Tügäräk Dönya

(hikäyä)
I

Tirä-yüngä altınsu tös iñä başlagan äbilär çuagı könnäre ide. Brigadirları: «Basunı tizräk sörep beterergä kiräk,» – digäç, Şakir töngä avılına kaytıp yörmäskä buldı. Ofıktagı şäfäq kızıllıgı erep, küz bäylänä başlagaç, traktorın çitkäräk çıgardı da, bişmäten çiräm östenä cäyep, suzılıp yattı. Muyınında utırıp kalgan sugış istälege – kıypılçık ta, gäüdäsen ärnetep, üzen sizderä başlagan ide inde. Sugış betkängä dürtençe yıl kitsä dä, haman tıngılık birmi ul aña. Könnär bozılıp kitkändä yörägen meñ pıçak belän telgändäy itä, böten gäüdäsen böterep ala, uklau yotkanday, bögelä dä, sıgıla da almıy. Nindi matur, cılı tön, yugıysä... Ällä nık talçıkkan, ällä kön bozılırga tora – bäğırlären özärdäy bulıp, bolay uk sızlamas ide yarçık urını.

Üzenä taba yakınlaşkan söyläşü avazların işetep, siskänep kuydı ul. Avırlık belän genä torıp bastı. Kilüçelär – brigadirları häm militsiyä formasındagı tanış tügel keşe ide.

– Yunısov Şakirmı? – berençe ul sorau birde.

Mähmüt agası öç-dürt adım artka kaldı.

– Äye, min bulam, – dip cavap kaytardı Şakir, süzlärenä turı monda, minem yanıma kilgäç, kem ikänemne belep kilgänsezder bit inde, digän mäğnä östäp.

– Cıyın, minem belän Mamadışka barasıñ! Öyeñä kerep tormıysıñ, - dip boyırdı militsioner. Annan brigadirga borılıp: – Yegetne alıp kitkänne avılda beräü dä belmäsen, – dip östäde.

Ayak buınnarı kaltırap kuydı Şakirnıñ. Üzem dä sizmästän ällä berär yaman eş eşlädeme, kiräkmägän süz söyläşteme? Meñ törle karşılıklı uylar öyermäse uzdı anıñ başınnan. Kauşap kaluın, ikelänep toruın kürgäç, militsioner kulın bilendäge koburasına kuyıp:

– Kittek, äydä, – dip, tavışın tagın da kütärä töşte.

Şakir ireksezdän alarga iyärergä mäcbür buldı. Ayakları atlamasalar da atladılar. Äyterseñ, küz aldın sorı toman baskan, kolaklarına mamık dıñgıçlap tutırılgan. Başı äylänep-äylänep kitä. Böten tänen bozday tir börtekläre sargan. Närsä uylarga da, üzen kilep alularınıñ säbäben ni dip añlarga da belmäde ul. Sugışka qadär dä, sugıştan soñ da avıldan kemnärder yugala ide. Atna-un kön uzgaç kına, alarnıñ ğayepläp kulga alınuları, kaysınıñ törmägä utırtıluı, kaysınıñ atarga hökem itelüe turında häbär kilep töşä ide. Utız tugızınçı yılnı Yugarı oç brigadirı Zinnurnı da şuşılay basudan alıp kitkännären üze kürep kaldı. Halık doşmanı bulgan, kolhozga kortkıçlık eşläp yatkan, dip söyläştelär. Häbärsez yugaldı, bahır. Aña da şundıy yazmış yazgan mikänni?.. Ni gabe bar soñ anıñ?.. Haman da şul äsirlektä bulganı öçen ezärleklilärme?.. Sugışta ülep kalgan bulsa soñ! Bu köngä kalmas ide! Yılap kalırga bala-çagaları bulmasa da, kart ätise belän änise östenä tau qadär avırlık öyeläçäk.

– Halık doşmanı üstergän närsälär! – dip, barmak belän törtep kürsätüçelär tabılaçak. Kön kürsätmäyäçäklär.

Avılları yanınnan uzgan taş yulda alarnı maşina kötep tora ide.

– Men äydä, kuzovka, – dip komanda birde militsioner. –Kullarıñnı bäylärgä cıyınmıym. Kaçmassıñ, dip uylıym. Barıber yırak kitä almıysıñ. Üzeñä genä naçarlık kılırsıñ.

Kuzovta avıllarınnan anıñ belän äsirlektä bulgan Rähimulla da utıra ide.

– Äydä, tugan, yakınrak kil. Sine alırga kittelär inde bolar, dip uylagan idem, ras bulgan ikän, –dip, Şakirga köräktäy yonlaç kulların suzdı ul.

Rähimullanıñ imändäy gäüdäse keçeräyep kalganday kürende aña. İkeseneñ dä karaşlarına: «Yazmışlarıbız nikadär genä açı bulsa da, ber-berebezgä teräk bulıyk, kıyın çaklarda tagın ber-berebezne taşlamıyk, kaysıbızgadır avılga kire äylänep kaytırga yazmasa da, yädqarne ğailäbezgä ikençebez tapşırırga tiyeş,» – digän mäğnä sıygan ide. Süzsez genä ikese dä arkaları belän kuzovnıñ aldına terälep utırdılar. Militsioner alardan arttarak çügäläde.

Maşina sikältä-çokırlarda çaykalıp-tulganıp Mamadışka yul aldı.

I I

Eçke eşlär idaräseneñ bolay da sorı binası, karañgılık pärdäse aşa, yöräklärenä şom salıp, öslärenä tauday işelep töşärdäy bulıp karşı aldı. Timer baskıçlar buylap öskä atlagan sayın, kaytavazday yañgıragan ayak tavışları, kolak pärdälären töyde. Ömetlären özärgä telägändäy, lampoçkalardan tonık kına yaktılık börkelä.

Alıp kilgän militsioner, alarnı koridordagı eskämiyägä utırtıp, yänäşädäge işektän kerep yugaldı. Söyläşer-kiñäşer süzläre küp bulsa da, berse dä süz başlarga kıymadı. İkese dä üz eçlärenä biklängän, ikesen dä meñ törle şöbhäle uylar telgäli ide.

Berençe Rähimullanı çakırdılar. Menä çıgar, menä işektä kürener dip, bik ozak kötte anı Şakir.Ul arada koridor başındagı täräzädä, tañ ata başlavın häbär itep, tonık kına kön yaktılıgı da şäylänä başladı. Ä avıldaşın haman çıgarmıylar.

– Alay ikän, eşlär citdi ikän... – dip kuydı ul üzaldına.

– Söyläşmäskä!..

Siskänep kuydı ul. Şunda gına yanında basıp toruçı mıltıklı militsionernı kürep aldı.

Kayçan gına kilep baskan soñ ul? Şunı da sizmägäç, uylarına tirän çumgan bulgan, küräseñ. Sakka militsiyä kuyarlık bulgaç, avılga kire äylänep kaytu yazmagan ikän inde alarga... Huş, äti, huş, äni, tizdän tuy itärbez, dip yörgän, koñgırt küzle oyalçan Saniyäse, avıldaşları... Huş, tormış... Kalgan gomeren layış şulpası eçep ütkärergä yazgan dimäk aña. Tik ul gomere niçä yıllap ülçänä ikän soñ? Ällä könläp kenäme?

Anı uylarınnan ayırıp, yänäşädäge işek şıgırdap açılıp kitte häm:

– Yunısovnı kertegez! – digän boyırık yañgıradı.

Şakir ayakların köçkä österäp eçkä uzdı, karaşı bülmä buylap yögerde. Ämma anda östäl yanına kilep utırgan, çandır bulsa da ozın buylı, kara kostyum kigän, ak külmäge östennän şundıy uk kara galstuk takkan tikşerüçedän başka beräüne dä kürmäde ul. Rähimulla kaya soñ, dip sorarga teläde. Ämma telen äyländerep süz äytergä cörät itmäde. Bälki, ul uylarına çumıp utırganda, çıgıp ta kitkänder, kürmi genä kalganmındır, dip üzen tınıçlandırırga tırıştı.

– İsemegez, familiyägez, ätiyegezneñ iseme? Tugan yılıgız, bügenge şögılegez?

Şakir, säyersenep, tikşerüçeneñ kırıs yözenä, kaläm totkan neçkä barmaklarına töbälde. «Alıp kilgännär ikän, beläsez bit inde,» – diyärgä teläde. Ämma kıymadı. Böten kıyulıgın töynäp:

– Yunısov Şakir Zakir ulı. Yegerme dürtençe yılgı. Unsigez tuluga sugışka kittem, bügen traktorçı bulıp eşlim, – dip cavap kaytardı.

Tikşerüçe ul äytkännärne yazıp kuydı da, kızargan küzläre belän, ütäli tişärgä telägändäy, ozak karap torgannan soñ, aldındagı käğazlär arasınnan bersen alıp, ukırga kereşte:

– Kırık ikeneñ fevralendä armiyägä alıngan... Öç ay äsirlektä bulgan... Ber yıl partizannar otryadında. Annan häräkättäge armiyädä. Sugışnı Pragada tögällägän. Kızıl Yoldız, Dan ordenı, medallär... Boları bezgä bilgele.

Soraulı karaşın işek töbendäge urındıkka utırgan Şakirga töbäde. Anıñ kauşaganın kürgäç, kölemserep kuydı da:

– Sin, enekäş, kil, menä monda utır äle, – dip, karşındagı urındıkka kürsätte.

Tikşerüçeneñ üzenä änä şulay dustanä endäşüe Şakirneñ süngän ömet çatkılarına cılı sulış örgändäy buldı.

– Bez sine menä ni öçen çakırdık. Bu keşene berär vakıt kürgäneñ barmı? – dip, aldına ber kartoçka şudırdı.

Şakir anı saklık belän genä kulına aldı. Kartoçkadan tanış, şul uk vakıtta çirkançık yöz töbälgän ide. Anıñ siskänep kuyuın tikşerüçe dä kürep aldı.

– Tanış, dimäk.

– Bu bezneñ kürşe avılnıkı. İmayıv Gabbas.

– Anıñ turında bar belgännäreñne söylä. Bälki sugış vakıtında berär niçek kürgäneñ bulgandır?..

Şakirnı kort çaktımıni! Äye, kürde ul anı. Häm äle kayda digen! Çirkangıç hätirälärne küñelendä yañartudan ni qadär genä kaçarga telämäsen, barısı da bügengedäy küz aldında.

I I I

Äsirlek mihnätläre... Polşadagı Maydannek kontslagerı... Krematoriynıñ ozın torbasınnan kük gömbäzenä karakuçkıl töten kütärelä. Uçaklarında änä şulay keşe yandıralar, tereläy dä yagalar. Yanına yakınrak kilügä, borınga keşe yangan is tula. Ukşıta, açlıktan kabırgalarga yabışkan eçlär suırıla. Baştarak kostıra ide, akrınlap iyälände bugay. Nindi genä vähşileklärgä künekmi ikän adäm balası!

Nindi gonahları öçen genä monda eläkkän ikän soñ ul?! Yanına snaryad töşep yarılgannan soñ tufrak kümep kitkäç, çolganışta kalgan rotalarınnan isän kalgan iptäşläre kazıp almagan bulsa, bu mihnätlärne, äsirlek gacizlegen tatır ideme?! Tereläy kümelsä dä, yugalgan häm – vässaläm! Äti-äniseneñ ömetlären ahırgaça sünderep betermiçä, häbärsez yugalgan digän, kara möherle hat kilgän bulır ide. Üze dä tämuğnıñ açısın tatımas, celekläre söyäklärenä yabışıp, açtan ülär däräcägä citmäs ide.

Änä şundıy, yazmışın kargagan, yaktı dönyadan vaz kiçkän könnärdä oçrattı ul avıldaşı Rähimullanı.

Buınnarında köçläre bulgannarnı kualap kayadır eşkä alıp kitälär ide. Hälsezlär, urınnarınnan tora almagannar barakta kala. Başkalar kitügä, işektän soldatlar kilep kerä. Urınnarında yatkannarnı söyräp torgızalar da, kayadır alıp çıgıp kitälär. Şul kitüdän barısı da yuk bula. Härkem belä – krematoriyga! Yakın dustıñ bulsa da, yärdäm itä almıysıñ. Küz karaşıñnı gına kürsälär dä, gäüdäñne avtomat pulyaları tişkäli.

Lagerga küçerep yabılgan berençe könnärendä ul da eşkä çıga almadı. Kiçtän kürşese, säkedä yatıp torma dip, kisätep kuygan ide anı. Ällä şuña, ällä äcäle citmägän bulgangamı, başkalar eşkä kitkäç, tordı da su miçkäse yanına yünälde. Çümeçkä su tutırıp alıp avızına yakın kitergän ide, işeklärne tibep açıp barakka soldatlar kilep kerde. Yatıp torgan bar äsirne söyräp töşerep, tipkäläp çıgara başladılar. Torataştay basıp kaldı ul. Soldatlarnıñ berse anıñ yanına kilep: «Gut, gut!» – dip, iñnärenä sukkalap aldı.

Bägıre katkan ide anıñ bu minutlarda. Nimets soldatları çıgıp kitep ozak ütkänderme, häterlämi. Çümeçendäge suın eçärgä oıtıp, tışka yünälde. Böten canı-täne tınçu barak eçennän tışka tartıla ide. Äyterseñ, nindider kırşau bugazınnan kısıp algan.

Barakka niçek çıgıp citkän, niçek yöztübän kaplangan, häterlämi. İsenä kilep kütärelgändä yanında tagın kemder yata ide.

– Äy, iptäş, närsä buldı? – dip, hälsezlängän kulları belän kabırgalarına orındı ul anıñ. Äsir akrın gına kullarına kütärelep, anıñ yagına borıldı. Yä, Hoda! Avıldaşı – un yıldan artık Saban tuyı batırı bulıp kalgan Rähmimulla tügelme soñ bu?..

– Şakir?!

– Min, Rähimulla abıy, min bu! Mi-in!

– Tezlärenä torıp utırgan ike äsir, böten dönyaların onıtıp, koçaklarına atıldılar. Bu mizgeldä, äyterseñ, dönyada alar ikese genä ide. Şulay koçaklaşıp, yılaşıp ozak tordılar. Berse dä tel äyländerep süz äyterlek, ülem koçagında oçraşularınıñ söyeneçen añlarlık häldä tügel ide. Nemets ovçarkası örä-örä yannarına kilep citkäç kenä, islärenä kilep, sikereşep tordılar. Annarı, saklanıp kına Şakirlar baragına yünäldelär.

Rähimulla alardan barak aşa gına ikän. Oçraşkalarga, söyläşkälärgä ciñelräk bulır, dip uyladı ikese dä. Küpme genä söyläşsälär dä süzläre betärlek tügel ide. Avıldaşların, tanış-beleşlären iskä aldılar. Hätirälär yılga bulıp taşıdı. Cähännäm koçagında timerdäy holıklı ir-egetlärneñ dä küñelläre neçkärä ikän. Söyläşäse söyläşengän kebek ide inde. Şulvakıt küñelendäge ber avır häbärne iskä alırga telägändäy:

– Beläseñme, monda kürşe avılnıñ Ähmät bay malayı Gabbas politsay bulıp yöri bit, – dip kuydı Rähimulla. Annan, menä şundıy hällär, tugan, digändäy, Şakirga karap tordı da, süzen dävam itte. – Üze nemetslarga hezmät itä, üze mine tanıgaç, ike-öç tapkır buhankası belän ipi kütärep kilde inde. Mine üzläre yagına avıştırırga cıyına, diyär ideñ, ul turıda teş tä agartkanı yuk. Kerä dä, säke poçmagına arkasın teräp, «Kara urman»nı suza. Añlamıym, hiç tä añlamıym!

Ähmät baylarnı, anıñ malayı Gabbasnı töşendä kebek kenä häterli Şakir. Alar kebeklär sörelgändä aña cide-sigez yäş kenä ide şul. Ähmät baynıñ üzen dä avıllarındagı bazarga kilgändä genä kürep kalganı buldı. Kem belä, häzer inde Gabbasnı tanımıy torgandır.

Söyläşep küpme vakıt uzganın sizmi dä kalgannar. Ul arada eşkä kitkän äsirlär dä kaytıp citte. Rähimulla, telär-telämäs kenä kütärelep, üz baraklarına yünälde.

İkençe könne ber törkem nemets soldatları ğadättägedän irtäräk kilep kerde dä, avtomat köpşäläre belän törtkäläp, alarnı baraklarınnan kuıp çıgara başladılar. Alar törkemenä kürşe baraktagılarnı da kuştılar.

Rähimullanı yıraktan kürep aldı Şakir. Yak-yagına karanıp aldı da, akrın gına anıñ yanına yakınlaşa başladı. Soldatlar kürep alsa şunda uk atıp yıgaçak inde. Täväkälläde. Avıldaşı da anı kürep ölgergän ide. İlle-altmış adım atlauga oçraştılar. Barısın da krematoriy yagına kugannarı kön kebek açık ide inde. Dimäk, yaña äsirlärgä urın äzerlilär. Kulların kulga totışıp süzsez genä atladılar.

Rähimullanıñ kulı kisäktän tartışıp kuydı.

– Änä, Gabbas, – dip, üzlärennän utız-kırık adım gına aldan bargan ber politsayga kürsätte ul. Şakirga anıñ cilkäseneñ öske öleşe, sargılt çäçläre genä kürenä ide.

– Endäş, içmasam, kürep kalsın bezne ülemgä alıp bargannarın. İsän kalsa, tugannarga bulsa da häbär yullıy alır, – dip, avıldaşınıñ ciñennän tarttı ul.

Rähimullanıñ küzendä ömet çatkıları uynap aldı.

– Gabbas, Gabbas! Bez monda, tanıysıñmı? – dip kıçkırdı ul.

Tegese kisäk kenä borılıp karadı. Ber mäl tuktap tordı da, aldanrak atlauçı ofitser artınnan yögerde. Kuıp citep, ürä kattı da, alar yagına kürsätep, närsäder söylärgä kereşte. Ofitser Rähimulla belän Şakir yagına borılıp:

–A-a... Gut-gut! – dip, avızın kolagına qadär yırıp kölde dä, yanındagı soldatka borılıp nider äytte.

İke soldat, cähät kenä kilep, alarnı törkemnän ayırıp aldılar häm nindider barak işege töbenä kiterep kuydılar. Nemets tögällege! Här adımda üzen änä şulay kürsätä ul biredä.

İkese dä Gabbas kalgan yakka borılıp karadılar. Ul da kanäğat yılmaep alarga töbälgän ide. Soldatlarnıñ avtomatların cilkälärenä salıp kitep baruın kürgäç, kulın bolgap üz yulına yünälde.

Änä şulay, kötmägändä-uylamaganda ülem tırnagınnan kotılıp kaldılar alar. Kem kotkarganın söyläsälär, keşe ışanmaslık häl! İlen satkan keşe, kulak malayı Gabbas alıp kaldı bit alarnı! Dönya digen, kötmägändä-uylamaganda yazmış nindi genä säyer hällär äzerlämi keşegä! Alarnı äsirlektän kotkaruçı da şul uk politsay Gabbas buldı, läbasa.

Älege vakıygadan soñ ikese dä ber barakka turı kildelär. Ber könne alarnı, Rähimulla belän Şakirnı häm ike distä äsirne, kontslagerdan yırakka urnaşkan hutorga eşkä alıp bardılar. Sakçılar arasında Gabbas ta bar ide. Kilep eşli genä başlagannar ide, Gabbas alar yanına kilep bastı.

–Küräsezme, un metrda yırganak? Ul urmanga qadär suzılgan. Beraz eşlägän bulıgız da, kaçarga tırışıgız, –dip süzen başladı ul. Annan berärse karap tormıymı ikän digändäy, yak-yagına karanıp aldı da süzen dävam itte. – İrtänge yak bulganga sezne beräü dä sizmäs. Kiç citkändä inde yırak bulırsız. Ä menä bolar sezgä kiräk bulaçak.

Ul akrın gına çalbar kesäsennän nagan belän granata alıp, alar kazıy başlagan cirneñ çokırlırak başına kuydı. Annan turayıp bastı da, başkalarda şik uyatmas öçen:

–Tizräk, tizräk eşlägez! – dip cikerep kitep bardı. Gabbas kaldırgan korallar yäşen tizlege belän alarnıñ kuyınnarına çumdı.

Änä şulay kotıldılar alar äsirlektän. Annan – partizan otryadı...

İhtıyarsız akkan küz yäşlärenä buıla-buıla änä şularnı söyläde Şakir. Tikşerüçe anıñ söylägännären iğtibar belän tıñlap, barısın da yazıp bargan, küräseñ. Ul söyläp betergäç, käğazen:

–Ukıp çık ta kulıñnı kuy, – dip anıñ aldına etärde.

Annan torıp yan yaktagı stena yagına yünälde. Andagı keçkenäräk kenä işekne açıp:

–Çıgıgız! – dip boyırdı.

Şunda gına kürde Şakir bülmädä tagın ber işek barlıgın. Annan Rähimulla kilep çıktı. Änä kayda utırıp torgan ikän ul. Söyläşep süz berläşä kürmäsennär, dip uylagannardır inde.

–Ä häzer ikegez dä avılıgızga kayta alasız. Kisätep kuyam, beräü dä sezneñ monda bulgannı, närsä söylägänegezne belergä tiyeş tügel. Berärse şiklänep soraştıra başlasa, üzegez närsä dä bulsa uylap tabarsız, – dip, tikşerüçä ikesen dä işekkä qadär ozatıp kuydı.

Mıltıklı yeget haman da işek töbendä basıp tora ide äle. Çest birep, yılmaep ozatıp kaldı ul alarnı.

Avıllarına kiçke yakta kaytıp cittelär. Militsiyägä alıp kitülären Mähmüt agalarınnan başka ber kem dä belmägänlektän, barısı da tiz onıtıldı. Ul da, yaralarına toz sibärgä telämägänlektän, soraştırıp, kızıksınıp yörmäde.

Cannarın öşetkän älege vakıygadan soñ küp yıllar uzdı, şaktıy sular aktı. Saban tuyı kön ide. Kiç mäydannan kaytıp, işek allarında vak-töyäkne eşläp yörgändä Şakirlarnıñ kapkasınnan ölkän yäşlärdäge tanış tügel ber ir kilep kerde. Salmak kına adımnar belän kilep, anıñ aldına çügäläde dä, böten gäüdäse belän cirgä kaplandı. Kisäktän genä bulgan bu häldän aptırap kaldı ul. Ni açulanırga, ni älege irne kütärep torgızırga belmäde.

– Lagerdan isän-sau kaytsam, aldıña tezlänep rähmätlär äytermen, digän idem. Rähmät, rähmät sezgä, tugankay! Ülemnän yolıp kaldıgız! Bu dönyada rizıgım betmägängä barı sezgä genä rähmät ukıym, – dip, Şakirnıñ ayakların koçaklap aldı.

İr keşe sulkıldap, sabıy balalarday küz yäşlärenä buılıp, yılıy ide. Şakirnıñ da başı äylänep kitkändäy buldı. Ni ayakların kımşata, ni telen äyländerep ber süz äytä almıy. Kaltırangan kulları belän äkren genä älege irne cirdän kütärep torgızdı ul. Tanış yöz çalımnarı. Kayda kürgäne bar ide soñ äle anıñ bu keşene? Yä, Hodayım!

– Gabbas. Ähmät bay malayı Gabbas abıy?! Sinme soñ bu?!

– Min bu, min! Gabbas abıyıñ min, enekäş. Menä, aklanıp avılgan kaytıp töştem dä, ikençe könne ük Rähimulla belän ikegezgä rähmät äytergä dip kildem. Tege vakıtta bit, kaçıp kına avılga sugılgan idem, kemder satkan. Kulga aldılar. Şunnan sezne dä çakırttılar. Sezneñ söylägännär genä kotkardı mine. Alaysa, mañgayga yadrä ide minem. Bolay un yıl birdelär dä, Sebergä ozattılar. Niçeklär genä rähmät äytim ikän ikegezgä? Yöräktägene nindi süzlär belän genä añlatıym ikän?!

–Kiräkmi, Gabbas abıy! Tege vakıtta sin dä bezne ülemnän alıp kalmagan bulsañ, plennan kaçırmagan bulsañ, bügen inde bu yaktı dönyanı öçebez dä kürä almas idek, – dip kenä äytä aldı ul.

Änä şul turıda uyla sin, şul turıda uylıyk, dip östise kilde. Dörestän dä, kürmiçä, belmiçä kayçaknı üzeñ utırgan botaknı da kisärgä mömkin bit!

Click or select a word or words to search the definition