Tufan Miñnullinnıñ Küptarmaklı Häm Bay İcatı

Tematika häm problematika buyınça da, sänğatlelek yagınnan da T.Miñnullin dramaturgiyäse küptarmaklı häm bay. Yazuçı ayırım ber tema yäki tormış materialı, ber harakterdagı geroylar belän genä eş yörtmi. Monda anıñ icat printsipları torgan sayın açıklana. İcatınıñ başlangıç çorında dramaturg üzen nigezdä avıl temasın yaktırtuçı avtor dip iğlan itkän, üzeneñ ber çıgışında eşçelär tormışınnan yırak toruın nigezlärgä dä tırışkan ide. Tarihi temaga da ul tiz genä möräcäğat itmäde. Estetik idealı açıklana häm sänğatçä ostalıgı üsä töşkäç, ul tematik bertörlelektän arındı. Näticädä T.Miñnullin dramaturgiyäse obrazlar sisteması yagınnan da, canrlar häm stil törlelege cähätennän dä bayıy. Häzer ul tarihi, tarihi-biografik häm fälsäfi-romantik dramalardan, psihologik dramanıñ häm komediyäneñ küp törlärennän, vodevil häm äkiyät-pesalardan tora. Sänğatçä eşläneşe buyınça alar arasında saf realistik stilğä karagannarı da, şartlı-fantastika elementları belän bayıtılgannarı da bar.

T.Miñnullin dramaturgiyäseneñ harakterlı yaklarınnan berse — anıñ zaman problemalarına ayırata sizger buluı. Agımdagı çınbarlıknı anıñ bügen çişüne sorıy torgan mäsälälärne çın sänğat yugarılıgında häl itü, zamandaş obrazın, anıñ tarihi rolen üzençälekle gäüdäländerü kebek gayät avır häm katlaulı burıçlarnı ütäüdä T.Miñnullin icatı tatar ädäbiyätınıñ algı safına çıktı häm bügen dä alda tora.

Dramaturgnıñ materialı tormışnıñ törle ölkälärennän alıngan, yaña fikerlär kütärgän pesaları ideya yagınnan möhim, yış kına kiñ cämäğatçelek iğtibarın cälep itüçän. İdeya eçtälege häm hudocestvo üzençälege buyınça T.Miñnullin pesaların berniçä törkemgä bülep kararga mömkin. Alar hudocnik talantınıñ köçen, icat eşçänlegeneñ kolaçın kürsätkän, anıñ ezlänüläreneñ üzençäleklären çagıldırgan yünäleşlärne täşkil itälär.

Keşeneñ keşe bularak ayakka basuı, ruhi nıguı, yağni şähesneñ formalaşuı probleması T.Miñnullin icatında kiñ urın ala. Bu temaga «Miläüşäneñ tugan köne» (1968), «Kürşe kızı» (1968), «Uylanır çak» (1971), «Kitär yulıñ yırakmı?» (1974), «Duslar cıyılgan cirdä» (1978), «Adäm balasına yal kiräk» (1979), «Monda tudık, monda üstek» (1981) kebek pesaları karıy, alar anıñ dramaturgiyädä tulı ber fiker häm stil yünäleşen täşkil itälär. Mondıy äsärlär gomumän 60-70 yıllarda sovet dramaturgiyäsendä köçäygän, intellektual-fälsäfi başlangıçka nigezlängän tendentsiyäne açık çagıldıralar. Tendentsiyäneñ üzägendä zamandaşlarnıñ ruhi yäşäeşeneñ mäğnäsen täşkil itkän ählak normaların analizlau häm raslau yata.

Bu tendentsiyäneñ formalaşuı häm nıguı ictimagıy-säyäsi şartlar belän, zaman ideologiyäse ädäbiyät häm sänğat aldına kuygan taläp-burıçlar belän bilgelänä ide. Estetik ideal noktasınnan karaganda bu tendentsiyä dramaturgiyäneñ yaña sıyfat ala baruın kürsätä. Çönki sovet ädäbiyätında estetik idealnıñ konkret gäüdäläneşe şaktıy vakıtlar ädäbi obrazda ictimagıy-säyäsi hasiyätlärne çagıldıruga östenlek birü räveşen aldı. Açıgrak äytkändä, ädäbi obrazda töp iğtibar estetik idealnıñ ictimagıy-säyäsi ideal belän bäyläneşlären çagıldıruga yünältelde. Soñgı yıllar ädäbiyätında isä, şul isäptän dramaturgiyädä dä, estetik idealnıñ ählakıy aspektların añlarga häm bäyälärgä omtılış bermä-ber köçäyde. Kıskası, estetik idealnıñ ählakıy aspektlarına iğtibar artu soñgı yıllar ädäbiyätında uñay geroy obrazın çagıldırunıñ möhim üzençäleklärennän bersen täşkil itä.

Şunı uk T.Miñnullin dramaturgiyäsendä dä küzätergä mömkin. Gadi häm ğadäti köndälek hällärne, yış kına ber ğailä eçendä bulıp uzgan vakıygalarnı surätläü aşa avtor tormış itüneñ iñ äüväl moral-etik planda katlaulı buluın, häzerge keşe yäşäeşe häm ruhınıñ nikadär kiyerenke häm karşılıklı ikänen çagıldıra. Yugarıda äytelgän dramalarında T.Miñnullin zamandaşlarnıñ ruhi dönyasına şaktıy tirän ütep kerä. Keşe belän cämgıyät arasındagı, ayırım şäheslär, törle professiyä väkilläre arasındagı mönäsäbätlärneñ asılı nidän gıybarät? Häzerge tormışta nindi ählak printsipları östenlek itä yäki itärgä tiyeş? Ählak häm etika normalarınıñ nigeze kanlarga barıp totaşa, bügen alar nikadär tormışçan häm totrıklı? Menä şundıy soraularga cavap ezläü bu äsärlärneñ problematika baylıgın häm ideya-hudocestvo ähämiyäten bilgeli. Bügenge keşeneñ moral yöze saf häm kürkäm bulırga tiyeş! — T.Miñnullin üz äsärlärendä menä şundıy fikerne alga sörä.

Şähes häm anıñ yazmışınıñ formalaşuı, bolarnıñ nigezendä yatkan gracdanlğk namusı mäsäläläre dramaturgnıñ berençe äsärlärennän alıp soñgı yıllar icatına qadär avtornıñ iğtibar üzägendä tora häm şaktıy täesirle sänğatçä gäüdäläneş taba. Bu yaktan «Miläüşäneñ tugan köne» häm «Duslar cıyılgan cirdä» isemle dramalar ayıruça harakterlı. Personaclarnıñ nigezdä urtak buluı belän dä, kuyılgan problemaları yagınnan da alar ber-berseneñ tabigıy dävamı. Äsärlärdä üzäkkä keşeneñ tormışta üz urının niçek saylavı, cämgıyät öçen niçek faydalı bulu mäsäläläre kuyılgan. Alar «Miläüşäneñ tugan köne» dramasında kiçäge student duslar, bügen möstäkıyl tormışta berençe adımnarın atlauçı icat yäşläre öçen bik citdi häm katlaulı tös ala. Yäşäüneñ olı idealına tugrılık saklau yulında yäş şağıyr Räfis, yäş kompozitor Fähim, yäş rässam Nurislam elekke dusları rässam Şähit belän bäreleşkä kerälär, yäş cırçı Miläüşäne anıñ yogıntısınnan tartıp alalar. Ä «Duslar cıyılgan cirdä» dramasında, inde tormış yullarınıñ urtasına citep kilgändä, şul uk geroylar yugarıda äytelgän möhim mäsälälärneñ äle dä häl itelep betmägänen, üzläre öçen haman da aktual ikänen kürep berkadär aptıraşta kalalar. Alay gına da tügel, üz tormışıñnı mäğnäle itep, halıkka faydalı itep koru ciñel eş tügel ikänen añlap, alar hätta tirän kiçereşlär däryasına töşälär. Tormış här buın aldına yañaça, katlaulı yakları belän kilep basa, ğadel häm faydalı itep yäşäü kagıydälären keşe gomere buyı üzläşterä. Karerist Şähitkä karşı çıkkan, anıñ yäşäü fälsäfäseneñ çereklegen häm zararlıgın faş itkän Nurislamnar, bilgele ber vakıtlar uzgaç, üzläreneñ dä tiyeşle aktiv tormış belän yäşämi başlauların, meşanlık batkagına kerep baruların kürep-töşenep alalar. Duslık kebek izge hisne Räfis häm Fähim, Nurislam häm Gaynullalar ber-bersenä kunakka yörep, üzara maktaşu dip kenä isäpli başlagannar. Alar barı cämgıyättän alırga, aña tülärgä kiräk ikänen, monıñ öçen üzeñdäge böten köç häm sälätne, fizik häm ruhi mömkinleklärne eşkä cigü zarurlıgı turında uylamaska künekkän şäheslär bulıp alga basalar. Kızıklı situatsiyälär, canlı detallär yärdämendä mondıy yäşäü räveşen kire kagıp, dramaturg üz buının yugarı ideallar belän yanıp yäşärgä çakıra. Tınçu tınlıkka künegü, icadi säläten häm ruhi baylıknı vaklau, äräm-şäräm itü, üz vöcdanıñ aldında da, başkalar karşında da çista bulıp kala almau, kiräkmägän taşlamalarga baru yaña tör meşanlıknı barlıkka kiterä, ahır çiktä keşene şähes bularak üsüdän tuktata, keşeneñ keşelegen üterä, digän fiker ütkärelä äsärdä. Mondıy tiskäre sıyfatlarga avtor metaforik isem birä, «pärilär» dip atıy.

Trilogiyäneñ sovet çorında yazılgan ike kisägendä («Miläüşäneñ tugan köne», «Duslar cıyılgan cirdä») dramaturg cämgıyät häm keşe mönäsäbäten şul çor ideologiyäse küzlegennän torıp, yağni keşeneñ cämgıyätkä ni däräcädä faydalı buluı, cämgıyät häm kollektiv aldında hiç şiksez cavaplılıgı noktasınnan torıp kına häl itsä, «Huşıgız!» pesasında mäsäläne başkaça kuya.

Bu — küpmäğnäle, tirän fikerle drama. T.Miñnullin dramaturgiyäsenä gomumän açık fikerle bulu has. Hätta yäşäü häm ülem mönäsäbäte kebek katlaulı fälsäfi eçtälekle «Äldermeştän Älmändär» pesası da üzeneñ açık häm yaktı, optimistik fikerle buluı belän harakterlı. Bu äsärdä isä fikerlär tirän yäşerelgän. Anı ictimagıy-fälsäfi drama dip atarga mömkin. İlebez 90 nçı yıllarda kilep kergän ictimagıy-säyäsi häm iqtisadıy şartlarda tugan katlaulı mäsälälärne häm hällärne çagıldırgan küpkatlı äsär.

Syucet gadi. Tanılgan cırçı Miläüşäneñ soñgı säğatläre suga. Şunı belep, ul avıldan yäşlek dustı Ğalimullanı çakırtıp ala. Anıñ äüvälge dusları belän arası küptän özelgän. Alar hätta Miläüşäneñ şifahanädä yatıp çıguın da belmilär. Tol hatın vasıyatendä elektäge dusların, hätta törle vakıttagı irläre Şähit belän Nurislamnı da, mäyete yanına kertmäskä kuşıp yazıp kaldırgan... Ğalimulla belän söyläşülärennän Miläüşäneñ yazmışınnan rizasızlıgı, şähsi tormışında bähetsez buluı, üz ruhına turı kilä torgan yulnı taba almaganlıgı mäğlüm bula. Ul uzgan tormış yulı kitek, ul yaulagan dan-şöhrätlär añar şähsi bähet tä, küñel kanäğatlege dä kitermägän.

Menä şunda keşe küñeleneñ dä, dönyada yäşäüneñ dä nikadär katlaulı buluı mäsäläse kalka. Şähes häm cämgıyät, şähes häm kollektiv mönäsäbätläre avır, çualçık. İctimagıy mänfäğatlär belän şähsi teläk-omtılışlarnıñ üzara katlaulı bäyläneşe, yaraşu yäki yaraşmau mömkinlekläre...

Hikmät şunda, Miläüşä yaktı dönya belän huşlaşu vakıtı kilep citkäç, üzeneñ eçkersezlekkä, döreslek häm saflıkka korılgan tormışka omtılıp yäşäven añlıy. Ul yalgan belän, yasalmalık belän tulı tormıştan tuygan.

Ayırım şähes kiçergän bähetsezleklärneñ: yalgız kalunıñ, onıtılunıñ, kiçäge danlı keşene ayak sörtep taşlangan çüpräk hälenä citkerüneñ töp säbäbe bar. Anı kiçäge can duslar — Räfis, bigräk tä Fähim yazmışı tagın da açıklıy. Vakıtında tanılgan kompozitor bügen küñel töşenkelege kiçerä. «Yäşisem kilmi minem bu dönyagızda, — di ul. — Fäheşhanädä miña kızık tügel». Miläüşäneñ dä canın kıynagan, ämma äytep beterä almagan uyın açıklıy ul: «Nigä äle mine ciñel genä onıtırga tiyeşlär? Närsä, minem aşarga akça yuklıgın belmilärmeni? Närsä, tamak hakı da eşlämädemmeni min?» Anıñ süzlären tulayım huplamasa da, hatını Elmira: «Kompozitorı şundıy häldä bulgaç, halkı nindi bulırga tiyeş», — dip näticä yasarga mäcbür. Şunı uk Räfis tä raslıy: «Zaman nindi — keşeläre şundıy. Yöräk ülde, korsak kına kaldı keşedä», — di ul.

Sovet çorında gel «keşe cämgıyätkä tiyeş, keşe cämgıyät, kollektiv aldında burıçlı» dip tukıldı. Ä bit namuslı korılgan cämgıyät üze şäheslär aldında burıçlı häm cavaplı. Kiçä bulganmı, bügen barmı bezdä şundıy cämgıyät? Miläüşä kebeklärneñ facigase artında gomumän bezneñ cämgıyatebezneñ facigase yatmıymı? Küräseñ, miherbansızlıknıñ, bütännär yazmışına sañgıraulıknıñ çıganagı da ählaklı cämgıyät tärtipläre bulmauga barıp totaşadır?! Miläüşä kebeklärneñ şähsi bähetsezlegeneñ säbäpläre küp: duslık qaderen belmägän duslar, yasalmalık, yalgan, ikeyözlelek... Duslarnıñ mondıy bulıp äverelüenä dä alar üzläre genä ğayeple tügel. Kıskası, säbäpneñ zurısı cämgıyät şartlarına barıp totaşa. Sovet şartlarına almaşka kilgän cämgıyätkä ışanıç bigräk tä yuk. Anda ählaksızlık, korsak öçen genä yäşäü köçäyä bara, mönäsäbätlärdä eçkersezlek, saflık kimi. Ayırım alganda, sänğatkä iğtibar kimi! Monı iñ berençe bulıp tatıy başlagan sänğat ähelläre — cırçı, kompozitor, kiçäge şağıyr, rässamnar — menä ni öçen depressiyä hälenä töşkännär.

Ä şulay da yaktılık barmı soñ? Bulırga tiyeş, bar, di pesa. Monı üzgärtep koru zamanı kaharmanı Röstäm avızınnan yañgıragan soñgı süzlär iskärtä. Soñgı replika, hätta moñarçı gel rusça gına söyläp yörgän yegetneñ saf tatarça söyli başlavı da eçke mäğnägä iyä. Ul tulayım Räfis, Fähim, Miläüşä, Şähit hezmätlärenä bäyä, ädäbiyät vä sänğatneñ tormıştagı urını turında äytelgän fiker bulıp yañgırıy: «İsänmesez, icat ähelläre, haman da äle ätäçlänäsezme? — dip möräcäğat itä ul. — Dönyanı maturlarga cıyınasızmı? Keşe küñelen kamil itärgä cıyınasızmı? Kızganıç keşelär sez. Bügenge dönyaga sıymagan keşelär. Şulay da sez miña oşıysız. Çönki sez cülärlär, tilelär. Ä cülärlärsez, tilelärsez keşelär yäşi almıy...»

Dimäk, hätta bügenge kırgıy cämgıyät tä ädäbiyätka, sänğatkä hezmät itüçe «tilelär»sez yäşi almayaçak, — dramadagı olı fiker änä şul.

Tufan Miñnullin konfliktlarnıñ tormışçanlıgına, harakterlarnıñ çınlıgına menä şundıy möhim mäsälälärne kuyıp häm sänğatçä häl itep ireşä. Monıñ öçen ul yış kına soñgı vakıtta dramaturgiyädä köçäygännän-köçäyä bargan intellektual dramaga möräcäğat itä, bu tör dramanı «pesa-disput», «drama-bähäs» dip tä atıylar. İntellektual drama birgän mömkinleklärdän faydalanıp, avtor yäşäü fälsäfäsen aça häm tamaşaçını da tormış döreslegenä yakınayta bargan sänğat döreslegenä ireşä. Zamanında sähnädä şaktıy köçäygän shemaçılık häm yasalmalık, deklarativlık häm dogmatizmnı kısrıklap çıgaruda dramaturg T.Miñnullin üzennän zur öleş kertä. Soñgı yıllar sähnä ädäbiyätınıñ üseş perspektivaları da şul yünäleştä yata.

«Monda tudık, monda üstek» (1981) dramasında T.Miñnullin üz icatı öçen yañarak materialga — neftçelär tormışına möräcäğat itä häm bu temanı yaktırtuda uñışka ireşä. Näticädä eşçelär temasın yaktırtuga bagışlangan Bötensoyuz festivalendä bu äsär buyınça Tatar däülät akademiyä teatrı kuygan spektakl priz aldı.

Dramada konflikt «kara altın» çıgarganda tabiğatkä mönäsäbät häm gomumän neftçe professiyäsenä karaş cirlegendä oyışa. Bu yaktan äsär şaktıy traditsion kebek, ämma älege konflikt yärdämendä avtor original harakterlar icat itä, tormışnıñ aktual mäsälälären kütärä. Eşçe namusın üzendä tuplagan ziräk Sattar kart, kündäm, ämma eşçe digän izge isemneñ töp mäğnäsen añlap beterä almagan Zarif, üzençälekle häm keşelekle citäkçe Şäükät Gazizov, buntar harakterlı İlfat obrazları aşa avtor eşçelär sıynıfınıñ cämgıyätneñ ählak normaların bilgeläüdä dä möhim urın totuın kürsätergä alına.

Moral-etik yaktan karaganda Näcibä obrazı ayırım iğtibarga layık. Biredä här keşegä şähes itep karau, anı hörmät itärgä, anı añlarga çakıru ideyase ütkärelä. Näcibä dürt märtäbä irgä çıkkan. Gomumän alganda, irdän-irgä yörü hatın-kıznı bizämi, älbättä. Läkin avtor mäsälägä konkret ber yazmış noktasınnan torıp karıy, älege tulayım kire kagılırga tiyeşle yämsez fakt artında keşe yazmışı yatkanın kürsätergä alınuın, geroinya yazmışınıñ facigale asılın aça. Näcibäneñ irlär alıştıru censi azgınlıktan tügel, ä saf mähäbbät ezläüdän ikän. «Gomerem buylarına podruçkam yörgän ir belän hatınga kızıgıp yäşädem», — di ul Zarifka. Hatın-kıznı bizi torgan sıyfatlardan ul bügen dä mährüm tügel. Yaratkan keşesenä fayda kiterergä äzer toru, fidakarlek, tugrılıklı yuldaş bulu, hezmäte belän söygäneneñ yäşäeşen bizärgä omtılu bu hatınga karata hörmät uyata. Şundıy karşılıklı harakternı surätlägändä avtor bügenge ğailälärdä oçrıy torgan ayırım kimçeleklärgä dä dikqat itä. «Altın kebek ber irlären yamanlap söylilär, — di Näcibä açınıp. — Miña dürt zimagur turı kilde, uramga çıgıp kıçkırmadım».

T.Miñnullin icat täcribäsendä tatar sähnä ädäbiyätınıñ ütkännän kilä torgan küp kenä milli üzençälekläre dä çagılış taba. Traditsiyälärne dävam itterü belän bergä, tatar dramaturgınıñ gomumän üz vakıtında sovet dramaturgiyäsendä bargan ezlänülärgä dä sizger buluın, alarnı da öyränüen häm üzläşterüen kürergä mömkin. Şular näticäse bularak, T.Miñnullin filosofik dramadan şayan tamaşaga, zaman turında citdi uylanulardan tarihi materialga berdäy irken küçä. Mondıy oçraklarda dramaturg küptörle sänğat çaraları belän eş itä, dramanı yaña tasvir çaraları häm alımnarı belän bayıta.

«Nigez taşları» komediyäsendä (1968), mäsälän, vakıygalar tormışçan ezleklelektä aga. Başlangıç situatsiyä — komediyäçel: Garifulla kart, avırıym dip, dürt malayına telegramma suktıra. Aldangan ulları semyaları belän ber-ber artlı kaytıp töşälär. Alarnıñ bergä cıynalularınnan faydalanıp, çittä yäşägän ullarınıñ kayber naçar ğadätlären, kıyık eşlären işetep-belep yatkan Garifulla kart beräm-beräm alarnı «çistarta» başlıy.

«İr-egetlär» dramasında (1971) Märvän şähärdä oçraklı töstä fronttaş dustı belän oçraşa, isereklek yulına kerep kitkän Ähtämne avılına alıp kaytıp, üz yazmışı turında, alga taba niçek yäşärgä tiyeşlege hakında irkenläp uylanırga mömkinlek birä. Älbättä, Ähtäm harakterındagı tiskäre sıyfatlar beryulı gına yukka çıkmıy. Läkin avıldagı yañalıklar, Märvänneñ üz ürnäge, anıñ kızı Sayranıñ häm hatını Gaşiyäneñ samimi mögamäläläre ütkändä sälätle arhitektor bulıp tanılgan Ähtämgä icadi tormışka kaytırga, keşelegen yañadan tabarga yärdäm itä. Bolar tabigıy agışta birelä, äsärdä real çınlık nık saklana.

Dramaturg başka alımnardan da irken faydalana. «Duslar cıyılgan cirdä» pesası, mäsälän, dramatik hikäyäläüneñ tormışçanlıgına omtılu belän bergä, kompozitsiyä tözüdä kayber şartlıklarga da möräcäğat itep yazılgan. Vakıygalar agışı kinät kenä ber noktada özelä, annañ soñ şul uk noktadan ikençe ber cirdä, vakıt yagınnan şul tuktap kalgan mizgeldän başlap kitelä dä, Räfislär öyendä, Fähimnärdä, Nurislam fatirında dävam itterelä. Şundıy sähnä şartlılıgı yärdämendä vakıt häm urın özgälänsä dä, çınlık bozılmıy, tormış üz räveş-formasında gäüdälänä.

Syucetına häm kompozitsiyäsenä fantastika häm şartlı elementlar kertelgän, obrazlar sistemasında da metaforikaga möräcäğat itkän pesaları belän T.Miñnullin icatı yaña baskıçka kütärelde. Üz vakıtında ilneñ törle teatrlarında da menä şundıy äsärläre kiñ yañgıraş taptı. Bolar arasında «Ay bulmasa, yoldız bar» draması (1977), «Äldermeştän Älmändär» isemle moñsu komediyäse (1976), «Moñlı ber cır» dip atalgan publitsistik-fälsäfi draması (1981) bar. Bu äsärlärdä dä reallek belän fantastik şartlılık çigendä dramaturg keşe psihologiyäsenä tagın da tiränräk ütep kerü, zamandaş obrazların ereräk gomumiläşterü, problemalarnı sänğatçä ütemleräk häl itü mömkinleklären ezli. Dramaturgnıñ surätläü obektları häm alımnarı, stil üzençälekläre törle-törle bulgan, şul yaktan ber-bersennän nık ayırılıp torgan pesaların bernärsä üzara şaktıy yakınayta, häm ul T.Miñnullin icatında möstäkıyl ber yünäleş tudıra. Süz bügengeneñ uñay geroylarına iğtibar yünältü, alarnı ictimagıy tormışta üz urınnarın tapkan, vazifaların häm burıçların yahşı añlagan keşelär itep tasvirlau turında bara. «İr-egetlär», «Üzebez saylagan yazmış», «Yöräk yanar öçen birelgän», «Kırlarım-tugaylarım», «Äldermeştän Älmändär», «Ay bulmasa, yoldız bar», «Moñlı ber cır», «Bäylänçek» kebek pesalarnıñ üzägendä näq menä şundıy geroylar tora. Keşelek hıyallangan ideallarga omtılu noktasınnan karaganda, älege tip geroylarnı üzäkkä kuyıp tasvirlau yagınnan «Kankay uglı Bähtiyär» isemle tarihi drama da şuşı yünäleştä karalırga mömkin.

Uñay geroy — ädäbiyätnıñ häm gomumän sänğatneñ ölgergänlek däräcäsen, sänğatçä yözen bilgeläüçe faktorlarnıñ berse. Şunlıktan ädäbiyät häm sänğattä estetik ideal da, iñ äüväl, uñay geroy obrazında çagılış taba. Sovet ädäbiyätında konfliktsızlık teoriyäse şaktıy tamır cibärgän çorlarda sähnädä dä deklarativ, tormıştan ayırılgan geroylar kübäygän ide. Uñay geroynı shemaçılıktan kotkarıp, tormışçan nigeze nık bulgan canlı harakter itep surätläü yünäleşendä H.Vahit häm Ş.Hösäyenov, A.Gıyläcev häm D.Väliyev, İ.Yuzeev häm R.Hämit, Yu.Äminov häm F.Sadriyev, Yu.Safiullin häm R.Mingalimnär zur öleş kerttelär. Bu ölkädä T.Miñnullin ayırata kürenekle urın tota. Dramaturgnıñ älege geroynı gäüdäländerüdäge ezlänülären tema häm stil ölkäsendä dä, forma eşläneşe häm harakterlar bireleşendä dä kürergä mömkin. Bolarnıñ barısınıñ nigezendä avtornıñ sänğatçä döreslekkä omtıluı yata. Äytergä kiräk, zamandaşlarnıñ uñay obrazların tudıruga T.Miñnullin beryulı gına ireşmäde. Anıñ kolaçlı uñay kaharmannar gäüdäländerü öçen başta original tiskäre personaclar barlıkka kiterergä kiräk, dip fiker yörtkän çakları da buldı. Avtor, teläsä-telämäsä dä, şulay itep, ul çakta çınbarlıkta iñ äüväl tiskärene ezlärgä çakıra torgan pozitsiyädä tora ide. Läkin dramaturg andıy karaşlardan vaz kiçä aldı, icatında andıy pozitsiyädän kitte. Uñay geroy problemasın häl itügä distälägän pesaların bagışladı.

Bu mäsälädä berençe citdi uñışka T.Miñnullin «İr-egetlär» dramasındagı Märvän obrazı belän ireşte. Böyek Vatan sugışın batırlarça ügkän keşe buluı, kolhoznı alga cibärü öçen fidakarlärçä köräşüe, keşelärgä hörmäte häm ışanıç belän karavı (bu anıñ Ähtämgä bulgan mönäsäbätendä tulı çagıla) anı uñay yaktan, keşe häm citäkçe bularak ürnäk itep harakterlıylar.

“Üzebez saylagan yazmış» (1972) draması belän avtor bu yünäleştä tagın ber uñışlı adım yasadı. Pesa halık mäğarife ölkäsendäge aldıngı köçlärne gäüdäländergän keşelärgä tirän hörmät belän sugarılgan. Vakıygalar üzägendä yäşäü printsipları açık bulgan, olı ideal hakına köräş alıp bargan geroy tora. Ul — mäktäpneñ yaña direktorı İlgiz Tuktarov. Ul şaktıy nık tamır cäygän iske tärtiplärgä karşı köräş aça. Läkin iskelek, künegelgän ğadätlär şaktıy köçle bulıp çıga, alarnı aktiv yaklauçılar da tabıla. Mäsälän, zavuç Mönirä kebeklärgä şulay yäşäve dä, eşläve dä ciñel, künegelgän. Ukıtunıñ sıyfatı tübän bulsa da, ölgereş protsentın yugarı itep kürsätkängä kürä, mäktäp moñarçı rayonda aldıngı bulıp yörgän. Yaña direktor şuña karşı çıga, ukıtunıñ sıyfatın kütärüne taläp itä. Anı baştarak hätta Nariman şikelle namuslı häm täcribäle kart ukıtuçı da añlamıy. Yäş direktornı eşennän alalar, küçep kitärgä mäcbür itälär. Şulay da moral ciñü anıñ yagında kala. Ul üzeneñ uñay näticälären dä birä başlıy. Fasil kebek härvakıt bitaraflık yagın kayırgan keşelär yokılarınnan uyana, ictimagıy aktivlık dairäsenä tartıp kertelä, iskelekkä köçle basım yasala. Üzençälekle citäkçe, baş-ayagı belän eşkä çumgan, keşelär öçen yäşäüçän Şäyhattarovnıñ elekke direktornı yaklau pozitsiyäsenä basuı älege köräşneñ ictimagıy eçtälegen tagın da konkretlaştıra.

Sınmas ruhlı häm nık imanlı geroy, obrazların icat itü yünäleşendä ezlänülären dävam itterep, dramaturg «Ay bulmasa, yoldız bar» (1977) isemle dramatik hikäyäsendä yaña adım yasadı.

Avtornıñ personac bularak üz äsärendäge vakıygalarga katnaşuı da küptännän oçrıy. T.Miñnullin monda traditsion alımnan faydalana. Pesada personaclaştırılgan avtor üzeneñ ädäbi geroyı belän bähäs-tartış alıp bara. Dramaturg äsären melodrama ruhında yaza başlavı säbäple, pesada geroylarnıñ küz yäşe mul aguı, alarga almaşka bähetle tämamlangan final kilüe sorala ide. Läkin kötelmägän häl tua: üzäk personac Mädinä Safina avtor telägenä buysınmıy, küz yäşlären kürsätmi, avırlıklardan sıgılıp töşmi. Geroinyasınıñ şundıy üzsüzlegenä ürtängändäy, avtor anı yañadan-yaña avır sınaular aldına kuya: yaratkan ire Mädinägä hıyanät itä, berdänber yuanıçı bulıp kalgan kızı hälaq bula, soñınnan üze dä, änise kebek ük, sukıraya. Läkin Mädinä bolarnıñ bersenä dä bireşmi, «keşedäge köç ul üze uylagannan kübräk» ikänen raslıy. Avtor bähästä ottıra, ihtıyar köçe sınmıy torgan keşene kürep soklana, bu hatınnıñ timer ihtıyarı aldında baş iyä. Şul räveşçä, Mädinä üz yazmışına üze huca bula algan keşelärneñ cıyılma obrazı tösendä gäüdälänä.

Bu äsär buyınça Älmät däülät teatrında kuyılgan spektakl öçen dramaturgka, spektaklneñ recisserı Gali Hösäyenovka häm baş roldä uynagan artistka D.Kuzayıvaga respublikanıñ G.Tukay isemendäge Däülät premiyäse birelde. «Ay bulmasa, yoldız bar» rusçaga tärcemä itelep, «Teatr» curnalında da [Mäskäü, 1979, № 6] basılıp çıktı.

«Moñlı ber cır» isemle publitsistik dramasında (1981) avtor älege pesada faydalanılgan alımga kabat möräcäğat itte. Äsärneñ ideya-hudocestvo eçtälege nık kına abstraktsiyäläügä korılgan. Dramaturgnıñ äytergä telägän fikeren, anıñ dönyaga karaşın çagıldırgan häzerge şağıyr monda legendar şähes Musa Cälil belän oçraşa. Mondıy situatsiyädä kürsätelgän personaclarnıñ üzara mönäsäbäte şaktıy katlaulı şartlılıkka korılgan. Üze dä şartlı sähnä obrazı bulgan Şağıyr fantaziyäse belän Musa Cälilne, anıñ köräştäşlären häm doşmannarın h.b. «tereltä»; beräüläre belän dialog-bähäs alıp bara, ikençeläre belän dialog-fälsäfä kora, öçençelärennän sorau alu oyıştıra. Bolar hämmäse dramanıñ fälsäfi-säyäsi eçtälegen tiränäytergä bulışa. Zur mäsälälärne häl itüdä, faşizmnıñ keşelek öçen kurkınıçlıgın, anıñ ülemgä hökem itelgänlegen kürsätüdä älege alımnarnıñ kiñ mömkinleklärennän T.Miñnullin osta faydalana. Bu äsär nigezendä kuyılgan spektakldä yäşäü belän ülem fälsäfäse, anıñ azatlık köräşendäge, gomumän, keşe yazmışındagı role üzençälekle häm tirän açıldı.

Dramaturgnıñ üñay geroy kontseptsiyäse tagın ber tör obrazlar yärdämendä tormışka uñışlı aşırıla. Alar — il kartları, hezmät halkınıñ namusın, ählak saflıgın häm başka uñay sıyfatların üzlärendä tuplagan kiñ kolaçlı häm yañgıraşlı obrazlar. Avtor alarnı ideal geroylar räveşendä kürsätmi, yalgışları da buluın, kaysıdır yakları belän äylänä-tirädägelär öçen kulay tügellären dä iskärtä. Şundıylarnıñ berse — «Miläüşäneñ tugan köne»ndäge geroy — bu dönyada mesken bulmaska öndägän kiçäge frontovik, bügenge kolhoz räise Haris. Gomere buyı, karçıgına gına tügel, inde ayırım yäşägän ullarına häm kilennärenä dä tıngılık birmägän tiktormas Garifulla kart ta («Nigez taşları») şundıy harakter bularak tamaşaçı häterenä kerep kaldı. Yalgış yulga baskanın bik soñga kalıp töşengän, şunı tanırga üzendä köç taba algan kart ukıtuçı Nariman da («Üzebez saylagan yazmış») şul uk obrazlar galereyasında layıklı urın aldı. Ziräk il kartı Älmändär («Äldermeştän Älmändär») häm eşçe namusın yugarı yörtkän Sattar kart («Monda tudık, monda üstek») obrazları belän avtor mondıy tör geroylarnıñ tagın da masştablırak obrazların icat itte. Ber karaganda, bu kartlarga inde fani dönya mäşäqatlärennän çittäräk yäşärgä dä mömkin, çönki alar layıklı yalda. Ämma böten gomerläre halık mänfäğatlären kaygırtıp ütüe, şulay yäşärgä künegüläre säbäple, alar kartlık könnärendä dä ictimagıy aktiv tormıştan çitläşä almıylar. Zur tormış täcribäse, hezmät keşeläreneñ uñay ruhi-ählakıy sıyfatların üzlärendä tuplanganlıkları belän alar bügenge cämgıyät öçen qaderle. Mondıy geroyların dramaturg yahşı belä, yarata, alarga soklanıp karıy. Ul alarnı bilgele ber däräcädä zamandaşlar öçen ictimagıy häm moral-etik yaktan ürnäk itep tä kürsätä. Älmändär, mäsälän, tuksannıñ öske yagında bulsa da, yäşlärneñ omtılışların, dönyaga karaşların häm üz-üzlären totışların da tirän añlıy, alarga teläktäşlek belderä. Garifulla belän Sattar Bikkinin dönyaga ayık karaşlı buluları belän, tormışıbızdagı uñay yaklar öçen kuanıp, tiskäre küreneşlärgä karşı üzlärençä köräşüläre, äylänä-tirädägelärne dä köräşkä ruhlandıruları belän ayırılıp toralar. Kıskası, halıknıñ uñay sıyfatların, iñ kürkäm goref-gadätlären üzlärendä saklap kilgän bu aksakallarnı dramaturg ber ük vakıtta zaman ruhına sizger keşelär itep tä gäüdäländerä.

Üzeneñ tıngısız sänğatçä ezlänülärendä T.Miñnullin «Äldermeştän Älmändär» isemle komediyäsendä ayıruça zur uñışka ireşte. 1977 yılda sähnä kürgän bu äsär 70nçe yıllar tatar ädäbiyätı häm teatrında kürenekle ber vakıyga tösen aldı. Şuşı pesa buyınça kuyılgan spektakl öçen T.Miñnullinga, recisser M.Sälimcanovka häm artist Ş.Biktimerovka 1980 yılda Rossiyä Federatsiyäseneñ Stanislavskiy isemendäge Däülät premiyäse birelde.

Şulay kiñ tanılgan bu pesanıñ töp uñışı andagı üzäk personacga, anıñ surätläneş formasına bäyle. Äsär konfliktı 91 yäşlek Älmändär kart belän Äcäl arasında hasil bulsa da häm karşılıkka kergän bu ike köçneñ härkaysı möstäkıyl küzallansa da, bolarnıñ nigeze bar. Mifik Äcäl obrazı şul uk Älmändär kart yazmışına turıdan-turı bäyle, härkemneñ äcäle üzeneke, nindider gomumi äcäl yuk. Şulay bula torıp ta, tamaşaçı Älmändärneñ üz äcäle belän köräşen çınlık yassılıgında kabul itä. Çönki bu köräş keşelekne kızıksındıra torgan gomum soraularga kagıla.

Tatar dramaturgiyäsendä üzäk ideyane tulı häm sänğatçä ütemle itep açu maksatı belän allegorik obrazlardan berençe märtäbä uñışlı töstä G.Kolähmetov faydalandı. «İke fiker» dramasında allegorik Kızıl häm Kara fikerlär köräşen surätläp, ul tatar drama poetikasına zur yañalık alıp kilde. Şartlı metaforik alım belän surätlängän älege fiker köräşe äsärdä başlıça Daut tiräsendä bara, añardan ayırılıp kitmi.

T.Miñnullin isä bu alımnıñ yaña mömkinleklären aça. Äcäl vakıt-vakıt üzbaşka «yäşi» başlıy. Läkin avtor härvakıt anıñ real cirlekkä häm konkret keşegä bäyle buluın sizderep tora. Şuña kürä uydırma Äcälneñ missiyäse real bulganı kebek ük, ul üze dä allegorik obraz bularak yahşı añlaşılıp kabul itelä. Şartlılık yäşäü belän ülem köräşe kebek temanıñ tormışçan fälsäfi mäğnäsen tulı, şulay da tamaşaçıga avır täesir itmäslek töstä, açarga bulışa. Älmändär — çın halıkçan harakter.

Mondıy sıyfatka ul, iñ elek, ülemgä real mönäsäbättä buluı belän iyä. Küp hällärne başınnan kiçergän, il yazmışınıñ iñ cavaplı çorlarında vakıygalar üzägendä kaynagan bulu anı halık tribunı däräcäsenä kütärä. Anıñ kürkäm harakter sıyfatları sähnädä kılgan eşläre belän aklana bara. Ul moñarçı üze tayangan yugarı ählak normaların, güzäl ğadätlärne üz-üzen totışı häm eşe belän isbat itep kilä. Kayber säyer ğadätläre isä cir östennän, keşelärdän, yaratkan şögıllärennän ayırılıp kitärgä telämäve, yäşärgä tıyılgısız omtılışı häm optimizmı çagılışı dip kabul itelä. Älmändär obrazınıñ folklor traditsiyäläre belän urtaklıgı zur, läkin ul halık avız icatındagı şartlı geroy bulıp tügel, bälki real cir keşese räveşendä alga basa. Çönki bu obraznı dramaturg halık avız icatına has geroik giperbolalaştıru alımı belän tügel, ä realistik sänğat alımnarı belän tudıra. Şunıñ belän T.Miñnullin sovet çorı ädäbiyätındagı geroik başlangıçnı individualläşterü tendentsiyäsen dävam itä.

Äsär alıngan problemasınıñ citdilege belän ayırılıp tora. Şunıñ belän bergä, ul törle hislärgä bay, mul bizäkle. Monda ciñel, uynak yumor, citdi kölü häm satirik ütkenlek, lirizm häm dramatizm, faciga da üzara tıgız aralaşkan häldä yäşilär. Moñsulık belän yaktı optimizmnıñ organik kuşılması äsärneñ iñ köçle yaklarınnan bersen täşkil itä, temanı otışlı häl itü öçen kiräkle sıyfatlardan berse bulıp tora. Pesada törle canr üzençälekläreneñ, ädäbi-dramatik törlärneñ, alımnarnıñ üzara aralaşuın, citdi komediyä formasınıñ bütän törle hudocestvo çaraları belän bayıtıluın kürergä mömkin. Bolar barısı ahır çiktä äsärne soñgı yıllar dramaturgiyäseneñ genä tügel, gomumän tatar dramaturgiyäseneñ iñ yahşı ürnäkläre rätenä kertep kararga mömkinlek birä.

Tulısınça komik konfliktka häm kölkele situatsiyälärgä korılgan, yumoristik häm satirik obrazlarnı üzäkkä kuygan komediyä häm vodevillär T.Miñnullin icatında möstäkıyl ber yünäleş hasil itälär. Alar arasında «Bezneñ avıl keşeläre» (1966), «Nigez taşları» (1968) kebek citdi ruhtagı komediyälär dä, «Bähetle kiyäü», «Gomerdä bulmagannı» (1969), «Görgöri kiyäüläre» (1995) şikelle şayanlık çäçep torgan küñelle komediyälär dä, «Diläfrüzgä dürt kiyäü» (1972), «Ak täü bä, kara täübä», «Alay tügel, bolay ul» (1976) kebek vodevillär dä, «Yäşlegem, yülärlegem» (1978) digän moñsu-lirik komediyä dä, «Bäylänçek» (1982), «Baca mal tügel, käcä tugan tügel» (1994) isemle satirik komediyälär dä bar. Bu tör äsärlärdä yumor häm satirik sızıklar mäğnälelek belän, zamanınıñ aktual mäsäläläre belän berböten täşkil itälär. Alardagı situatsiyälärdä häm harakterlarda zamannıñ ölgergän problemaları çagıla, obrazlarnıñ tormışçan nigezlären avtor çın halıkçan tel yärdämendä aça.

Komediograf bularak, T.Miñnullin bigräk tä K.Tinçurin traditsiyälärenä tugrılık saklıy, alarnı üsterä. Bu ayırata tormış materialın iñläp aluda, kızıklı situatsiyälär tudıruda, keşe ruhınıñ neçkä tirbäleşlärenä sizgerlektä, tapkırlıkta häm şayanlıkta açık kürenä. Şul uk vakıtta biredä T.Miñnullinnıñ üzenä genä has üzençälekläre dä bar. Ütkänne törleçä inkar itü zamanında yäşägän K.Tinçurinnıñ töp pafosı, mäsälän, burcuaz dönyanı tänkıytläügä yünältelgän, şunlıktan anıñ äsärlärendä algı planda ütken satira tora ide. 20-30 yıllarnıkınnan üzgä ictimagıy-ruhi mohittä yäşägän T.Miñnullin isä kübräk yomşak yumor belän eş itä. Asılda satira ruhı belän sugarılgan «Bäylänçek» äsärendä dä, bigräk tä üzäk geroy Albert obrazında, moñsulık häm yaktı kölü, tiskäre personaclarnıñ kimçelekläre öçen can ärnü, ul kimçeleklärneñ betäçägenä ışanıç vakıygalarga häm obrazlarga üzençälekle tös birä. Avtor bügengeneñ uñay sıyfatların raslaunıñ ütemle formaların ezli.

Dramalarındagı kebek, T.Miñnullin komediyäläreneñ kübeseneñ üzägendä şulay uk uñay geroy obrazı tora. Alar — ğadättä gadi hezmät keşeläre. Nindi dä bulsa ğadättän tış ber hälgä yulıkkan mondıy geroylar üzläreneñ kürkäm yakları belän açılıp kitälär.

Mäsälän, «Bähetsez kiyäü» komediyäsendä yaña gına öyläneşkän yäşlär avılga yalga kaytalar. Käläşneñ avılında keşelär bik tä açık häm kunakçıl dip ışanıp-ömetlänep kaytkan kiyäü añlaşılmıy torgan hälgä yulıga: avıl keşeläre, kürşeläre genä tügel, hätta äbise belän babası da, yäş kiyäügä iğtibar itmilär. Tönlä yañgır yavıp uzgaç kına yäşlärgä kaygırtuçanlık häm kunakçıllık kürsätelä. Başta igennär köyü kurkınıçınnan kara kaygıga batkan häm yañgırdan soñ gına tınıçlanıp kalgan avıl keşeläreneñ kunaklarga mönäsäbätendäge mondıy kapma-karşılık yärdämendä avtor hezmät keşeseneñ eş öçen yanuların da, kunakçıllıgın häm olı canlılıgın da çagıldıra.

T.Miñnullin komediyäläre surätläü çaralarına baylıgı, mul bizäklelege, töslär küplege, tormışçan canlılıgı belän ayırılıp tora. Dramaturg sizdermästän genä ber ruhi halättän ikençesenä, ber histän bütän törlesenä küçä belä. Ayırım yämsez küreneşlärdän, keşelärdäge kayber kimçeleklärdän kölsä dä, avtor berkayçan da keşene mıskıllamıy häm kimsetmi. Dramaturg här personacnı kabatlanmas şähes dip kabul itä, bu isä keşene yaratudan, anıñ mömkinleklären çiksez itep kürä belüdän tua. Şunıñ belän bergä, avtor uñay geroyların da ideallaştırmıy. Soklanırlık keşelärneñ dä ayırım citeşsezlekläre bulırga mömkin ikänen añlap, ul andıy kimçeleklär yanınnan da bitaraf kına uzıp kitä almıy. Şuña kürä dä anıñ komediyälärendäge halık akılın, saf küñelen, tüzemlegen häm fidakarlegen çagıldırgan Garifulla kart («Nigez taşları»), Täsliyä («Uylanır çak»), Fähriyä karçık («Yäşlegem-yulärlegem»), Älmändär kart («Äldermeştän Älmändär») kebek geroylarnı avtornıñ yaratuı, alarga soklanuı sizelep torsa da, alar hiç tä ideallaştırılgan geroylar itep karala almıylar. Gomumän, T.Miñnullin dramaturgiyäsendäge uñay geroylarnıñ berse dä rezoner da, shematik ideal geroy da tügel. Vakıygalar söreşe alarnı caysız hälgä dä kuyarga mömkin, andıy hällärdän çıgu yulları da gel döres kenä bulmıy. Läkin töp mäsälädä alarnıñ imannarı nık, idealları açık. Alar — canlı, bügenge ictimagıy-säyäsi idealnı döres gäüdäländerüçe keşelär.

T.Miñnullin pesalarında syucet artık katlaulı bulmıy. Kompozitsion tözeleş yagınnan alar bik tögäl eşlänä, här personac, küreneş, detal, alım töp fikerne açuga, tamaşaçı tarafınnan kızıksınıbrak kabul itügä bulışa. Dramatizmnıñ häm komizmnıñ üzänçelekle aralaşıp, «berläşep» kitüe äsärlärneñ tormışçanlıgın arttıra. Eçke kiçereşlärgä, töşenkelekkä almaşka yış kına küñel kütärenkelege kilä, kaygı häm kölke aralaşa, faciga yänäşäsendä ük mäzäk tua. Monı, mäsälän, citdi tarihi materialga nigezlänep yazılgan «Kankay utlı Bähtiyär» dramasında da kürergä mömkin. Yumorga bay küreneşlär häm personaclar bulmasa, pesa şaktıy uk ottırır ide. Yumor «Moñlı ber cır» kebek köçle dramatizm belän sugarılgan pesanıñ da sänğatlelek däräcäsen kütärügä bulışa. Cäza kararın bügen cirenä citkererlärme, irtägäme dip, ülem kötep utırgan totkınnarnıñ küñel kiyerenkelegen törle şayanlıklar häm kızık süzlär belän, mäzäklär söyläp yomşartuları tabigıy çıga. Cälil häm anıñ iptäşläreneñ palaç baltası astında da üzlären şulay tota alularına ışanıç tua. Şundıy misallarnı «Miläüşäneñ tugan köne», «Duslar cıyılgan cirdä», «Adäm balasına yal kiräk», «Ay bulmasa, yoldız bar» kebek dramatik hällärgä häm tirän kiçereşlärgä bay pesalardan da alırga mömkin. «Äldermeştän Älmändär», «Nigez taşları», «Bäylänçek», «Baca mal tügel, käcä tugan tügel» şikelle komediyälär_mondıy tabışlarga tagın da bayırak.

T.Miñnullin dramaturgiyäseneñ eçtälegen bayıtkan, torgan sayın köçleräk yañgıraş ala bargan tagın da ber yünäleşne anıñ millät yazmışın üzäktä totkan äsärläre täşkil itä. Halıknı millät itep yäşätä torgan sıyfat-bilgelär anıñ berençe ädäbi geroylarında uk şaktıy açık tösmerlänä. Döres, alar zamana kanunnarı çiklärendä, yağni tupaslandırılgan, bozılgan sotsialistik ideologiyä kısalarında eş yörtälär, formalaşalar, ämma anda da çın keşelek sıyfatların raslarga tırışalar. Bu mirasnıñ nigezendä yatkan ählak printsipları ul geroylarnı bizi, bay ruhlı itä, yäşäeş çıganakların açıklıy.

Soñgı yıllarda dramaturg keşe yazmışın cämgıyät vä millät yazmışı belän tıgız bäyläneştä alıp surätläüdä, tatarnıñ milli yözen saklap kalu öçen köräş yulların tasvirlauda yaña baskıçka kütärelde.

«Änilär häm bäbilär» (1984) dramasında avtor, berdän, bala anasına dan cırladı, anı Taktaş däräcäsenä citkerep, şiğriyät itep surätläde. İkençedän, cämgıyättä ählak normaları kimi barunı konkret ölkädä — yaña tugan sabıyga karaş-mönäsäbät yagınnan kilep açıp kürsätte. Avtornıñ töp fikeren citkerüdä, «ana» digän isemneñ böyeklegen raslauda, optimistik karaş uzdıruda äsärdä unber bala anası Gölfinä obrazı baş rolne uynıy. Ata-ananıñ üz balalarına bulgan tirän hisen tulı, matur itep çagıldıruçan obraz. Bu his başka keşelärgä ihtiramlı mönäsäbät, miherbanlı küñel, härkemgä yärdämgä atlıgıp toru kebek güzäl sıyfatlar belän tulılandırılıp, halkıbıznıñ yäşäü dävamlılıgın, täräkkıyaten täemin itkän goref-gadät nigezlären gäüdäländerä. Dönyaga yaña keşe büläk itü kebek vazifanı döres añlıy Gölfinä, bu vazifanıñ dini kanunnar noktasınnan da izge buluın raslıy.

Dramanıñ bu töp fikere bişek cırı temasınnan üsep çıga. Bişek cırı metaforik obraz däräcäsenä citkerelgän. Ul milli ğadät-yolalarnıñ keşelek kıymmätlärenä barıp totaşuın çagıldıra. Ütkändäge ike Ananıñ şartlı obrazları, bu personaclar avızınnan yañgıragan bişek cırları tatar, kazaq, rus halıklarınıñ bişek cırları belän köçäytelä, keşelekneñ dävamlılıgına, yäşäüneñ mäñgelegenä ışanıç bulıp yañgırıy: «Bişek cırların onıtmagan oçrakta gına millät yäşäyaçäk», di äsär.

Millätebezneñ erep yugaluında töp säbäplärneñ bersen Gayaz İshakıy dinebezne yugaltuda kürgän ide. «Äüväl ählak bozıla, ikençe, din betä, öçençedän, ul halık üze betä», — dip yazgan ide ul. Häm «Zöläyha» draması belän köçläp çukındıruga karşı çıktı. «Ul äle öylänmägän ide» povestenda iske tatar tormışınnan kanäğat bulmagan keşeneñ akrınlap üz milläteñnän vaz kiçüen sıkranıp tasvirladı.

T.Miñnullin bu fiker sızıgın dävam itä. Millätebezneñ akrınlap sıyıgaya baruın ul rus häm tatar arasındagı katnaş nikahlarda da kürä. Monı ul açık itep «İlgizär plyus Vera» (1992) pesasında çagıldıra.

Yaratu, mähäbbät — böyek his. Can iyälärennän barı tik keşegä genä birelgän ul. Mähäbbät ictimagıy tigezsezlek çiklären, yäş ayırımlıgın, hätta din başkalıkların da ütep çıgarga mömkin. Läkin keşegä histän tış akıl da birelgän ikän inde, aña kayvakıtta akılga östenlekne birä belü dä has bulırga tiyeş.

...Tatar yegete İlgizär belän rus kızı Vera arasındagı gönahsız yaratışu hise ğailä koru belän tämamlana. Läkin ul totrıksız bulıp çıga. Yäşlärneñ üzlärenä dä, bigräk tä alarnıñ äti-änilärenä, hätta avıldaşlarına da şatlık urınına borçular häm kaygı-häsrät alıp kilä.

Ber uylaganda, küñelsez hällärneñ kilep çıguına bu nikahnı buldıruga can tırışkan äni keşe Daniyä häm yäş par gına da ğayeple tügel. Zamanası şulayga bara. Änä yäşlär bar bulgan akçalarına Mäskäüdän magnitofon kütärep kaytkannar. Alar da milli his cuyılgan. Avıldan şähärgä küçep kitü töp teläkkä äylängän. Ata-ana süzenä kolak salu yuk, alar aldında üzeñne burıçlı sanau yuk... İñ ayanıçı şunda, zaman agışı ğasırlar dävamında formalaşıp kilgän, halık goref-gadätläreneñ nigezen täşkil itkän kagıydälärne boza. Ä bit şularnıñ kübese millätne millät itep saklap tora.

Mäsälän, bu avılda niçämä ğasırlar bergä dus yäşäp tä tatarlardan da, rustan da katnaş tuy yasauçı bulmagan. Babaylar, äyterseñ lä, süz berläşkännär, alar küñelläre belän, ruhları belän, töple akılları belän mondıy eşneñ ahırı barıber häyerle bulıp çıkmasın toygannar, belgännär. Katnaş nikahnıñ kiräkmägän yünäleş alu mömkinlegen il agası Nurähmät kart açık itep äytep birä: «İr belän hatın kem ul? Sez äytäsez dä, muc i cena — odna satana, dip, odna satanaga äylängänçe alar başta ayırım-ayırım satana bit äle. Başta härberse üz yagın kayıra. Kayvakıt kayıra-kayıra kayırıp uk çıgaralar. Başta yuktan gına tavış çıga da ızgışka da äylänä. Kızıp kitep ber-berseneñ naçar yakların sanap betergäç, näsel-näsäplärgä barıp kitälär. Kayçak ahmak ir belän yünsez hatınnıñ cülärlege arkasında çıkkan ızgış tugan-tumaçalarına küçä. Kitä talaş, kitä sugış».

Bu fikerne üsterep, dramaturg logik näticägä kilä. Bu näticä — älegäçä ber genä yazuçı tarafınnan da äytelmägän, dimäk, ädäbiyätıbız öçen yaña süz. Katnaş ğailä nık, tatu bulgan oçrakta da ul obektiv töstä ber millät faydasına hezmät itä. Bigräk tä san yagınnan zur bulgan millät belän sanı azrak millät arasındagı mondıy mönäsäbätlär soñgısına zıyan sala, — ul anı üz faydasına suıra bara. Tatar milläte belän dä şul uk häl. Äylänä-tirädä ruslar. Tatarstannan çittä yäşäüçe millättäşlär turında äytäse dä yuk inde, üz cömhüriyätebezdä ük yartı halık — «olı millät» väkilläre, här cirdä rus tele östenlek itä. Pesadagı tagın ber üzençälekle personac — İslam äytkän süzlär çın hälne döres çagıldıra: «Bez urıs belän kuşıla almıybız, — di ul. — Urıs belän yänäşä genä yäşi alabız. Sin marcaga öylängän ber tatarnıñ balasına tatar isemen kuşkanın işetkäneñ barmı? Urıska kiyäügä çıkkan tatar hatınınıñ balası änisenä äni dip äytäme? Urıs tatar belän tatarnı yotar öçen genä tuganlaşa, beldeñme?!»

Kıskası, ruslaşu kebek bezne yota baruçı protsessnı obektiv, döres çagıldırıp, dramaturg millätebez yazmışına bitaraf bulmaska, här närsäne, hätta härkemneñ üz şähsi eşe genä bulıp kürengän kemgä öylänü, kiyäügä çıgu mäsäläsen dä akıl belän ülçäp häl itärgä çakıra. Monda bezneñ tayanır noktalarıbız bar, di ul. Millät tarih türennän ük cıynap kilgän yugarı ählak kagıydälärenä häm keşelekneñ izge kıymmätlärenä tugrılık saklap kına üz-üzen yaklıy häm üsä ala.

«Şäcärä» dramasında (1998) tatar milläteneñ elekkege tarihında tulı ber katlam täşkil itkän morzalar yazmışı kürsätelä. Ğasırlar dävamında formalaşkan, tatar tarihında tirän ez kaldırgan, ruhi tormışında da yahşısın da, yamanın da eşläp, zur rol uynagan katlam. Asılda tatarnıñ zıyalı katlamı. Añarçı da tarkaluga yöz totkan bu tokımnı sovet ideologları cämgıyätneñ parazit öleşe dip iğlan itte, anı tämam yukka çıguga, eze yugaluga kitergän şartlarga kuydı. Şular äsärdä Säyetbäkov familiyäsen yörtüçe morza näseleneñ 7 väkile yazmışın surätläü yärdämendä açıla. Monda 70 yıllık sovet tärtipläre vakıtında şähes bularak tarkalgan, ämma asıl ruhına tugrı kalgannar da, näsel çıgışınnan vaz kiçep urıslaşkannar da, fän dönyasında uñışka ireşkännär dä bar. Sovettan soñgı «yañarış» yıllarındagı yäşäeş räveşen, anıñ törle yakların çagıldırgan küreneşlär häm «kaharmannar» şulay uk ışandırırlık itep kürsätelgän. Pesaga berkadär fragmentarlık has, — ul avtor tarafınnan mahsus şulay eşlängän. G.Kamalnıñ «Bezneñ şähärneñ serläre» isemle komediyäsendäge alımnar yärdämendä. Anda çittän kilgän Seber bayı ayırım-ayırım möstäkıyl küreneşlär täşkil itkän şähär tormışın küzätä. «Şäcärä»dä dä şuñar ohşaş: avıl yegete belän şähär kızı törle yazmışlı morzalar tokımnarı tormışı belän tanışalar. Ber karaganda, kabatlau da bar kebek. Ämma mäğnä-eçtälek yagınnan bu — inde ber tabılgan drama formasınnan uñışlı faydalanu ürnäge.

T.Miñnullin komediyä canrına härçak iğtibarlı. Monı anıñ soñgı äsärläre dä raslıy. 90 yıllar başında yazılgan «Görgöri kiyäüläre» häm «Yöräk mayım» komediyäläre bu yünäleştä yañalık alıp kildelär. Tatarnı törleçä tarkatırga, keräşennärgä, mişärlärgä, nugaylarga, Seber tatarlarına bülgälärgä çakırıp sörän salgan vakıtlarda yazıla ul äsärlär, häm şul kavemnärneñ hämmäse dä ber halıknıñ üzençälekle, ämma ayırılmas öleşe itep raslana. Alarnıñ tatarlık ruhına, matur goref-gadätlärenä hörmät tärbiyäli, ahır çiktä halıknıñ berdämlegen nıgıtuga öleş kertä.

Millät yazmışın dramaturg, başlap, halıknıñ ruhi köçen üsterü, monıñ öçen anıñ ählakıy-etik yözen açıklap, citeşmägän yaklarnı alga sörü belän bäyläp karıy. Avtornıñ soñgı äsärlärennän «Kulyaulık», «Cen alıştırgan», «Şüräle — cankisägem», «Söyärkä» pesaları asılda şuñarga bagışlangan. Mäsälän, «Söyärkä» dramasında keşeneñ ruhi dönyası, Allahe täğalä häm keşelär aldında vöcdan saflıgın saklau häm şähsi rähätlekkä omtıludan tugan köçlär arasındagı bäreleş üzäkkä kuyılgan. Şulay itep, dramaturgiyädä bu traditsion bäreleş-karşılıkta öçençe häm böyek köç bulgan Hak Täğalä dä isäpkä alına başladı. (Yugıysä, äle 80 yıllarda da bu konfliktta barı başkalar aldındagı, il karşındagı burıç häm şähsi mänfäğatlär genä katnaşa ide). Ä bit bezneñ Hodayıbız aldında da kire kakkısız burıçıbız, cavaplılıbıgız bar. Bu möhim konfliktnı sänğatçä häl itä başlauda da T.Miñnullin berençelärdän berse buldı.

Şunısı harakterlı, dramanıñ üzäk geroyları Häbir häm Änisä aldında torgan katlaulı sorauga — mondıy yaratu hise belän gönahlımı min? digängä äsär dävamında açık cavap birelmi. Ğailä — izge, härkem bu cähättän Allah karşında cavaplı dip karasañ, äye, gönahlı, digän cavap sorala. Ä inde akıllı häm täcribäle ir belän ihlas häm saf ruhlı hatınnıñ nikahsız yaratışuı... Kaysı döres? Äsär şul soraunı tamaşaçı aldına kuyuı belän ük sängati burıçın üti. İñ möhime, üzeñneñ här adımıñnı İlahi kagıydälär belän ülçäü kiräk, dip kuyuı belän...

T.Miñnullin balalar öçen drama äsärläre yazu ölkäsendä dä uñışlı eşläp kilä. Soñgı yıllarda ul avıl ete turında balalar sähnäse öçen tulı ber pesalar tsiklı icat itte: «Avıl ete Akbay», «Akbay häm Sarık malayı», «Akbay, Tämletamak häm Akbürelär», «Akbay häm Kış babay», «Akbay nigä küñelsez?». Bolarda keşelek aldında torgan mäñgelek problemalar, gomumi kıymmätlär (yahşılık häm yamanlık, yumartlık häm saranlık, ata-anaga häm balalarga mönäsäbät, yäşäü häm ülem, mäğrifätlelek häm nadanlık h.b, h.b.) kızıklı situatsiyälärdä, balalar psihologiyäsen yahşı belep icat itelgän canlı häm cansız tabiğat väkilläre häm küreneşläre yärdämendä açıla häm yaklana.

Yazuçınıñ zaman soraularına sizgerlege, cämgıyät häm halık tormışın yahşı belüe, yäşäeşneñ ölgergän problemalarına härçak iğtibarlı buluı anıñ prozasında da açık kürenä. «Min» povestenda (1983), hikäyälärendä, «Ömet», «Kızıl tışlı däftärdän», «Utırıp uylar uyladım» isemnärendäge cıyıntıklarındagı parçalarında häm yumoreskalarında avtor kalämenä has ütkenlek belän zamandaşları obrazların gäüdäländerä, çorı bilgelären çagıldıra. Bu yaktan bigräk tä «Utırıp uylar uyladım» isemle rubrika astında köndälek matbugatta basılıp kilgän parça häm hikäyälär, monolog-yumoreskalar harakterlı.

Tufan Miñnullin äsärlärendä töp ideya ğadättä ike komponenttan — obektiv çagılgan eçtälektän häm emotsional kiçereştän tora. Avtornıñ emotsional kiçereşe, iñ äüväl, üz geroylarına häm çınbarlıkka mönäsäbätendä çagıla. Ul böten äsär poetikasınnan oyışa, ayırım kompozitsion elementlar häm alım-çaralar yärdämendä tudırıla.

Yazuçınıñ dramaturgiyädä üz emotsional kiçereşlären çagıldıruda afişa häm remarkalar aktiv rol uynıy. Bu küreneş bötendönya dramaturgiyäsendä dä bar. Tatar dramaturgları, şul cömlädän T. Miñnullin da bu alımnardan çittä tormıy. Anıñ dramatik äsärläreneñ öçtän berendä üz his-fikerlären remarkalarda häm afişada turıdan-turı çagıldırganın küzätergä mömkin. Bu alımnan, mäsälän, Häy Vahit yäşlek häm mähäbbät hise turındagı fikerlären tamaşaçıga tulırak citkerü öçen faydalana ide. Anıñ afişanı häm remarkalarnı kiñäytep, vakıygalar häm geroylar turında üz süzlären kertüen, üz bäyälären birä baruın «lirik çigeneşlär» dip atarga bula. T.Miñnullinda alar «lirik-fälsäfi uylanular» bilgelämäsenä turı kilä. Ayırım alganda, «Monda tudık, monda üstek», «Şüräle — cankisägem» pesalarında bu şulay.

Şunısı da harakterlı, fälsäfi eçtälekle uylanular lirik kiçereşlärgä bay äsärlärgä dä kilep kerä. Mäsälän, «Yäşlegem-yulärlegem» kebek lirik drama canrına karagan, saf mähäbbätne, keşelekle mönäsäbätlärne yaklagan äsärendä avtor älege alımnı kübräk vakıygalarnıñ fälsäfi-tormışçan eçtälegen tulırak açu öçen kullana. Pesada lirizm da kimemi, lirik cılılık häm fälsäfi citdilek belän sugarılgan stil dä barlıkka kilä. Mondıy «lirik-fälsäfi çigeneşlär» äsärneñ psihologik bizäklären bayıta.

Tatarstan Respublikasınıñ häm Rossiyäneñ atkazangan sänğat eşleklese, Rossiyä federatsiyäseneñ Stanislavskiy isemendäge, Tatarstannıñ G.Tukay häm M.Cälil isemendäge Däülät premiyäläre laureatı, hezmäte öçen ordennar häm başka däräcäle büläklär belän büläklängän Tufan Gabdulla ulı Miñnullin icatı tatar ädäbiyätı tarihında kabatlanmas küreneş bulıp tora. Milli dramaturgiyäneñ kürkäm traditsiyälären dävam itep, avtor sähnä ädäbiyätın yañadan-yaña ideya-estetik kazanışlar belän bayıta. T.Miñnullin icatı häzerge tatar ädäbiyätınıñ, millätneñ sänğatçä fikerläveneñ aldıngı safında bara.

ÇIGANAK: Tatar ädäbiyätı tarihı: Altı tomda: 6 tom: 60-90 yıllar ädäbiyätı. – Kazan, “Rannur” näşriyätı, 2001. – 544 b. Ähmädullin A.G.

Click or select a word or words to search the definition