençe mizgeldä inde Hörmätullanıñ näümiz karaşı mäker katış mıskıl belän almaşınıp ölgerde. Bu küreneş Gıyzzät häzrätneñ ışanıç häm ömet tulı küñelen cärähätläde, sıttı, izde.

«Ay-hay, bu keşedän miherban-şäfkat kötü ahmaklık häm ciñel akıllılık bulır. Dönya şundıylar kulına kalır mikänni? Alla saklasın, Alla saklasın!»

... Kiyem-salımnıñ iñ-iñ kiräklesen tenä aldılar. İke-öç töyençekkä töynälgän azık-tölek belän küpme can asrap bulır ikän? Bilgesez... Arbadagı töyençeklär arasında böreşep utırgan Gölyözemneñ küzlärennän tıyılgısız yäş aga. Säğadät tä aptıraulı karaşın äle änisenä, äle ätisenä töbi.

«Nigä? Nigä alarnı sörälär?»

Dilbegä totıp utırgan Gıyzzät at bargan uñayga kayırılıp artına karadı.

Änä alarnıñ yortı... Taza, nık narat büränälärdän salgan ide. Täräzä, kärniz çitlären dä üz kulları belän bizäkläp eşläde. Täräz töbendäge yarannar şau çäçäktä kaldı..

Karşı yaktagı mähabät mäçet tübäsendä koyaş nurları uynıy.

«Küpme yıllar şunda hezmät kuyılgan. Gıyzzätme avılga zıyan saldı? Ästäğfirulla! Niçä buınnı häref tanırgı öyrätüçe bit ul. Küpme gomere imanlı tormış dilbegäsen tartıp uzdı. »

Gıyzzätlärne ozatırga şaktıy halık cıyılgan ide. İr-at, häzrät karaşı belän oçraşudan şürläp, küzen çitkä töbägän. Kul birep, küreşep bähilläşer ide, «yaña vlaç» ni äyter bit? Keşeçä saubullaşmasañ da ällä niçek şunda. Menä siña ğalämät! Üz küñeleñ telägen ireksezläp, üzeñneñ doşmanıña äverel inde ...

Halık tınsız ide. Ällä nindi uñaysız, celeklärgä ütep kerep, bäğırlärne telgäli torgan caysız tınlık.

Kinät Möhlisä karçıknıñ şaktıy kör tavışı küplärne aynıtıp cibärde.

— Cämäğat, süzem bar... Süzem bar... Tuktatıgız arbanı... Kem dim, ulım, Hörmätulla... Tıñla äle... Säğadätbanunı äytäm... Ul bit Gıyzzätneñ üz kızı tügel... Asramaga algan taşlandık bala ...

Hörmätulla argamagında oçıp kına häzrät karşını kilde.

— Döresme?

Möhlisä karçık üze dä, citez talpınıp, arba tiräli titakladı.

— Häzrät, äyt inde, äyt! Säğadät taşlandık bala dip ...

Kötelmägän yañalık arbadagılarnı teldän kaldırdı. Alar, aptırap häm kauşap, ber-bersenä karaştı. Halık arasında da çış-pış kitte.

Häzrät, täväkkälläp, başın kütärde. Nazlı karaşı Säğadätneñ ak yözen sıypap uzdı.

— Döres, kızım... — dide ul, tonık kına.

Hörmätulla kinät üzgärde. Eçendäge şatlıgın tıyalmıyça, küzlären oçkınlandırıp, höcümgä küçte:

— Ähä, menä niçek!? Dimäk sin, mullalıgıñnan faydalanıp, keşe balasın üzläşterdeñ!? Añ-la-şıl-dı!

Ul anıñ sayın kızdı, anıñ sayın yarsıdı.

Arbadagılar sabır gına üzara añlaşkan arada yegetneñ başına gacäyep uy kilde.

— Kıznı — kaldırırga! -dip sörän saldı ul, ällä nindi çıyıldık nursız tavış belän.

Häzrät üze dä vakıyganıñ mondıy borılış aluına äzer tügel ide.

«Bälki çınlap ta kaldırırgadır... Üz ilendä çıpçık ülmi, dilär bit. Aldagısı niçek bulasın ber Alla gına belä..»

Gıyzzätneñ fikerläre çualıp bärgälände ...

— Bälki... kalırsıñ, kızım ...

Kız da kauşadı. Näni yörägenä işelep töşkän bu qadär yañalıktan başı butalıp, bermäl berni añlamas buldı.

Gıyzzät avıldaşlarına küz saldı. Kızganıç, teläktäşlek ömet itkän karaşı cavapsız kaldı. Möhlisä karçıknıñ gına töse uñıp tonıklangan küzlärennän bertuktausız yäş aktı da aktı.

Häzrät Hörmätullaga borıldı.

Eget isä kıznı küzli ide: Säğadätneñ ımsındırgıç näfis yözen, tügäräk almaday kükräklären küzläre belän oyatsız kapşap, ul onıtılıp kitkän ide. Gıyzzät tä monı kürde. Cirängeç karaştan Säğadätne ışıklarga teläp, ul, aşıga-aşıga, kıznıñ zifa gäüdäsenä cilänen kapladı, ällä nindi yarsu köç belän dilbegäsen kaktı.

— Äydä, malkay!

Basu kapkasına citkändä alarnı nindider yat tavış kuıp tottı. Ällä kük kükräp, yäşen yäşnädeme?

Öçese dä säyersenep artka tomırıldı.

Ya Hoda! Mäçet manarası şıgırdıy-ıñgıraşa cirgä audı. Annan kütärelgän tuzan öyere mullanıñ kalay tübäle yortın da kaplap kitte.

II bülek. Möhlisä karçık

Käcäsen savıp betergäç, Möhlisä karçık, şıñgırdıy-şıñgırdıy urınınnan kuzgaldı.

«Ah, şuşı kartayularnı! Yalgız kartayu bigräklär dä yaman ikän bit».

Karçık äle ğasır başında uk Yapon sugışına kitep yugalgan Ğalimullasın isenä töşerep körsenep kuydı. Balaları da bulmadı, içmasam. Niçämä-niçä sabıyga kendek äbise bulgan karçıkka üz balasın söyärgä nasıyp itmäde hoday. Menä häzer yäşägän yıllar sanın da onıtırlık bulgan gomer soñı citep kilä.

Ul kıtırşı arık kulı belän käcäseneñ sırtın irkäläp sıpırdı. Cılı çülmägen koçaklap, çitän abzardan çıktı da kügänenä çak-çak elägep torgan işegen tayak belän teräp kuydı.

Karañgı da töşep kilä ide. Kapka-koymasız ihatasına kerep kilüçe tanış tügel şäülälär karçıknı siskänergä mäcbür itte.

«Kemnär bulır? Nişläp yörüläre?»

Avılda «bülnis» açılgannan birle, karçıknıñ gomerlek käsebe dä onıtılıp kilä ide inde. «Kendek äbise» digän märtäbäle iseme dä bu çor öçen yaraksızga äylände.

Kerüçelär aña yat ide. Ozın buylı yabık kına ir-at ike kulına da zur-zur agaç çemodan totkan. Yänäşäsendäge hatınnıñ töyençekläre dä şaktıy avır kürenä. Unike-unöç yäşlär tiräsendäge şähärçä kiyengän yäşüsmerneñ dä kulları buş tügel. Karçık, küzlären kısa töşep, ni tanırga tırışsa da, kilüçelärne tösmerli almadı.

— Kem dip äytim soñ?... — dide ul suzıp kına.

Yat hatın telgä kilde:

— İsänme, Möhlisä tüti... Bu — min idem, Säğadät ...

Yaşe şaktıy bulsa da, karçıknıñ hätere şäp ide.

— Ya Allam, Säğadät!

Ul, kauşap, kulındagı sötle çülmägen kaya kuyarga belmi bärgälände.

— Ya Rabbem, sine kürer könnär dä bulır ikän... Niçä yıllar bit! Niçä yıllar!

— Menä ... Kayttık äle... Bolar — minekelär: irem belän ulım ...

... Öygä kerdelär. Äyberlärneñ kaysın-kaya urnaştırıp, östäl yanına utırışkanda, uramda tön ide inde.

Kunaklar hörmätenä lampanıñ filtäse şaktıy yugarı kütärelde. Kep- keçkenä öy eçe berdän yaktırıp kitte. Möhlisä karçık göcläp kaynagan samavırın utırttı, bulgan barlık sıyın östälgä kuyarga aşıktı. Karçıknıñ tabını bik fäqıyr ide şul: kiselgän arış ipiye, vaklangan şikär dä sötle çäy. Säğadät tiz-tiz töyençeklären çişte, känfit, çäy, cimeş işe şähär küçtänäçlären çıgardı.

Bu eşlär barısı da tavışsız-tınsız başkarıldı. Kunaklarnı ber-ike çınayak çäy belän sıylagaç kına, karçık soraulı karaşın Säğadätkä töbäde.

— Ya, söylä inde ...

Yat hatın ällä kayda yırakta kalgan Säğadät tavışı belän söyläp kitte.

Ya hoda! Küzeñne yomsañ, tege unsigez yıl erep yukka çıgar kebek ...

— Bezne Uralga cibärdelär... Tovar vagonnarına töyäp... Yulda bik çiten buldı... Äni şunda çirläde... Ülüçelär ul gına tügel ide... Ber stansada alarnı vagonnan töşerdelär... Äti... soñrak... taş astında kaldı ...

Ya, Rabbem, ike keşeneñ gomer yazmışı turında şulay kıska itep tä söyläp bula ikän!

Karçık, irennären kaltırata-kaltırata, avız eçennän genä ukıp, ozaklap doga kıldı, küz çitennän sıtılıp çıkkan sıñar yäşen barmak çite belän genä sıpırıp aldı. Säğadät yılamaska öyrängän, ahrı, karaşın tübängä töbäp, şaktıy ozak süzsez utırdı, kulındagı disbesen gel tınıçlıkta kaldırmadı: äle töymälären beräm-beräm araladı, äle uçına yomarlap kıstı.

— Gıyzzät häzrät näselennän kalgan berdänber istälek - bu disbe... Berdänber ...

... İrtänge koyaş nurları, tonıklangan täräz pıyalası aşa ütep, kunaklarnıñ yözen yaktırtkanda, karçık inde küptän uyangan ide. Döresräge, ul bötenläy yoklamadı da kebek. Gıyzzät häzrättän başka ütkän unsigez yıl gomeren akrınlap häterendä yañarttı.

... Kiçä genä kebek. Äle kiçä genä mäçet manarasın kiskän şomlı köndä öçäüläşep avıldan çıgıp kitkännär ide. Unsigez yıl buyı ükende karçık, unsigez yıl buyı uftandı. Unaltı yäşlek ciläk kebek kıznıñ urıs arasına sörelüenä üzen dä ğayeple sanadı.

«Allaga şöker, Säğadät isän-sau kalgan. İsän-imin bulu östenä, ğailäle, balalı da bulgan.»

Kürşe avıldagı İslam häzrätneñ Seberdä böten bala-çagası belän yogışlı çirdän kırıluı turındagı yaman häbär küptän kilep ireşkän ide inde.

Karçık säkedä yatkan bik tä yat, şul uk vakıtta bik yakın da bulgan bu öçäügä karap, şaktıy ozak uylanıp utırdı. Säğadät uyanganda, ul namazın tögälläp kilä ide inde. Möhlisä karçıknıñ häräkätlärenä karap, hatınnıñ küñelendä dä äti-änise belän bäyle istäleklär yañardı. Ällä kayda uk, yırakta kalgan tansık hätirälär, yılıysını kiterep, küzen açıttırdı.

... Menä ul uram buylap bara.

Avıl ällä ni üzgärmägän dä kebek, salam tübäle yortlar, çitän koymalar da näq elekkeçä. Karala töşkän yazgı kar astınnan korıgan alabuta başları da elekkeçä tırpayıp tora. Karşı oçragannar aña borılıp-borılıp karıy.

«Kem bulır bu? Şaktıy kıyu isänläşep ütüenä karaganda, çit-yat bulmaska tiyeş kebek».

Şähärçä ozın pältäle, ükçäle botinka kigän bu hatın avıl uramına ber dä yatışmıy, baş kiyeme dä ällä nindi üzgä, yat anıñ.

Häzrät yortı äle dä iñ biyege, tözege bulıp, cirgä çükkän salam tübäle öylärdän ayırılıp tora. İke täräzä arasına «Avıl Sovetı» dip yazılgan kızıl buyaulı takta kadaklap kuygannar, tübäsennän koyaşta uñıp, tösen cuya başlagan kızgılt çüpräk asılıngan. Kapka-koymadan da cillär iskän. Elek saray- munça urnaşkan işek aldı — bup-buş, anda pıçrak kar öyeme genä şäylänä.

Säğadät baskıçka bastı. Yöräge çänçep kuydı. Kayçandır ap-ak oyıkbaş belän genä atlap yörelgän, ä häzer pıçranıp katkan basmalardan çirkana-çirkana yugarı kütärelde. İşekne açıp cibärügä, tämäke sasısı tının budı. Änise ap-ak itep akşarlap kına totkan, ä häzer isä yargalanıp betkän, isäpsez-hisapsız yazular belän çuarlangan miçkä küz salmaska tırıştı ul. Karasa, miçkä sıyınıp basıp torgan äniseneñ yäşle küzläre belän oçraşır da, üze dä, tıyıla almıyça, yılap cibärer kebek toyıldı.

Aña bügen yılarga yaramıy ide... Bügen dä... İrtägä dä ...

Zur östäl artında nider yazıp utırgan ir-at başın kütärde.

Bu — ul ide...

Tege çakta, atka atlanıp, alarnı öyäzgä qadär ozata baruçı, kıznıñ äle aldına, äle artına töşep bimazalauçı ärsez yeget... Ul da olıgaygan, sakal-mıyık baskan yöze üzen tagın da kartaytkan, mañgay sırları da şaktıy tirän kürenä.

Ul çakta, äti-äniseneñ nindider käğazlärgä kul kuyıp mäşäqatlänüennän faydalanıp, Hörmätulla kıznı tar aralıkka österäde.

—Kitmä, riza bul... Min sine alıp kala alam... Sin alarnıñ asramaga algan kızları gına ...

Annarı kauşap kalgan kıznı üzenä tartıp, komsız irennäre belän muyınına selektäy yabıştı. Sakal oçları belän näfis tänen çänçep, tupas kulları belän kükräklären kapşıy başladı. Säğadät ällä kayan kütärelgän kırgıy köç belän yegetne üzennän etep cibärde:

— Kabähät!

... Hatınnıñ kükräkläre çımırdap kuydı: onıtmagannar ikän, berençe tapkır tänenä kagılgan cirängeç zatnı alar da häterli bulır.

Hörmätulla da anı tanıdı. Gäüdäseneñ zifalıgın, yözeneñ çibärlegen, tolımnarınıñ başnı äyländergeç huş isen äle dä cuymagan sılu hatınga tomırılıp şaktıy tordı ul.

— Nik kayttıñ?

Säğadät käğazlären Hörmätulla aldına saldı. Anda bar da tärtiptä ide: tugan avılına kaytırga röhsäte dä bar. İre... Ulı... Ğailäse turında yazılgan grafanı ir kat-kat ukıdı, kükrägendä kütärelä başlagan davılnı basarga teläp, teşlären kıstı.

— Nik... kayttıgız?

— Bu — minem tugan avıl, monda — minem nigezem ...

— Nigez? Nindi nigez kiräk siña? Sezneñ kebek halık doşmannarınıñ nigeze — änä Seberdä ...

Hatın kinät kıçkırıp kölep cibärde. Kölüe dä kıyafätenä tiñ matur ide anıñ. Kömeş kıñgırau avazların häterlätkän tavışı kinät özelde. Ul, irneñ küzenä tup-turı karap, süzen dävam itte:

— Onıtkan bulsañ, iseñä töşeräm: min — asramaga alıngan bala. Ä irem Hämitcan — detdomda üskän, ul — ordenlı şahter ...

Hörmätulla käğazlärgä tagın ber karap kuydı, bäylänerlek ciren tapmadı.

— Närsä uylap kayttıñ? Bu yort — däülätneke ...

— Küräm ...

Çınlap ta närsä uylap kayttı soñ alar?

Donbasska inde iyäläşengän, yäşär poçmakları da bar, eşlägän öçen akçasın da şaktıy mul birälär ide. Kötmägändä-uylamaganda cıyındılar da yulga çıktılar. «Äydä!» — dip äytüçese Säğadät üze buldı. Kayçan şundıy kararga kilde soñ ul? Gomereneñ kaysı mizgelendä «tugan avıl», «nigez» digän töşençälär anıñ küñel kıñgıravın çıñlattı soñ?

... Şahterlar arasında tatar yegetläre dä bar ide. Urıslar, yal citsä, küñel açu cayın karap, eçep sugışudan arına almıy, ä bolar talyanda uynap, cırlap utırırga yarata. Ber köy ikençesenä kuşılıp dävam itä... «German köyen» «Sarman», «Sarman»nı «Kaz kanatı» almaştıra... Şundıy minutlarda Säğadätkä ällä ni bulla: küz aldına, moñsu yılmaep, äti-änise kilep basa, üzläreneñ çişmä buyları häterdä yañara, küñele, sıkrıy-sıkrıy, avılnı sagına... Yaz citügä, tege yegetlär öylärenä taralışa. Alarga iyärep Säğadät tä küñele belän avılga aşkına. Hıyalında gına üz yortlarınıñ yaran göllärenä kümelgän täräz buyların urap ütä, azan tavışların tıñlıy-tıñlıy mäçetkä iltüçe sukmaktan atlıy ...

Şundıy minutlarda ul katgıy ber kararga kilde: keşeneñ tugan cire, tugan nigeze bulırga tiyeş! Ulı Vasil da ata-baba tufragınıñ cılısın toyıp, añlap üsärgä tiyeş tügelmeni?

Menä kayttı... Döresräge, kayttılar... Çit-yat cirlärdä kañgırap argaç, yazmışnıñ ütkän yılların kiläçäk belän totaştıruçı nigez cılısın yullap avılga kayttı alar ...

... — Miña yort salu öçen urın kiräk!

Säğadätneñ tavışı şaktıy kıyu häm köçle yañgıradı. Hörmätulla başta kauşap kaldı. Bu taläpçän matur hatın karşında üzen yomşak häm köçsez toyıp, canı ürtälde, böten tännän säyer kaltıravık yögerep uzdı.

Ul üzen kulga alırga aşıktı:

— Añlaşıla... Käğazläreñne tagın ber tapkır tikşererbez, öy salırga urın birü mäsäläse tiz arada häl iteler.

... Väğdäsen bik ciñel birsä dä, mäsäläne häl itü haman suzıla kilde.

Säğadät sabır bulırga tırıştı. Kötärgä ikän — kötärgä. Vakıtların yukka äräm itmädelär bit: Möhlisä karçıknıñ abzar-kurasın sipläp, yortınıñ da tişek-toşıgın yamaştırdılar (mondıy eşkä Hämitcannıñ kulı bik yatışıp tora ide), ihatasın çitän koyma belän uratıp aldılar. Küktän töşkän bu bähetkä karçık şatlanıp tuya almadı.

Tüzemsezlek belän kötkän kön kilde. Ämma avıl Sovetınıñ kararın kürgäç, Säğadät çüt şartlamadı. Bireläse urınnı İbray tıkrıgınnan täğaenlägännär ikän. Kayçandır öç-dürt yorttan torıp, hucaları çitkä kitkäç, inde aları da sütelep, häzer çüplek başına äylänep kalgan ber tıkrık ide bu.

Säğadätneñ cavabı bik kıska buldı:

— Yuk inde, çüplektä yort torgızırga dip kaytmadık bez monda! Minem nigez moñarçı da tıkrıkta bulmadı!

Sovet çlennarı şaktıy buş ihatalarnı täqdim itep karasa da, Hörmätullanıñ barısına da karşı çıguın, barı İbray tıkrıgına gına rizalıgın birep, teşe-tırnagı belän şuña yabışuın Säğadät belmi ide äle.

Bu ölkädä predsedatel Hörmätullanıñ küñelendä yörtkän başka plannarı bar ide şul. Täkkäbber mulla kızınıñ üz yanına yalınıp kilüen, bälki äle küz yäşläre belän dä ütenüen, tübänsenüen uylap, şuşı bulaçak manzaradan ilhamlanıp, därtlänep, Säğadätne kötä başladı ul. Läkin hatın kilmäde. Öç kön dä, atna da ütte... Tüzeme betkän Hörmätulla Donbasstan kaytuçılarnı yullap üze kitte.

Möhlisä karçık ihatasındagı üzgäreşne ul şunduk kürep aldı. Säğadätneñ iren dä şunda kürde, ulı belän dä berençe tapkır şunda oçraştı. İr digäne — ozın buylı, yabık bulsa da şaktıy nık kürengän Hämitcan — karçıknıñ bäräñge bakçasın kazıy ide. Yänäşäsendäge yäşüsmer dä eşne belep eşläüçegä ohşagan, kulındagı köräge yalt ta yolt kilep tora.

Hörmätullanıñ kükräge çänçep kuydı: hatını aña, ni ömetlänsä dä, malay tabıp birä almadı şul. Ä bu üsmer — kap-kara küzle, bödrälänep torgan yomşak çäçle unike-unöç yäşlek malay — anıñ, qpme hıyallanıp ta tumıy kalgan ulına (anıñ ulına!) niçek ohşagan! Malaynıñ da, üzeneke bulmıyça, änä şul ozın yabık irneke buluı, anıñ bolay da yarsıgan küñelen tagın da iläsländerep cibärde.

Ap-ak sölge, ciz komgan totıp öydän kilep çıkkan Säğadät Hörmätullanıñ ürtälüdän mölderämä tulgan sabır savıtına soñgı tamçını östäde bugay. Ul kıçkırıp cibärüen üze dä sizmi kaldı:

— Närsä monda huca buldıgız?

— Huca buldık äle... Yortnı Möhlisä tüti üz ihatasında torgızırga röhsät birde bit. Bergä-bergä yäşärbez, Alla boyırsa ...

Monısı tagın da yamanrak yañalık ide. Karçıknıñ yortı iñ üzäktä bulıp, bakça başları belän ineşkä barıp totaşa. Ul da mäñgelekkä kilmägän bit: ülä-nitä kalsa, bala-çagası yuk, küktäge ay kebek yapa-yalgız. Bu milekkä küçenergä hıyallanıp, niçä yıllar karçıknıñ käkräygänen kötep yörüe ide Hörmätullanıñ. Menä - küçteñ!

Säğadätneñ kartayunı belmäs haman da sıgılma bile, törtep torgan imi başları irne tagın da yarsıttı, tagın da kotırttı.

«Anıñ täqdimen kire kaktı bit! Avıl aktivistı bulıp yörgän däräcäle yegettän sörgenne artıgrak kürde!»

Ul ber tın sulış alalmıyça däşmi tordı, annan kırt borıldı da, isänläşmiçä kilgän kebek, saubullaşmıyça kitep tä bardı.

...Kaytuçılar eşne kızu tottılar. Ni arada burasın yulladılar da, kay arada ostaların taptılar: Sabantuyga qadär yortnı kütärep, tışkı eşlären tögälläp tä kuydılar. Äle idän-tüşämnäre dä nıgıtılmagan öyneñ täräzä töbenä Säğadät alsu çäçäkle yaran çülmäkläre tezep çıktı.

— Yaran gölle üz täräzäm turında küpme hıyallandım!

... Tagın ber atnadan sugış başlandı.

III bülek. Bäğrem

Bügen Vasilga uncide yäş tuldı. Mart koyaşına töbälep, salkın kar östendä yatkanda änä şul turıda uyladı ul. Uncide yäşlek üsmerneñ ber dä üläse kilmi ide. İnde sugış tämamlanıp kilgändä, çit-yat cirneñ ap-ak karında, yarasınnan şaulap akkan kannı uçı belän kısıp çalkan yatkanda, ul ätisen isenä töşerde.

«Ul da minem kebek ülde mikän? Ällä tege Sergey isemle yeget sımak, minada şartlap, ülem turında uylarga da ölgermägänme?»

Frontta ütkärgän öç ayda aña törlesen kürergä turı kilde. Üzen ülem turında ğadäti närsädäy uylarga öyränep kiläm dip sanıy ide. Alay tügel ikän. Menä häzer här küzänäge yäşärgä ömetlänep sulkıldıy.

Yaralanıp cirgä yıgılganda ul ber avırtu da toymagan ide. Ä häzer böten täne sızlap, sulkıldavı barmak oçlarına qadär ürmäläde dä totaş ber zur yalkınga äylände. Tora-bara, avırtu üze dä şul yalkında erep yukka çıktı, ahrı.

Bügen genä uncidesen tutırgan, şuşı köngäçä ber kıznı da söyärgä ölgermägän yäş yeget kar östendä ülep yata.

... Kinät ul äniseneñ tavışın işetkändäy buldı.

Äye, äye, änise genä şulay yomşak itep, irkäläp däşä:

— Tüz, bäğrem, häzer, häzer ...

Änise närsäneder şıtırdatıp yırttı, tege yalkınday dörlägän yaranı närsäder eşlätä başladı.

— Tüz, bäğrem, tüz inde ...

«Nigä «tüz» di ikän ul? Anıñ ber cire dä avırtmıy bit. Tik närsä ul şulay kızdıra! Şul yalkınnıñ telläre inde yözgä, küzgä qadär ürmäläp, ällä kerfek oçların da köyderä başladımı?»

... Änise anı bişekkä salgan, ahrı. Änä bit, yomşak kına tirbätä ...

— Tüz, bäğrem, tüz ...

... Ällä çanada şuamı ul? Tege İbray tavındagı şugalaktan töşkändä, şulay tını kısılıp, havaga kütärelep oçıp kitkändäy bula ide...

Ul añına kilde. Üzeneñ plaş-palatkada kar östennän şuıp baruın añladı. Ap-ak kiyemle beräü anı kayadır österi ide.

«Äniseme soñ bu? Ällä yalgışamı? Änise bulsa, kaya alıp bara anı?»

Avırtudan yaralangan hätere ataka vakıtında yıgılıp kaluın isenä töşerä almıy cäfalandı.

«Ä-ni-i-i-i! Min kayda soñ?»

Vasil tavışsız gına şulay dip kıçkırdı. Änise ällä işette inde? Kinät... tuktadı. Annan, akrınlap, çügä-çügä, bötenläy yıgıldı. Ällä niçek caysız itep, bögärlänep, cirgä yattı. Başı Vasilnıñ iñbaşına törtelde.

Şunda gına Vasil anıñ yäp-yäş kız buluın abaylap aldı. Küp bulsa, uncide-unsigez yäşlärdäder. Beraz gına kaltırap torgan kerfekläre, borın oçındagı vak-vak sipkelläre dä kıznıñ bala gına buluın iskärtep tora. Vasil anıñ iren östendä törtep torgan sizeler-sizelmäs yomşak töklärenä qadär kürde. Kinät aynıp kitte. Kıznıñ kükrägennän sarkıgan alsu kan, ap-ak karnı eretep, kızgılt çokır da yasap ölgergän ide.

«Ällä üldeme?» — dip uyladı ul tetränep. Üzeneñ yarasın bäylägän, annarı ällä nikadär tartıp bargan bu yäş kıznıñ ülüen telämi ide ul. Kükrägendä kalgan böten yegären tuplap, Vasil can açısı belän kıçkırıp cibärde:

— A-a-a-a-a-a!!!

... Vasil gospitaldä genä añına kilde.

İsenä kilgänen üze dä töşenmiçä, kemnärneñder söyläşkänen tıñlap şaktıy yattı.

— Ona mne govorit: «Byagrem, byagrem ...» i çto-to rasskazıvayıt na neponyatnom yazıke... Sama takaya malenkaya, tonenkaya... Vse taşit, taşit menya... Sama vse povtoryaet: «Byagrem»... Vı ne znayıte? Çto za slovo eto — «byagrem» ?

Vasil küñele belän aña endäşte: «Min, min beläm! Bäğrem — ul bezneñ süz! Tatarça!»

Yaralı söylänä dä söylänä:

— Uc oçen laskovo ona govorit... «Byagrem, byagrem» ...

... Ap-ak tüşämgä, stenalarga karap şaktıy yatkaç kına, anı kürep aldılar. Kart kına, küzlekle hatın (vraç buldı, ahrı) anıñ pulsın tikşerde, ni öçender haman «molodets!», «molodets!» dip kabatladı.

Tege «bäğrem» dip söylängän yaralı yänäşä karavattan ikän. Aksak tayagına tayanıp, titaklıy-titaklıy kerde dä böten palatanı yañgırattı:

— Rebyatki, moyu spasitelnitsu iz operatsionnoy vıveli! V «temnuyu odinoçku» polocili. Ya uce imya yee znayu — Anfisa... Tatarka... Ponimayıte, brattsı, ona vse vremya povtoryaet «byagrem»... Çto za slovo — eto «byagrem»?

Vasil cavap birmäde. Bik söyläşäse kilsä dä, bugazga utırgan töyer, komaçaulap, tınnı budı.

«Ällä tege kız inde? Ul da gel «bäğrem» dip kabatladı bit! Anfisa, di... İsän! Dimäk, isän!»

Ul üzen tartıp bargan kıznıñ bögärlänep karga auganın tagın ber tapkır küz aldına kiterde.

«Şuldır, şul üzeder! Şul kız bit änise tavışı belän «bäğrem», «bäğrem» dip aña däşte».

Bäğrem... Nindi matur süz! Bu süzgä moñarçı, nikter, iğtibar da itelmägän... Mäğnäsen tege yaralınıñ bik beläse kilä dä... Niçek añlatırga soñ? «Bäğrem!» dip rusça niçek äytergä?

Donbassta rus arasında yäşägängä, Vasilnıñ rusçası şäp ide. Küñeldän genä ällä nikadär süzne barladı: «milıy moy», «lyubimıy moy», «serdtse moyı»... Yuk, bu süzlär berse dä «bäğrem»däge söyü köçen, yaratkan keşeñä tugrılıknı añlata almıy bugay ...

Kipşergän irennären köç-häl belän kıymıldatıp, ul da äñgämägä kuşıldı. Tege kız turında kübräk belergä teläü köç birde, ahrı.

— Ya yee znayu... Ona i menya spasla... «Byagrem» — eto po-tatarskiy oznaçayıt... — Kiräkle süzne tabalmıy tınıp kaldı. — Ponimayıte, v russkom net takogo slova... Tak mocno nazvat tolko yedinstvennogo, dragotsennogo, lyubimogo çeloveka ...

— Ponyatno... — dip suzdı tegese. — Ya ranşe dumal, tatarı — kosoglazıyı... Oçen krasivaya devuşka... A poçemu yee Anfisoy zovut? U vas razve i imena kak u naşih devçat?

« Anfisa... Çınlap ta, nigä Anfisa? Tatar kızı, ä iseme — Anfisa ... »

Kinät yöräge aşkınıp-aşkınıp tibä başladı.

— Näfisä! Navernoyı, yee zovut ne Anfisa, a Nä-fi-sä! Naşe — tatarskoyı imya! V perevode — izyaşnaya!

Vasilga şögıl tabıldı. Karavatka «berketelgän» könnäre yıllarga tiñ kebek toyılsa da, Näfisä isemle tatar kızı turındagı uyları canga rähätlek birde.

«Küzläre nindi ikän? »

Vasil anıñ dereldävek kerfekläre belän borın oçındagı sipkellären genä kürep kaldı şul.

«Mögayın, kara küzleder... Tatar kızları, anıñ änise kebek, kara küzle, kara kaşlı bulalar bit... Ber keşelek keçkenä palatada närsä uylap yata ikän? Kürşedä genä üze ülemnän kotkargan ike ir-eget yatuın belä mikän ul? »

... Nihayät, aña da urınnan torırga röhsät ittelär.

Vasil, ayakka basu belän, Näfisä yatkan palatanı yullap kitte. Ber-ike atlıy da tuktıy, annan tagın, tagın atlıy... Taptı... Başkalarına igezäktäy ohşagan işekkä tekälep, şaktıy ozak basıp tordı. Bülmägä nik berse kersen dä, nik berse çıksın.

Anda, işekneñ tege yagında gına, tatar kızı Näfisä yata. Üze kotkargan yegetneñ zar-intizar bulıp anı kötüen sizä mikän ul? Kem sin, Näfisä? Keçkenä genä yörägeñä küpme yaralını yaudan çıgarırlık köç-kodrätne kayan aldıñ da niçek sıydırdıñ?

Näfisäneñ üzen kürgänçe, bu işek töben aña şaktıy küp taptarga turı kilde äle.

Karlar erep, dönyanıñ yäşärä başlagan çagı ide. Vasil, aprel koyaşı cılısına biten kuyıp, şul rähätlekkä erep, bakçadagı eskämiyädä utıra ide. Ak halatlı şäfkat tutaşı yänäşäsendä akrın gına atlap kilüçe kıznı ul şunda uk kürep aldı.

«Näfisä! Äye, äye, şul üze! Änä, borın oçındagı sipkelläre beraz arta da töşkän bugay. Üzenä niçek kileşep tora! Ä küzläre... İke zäñgär kül diyärseñ... Zäñgär küzlärennän balalık çatkısı da yugalırga ölgermägän äle »...

— Näfisä!

Kız, aptırap, aña borıldı.

— Näfisä! Bu — sin bit! Sin! Sin minem yaramnı bäylädeñ, yaralanıp karga yıgıldıñ... Häterliseñme?

Kıznıñ zäñgär küzläre balkıp kitte.

— Sin isänmeni, bäğrem? Min sineñ turıda küpme uyladım... Sançastka iltep citkerä almadım bit üzeñne ...

Gomer buyı tanışlar, diyärseñ!

Kırık bişneñ yazı ciñü yazı gına tügel, ul mähäbbät yazına da äverelde. Agaç böreläreneñ açıluın, yäşel ülänneñ baş törtüen alar bergäläp küzätte, ciñüne dä bergäläp kötte.

Döres, bu alarnıñ tugan cire tügel. Tik şuşı cir öçen köräşep, anıñ öçen kan tükkäç, alarnıñ da tugan cire bula tügelme soñ?

Näfisä, zäñgär küzlären zur açıp, aña töbälä.

— Sin bezneñ avılnıñ marurlıgın kürsäñ! Bakça başında gına urman başlanıp kitä. Samavır kaynagançı, çäy eçärgä dip, ber savıt ciläk cıyıp ölgeräseñ... Ä sin kayın cilägen sötkä bolgatıp aşarga yaratasıñmı, bäğrem?

Vasil süzsez genä yılmaep baş kaga. Avılga kaytkaç, ciläkkä yörergä ölgermäde şul. Ä Näfisä söyläsen, tuktamasın gına... Söyläsen dä, söyläsen ...

— Ä sineñ tugan avılıñ nindi, Vasil?

Tugan avıl? Tugan avıl dip atap bula mikän anı? Nigäder bik kırıs karşıladı ul alarnı. Avıl sovetındagı «kara mıyık» gel ayak çalıp cäfaladı. Sugış başlanuga, ätisen frontka aldılar, yaña yortta ber tön genä kunarga ölgerde. Kara piçätle käğazne dekabr ahırında uk kiterdelär. Änise belän ikese kön-tön kolhoz eşennän buşamadı. Cideellıknı betergäç, ukudan da tuktarga turı kilde Vasilga. Säğadätne iñ borçıganı tagın şul buldı: unaltısı yaña tulgan yegetkä povestka tottırdılar. Citmäsä: «Ulıñnıñ yäşen kimetep yalgan dokument yasatkansıñ. Cavap birergä turı kiler!» — dip, bägırenä töşte Hörmätulla. Änise ni tırışsa da döreslekne isbatlıy almadı.

Uncidese tulgan könne yaralanıp kar östendä yata ide inde ul.

Häzer nişli ikän änise? Nigä ulınıñ hatlarına cavap yazmıy ul? Ällä çirlägänme? İh, koş tele qadär genä ber hat kilsen ide!

Näfisä anı yuatırga meñ törle säbäp taba:

— Äy sin, şahter malayı, avılnıñ isäpsez-hisapsız mäşäqaten haman añlap betermädeñme? Sugış bara bit, sugış... Annarı, yulda küpme hatlar yugala... Kiler, bäğrem, kiler, tüz genä ...

... Ciñü könendä gospital äzdän genä kükkä kütärelmäde. Andagı şau-şu! Tavış! Küz yäşläre! İnde terelep kilgäne dä, kuzgala almıy urında yatkanı da şatlıktan yılıy.

Näfisä isä kölde dä kölde.

Ul kiçne alar tañga qadär bakçada utırdılar.

Näfisäne koçagına kısıp, anıñ başnı äyländergeç çäç isennän iserep utırgan tön Vasilnıñ iñ-iñ bähetle töne bulgan ikän. Bähet tönen alar bergäläp ozattı, bergä-bergä tañnı karşıladı. Şul töndä ul berençe tapkır Näfisäne üpte, berençe tapkır anıñ zäñgär küzlärenä şulay yakınnan karadı.

Şundıy bähetle könnäre tagın buldı mikän Vasilnıñ? Nigäder häterlämi... Ciñü köne kaygıga da, şatlıkka da urtak nokta kuydı bugay. Ä annan soñ ütkärgän könnär, yıllarnı yäşäü dip atap bulamı ikän? Yuktır, mögayın... Aları — barı tik tereklek itü genä... Yäşäü öçen yanıñda yaratkan keşeñ dä bulu kiräk ikän, hiçyugı, anıñ bulaçagına ışanıç ...

... Ul çakta Näfisä nindi şat ide! Kız özleksez kölde, cırladı:

— Bägırem, diyärmen,

Sürelmäs bulsañ gına,

Özelep söyärmen,

Üzemä bulsañ gına ...

Annan, küñel aşkınuın tıyalmıyça, Vasilnı gospital artında başlanıp kitkän alanlıkka tarttı:

— Häzer landışlar çäçäk atkan vakıt... Sin alarnıñ isen belsäñ! Şunıñ huş isennän iseräsem kilä. Dönyada şunnan da matur ber çäçäk tä yuktır, mögayın ...

Alar, citäkläşep, alanlıkka yögerde ...

Näfisä cırlıy-cırlıy çäçäk cıya:

— ...Landış çäçäk atkan çakta

Yaratam landış isen;

Ah, bägırem, sin belmiseñ

Sargayam sineñ öçen.

Bägırem, diyärmen,

Sürelmäs bulsañ gına.

Özelep söyärmen,

Üzemä bulsañ gına ...

Annan soñgısın Vasil häzer dä iskä töşerergä kurka. Kolak tondırgıç şartlau avazı katış havaga kütärelgän tuzan bolıtınnan ul bermäl añına kilä almıy tordı. Närsä buldı?

Can açısı belän kıçkırıp cibärde:

— Nä-ä-ä-fi-i-i-sä-ä-äü!

Aktarılgan kara cir östendä yöztübän yatkan Näfisä isän ide. Ber tamçı da kauşamadı Vasil: halat putası belän kıznıñ ike baltırın da kısıp budı. Annan kanga batkan mamık kebek ciñel gäüdäne kükrägenä kısıp, gospitalğä yögerde.

Kara tufrak belän aralaşkan landış çäçäkläre yanında... ike ayak yatıp kaldı.

Kız añında ide. Bertuktausız pışıldadı:

— Bäğrem... Bäğrem ...

... İkençe könne Vasil gospital artındagı kaberlekkä Näfisäne üz kulları belän cirläde.

Kiçen aña Möhlisä karçık yazgan hatnı tottırdılar. Käkre-bökre häreflär can öşetkeç häbär kiterde:

«Ulım, äniyeñ yugalganga aydan arttı inde. Çana tartıp simänägä kitkän cirennän äylänep kaytmadı. Ällä yazgı taşu suına aktı, ällä yavız bändälärgä oçradı — belgän yuk. Gäüdäsen dä taba almadık bäğırneñ ...»

Sugış betkän kön änä şul vakıygalar belän häterdä kaldı ...

(povest)
IV bülek. Narat hikäyäte

Kazan vokzalına kilep töşkäç eşlägän iñ berençe eşe şul buldı Vasilnıñ: bazar sımak cirdä satu itkän ber irdän külmäk belän käçtüm-çalbar satıp aldı da, kuaklar arasına kerep, östendäge härbi kiyemnären taşlap, yañasın kiyep kuydı. Niçä yıllar östän töşmägän kazna kiyeme şulkadär tuydırgan, tänne genä tügel, cannı da kısıp, buıp cäfalagan ikän. İrkenäyep, buşap kaldı.

Uramda cäy ide. 1950 nçe yılnıñ kızu cäye ...

Härbi hezmät anıñ öçen äle genä tämamlandı.

Balalıktan kisäk irlek däverenä atladı ul. Yeget çagı bulmadı da kebek... Kırık dürttä algannar ide, menä häzer kaytıp kileşe.

Sugış betügä, alarnı Könçıgışka cibärdelär. Donbass yegetenä kom çüllären dä kürergä yazgan ikän. Telne äyländerep, isemen dä äytep bulmıy torgan Çançun, Pintsyuan kebek kıtay şähärlärendä sugıştı, Zur Hingan tauların kiçte, yaralanıp, Çifın gospitalendä yattı. Annan soñ anı Kirovtagı härbi çastka küçerdelär ...

Altı yıl gomer änä şulay uzdı.

«Altı»nı bähetle san dilär. Vasil açı itep yılmaydı. Menä, altı yılga suzılgan «bähet» — tämam. Äti-änisez, Näfisäsez altı yıl! Özelep kötkän yakın keşeläre bulsa, ul, altı gına tügel, altmış yıl da tüzärgä riza da! Yuk bit, yuk! Bu dönyada ul - yapa-yalgız ...

Menä kayta. Kaya? Kemgä? Anı ni kötä?

Möhlisä karçık ta inde küptän ülgänder. Soñgı yıllarda yazgan hatları cavapsız kaldı anıñ. Änise belän bäyle hatirälärne kaydan ezläp, kemnän tabar?

Yakın keşeñneñ kabere bulu — üze ber bähetter ul! Kaberleksez yalgız dönya... Gıyzzät... Gölyözem... Äti... Äni... Häm yırak Polşa cirendä yatıp kalgan Näfisä ...

Bälki tege yaña yortta anı bähet kötäder? Bälki tege narat ta äle isänder? Änise naratı ...

... Donbasstan kaytkanda, änise avıl başındagı yalgız naratnı koçaklap yılagan ide. Vasil bervakıtta da anıñ yılaganın kürmäde. Döresräge, Säğadät berkemgä dä küz yäşen kürsätmäde. Ä ul çakta yıladı.

Yalgız agaç, narattan bigräk, mäğrur imängä ohşagan ide. Käüsäse koçakka sıymaslık yuan, taza bulıp, yabaldaşları şundıy kiñäyep yak-yakka cäyelgän ki, koyılgan kürkäläre dä, agaçtan şaktıy yırak tägäräp, kibep açılırga ölgergännär, yodrık qadär bulıp, tırpayışıp yatalar.

— Bezneñ narat... — dide ul çakta Säğadät.

— Äni naratı... — dip kabatlarga yarattı Vasil härçak.

Zıyarat yanındagı yulnı da ul «zıyarat yulı» dip atamadı, «naratlı yul» dide.

... Menä häzer şul yulda basıp tora.

Monda bar da üzgärgän. Zıyarat koymasın kiñäytep, yul çitenä qadär kiterep citkergännär ikän. Tege narat ta zıyarat eçendä kalgan. Haman da şulay mäğrur toruına karamastan, ul zıyarat agaçına äylängän inde. Anda isä barmak törtep kürsätergä dä, maturlıkka soklanırga da yaramıy.

Anda-sanda kürengän yaña yortlarnı isäplämägändä, avıl älläni üzgärmägän dä kebek. Üz yortlarına kilep citkänçe, nik ber keşe oçrasın! Küzgä taşlangan berençe närsä şul buldı: täräzä töpläre buş ide. Alsu çäçäkle yaran gölläre änise hatiräse bulıp küñeldä yörgängä, avılnı iskä töşerep, küz aldına iñ başta şul yaran çäçäkläre kilä ide. Alay tügel ikän ...

Tukta, tukta! Ällä küzenä yalgış kürenäme? Möhlisä karçıknıñ yortı haman da isän bit! Cirgä çügep betkän yarım cimerek öyneñ tonık pıyalası aşa kürengän göl — änise yaranı tügelme soñ? Şul bit! Şul!

Karçıknıñ işegendä kügärep betkän iske yozak elenep tora. Ä yaña yortnıñ täräzäsennän kolaknı avırttırırlık şau-şu işetelä.

— Sin kabähät belän ütkän gomerem cäl! — dip açırgalanıp kıçkırdı hatın-kız tavışı. — Möhlisä karçıknı da yortınnan kudıñ sin... Säğadätneñ dä başına sin citteñ ...

— Tınıñnı çıgarma! — dip, anıñ süzen bülde ir-at tavışı.

Närsäder vatıldı, kemder çinadı, beräü kıçkırıp yılap cibärde.

Busagada çäçe-başı tuzgıgan, yözen sakal-mıyık baskan iserek ir päyda buldı. Akaygan küzläre belän Vasilga karap tordı da:

— Sin kem? — dip akırıp cibärde.

Vasil anı tanıdı.

Bu — ul! Alar ğailäsen kürälmauçı, gel bäla-kaza gına kiterüçe keşe — Hörmätulla ide.

— Närsä? Terälep kattıñ? Ezeñ bulmasın! — dip bakırdı Hörmätulla.

Vasil anıñ belän oçraşuga äzer tügel ide .

Ni äytergä ? Närsä diyärgä?

Ul, borılıp, uramga çıktı. Monda häl itäse mäsälälär küp bulırga ohşagan. Soñrak... Barısı da soñrak ...

Ayakları anı narat buyına iltte.

... Karşısına änise atlap kilgändäy toyıldı. Änä ul, beläkläre belän naratnı urap koçkan da, aña serlären söyli ...

... Säğadät Hämitcanga kiyäügä ğaşıyq bulıp çıkmadı. Äti-änisen yugaltkaç barlıkka kilgän yalgızlık anı bik kurkıttı. Mulla kızı bulıp irkälänep üskän Säğadät bilgesez şomlı tormış karşında beryalgızı şaktıy ozak çäbälände. Yänäşäsendä — tayanırlık, ışanıçlı keşe kiräk ide. Hämitcan şundıy keşe buldı: küp söyläşmäs, yärdäm kiräksä — köçle, cılı uçın suzar, tayanırga — kiñ cilkäsen kuyar. Anıñ köçenä ışanıp, Säğadät üze dä kıyulandı, süzen kurıkmıyça äytä torgan köçle ruhlı hatınga äylände.

Şunısı kızganıç, hisläre härvakıt bogauda buldı anıñ. Mäñgelek ükeneçe dä şul: hatın-kızga has irkäläü-nazlarnı Hämitcan annan kürmi dä kaldı bugay. Gomer äle alda — yäşise dä yäşise kebek toyılgan ide. İrkäläü-nazlauga da ölgerer, barısı da alda kebek yäşälde... Kem uylagan bit... Kem uylagan ...

Böten nazların Hämitcannı sugışka ozatası töngä dip saklagan ikän.

Äle salınıp ta betmägän yaña yortta soñgı tönne uzdırdılar alar. Şunda Säğadät üzenä kürä ber açış yasadı: Hämitcannı yarata ikän bit ul! Mähäbbäten añlamıyça, küpme gomere ärämgä ütkän lä! İren soñgı tapkır şaşıp irkälägändä, küz yäşläre şuña yılga bulıp akkan da, yörägeneñ «soñgı tapkır» diyep pışıldavın küñele belän sizenep, şuña sıkrap yılavı bulgandır ...

Kırık berneñ dekabrendä kilgän kara piçätle hat şul sizenügä nokta kuydı. Ükeneçle nokta ...

Säğadät, könne töngä yalgap, kolhoz eşenä çumdı. Mulla kızı peçänen dä çaptı, suka da sukaladı, urman da kiste. Nindi avır eş bulsa, barısı da Säğadätkä buldı.

Sugış başlangaç, Hörmätullanı kolhoz räise itep kuygannar ide. Berençe könne ük Säğadätne idarägä çakırttı ul:

— Sinnän dä ukımışlı berkem yuk, äydä, hisapçı bul, — dide. — Sugış äle kayçan betä, urınıñ — cılıda, tamagıñ tuk bulır.

Hatın Hörmätullanı yahşı belä ide:

— Yuk! — dip, ber süz belän genä cavap birde.

Şunnan başlandı inde. Gorur hatınnıñ başın iderer öçen, ni genä kılanmadı yaña räis. Cayı çıkkan sayın kimsetep bägırenä tide.

Sugış çorında avılda hatın-kız zatınnan halık küp buldı: ciläk kebek yäşläre dä, tol kalgannarı da bihisap... Hörmätullaga da yaktı çıray kürsätüçelär sanap betererlek tügel, berävese bozıklık belän yılmaysa, ikençese tamak hakına kuyının açtı. Predsedatel talımlap tormadı, barısına da citeşte. Ämma näfes digän äyberneñ çige-çaması yuk dilär. Tönnären iserekle-uyaulı: «Säğadät! Säğadät!» dip sataştı.

Hatın yakın cibärmäde. Kurkıtıp ta, yalınıp ta karadı Hörmätulla:

— Min sine tege çaktan birle yaratam, sine sörgengä ozatkançı uk, — dip, yıladı da hätta.

Säğadät kölde genä.

Kırık dürtneñ ahırında, inde uncide yäşleklärne dä sugışka çakıru başlangaç, soñgı çaranı kullandı: unaltısı tulıp kilgän Vasilnı isemlekkä kertte.

Säğadät idarägä çaptı. Hörmätulla yalgızı ide. Hatınnı kürgäç, ällä nigä yomşardı: inde menä telägemä ireşäm dip, kanäğat yılmaep, anı stenaga teräde, izüennän kerep, kükräklärenä yabıştı.

Egerme yıl elekke çibär mulla kızı arslanday köçle hatınga äverelgän ide... Säğadät çıgıp kitkäç kenä, añına kilep, köç-häl belän idännän kütärelde Hörmätulla. İke ay buyı hatın-kıznı küräse kilmiçä, bürtenep yörde.

Kırık bişneñ yazına qadär Säğadätne irektä kaldırdı ul: däşmäde, kürmäde, söyläşmäde.

Mart başlarında Kormaş elevatorınnan simänä aşlıgı taşıy başladılar. Tañ atuga çana österäp, unsigez çakrımdagı Kormaşka çıgıp kitälär dä, kiçen genä köç-häl belän kaytıp yıgılalar. İrtän irtük—tagın yulga. Ay buyı şulay. Yılgalarga su töşkänçe, eşne beterergä dip, plannı katgıy kuygannar ide. Säğadät eştän berkön dä kalmadı. Yabıktı, suırıldı, ämma zarlanmadı.

Kormaş belän ike arada küpersez-nisez ber yılga bulıp, esse cäydä suı urını-urını belän bildän genä kalsa da, yazın, yulnı özep, kotırınıp aga torgan ğadäte bar ide. Boz östenä su töşkänçe dip, ul könne dä aşıga-kabalana Kormaşka yünäldelär.

Kaytkanda, Säğadät, yalgış basıp, ayagın kaymıktırdı. Avırtuına çıdıy almıyça, oyıkbaşın salıp karasa, şakkattı: ayak şaytan söyägennän kızarıp şeşep çıkkan. Ä alda — başlanmagan un çakrım yul. Nişlärgä? Säğadätne kızgandılar, aña ciñelräk bulsın dip, ber kapçıgın yäşüsmerlär üz çanasına saldı.

— Äydä utır, tartıp kaytabız, — diyüçelär dä tabıldı.

Hatın rizalaşmadı, irkälänüne onıtkan ide inde ul.

Avırtkan ayak belän başkalarga iyärep bara almadı Säğadät, akrınlap simänäçelärdän artta kaldı. Yılgaga citäräk, bötenläy basalmas buldı.

Kön kiçkä avıştı. Koyaş karaganda tirläp yüeşlängän ös kiyeme, tuñdırıp, böten tänne kaltırattı. Hatın, çarasızlıktan ürtälep, üksep yılap cibärde.

Änä şul çakta anı ber atlı kuıp citte. Säğadät, şatlıgınnan, başta çanadagınıñ yözenä kararga da onıtkan ide, Hörmätullanı kürgäç, kara köyde.

Räis atın tuktattı. Hatınnıñ kulınnan çana bavın alıp, at çanasına bäyläde. Karışıp toru mäğnäsezlek kebek toyıldı: Säğadät rizalaştı.

At kuzgalıp kitte. Tınlıknı berençe bulıp Hörmätulla bozdı. Ällä nindi basınkı, mesken tavış belän süz başladı:

— Säğadät, sin minem yaratuga nigä ışanmıysıñ?

Hatın däşmäde.

— Mine nazlasañ, mayda-balda gına yäşätäm bit üzeñne.

Ällä ayagı sızlaudan, ällä Hörmätulla süzennän Säğadät yözen çıttı.

— Ällä «gönah» dip uylıysıñmı? İreñ yuk bit inde sineñ — ul ülde... Gönahısın üzem kütäräm ...

Cavap süze işetelmäde.

— Gomer buyı yalgız yäşärmen diseñme?

Säğadät cavapnıñ bik berägäylesen birde:

— Dönyadagı böten ir zatı kırılıp betep, sin berüzeñ kalsañ da... kiräkmiseñ!

Hatın çanadan sikerep töşte, ayak avırtuınnan sını katıp, cirgä çükte.

Hörmätulla şunnan faydalanıp kalırga aşıktı. Säğadätne küz açıp yomgançı at çanasına kütärep saldı da, östenä kaplanıp, izüendäge sädäflärenä yabıştı. Alarnı çişep, vakıt äräm itep tormadı, bişmäte, külmäge belän bergä umırdı... häm önsez kaldı.

Küpme hatın-kıznı belep, mondıy matur kükräk kürgäne yuk ide anıñ, komsız irennäre belän alsu imi başlarına kaplandı... Hatın kırgıy cänlektäy karıştı: tırnadı, teşläde ...

Çanada bargan sugıştan örekkän at poşkıra-poşkıra boz östenä kilep kergän ide inde. Dilbegäneñ buşaganın sizep, ahrı, irekkä ırgıldı, kötmägändä, al ayakların yugarı çöyde, annan dagalı toyakları belän yazgı boznı yarsıp töyä başladı. Çärdäklängän boz katış sunıñ salkın çäçrävennän örkep, tagın da yarsıdı, tagın alga ırgıldı, tagın bozlar vatıldı ...

Ul arada Säğadät huşına kilep ölgerde: böten köçen cıyıp, Hörmätullanı etep cibärde dä, astınnan ciñel genä şuıp çıgıp, çanadan çitkä sikerde häm... bozlı su böten tänen kuırıp aldı. Yılganıñ tirän tügellegen belä ide, aska kitkänen sizsä dä, kauşamaska tırıştı. Ayakları belän karmalanıp, yılganıñ töben ezläde. Taptı... Bar köçenä etelep, öskä omtıldı... Başı belän totaş bozga kilep bärelde, tagın aska kitte. Tagın öskä etelde... Tagın bärelde... Miyendä ber uy sızılıp ütte: «Yaşämägän dä kebek idem» ...

... Kap-kara su katış boz arasında hatınnıñ başı haman kürenmäde.

Hörmätullanı kurku bastı. Böten täne belän kaltırıy-kaltırıy ul sudan küzen almadı. Karañgılık kuyırıp, küzläre älce-mtslce kilä başlagaç ta kötte äle.

... Ul Säğadätne çın-çınlap yarata ide. Anıñ üzeneke bulmayaçagın küñele belän sizsä dä, şunı belgän sayın, otırı aña tartıldı, yaratuı da köçäyä genä bardı. Cavapsız tile mähäbbäte anı könnän-kön yarsıtıp, könnän-kön kotırttı gına.

Hörmätulla: «Säğadät!», «Säğadät!» — dip küpme däşsä dä, cavap bulmadı. Tıyıla almıyça, kıçkıra-kıçkıra yıladı ul. İrneñ, üzen belä başlagannan birle, berkayçan da bolay küz yäşe tükkäne bulmagandır. Säğadät anıñ irlek gorurlıgın küptän izep, çälpärämä kitergän ide inde... Niçä tapkırlar anıñ bu gorur hatınnı gazaplıp cäzalıysı, köçle kulları belän, läzzätlänä- läzzätlänä, üzen yaratmagan yörägen sıtası kilgän çakları buldı. Niçä tapkır buldı... Tik tile yöräge bu hatınnı şaşıp yarata ide.

«Ya Hoda! Ul vakıyganı bolay tämamlanır dip uylamagan ide. Nişläde ul? Nişläde? Säğadätneñ ülemenä säbäpçe buldı tügelme soñ? Säğadät bulmasa, bu dönyada yäşäüneñ ni rähäte, ni yäme bar anıñ öçen?»

Ul şularnı uylap, yarsıy-yarsıy yıladı.

Kinät añı saflanıp kitte. Moñarçı berkemneñ dä batıp ülgäne bulmagan yılgaga Säğadätneñ töşep yugaluı mömkin tügel ide. Säğadät bit ul! Şundıy köçle Säğadät! Ällä Hodaynıñ, anıñ mähäbbätenä ışanmıyça, tagın ber tapkır şulay sınap karavımı?

Hörmätulla üzeneñ yılavın berärse kürmädeme dip, şiklänä-şiklänä, yak-yagına karandı.

Eñger-meñger yurganın yabınıp ölgergän tirä-yün tıp-tın ide. Annarı ul simänäle çananıñ bavın çişte dä kara-kuçkıllanıp torgan bozlı suga taba etep cibärde. Çana ber çupıldadı da küzdän yugaldı ...

... Un çakrımnı un minutta ütkänder. Säğadät kaçıp kına anı küzätep toradır da, karşısına çıgıp: «Siñamı soñ mine ciñü!» — dip, mıskıllap kölär kebek toyıldı.

Ul şulay buluın teläde. «Närsä äytsä äytsen, tik isän genä bulsın!» — dip yöz, meñ kat Hodayka yalvardı.

Hörmätullanıñ işek kaguına boldırga çıkkan Möhlisä karçıkka ber genä akırdı:

— Säğadät kayda?

Karçık anıñ tırnalıp, teşlänep betkän yözenä, kan sarkıp torgan yaralarına karap, imänep kitte.

— Kaytıp citmäde äle... Kormaşka simänägä kitte bit ul ...

İr, acgırıp, işek tupsasına kiterep tipte.

Möhlisä karçık «dert!» itte, yörägen totıp, çak kına yıgılmıy kaldı. Annan, şaktıy kıyulanıp, süz başladı:

— Säğadätkä bäylänüeñnän kayçan tuktıysıñ sin, cirbit? Avılda siña hatın-kız betkänme?

Hörmätulla tagın da yarsıdı:

— Miña akıl satuıñmı, kart tile! Molçat! — dip akırıp saldı.

Karçık, yış-eş sulış alıp, bermäl tınıp tordı:

— Üzem belän kabergä alıp kitäse serem ide... Väğdämne bozdırasıñ inde, cünsez... Säğadätkä bäylänüeñnän tukta! Şunı bel: sez — bertugannar! Añladıñmı? Bertugannar! Atañ patşa hezmätendä çakta, Säğadätne anañ uynaştan taptı... Üzem kendek äbise buldım... «Balanı berär yarı olaktır, adäm hurlıgınnan saklıy kür!» — dip, yılıy-elıy yalvardı miña... Gıyzzät häzrätneñ balası üle tugan çak ide... Sin — biş yäşlek sabıy gına ideñ... Kiçer, Allam, kabergä alıp kitäse serem ide ...

Hörmätulla ni üle, ni tere basıp tordı da başı belän busagaga törtelde.

... Säğadät änä şulay yugaldı. Möhlisä karçık küpme kötsä dä kaytmadı.

Hörmätulla da kötte. Ay buyı aynımadı. Tönnär buyı idän tırnap, ulıy-ulıy yıladı. «Säğadät! Säğadät!» — dip ıñgıraşıp, öydäge beräügä dä yokı kürsätmäde.

... Bu avılda canga yakın berdänber urın bulıp şul narat kına kalgan, ahrı. Şunda gına küñelenä yuanıç tabıp, änise turındagı hatirälärgä birelä ala Vasil.

Ul narat käüsäsenä yöze belän kaplandı.

— Äni... İşetäseñme mine? Bu min — sineñ ulıñ ...

— İşetäm, bäbkäm, işetäm ...

Eget tınsız kaldı.

«Ällä zıyarat agaçları şulay pışıldaşamı?»

— İşetäm, işetäm... — dip tagın kabatladı usak yafrakları.

Vasil, dönyalıkka kaytıp, tirä-yagına küz saldı. Şunda gına ul kuak töbendäge ap-ak töyençekne kürep aldı. Änä töyençek selkenep kuydı... Yuk... Bu töyençek tügel! Ap-ak külmäk kigän, ak yaulıgın taratıp bäylägän böreşep betkän keçkenä karçık usak yafrakları tavışı belän şulay aña däşä:

— Kayttıñmı, ulım, äniyeñne ezläp, monda kildeñme?

Eget karçık yanına çügäläde. Cıyırçıklar arasınnan aña ike tomanlı küz töbälgän ide.

— Möhlisä äbi ...

Ul karçıknıñ kipkän yafrak kebek gäüdäsen koçtı. Karçık şundıy yabık ide, hätta külmäk eçe bötenläy buştır kebek toyıla. Şul ap-ak külmäge genä karçıknıñ leperdäp torgan canın urap tora da, saksız kagılsañ, ul can erep yukka çıgar, ya bolıtka äverelep kükkä aşar sıman.

Karçık döm sukır ide. Ul kaltıravık kulları belän yegetneñ yözen kapşadı, kükräk, beläklärenä orındı.

— Yözgä äniyeñä tartkansıñ, gäüdägä taç atañ ikänseñ ...

Eget üzen äti-änise häm ütkäne belän totaştırıp toruçı şuşı böreşkän canga tomırılıp katıp kaldı.

— Siña tapşırası ämanätem yäşemne yözgä tutırdı, balam... Yarıy äle kaytıp citeşteñ ...

Ul, kıştırdıy-kıştırdıy, külmäk börmälärenä kerep kitte. Ällä kaydagı yäşeren kesädän gäräbä märcän belän aralaşıp tezelgän täsbih tartıp çıgardı.

— Gıyzzät häzrät avılıbıznıñ nurı ide... Yavız adämnär anıñ başına citte... Säğadät tä zatlı ide... Sin zatlı näsel balası, şunı onıtma!.. Nindi gaybät işetsäñ dä, ışanma ...

Leperdäp torgan canı kükkä aşıp, karçık cirgä tünde.

Vasil mamıktay gäüdäne kütärep aldı.

Tup-turı üzläreneñ yaña yortına atladı. Küz töpläre kara köygän hatın (Hörmätulla hatını buldı, ahrı) barısın da añlap aldı, tiz-tiz başına ak yaulıgın yaptı, tür karavatka ak cäymäsen cäyep, karçıknı salırga urın kürsätte.

... Yort tıp-tın kaldı. Möhlisä karçık yanına ni arada avıl karçıkları cıynalıp ölgerde. Küñel türendä saklanıp kalgan dogaların ukıy-ukıy, alar karçıknı soñgı yulga äzerli başladılar.

Hörmätulla hatını şular tiräsennän kitmäde dä. Äle tegesen, äle monısın birep, yärdäm itärgä tırıştı. Nider kiräksenep, işek aldına çıkkan ide, ällä närsädän şiklänep, işege yabık torgan saray yanına kilde, aşıga-kabalana işegen açıp cibärüe buldı, açtı da «Ah!» itep cirgä utırdı.

Matçada... ire asılınıp tora ide.

... Bu kön bik avır ütte. Avıl, sugış betkännän birle, ber köndä ihatadan ike mäyet çıkkannı häterlämi ide. Zıyarattan kaytıp kergän Vasilnı zur-zur töyençeklär kütärgän Hörmätulla hatını karşıladı.

— Sin bezgä räncemä, enem... Bu yort Hörmätulla isemenä yazılgan bulsa da, anıñ töp hucası — sin... Ülgän keşe turında naçar söylärgä yaramıy: nişlätäseñ—şundıy keşe buldı inde ...

— Sez ... kaya cıyındıgız?

— Yäşärgä urın kiräk bit... Möhlisä karçık yortına küçenäbez ...

Hatın töyençeklären kütärde. Anıñ artınnan öç üsmer kız da iyärde. Kızlarnıñ öçese dä — kap-kara kaşlı, kara küzle ide. Vasilnıñ tännäre çımırdap kuydı. Kayda kürde soñ ul bu küzlärne, mondıy karaşnı? Änise bit! Änise şulay karıy ide!

Ul, hälsezlänep, idängä çükte. Alarnı räncetsä, küñel türendä saklangan kara küzle, kara kaşlı änise hatiräse dä räncer, üpkäläp, anı çitkä tibärer kebek toyıldı.

Vasil çemodanına ürelde. Bu nigezgä soñgı tapkır tutırıp ber karadı da kapkaga yünälde.

— Yäşägez!

V bülek. Saniyä

Kaysı yakka barganın da beleşmiçä, in berençe ütüçe poyızdga bilet aldı ul. Sänderäneñ dä iñ östägesenä menep, baş astına käçtümen bökläp saldı da stenaga borılıp yattı. Üze bertuktausız kulındagı täsbihnı araladı. Gölyözem märcännäre belän aralaşkan täsbih anıñ kulın yandıra ide. Yuk, kulın gına tügel... Yalkını barmaklardan yörägenä qadär ürmäläp, böten kükrägen dörlätä tügelme soñ?

Anıñ äle bervakıtta da bolay yalgız bulganı yuk ide. Kükräktäge yalkın sulkıldap-sulkıldap kuya, nider, küzne açıttırıp, tamak töbenä utıra ...

Şuşı halättä ul sataşulı-uyau küpme yatkandır, Näfisä tavışın işetep, «dert» itep kitte.

— «Ulım, bäğrem, sin kayda?» — dip kıçkıram, ezlim, yılıym... Ä ul däşmi ...

— Kayçannan birle ezliseñ? — Monısın bötenläy başka tavış äytte.

— Altı yıl inde... Ul häzer üskänder... Minem bäğır kisägem — ulıma un yäş tulgandır ...

Kükrägen bärep çıgarday tipkän yörägen uçlap, Vasil tübängä karadı.

Böten vagon yoklıy. Östäl artında kara-karşı utırgan ike hatın gına uyau. Näfisä tavışlısınıñ urını Vasil yagında bulganga, yöze bötenläy kürenmi diyärlek.

— İremneñ ülgän häbäre kilgäç, ni bulsa şul bulır, tugannar yanına sıyarmın äle, dip, İcauga kaytırga yulga çıkkan idem ul çakta ...

— Üzegez kayda yäşädegez soñ?

— Donbassta... Akça eşlärgä şahtaga kitkän idek... Sugıştan kaça-kaça, Stalingradka kilep citkänmen... Şul tirädä yugalttım anı... Bik tere, matur malay idee, bäğırkäyem ...

Hatınnıñ tavışı özelde. Ufıldap, borın tartkanı gına işetelde.

Hatınnar tındı. Vasil üze dä yokılı-uyaulı tön uzdırdı.

İrtän vagonda ıgı-zıgı başlandı. Biletsızlar ya sänderä astına ürmäläde, ya perronga çıgıp, aptıraudan nişlärgä belmi bärgälände. Bilet tikşerüçelär kergäç kenä, vagondagılar tıp-tın kaldı.

Näfisä tavışlı hatınnıñ biletı yuk ide.

Kontrolerlarnıñ yäşräge anı törtkäli başladı:

— Davay-davay, çık, — dip, işekkä taba ette.

İkençese, kırık biş-ille yäşlär tiräsendäge hatın, anıñ yulına arkılı töşte.

— Timä aña! Min anı beläm: sugış vakıtında uk yugalgan balasın ezli ul, — dip, hatınnı kire urınına utırttı. — Biş-altı yıl bulgandır inde ...

Alar çıgıp kitte.

Vasil sänderäsennän sikerep töşte. Balasın yugaltkan Näfisä tavışlı hatınga borıldı:

— İsemeñ niçek?

Hatın başta aptırap kaldı.

— Saniyä... — dide soñınnan, Näfisä tavışı belän.

... Kiçen poyızd ber urıs şähärendä tuktap, şaktıy ozak tordı. Saniyä belän alar şunda töşep kaldılar. Poyızd kitte. Alar, töyençeklären koçaklap, anda-sanda utları cemeldäşkän tönge şähärgä karap atladı.

Vasil atasınnan küp närsägä öyränep kalgan ide. Agaç eşen dä, timer tomırnı da yahşı belgängä, üzenä urınnı bik tiz taptı: «Selhoztehnika» digän oyışmaga urnaştı. Küñelendä saklangan incener bulu hıyalın artka çigerergä turı kilde.

«Soñrak, soñrak... Häzergä monda eşläp torsa da yarar... Vakıtlıça gına bit ...» — dip, üz-üzen tınıçlandırdı ul. — «Gomer äle başlana gına — barısına da ölgerermen äle ...»

Tormışları gına ällä nigä barıp çıkmadı. Saniyäneñ küñele gel çittä buldı, yort karau, ğailä cılısın saklau kebek eşlärneñ rähäten añlamadı. Yugalgan balasın yullagan küñele gel-gel kayadır ımsındı, ezlände, bärgälänep gazaplandı. Vasil sabır bulırga tırıştı. Hatınınıñ facigase anıñ üzenekenä dä tartım bulganga — tüzde. «Menä balabız tuar, Saniyä dä üzgärer», — dip ömetlände. Tik bala bulmadı. «Tizdän tuar», — digän hıyalları gel ükeneçle tämamlandı: här balası üle tudı.

Ällä Allahı Täğalä ike bähetsezdän ber bähet yasap bulmıy dip ömeten özde, ällä yugalgan bala ruhı belän sugarılgan Saniyäneñ täne tuaçak sabıynı çit itte ...

... Yıllar uzdı da uzdı ...

Vakıtlıça gına dip urnaşkan cirdä yegerme yıl (ya Hoda, yegerme yıl!) uzganı sizelmi dä kalgan. Bu yıllar Saniyäne bik nık üzgärtte: ul ällä kayçan yugalgan balası belän üzaldına söyläşep yöri torgan hatınga äylände. Eşlägän cirendä dä anı nişlätergä belmi aptıradılar. Balalar bakçasında nyanya bulgan hatınnıñ säyer ğadätlären ata-analar da kürep aldı, bakça mödirenä gariza belän kerdelär. Mödir, sugış çorında tugannarın yugaltkan hanım, bik avır häldä kaldı: Saniyä dä kızganıç, garizanı da uñay häl itärgä kiräk ide.

Barısı da kötelmägändä üze häl itelde: üzäkne özep, bäğırne telgäläp.

Bakçadan dürt yäşlek ber malay yugaldı. İrtän kitergännär ide, köndezge aşnı aşaganın da barısı da kürde, urındık başında yoklarga kitkändä salıp elgän kiyemnäre genä kaldı. Böten bakçanıñ astı-öskä kilde, ezlämägän cir, karamagan karavat astı, şkaf kalmadı. Malay yuk ide. Soñgı çiktä militsiyä çakırttılar, malaynıñ äti-änise yögerep kilep citte.

Şunda gına ber näni kız:

— A on s tetey Soney uşel, — dip äytep taşladı.

Saniyä turında bötenläy onıtkannar labasa! Ul, balalarnı yoklarga salgaç, smenasın tämamlap öyenä kaytıp kitkän ide. Şunda yögerdelär. Yaña matur kiyemnär kigän malay törle-törle uyınçıklar arasında rähätlänep yoklap yata ide. Barısı da ciñel sulap kuydı. Balanı kütärep alganda, kötelmägän häl buldı. Saniyä açırgalanıp kıçkırıp cibärde:

— Ne troc! Moy rebenok! — dip, kırgıy cänlektäy, alarga taşlandı. Balanı birmäskä itep, teşli-tırnıy sugışa başladı. Bu tavıştan bala da uyandı, kurkuınnan kıçkırıp yılap cibärde. Anıñ yılavı Saniyäne tagın da yarsıttı ...

Eştän kaytıp kilgän Vasil, öy buyında säyer yat maşinanı kürgäç, kauşap kaldı. Şulçak ak halatlı ike ir, ike yagınnan totıp, kulları kayırıp bäylängän Saniyäne alıp çıktı. Saniyä bärgälänä-bärgälänä açırgalanıp kıçkırdı:

— Ostavte moyıgo sına! Moy rebenok! Moy!

... Psihbolnitsada ul şaktıy ozak yattı. Tire belän söyäkkä kalgan hatının Vasil köçkä genä tanıdı. Saniyä tınıçlangan, şiklänerlek däräcädä tınıçlangan ide. Ägär endäşmäsäñ, könnär buyı ber noktaga töbälep utıruında buldı. Däşsäñ, säyer yılmaep, äytkän ber süz belän rizalaştı:

— Yarar, yarar... Häzer balanı gına imezäm dä, — dip, Vasilnı hafaga saldı.

Tormış şulay dävam itte. Ä berkönne irtän anıñ urını buş ide. Bernigä kagılmagan, dokumentların da almagan, tik tege malayga dip satıp algan uyınçıklar gına yukka çıkkan.

Vasil anı şaktıy ezläde. Militsiyä dä ezläde kebek. «Kirov yagında, poyızdda şuña ohşagan hatınnı kürdem», — dip, beräü kaytıp äytkäç, ayga yakın yörep tä kayttı.

Tik Saniyä tabılmadı.

VI bülek. Tıkrık

Saniyä yugalgaç, Vasilnıñ torgan yortına kaytıp keräse dä kilmi başladı. Yäşägän urınnarın ul baştan uk yaratmagan ide. Vakıtlıça yäşäp torırga yarar äle dip kenä rizalaşkannar ide. Änä niçek kilep çıktı bit.

Şähärneñ ike üzäk uramın totaştırgan keçkenä genä tar ber tıkrık ide bu. Tanılgan tatar geroyınıñ isemen bu tıkrıkka kuyıp mıskıllau kemgä kiräk bulgandır, isemen dä räsmi oçraklarda gına kullanıp, halık arasında «Et tıkrıgı» dip atadılar anı.

Tıkrık disäñ dä tıkrık. Kışın kar baskan tar sukmaktan yörep cäfalansañ, yazın-közen pıçraknı yırıp çıkmaslık batkak bula. Üzle balçık, ayagıña sılaşıp, itek-çitekläreñne suırıp alırga da küp soramıy. Cäyneñ iñ kızu könnäre dä tıkrık pıçragın kipterergä ölgerä almıy kala. Monnan da yamanı şul: tıkrıknıñ üzäk uramnar belän kiseşkän ike başında da çüplek öçen urın yasalgan ide. İke uram çübe, mahsus urınnarga gına sıyışa almıyça, böten tıkrıknı basa, ä çüp töyäüçelär bu karañgı, pıçrak tıkrıkka kilergä bik atlıgıp tormıylar. İñ ähämiyätlese: üzäk uram çista bulsın! Şähärgä kilgän kunaklarnı erele-vaklı türälär änä şul kiñ itep asfalt cäyelgän matur uramnar buyınça yörtä. Sineñ tıkrıkta yäşäp yatkan halkıñ turında uylap baş avırttırırga alarnıñ vakıtları da, teläkläre dä yuk.

Ä tıkrık göc kilä. Çüp oyasına yort-cirsez et-mäçelär cıyıla, kitä çinaş, talaş, kaldık azık öçen tartkalaş. Mondagı mähşär! Mondagı yäşäü öçen köräş!

Bu tıkrıkta altı gına yort bulıp, alar ber-bersenä igezäklär kebek ohşaş ide. Çüplektäge küse-tıçkannar nigezlären tişkäläp betergängä, miçenä nikadär yaguga karamastan, hucaları gomer-gomergä cılılıkka töyenä almadı. Tıkrık mesken üze dä gomer-gomergä yaktılıkka zar-intizar buldı. «İliç lampaları» üzäk uramnarnıñ tönen dä «koyaşlı» yasaganda, bu altı yortta isä, yış kına ut ta bulmıyça, sukır lampa belän keräçin yandırıp utırgan çaklar da bulgaladı. Şuña kürä monda yäşäüçelär, karañgı töşkäç, öylärennän çıkmaska tırışa. Çıga kalsañ — eşlär harap! Ya pıçrakka batıp, şunda tön kunuıñ bar, ya etlärdän talanıp, bötenläy can täslim kıluıñ da mömkin.

Tıkrıknıñ üze kebek ük, aña sıyınıp agıp yatkan ineşe kızganıç ide. Cir astınnan tibep çıkkan salkın saf suı, bormalı tıkrıkka citäräk, ällä nikadär pıçrak belän tuyınıp, taşlandık sularnı üzenä señderä-señderä, töp asılın cuya da şakşı yılgaçıkka äverelä.

Üle ineş... Mesken tıkrık ...

Tıkrıkta yäşäüçelär, monda küçenü belän ük, kitü turında hıyallana başlıy. Şähärdäge küpme halık öçär-dürtär bülmäle, gazı-suı kergän fatirlarda torganda, alar nigä şulay gazaplanırga tiyeş äle? Türälärneñ busagasın taptau alarnıñ töp şögılenä äylänä. Tik här türäneñ tuganı, tuganınıñ tuganı, dustı, dustınıñ dustı, tagın ällä kemnäre barlıgın belä torıp, haman da nigäder ömetlänä alar. Ämma fatir çiratı gına urınınnan selkenergä aşıkmıy. Usalrakları yanıy-kurkıta da başlıy, nihayät, telägenä ireşä. Döres, alarga tege hıyaldagı fatirnı alunı kiçekterep torırga turı kilä, monnan beraz gına yahşırak başka tıkrıkka küçenergä täqdim itälär. Alar şuña da şatlanıp rizalaşa.

Tıkrıktagı altı yortnıñ berse — Vasillarnıkı ide. «Häzergä yäşäp torırga yarar», — dip urnaşkannar ide, yıllar uzdı da uzdı. Saniyä baştarak fatir sorap yış bardı. Avızların kıp-kızılga buyagan çibär hatınnar anıñ belän yılmaep söyläştelär. «Sez — sugış veteranı ğailäse, çiratıgız — kırık berençe! Tizdän bulır!» — dip tınıçlandırdılar. Tora-bara, ällä sugış geroyları arta bardı, ällä başka säbäplär tabıldı: çirat kırık berdän ille sigezgä, annan citmeş bişkä, annan tuksan ikegä... ike yözgä äylände. Soñınnan isä: «Balasız ğailägä malosemeyka da bik citkän!» — dip, avıznı kapladılar. Ä iñ soñgısında isä: «Bezneñ şähärdä andıy tıkrık yuk!» — dip, bülmädän ük kuıp çıgardılar ...

Saniyäneñ yugaluı Vasilnıñ tormışın bötenläy üzgärtte dä kuydı.

«Selhoztehnika»dagı eş bülmäse üze cılı, üze uñay ide. Öyennän mendäre belän odealın kıstırıp kilde dä eştän soñ şunda yoklap kala başladı. Tıkrıktagı tege çerek öy yalgız kaldı.

Eş säğate betkäç tä, ber minut buş utırganı buldı mikän anıñ! Ya berseneñ säğate vatılgan bula, ya ükçäse töşä, ya iske televizor kütärep kerälär:

— Dyadya Vasya, pomogi!

Kön dä şulay. Hoday tarafınnan yäşäü öçen birelgän gomerneñ küp vakıtı kemneñder iske-moskısın tözätep ütä birä. Yış kına ul: «Yaşälmägän dä kebek!» — dip avır sulap kuya.

Çınlap ta, yäşädeme soñ ul cir yözendä? Ällä bötenläy yukmı? Tıkrıktagı yortta torganda da: «Poka yarap torır, annan soñ ...» — dip, hıyaldagısı gel kiçekterep kilende. Bu eşenä dä: «Poka eşläp torym äle, annan küz kürer ...» — dip urnaşkan ide... «Poka, poka» di-di, gomere ütep bara tügelme soñ?

«Yaşälmägän dä kebek ...»

... «Perestroyka» digän añlayışsız çorlar başlanganda, Vasil pensiyä yäşenä yakınlaşıp kilä ide. Bervakıt, kötmägändä-uylamaganda, anıñ yanına oyışma citäkçese — keçkenä buylı tatar kilep kerde. Zur käğaz tartmanı açıp, annan nindider ber yaltıravık äyber çıgardı.

—Bu — çit il tovarı — üze yua torgan tuzan suırtkıç.

Vasilnıñ gomerdä dä mondıy närsä kürgäne yuk ide, kızıksınıp, äyländerä-äyländerä karadı.

— Ay-yay, eşli dä belälär soñ ...

— Barter sisteması buyınça kaytkan ide... Yaponnıkı... No vatıldı menä... Tözätä almassıñmı? Ber masterskoyda da almıylar. Mondıy zatlı närsäne kürgänmeni alar... Monda käğazläre dä bar, bezneñçä yazılmagan... Sızımnarın añışsañ gına inde ...

Citäkçe süze — zakon.

Atna buyı Vasilnı beräü dä borçımadı: naçalnik şulay kuştı, didelär. Şul ber atna vakıt eçendä niçä säğat kenä yokladı mikän ul? Yapon tovarınıñ yangan motorın ör-yañadan köyläp cıydı. Hikmätle maşina cuıldap eşli başlagaç, üze dä kauşap kaldı hätta.

Buldırdı bit, buldırdı!

Bu hikmätkä keçkenä huca da şakkattı.

— Oho-ho! — dip, Vasilnıñ arkasın şapıldattı.

Kartnıñ avtoritetı kinät kenä üsep kitte. Üze dä, kulınnan şundıy eş kilüenä kuanıp, töne buyı borsalanıp yoklıy almıyça çıktı.

İrtän ike eşçe, pufıldıy-pufıldıy, tagın da zurrak tartma österäp kerde. Alarga iyärgän naçalnik süzne kıska tottı:

— Bu suıtkıçnı remontlarga ike atna vakıt biräm!

Vasil tagın eşkä çumdı. Yabıgıp, agarıp kalgan kart, ber atnadan:

— Kabul itep al! — dip, tagın şakkatırdı.

Naçalnik gör kilde:

— Molodets, kartlaç!- dip, östendäge kün kurtkasın salıp aña tottırdı.

Kurtka çınlap ta şäp ide. Läkin Vasil karıştı:

— Yuk, kiräkmi, — dip, baş tarttı.

— Kak hoçeş!

Naçalnik bervakıtta da aña bütän büläklär täqdim itmäde: kesäsennän ber şeşä çıgara torgan ğadätkä öyrände. Kart, şeşäne kulı belän almasa da, zämzäm suın anıñ bülmäsendä kaldıra ide.

Ä zakazlar arta bardı. Çit il kampaniyäläreneñ nindi genä tovarların kürmäde Vasil kart! Kayber motorlar şundıy çeterekle bula, alarnıñ serenä töşenergä aylar da citmäs kebek. Andıy çakta kart alarnı kiştägä kuya da tınıçlıkta kaldıra. Küñele belän genä öyränä, sütä, cıya ...

Şundıy çakta hucanıñ tınıçlıgı tiz yugala:

— Ya, niçek? Bulamı? — dip, aptıratıp beterä.

Buldırmıymı soñ? Vasil buldıra!

Ul zakaznı başkası, annan bütäne almaştıra... «Selhoztehnika» kapka töbenä äledän-äle yaña maşinalar kilä tora. Kartnıñ kolagına:

— Kazannıñ üzennän kilgännär! — kebek süzlär dä işetelä.

Mondıy barter tovarlarnı tözätä belüçe keçkenä hucanıñ danı yartı Tatarstanga taralgan ide şul.

Tik kart kına monı belmäde. Hikmätle motorlarnıñ seren ul tagın da därtlänebräk çişä birde. Bülmädäge şkafı törle-törle şeşälär belän şıplap tuldı.

Keçkenä hucanıñ öç katlı yaña yort citkerüen, çit il maşinası alıp cibärüen ul sizmi dä kaldı bugay. Ä «Selhoztehnika» könnän-kön tarkala bardı, tora-bara bankrotlıkka çıgıp, bötenläy taraldı.

Bu vakıtta çit il tovarların tözätüçe masterskoylar barlıkka kilep, kartnıñ da kiräge kalmagan ide inde. Ul, tetkälänep betkän mendär-odealın kıstırıp, kiredän Et tıkrgındagı yortına yünälde.

Keçkenä huca, üze bankrotlıkka çıgargan bilämälären karap yörgändä, Vasil kartnıñ bülmäsenä dä küz saldı, üz küzlärenä ışanmıyça, ihahaylap kıçkırıp cibärde:

— O-ho-ho! Ahmaklarga — çüplek başı! Ä min — deputatlıkka! — dip şarkıldadı.

Üze niçä yıllar buyı kartka taşıgan şeşälären kire maşinasına tutırıp, banket zalındagı «huşlaşu» mäclesenä yünälde. Vasil kart yärdäme belän oyışkan «biznes»ı aña bik küp tar kapkalar aşa ütärgä, ällä nikadär türäneñ küñelenä açkıç yaratırga bulışkan ide. Tora-bara alar bu keçkenä hucanıñ yakın äşnäsenä äylänep, yugarıga ürmäläü öçen baskıçlar salıştı.

... Vasil kart kügärep betkän yozagın açıp azaplanganda isä, keçkenä buylı bu tatar Kazan kalasındagı ber oyışmanıñ kün känäfiyendä, korsagın kiyerep, zur huca bulıp utıra ide.

VII bülek. Alsu

«Et tıkrıgı» da üzgärgän ikän. Tege altı yortnıñ bişese hucasız kalıp, yarım cimerek divarları nindider pıçrak bomclarnı üz kanatı astına sıyındırırga ölgergän.

«Yaşälmägän dä kebek... Yäşise dä kilmi bugay ...»

Tik äle haman da taza, nık muskulları nider kötä, närsägäder ömetlänä ide.

Gomer üz ahırına yakınlaşkanda, Vasil ber närsäne nıklap töşende: bähet öçen ğailäle bulu kiräk ikän bit! Tirä-yagıñda sin yaratkan, sine yakın itkän keşelär bulganda gına, yäşäü bähet kiterä ikän... Ä tormış anı, nikter, yakınnarınnan gel ayırıp sınadı... Äti-änisennän... Tege yaran gölle yorttan... Zäñgär küzle Näfisädän... Häm ömettän!

Menä närsäne yugaltkan ikän ul! Ömetne! «Poka yarar äle», — dip yäşärgä yaramıy ikän lä! Tormış digän tege mäğrur agaçnıñ nıklırak botagına ürmälärgä, ışanıçlırak cirennän nıgıtıp kısarga kiräk bulgan... «Pokaga yarar äle», — dip, yabaldaş oçlarına kanäğat bulıp yatsañ, zilzilälärdä tügel, ä leperdek cildä dä, yafrak kebek özelep, agaç töbenä çumuıñ bar. Ä ul çumdı... «Ömet» digän tege töşençäne añlamagan da kileş, anı cuydı kebek... Köçläreñne ayamıyça yäşäügä, bähetkä taba omtılsañ gına, älegä tössez bulgan «ömet», nurga törenep, çın bähale häzinägä äverelä ala ikän bit!

Urtak tübä astında urtak balalarnıñ borçu-şatlıkları belän yäşäü — keşe gomereneñ töp hikmäte, mögayın, şuldır. Ä ul — yalgız... Onıkların söyep, kapka töbendä utırır könnärendä yapa-yalgız ...

... Tönlä ul nindider döpeldägän tavışka uyanıp kitte.

Dañ-doñ! Dañ-doñ!

Täräzädän tışka karadı. Böten dönya ap-ak karga kümelgän. Bu aklık karşında hätta tön karası da köçsezlänep kalgan kebek ...

«Leper-leper» cirgä töşkän yafrak kar çüp-çar patşalıgın da yämgä törä bara... Äyterseñ, tege çüplek tä, şıksız tıkrık ta yuk... Tirä yakta cem-cem itkän serle ap-ak dönya gına bar ...

Dañ-doñ! Dañ-doñ!

Kart şunda gına iğtibar itte: yırak tügel, anıñ yortı karşında uk diyärlek, pıçrak ineşneñ tege yagında, nindider keşelär kaynaşa, maşinalar göreldäp, «dañ-doñ» kiterep subaylar kaga. Mesken tıkrıknı dereldätkän bu avazlar kartnı gacäpkä kaldırdı. Mäñgelek tar sukmaknı izep, tözeleş maşinaları yul salıp ta ölgergän ikän.

«Dönyada üle tıkrıkka can örerdäy köçlär dä bar ikän bit!»

Tege serle aklık ta kardagı ay çagılışı gına tügel ikän! Tözeleşneñ bagana başına kuyılgan köçle procektor yaktısı, anda gına sıyışa almıyça, tıkrıktagı cimerek yortlarnıñ şomlı külägälärenä dä töşkän.

Kart küpme şulay basıp torgan bulır idee, tıkrıkka kilep kergän gacäyep yañalık anı bötenläy yegärsez kaldırdı: täräzäneñ tege yagında, çana tartıp ... Näfisä ütep bara ide.

— Nä-fi-sä-ä-ä-äü!

Kart şulay dip däşte ...

Kısılgan irennär arasınnan yäşäü çıganagı bulgan qaderle isem sıtılıp çıktı:

— Näfisä!

Hatınnıñ Näfisä tügel, ä şuña bik tä ohşagan başka beräü buluın, kart, bilgele, belä ide.

Çanada şälgä törengän tagın ber can iyäse utıra. Mamık arasınnan balanıñ borın oçı belän yıltır küzläre genä kürenep tora.

Yöräk ıñgıraşıp pışıldadı:

— Näfisä!

Hatın anı işetmäde, bilgele, aşıga-kabalana ütep kitte ...

Tañ attı ...

Sarı nurların serle dönyaga cäyep, koyaş kütärelde.

Kart kuzgalmadı da. Kitsä, Näfisägä ohşagan tege serle zatnı bötenläygä (monısı inde soñgı tapkır!) yugaltır da, tege «mäñgelek» digän dönyada kötelgän kavışu şatlıgınnan mährüm kalır kebek toyıldı ...

... Kiçen «Näfisä» näq şul yuldan kire ütte. Çanadagı balanıñ borın oçı gına yaltırap kürenep kaldı ...

... İrtän irtük kart tagın «Näfisä»ne küzläde... Tagın... Tagın ...

Yaşäüneñ game tudı! Ülep baruçı öşegän küñelgä tormış yäme kayttı!

«Kem sin, Näfisägä ohşagan zat? Täne korışıp katkan bulsa da, canı äüvälgeçä kalgan Vasil digän tege samimi yegetne ezläp, ällä küktän töşteñme?»

... Tizdän kart barısın da açıkladı: hatın Aygöl isemle ikän. Üzäk uramda urnaşkan balalar bakçasında tärbiyäçe bulıp eşli. Yıltır küze — Alsu isemle kızçık! — şul bakçanıñ nänilär törkemenä yöri. Bakçaga kıska yul tabıp, şuşı tıkrıknı saylagannar.

Kart inde belä: Aygöl ber atnada — berençe, ä annarı —ikençe smenada eşli. Näni kızı Alsu da bakçaga, änisenä iyärep, «smenalap» yöri.

Vasil kartnıñ dönyaga bakkan küzlege kinät üzgärde, tösen cuyıp, tonıklangan tirä-yün dä bötenläy üzgärde: Näfisä kıyafätle Aygöl belän anıñ näni kızı — bügenge köndä şunnan da möhimräk berni dä yuktır, karañgılı-yaktılı ütkänne bilgesez kiläçäk belän totaştıruçı tormış küpere bulıp ta, mögayın, şuşı ikäü toradır kebek toyıldı. Anıñ bu qaderle zatlarga bik tä, bik tä yakınayası kilep, üzeneñ dä alarnıñ gazizenä ävereläse kilü teläge ihtıyacga äylände.

Öyeneñ yarım-cimerek häldä buluın da şul çakta gına töşende bugay. Kärnizläreneñ buyavı kubıp, ala-kola töskä kergän ikän. Eşne şunnan başladı. Pıyalasına qadär tonıklanıp, koyaş nurların sındırıp gazaplagan täräzäne yañası belän almaştırdı, bizäkläp-kırlap eşlängän ör-yaña naliçnik elde. Çerep yäşellänä başlagan tübäne sütep, kömeşsıman kalay belän kapladı. Koyaşnıñ böten nurı anıñ tübäsenä genä yaktırta kebek, yortı yämlänep, yäşärep kite.Öyneñ karala başlagan divarlarnı narat ise añkıp torgan sarı taktaga törde.

Ul arada, yaz citep, dönya yäşellekkä kümelde. Niçä yıllar tärbiyä kürmägän bakça tufragı kısır yatıp tuygan ide: kart utırtkan ürmä göllär, koyma-divarlarga sarıla-sarıla, yortnı çäçäkkä kümde.

İñ soñınnan ul kapka töbenä öç keşelek utırgıç yasadı. Ni öçen öç keşelek? Bu sorauga ul üze dä cavap birä almas ide. Öç keşelek... Dönyañ tügäräk bulıp, bähetkä tiyener öçen, kimendä öç keşeneñ buluı kiräk... Kart monı täğaen belä inde. Şuña kürä utırgıçnı därtlänä-därtlänä bizäkläp eşläde ul.

... Cäyneñ iñ yämle könnäreneñ berse idee. Änise belän citäkläşep kaytıp kilgän kızçık:

— Uf, arıdım! — dip, şuşı utırgıçka tuktaldı.

Vasil kart bu mizgelne inde kayçannan birle özelep kötkän ide. Ul, sizdermi genä bu ikäüne täräzädän küzätte.

— Äni-äniyem, sin bu çäçäklärneñ isemen beläseñme?

— Monısı — bärhet çäçäk, ä bu — romaşka ...

— Tügel, tügel! Bu — ak tälinkä — sarı may!

— Ällä nilär uylap tabasıñ sin ...

— Ä busı nindi peçän?

Änise kıçkırıp kölep cibärde.

— Peçän tügel, ul tönge göl — miläüşä ...

— Ä çäçäge kayda?

— Ul karañgıda gına çäçäklären aça... Huş is tarata ...

— Alaysa, kiç citkäç, monda kiläbez! Çäçäk isnärgä ...

Alar kitte. Kartnıñ sıtılıp çıkkan sıñar küz yäşe cıyırçıklar arasına kerep yugaldı. Aña rähät ide... Bik rähät ...

Kiçen koyaş bayışın küzätep utırgıçta utırganda, aña taba öçäü yakınlaştı.

— Bez miläüşä çäçägen isnärgä kildek, babıkay, — dide näni kız, yılmaep.

Tanıştılar. Kiñ cilkäle taza ir kartka cılı uçın suzdı:

— İsemem — Azat... Bolar — minekelär... Kürşe uramda yäşibez ...

Utırıştılar. Utırgıç dürtesen dä sıydırdı. Alsu kartnıñ tezenä menep kunakladı.

Vasil kart belä: Aygöl belän Alsu irtän dä, kiçen dä anıñ yanında tuktalmıy kitmi häzer. Änä häzer dä:

— Babıkay, babıkay, — dip, Alsu anıñ tiräsendä sikergäli.

Kart üze gel Alsu belän görläşsä dä, karaşı belän Aygölneñ zäñgär küzlären irkäläp-sıypap ala.

«Söyläşmäsen ide, däşä genä kürmäsen ...»

Näfisä yözle Aygöl, söyläşä başlasa, Näfisälegen cuya, çit-yat zatka äylänä dä kala. Ä kızçık — Näfisäneñ zäñgär küzle balaçagı — kartka sarılıp, bertuktamıy lepeldi:

— Bu çäçäk — ak tälinkä — sarı may... Min äle landışnı da beläm... Anı ence çäçäk dilär... Babıkay, sin landış utırttıñmı?

Kart ozaklap anıñ başınnan sıypıy. Cıyırçıklar arasındagı sıñar yäşne beräü dä kürmi, beräü dä sizmi.

... Anıñ häzer ber dä üläse kilmi ide. İnde yalgızlıktan kotıldım, şundıy tansık yäşäü yämen taptım digändä genä ...

— Öygä kaytasım kilmi... Anda — küñelsez, — dide berkön Alsu, utırgıçta tuktalgaç.

Aygöl añlatunı kiräk taptı:

— Azatnı komandirovkaga cibärdelär, ber ayga ...

Tik ul bügen nigäder tınıçsız ide. Kabat-kabat säğatenä karap tinteräp betkäç, bik möhim süz äytkändäy, kartka pışıldadı:

— Vasil abıy, minem barıp kiläse cirem bar ide... Mömkin bulsa, Alsu sezneñ yanda kalıp torsın äle ...

Niçek riza bulmıysıñ, di. Rähätlänep rizalaştı kart.

Kiç alarnıkı ide. Kartnıñ bäläkäçkä söylämägän äkiyäte kalmadı, hätta cırladı da:

— Äyt äle, kübäläk,

Söyläşik bergäläp,

Bu qadär küp oçıp,

Armıysıñ sin niçek?

Aña Alsunıñ yañgıravık tavışı kuşıldı.

Kızçık ul kiçne ällä kaydan istälek täsbihnı tartıp çıgardı.

— Babıkayım, bu kemneñ märcäne?

Näni barmakları sarı gäräbä belän aralaşkan hörmä töşlären barladı. Kart başta däşmäde. Annan, sabıy kulındagı täsbihnı alıp, küzenä yakın kiterde, sarı şarçık eçendäge tabiğat moğcizasın soklanıp küzätte.

Ul — sineke, kızım... Sin beraz üs, siña bulır...Siña ...

Uynap talgan Alsu yoklap kitkändä, yartı tön uzgan ide inde. Aygöl, nigäder, ozakladı. Kartnı borçu bastı. «Cünsez keşelärgä oçrıy kürmäsen tagın», — dip uyladı ul inde niçänçe märtäbä. Ni disäñ dä, tıkrıkta yalgız yörü kurkınıçrak şul.

Kart tışka çıktı. Kapka baganasına söyälep, uyga çumdı.

Öydä Näfisä küzle näni kızçık yoklap yata. Döres, ul anıñ onıgı tügel. Tik küñelgä şundıy yakın, qaderle zat ...

«Bäğrem... Bäğır kisägem ...» — dip pışıldadı kart.

Yakınlaşıp kilgän maşinadan töşkän yaktılıktan küzläre çagılıp, kart baganaga sıyınıp kaçıp kaldı.

Maşinadan ikäü töşte. Aygöl häm... kiñ cilkäle taza gına ber ir.

İr Aygölne kısıp koçakladı:

— Tege işäk bezne niçä könlek bähetkä tiyenderde, pesiyem?

— Ber aysız kaytmıy äle ul ...

İr hatınnıñ kükräklären sıypadı.

— Tuymadıñmıni äle?

Aygöl şıksız hihıldadı.

— Tatlı pesiyem bit sin ...

İr tagın nilärder pışıldadı. Tik kart alarnıñ bersen dä işetmäde inde. Näfisä yözle zat kinät ülde... Kart öçen Näfisä ikençe tapkır ülde... Monısı inde soñgı tapkır... Mäñgegä ...

Kapka baganasın koçaklagan kart tavışsız gına üksi ide.

... Dönya gacäp tar ikän: Aygölneñ «uhacerı» karşıdagı yortnı saluçı adäm bulıp çıktı. Familiyäse — Akbaşev, dilär. Şähär başlıgınıñ uñ iyärçene, di ...

Ä yort üskännän-üsä bardı. Öç katka citkerep, tübäsen yäşel kalay belän belän bizägäç, başka korılmalarga da kereştelär. Yort yänäşäsenä tezelde genä alar. Bomclar iyäläşkän tege tıkrık yortları da «parga äylände», alar urının besedka, parnik, tagın ällä nindi korılmalar biläde. Alar Vasil kartnıñ koyma baganasına terälep tuktap kaldı ...

... Ber tönne kart şomlanıp uyanıp kitte. Yortı yalkın eçendä ide. Tınnı bugan tötengä tonçıga-tonçıga ul işekkä taba ürmäläde. Soñgı köçen cıyıp çıgarga talpındı. İşek tışkı yaktan teräüle ide. Kart tagın ber talpındı... Tagın... Täräzägä bulgan yulnı yalkın bülde. Ul arada rähimsez ut tängä ürmäläde, barmak oçlarınnan yalmap uzıp, eçke yalkın belän kuşıldı ...

«Yaşämägän dä kebek idem ...»

İrtägesen kisäü kaldıkların zur traktorlarnıñ köçle çılbırları izde, sıttı... Kiçen isä buşap kalgan cirne tigezläp tä kuydılar.

Vasil kartnı barı tik ber keşe genä sagındı:

— Ä babıkay kayda? Minem babıkayım kayda ? — dip üksede Alsu.

Aña beräü dä cavap birmäde.

VIII bülek. Min

Kayçandır bu tıkrıkta min dä yäşägän idem.

Karañgı hatiräläre inde onıtılıp kilsä dä, hind kinoların karagan sayın, andagı äkiyäti tormış küreneşlären kürep, şuşı tıkrık iskä töşä ...

... Min hıyalga bireläm. Tege isemsez mesken ineşne pıçraktan arındırıp, şunıñ tirä-yagın küñelem belän çäçäklärgä kümäm. Üzem tudırgan şul gölbakçanıñ maturlıgına soklanıp, tın sukmaklar buylap atlıym.

— Küräsezme bu güzällekne? Bire kilegez, bergäläp hozurlanıyk! — dip, tanış tügel keşelärgä däşäm ...

Bilgele, bolar bar da hıyalda gına... Ul tıkrıknı gölbakçaga ävereldererlek köç tabılırmı? Kayçan? Niçek?

Kayvakıtta şundıy çaklar bula, avırlıklardan sıgılıp töşep, ömetsezlekkä bireläm dä, gacäyep zur dönyada üzemne yapa-yalgız toyıp, kübäläk canım bärgälänä başlıy... häm min tanış tıkrıkka yünäläm. İske hatirälärne yañartıp, yamansu yuksınu dulkınında tibränergä cıyına disezme? Yuk! Meñ tapkır yuk!

Taşlandık tıkrıktan min gacäyep ber köç alıp kaytam. Şul mohittan zur dönyaga kuätle adım yasarga cörät itkän ruhımda — ışanıç tua, şul ışanıç miña köç östi ... Häm min alga atlıym.

Tıkrık mine kötä bit! Üzen gölbakça yasarlık köç tuplap kilüemne kötä!

... Bügen şul tıkrık buyına tagın yulım töşte. Çüplektäge mähşären dä, cimerek yortların da küptän kürgänem yuk ide inde.

Küz saldım da ...

Ällä yalgış kürämme?

Karşımda — gölbakça! Tege—min hıyallangan güzäl bakça! İskitkeç bit bu! İskitkeç!Dimäk, min yalgız gına hıyallanmaganmın!

... Min keçkenä ineştän bärep torgan tuzganak-fontannarga soklanıp huşsız kaldım. Näzek su cepselläre «tuzganak»nıñ här küzänägennän diyärlek havaga çöyelä dä, koyaş nurları belän tuklanıp, yöz-meñ balkışka äverelep, tege ineşkä kiredän çupıldıy, anı millionlagan tügäräkläre belän söyenderep, tagın kükkä sibelä.

Älegä min isemnären dä belmägän bihisap çäçäkläreneñ güzällege diseñme! Mögayın, alarnıñ huş ise dä üzlärenä tiñder ...

Gölbakça kapkasın ezläp, kükkä aşkan timer señgelärne kapşıy-kapşıy alga atlıym: «Nigä şundıy koyma belän uratırga? Kemnän saklarga? Bu güzällekne räncetergä nindi kul barsın, di». Küñeldä bornap kilgän kanäğatsezlek hisen tege çäçkälärneñ min toyaçak huş ise belän koyındırırga tırışam ...

... — Stoyät! Eto — çastnaya sobstvennost!

Başımnı kütärep, küzläremne karşımdagı zatka töbim. Üz gomerendä küpme yöz-bitlärne häterlägän küñel kiräkle süzne tabalmıy telsez kala. Çönki anı surätläve mömkin tügel... Ul — cansız taş... Timer söñgelär belän uratıp alıngan gölbakçanıñ tän sakçısı... Ayagındagı kalın tabanlı tupas botinkaları canımnı öşetep, tänem kurkudan çımırdap kuya ...

Timer kapka, kolagımnı avırttırıp, zıñgıldap yabıldı. Tuzanlı cirdä sakçınıñ ilämsez ükçäsennän batıp kergän eze genä kaldı. Kurkınıç, şıksız ez ...

«Tukta! Aşıkma! «

Ällä küñelem miña şulay däşäme?

«Taşlap kitmä!»

Kemne? Nigä?

Yäşle küzläremne cirgä töbim.

Taban ezendä närsäder cemeldäp kaltırıy tügelme?

Cirgä batıp kergän sarı gäräbä şarçıknı dereldägän barmaklarım belän pıçraktan aralap aldım. Kayçandır Gölyözemneñ muyının nazlap irkälägän, ä soñrak imanlı gomer säğaten çutlauçı täsbihka äverelgän gäräbä märcänne ap-ak kulyaulıgım belän paqlädem. Eçendäge cem-cem itkän tabiğat moğcizasın gacäplänep häm soklanıp küzättem ...

Miña qadär dä siña şulay soklanuçılar bulgandır ...

«Ya Rabbım! Kodräteñ nindi kiñ! Näq cir şarı kebek yaratkansıñ tügelme bu moğcizanı! Menä— diñgez-sulıklarıñ... Änä — tau-iñkülekläreñ... Töbäp karasam — andagı keşelärne dä kürermen kebek ...»

... Cir şarıday gäräbä märcänne cılı uçıma kıstım ...

Click or select a word or words to search the definition