Töyennär İle

(äkiyäti hikäyä)
(Kıskartılgan räveştä)

Avtordan

Çınbarlık häm fantastika, könküreş häm äkiyät ber-bersennän küpkä ayırılamı? Kayda ul hıyalnıñ çige? Bu mavıktırgıç, macaralı hikäyädän şuşı soraularga cavap taba alırsız kebek toyıla miña.

Yazuçılar – bal kortlarına tiñ. Alar süzlär basuınnan cömlälär cıyıp, şul cömlälärne äsär käräzlärenä tutıralar. Bal kortı kebek, yazuçı da äsärne ukuçılar tämläp ukısın dip tırışadır. Ä tugan teldä yazılgan äsär tagın da tatlırak ul!

Hıyal - kanatlı argamakka tiñ ul, anıñ öçen komaçaulap toruçı kirtälär dä, bäyläp toruçı tışaular da yuk. Keşeneñ täne genä tügel, hätta canı da ber urında kaladır, ä hıyalı... Ä hıyalı anı çiksez aralar aşa çiksez vakıt küçäre buylap, çiksez bilämälärne uratıp alıp kitä – bernindi dä vakıt maşinaların uylap çıgarası tügel. Barı tik hıyallana belergä, hıyallanırga kiräk, yegetlär!..

Tön ilen kürergä teliseñ ikän, kanatlı hıyal yurtagın cik, läkin hıyal atın berük avızlıklap yögänli kürmä. Tön ilenä elägäseñ kilä ikän, küzläreñne yom da, hıyal çoñgılına çum...

Hıyal çoñgılın tabalmıysıñmı? Hıyal çoñgılı – kerfeklär astında ul! Küzläreñne yomgannan soñ, säğat tekeldävenä kolak salıp, tüzemlek belän beraz kötep tor. Sin üzeñne çerem itep kitkändäy toyarsıñ, läkin... Läkin kisätep kuyam, yoklap kitä kürmä! İñ elek sirpelep toruçı nurlarnıñ törle töstäge oçkınnarın kürerseñ, ä annan soñ küpmeder vakıt däverendä salavat küperedäy yaktı bocralar kiñäyep kitep, tarala-tarala, ber-bersen alıştırıp torır. Yuk! Bu difraktsiyä, interferentsiyä kureneşläre tügel, ä hıyal nurları. Öç yöz undürt şundıy bocra-işektän ütkännän soñ, Tön ilenä kilep çıgasıñ. İşeklär sanın hätereñdä kaldırırga isäp totsañ, p sanın iskä töşerergä kiñäş itäm, anıñ aldagı tsifrları öç, ber häm dürt - öç yöz undürt.

Mondıy il yuk disezme? Uydırma, dip äytäsezme? Bez moğcizalarga mul çorda yäşibez bit! Nigä äle oça torgan tälinkälär barlıgına ışana torıp, minem söylägännäremne sez şikkä alırga tiyeş?!

...Berençe tapkır Tön ilenä min hiç kötmägändä, oçraklı räveştä yulıkkan idem. Täüge säyähätemne, uylanıp kitep, yokıga talıp, töş kürüem genä dip kabul ittem. Läkin ikençe, öçençe häm soñrak bulgan säfärlärem bu il çınbarlıkta bar ikänen häm bu ildä kılıngan macaralarım töştä genä bulmavın dälilläde. Töş bit ul, seriallar kebek, gel-gel kabatlanıp tora almıy. Telägän närsälärne töştä kürep, telägän urınga elägep, telägän rizıknı aşap bulmıy iç. Kem äytmeşli, bal aşıysı kilep, mendär astına aldan uk citmeş cide kaşık äzerläp kuysañ da, barıber töşeñä bal belän mölderämä tulgan kismäk kermi şul.

Tön ile - ul, bälki, parallel dönyadagı ilder. Bälki, ul kvantlar dönyasınıñ ber ölkäseder. Bälki, yakın kiläçäkneñ ileder. Monısı miña häzer dä mäğlüm tügel äle. Bu ilgä teläsä kemne kertälär mikän, anısın da açık kına äytä almıym. Nigä miña qadär Tön ile turında belmägännär, yazmagannar soñ? Tarih kitaplarında da bu il turında bernindi mäğlümatlar yuk. Dimäk, şul ilgä yulıkkan, anda barıp, säyähät kılıp kaytkan keşelär bulmagan. Yäki Tön ilendä bulıp ta, anı gizep çıgıp ta, kiçereşlären yazıp tasvirlıy aluçı keşe moñarçı tabılmagandır.

Läkin minem burıçım Tön ile kayan barlıkka kilüen açıklau tügel, ä kürgän-belgännäremne, işetkän-kiçergännäremne sezgä citkerü. Näticälärne üzegez yasagız inde. Süzne berençe säyähätemnän soñ kalgan hätiräläremnän başlıym.

Berençe säyähät

Antigravitatsiyä

...Ahırgı işek busagası aşa atladım. Atladım dip äytüem - işekneñ nurlı bocrası aşa oçıp kergänem şikelle toyıldı. Läkin oçkan oçrakta, nigä min abınıp yıgıldım soñ äle?! Gomumän, adäm zatı kanatsız oça alamıni?! Nurlar dulkınına abınıp-sörtenep yıgılıp bulamıni?!

Başımnı kütärep karasam, çirämgä ohşagan yomşak kelämdä yatam ikän. Yuk, kelämgä ohşagan yomşak çirämdä yatam ikän. Çiräm arasına töymälärgä ohşaş, iläk sıman tişkälänep betkän yaltıravıklı vak taşlar sibelgän. Yänäşädä genä bizäkläp çigelgän käläpüşem aunıy. Anı ürelep alası da ide, tik tänem oyıgan, hiç häräkätlänergä ämäl yuk, selkenäse dä kilmi. Barı tik küzläremneñ almaların gına yörterlek hälem bar. Tirä-yündä törle töstäge, çuar kanatlı, ğaşıyq[1] kübäläklär üzenä tiñ yarların ezläp oçadır. Näq näni çagımda äbiyem miña büläk itkän kulyaulıkta çigelgän kübäläklärgä ohşaş alar. Kanatların kakmıylar, läkin... yugarıda oçıp yörilär. Kübäläklärneñ kanatların kakmıyça oça aluı miña bik säyer bulıp toyıldı[2]. Nigäder: “Antigravitatsiyä?!” - dip uylap kuydım.

Menä gacäp, üzem ällä nindi süzlär dä beläm ikän äle! Häyer, däreslärneñ bersendä fizika ukıtuçısı gravitatsiyä turında söylägän ide. “Gravitatsiyä – ul äyberlärneñ, cisemnärneñ ber-bersenä tartılu üzlege”, – digän ide şul därestä Hälil Hälimoviç. – “Gravitatsiyä – ul bötendönya tartılışı. Gravitatsiyä arkasında Cirdä avırlık köçe barlıkka kilä dä inde”... Ä antigravitatsiyä – gravitatsiyäneñ kirese bulıp çıga tugelme?!

Klassıbızda Dilbär isemle bik şuk malay bar. Şul därestä Dilbär: “Mähäbbät tä – ber-bereñä tartılu üzlege”, – dip şayartkan ide, ä üze, küzlären tutırıp, klassıbızdagı iñ matur kızga, Ruşaniyäga karap kuygan ide.

Ruşaniyäga bäyle minem dä eçke serem bar, läkin ul ser minem eçke serem bulıp kala birsen. Bar serläremne dä halık aldında şärran yaru yaramas la. Ul seremne başka süzlär belän genä äytä alam: “Menä oça ala iç ğaşıyq kübäläklär, kanatların hätta kakmıyça! Bernindi gravitatsiyä köçläre alarnı totkarlamıy-bogaulamıy! Kıskaça äytkändä, Ruşaniyäga karata gravitatsiyä köçlärennän köçleräk tartılu köçe sizäm min üzemdä”...

Gravitatsiyäneñ menä nindi törläre buladır bu dönyada, dip uylandım min ğaşıyq kübäläklärgä karap.

Bäräç, yänäşädä genä kuaklar da bar ikän. Kışkı çorda yafrakları koyılgan agaçlar da matur bula, ä boları tagın da tañ kalırlık. Alar kıtay räsemnärendä töşerelgän yafraksız kuaklarga ohşaş, botakları ürelep-bizäklänep küz yavın biläp tora. Centekläbräk karasam, altı kırlı kar börteklärenä ohşagan vak yafraklar da bar ikän iç alarda! Kristallardan yasalgan kebek toyıldı ul yafraklar. Botaklarga tösle-tösle encelär sibelgän sıman: ämma yäşel, ämma gacäyep matur, ämma soklandırgıç! Eh, yalan täpi yögerep kitäse ide dä bit şuşı aulak alannan! İh, beläse ide tagın nilär barın yırak ofık artında!

Şul uydan soñ tänemä därt tä kerde, oyıganlık hise dä yukka çıktı. Dävalıy ikän ul keşelärne Maturlık digän närsä! Tereltä ikän keşelärne Kızıksınu digän omtılış!

Kinät botaklar oçında kömeş çäçäklär päyda buldı häm şul uk mizgeldä yukka çıktı. Toyılgandır... Toyılmıyça! Änä iç kuaklar östennän, sayraşıp-çökerdäşep[3], salmak kına balıklar kötüe yözep kitte. Antigravitatsiyä!.. Balıklar, kübäläklär belän uynaşa-kuışa, oçalar ide. Kinät ber balıktan yäşkelt yäşen sıman oçkın börkelde häm balık yäşel çikertkägä äverelde... Hıyalnıñ yulları moğcizalı, ävereleşle ikän... Çü! Şul mälne kuaklar yagınnan ber köy işetelde. Aulak bulmıy ikän hıyal alannarı. Kemder, ärbagıylar cırlıy-cırlıy, miña taba yakınlaşıp kilä ide.

Bu can iyäse Şürälegä ohşagan ozınbuylı ber zat bulıp çıktı. Şürälelärne kürgänem bulmasa da, bu yeget Şürälelär ömmätennän bulırga tiyeş ide sıman. Ayırması – mögeze bulmavında gına ki. Läkin anı şökätsez dip tä äytep bulmıy ide. «Maturlık – keşeneñ yözendä tügel, ä keşeneñ küzendä», – dip äytä ide äbiyem. Çın, hak süz ikän. Yegetneñ däü zäñgär küzlärendä üzenä cälep itep toruçı ber moñsulıkmı, şuklıkmı, yäki şul ike sıyfat bergä katnaşkan toygı çatkıları uynıy. Bu çatkılar yegetneñ berençe karaşta yämsez kebek toyılgan yözen yaktırta ide.

Mine kürep ul mölayım genä:

- Şäp yatasıñmı?! - dip ällä soradımı, ällä isänläşteme, ällä rasladımı.

Mondıy säyer sorauga aptırap, yugalıp kaldım. Aptıramıyça, cavap ta birerlek tügel iç. Et tä üz oyasında gına batır bula. Bezneñçä: “Sineñ ni eşeñ bar anda?!” - dip tupas cavap birmäveñ häyerleräk ikänen añlamaslık añgıra tügel iç min. “Şäp!” - disäñ dä ällä niçek kilep çıga. “Yatam!” - gına dip tä äytep bulmıy, çınnan da, aunap yatam iç.

- Ber köye! - dip cavap taptım min, nihayät.

- Äye, köye matur şul, - dide bu mögezsez Şüräle häm, cavabımnı maktau süzläre dip kabul itepter, hislänep, hiçber tartınmıyça, serenadasın yänä suzıp cibärde:

“Mähäbbätem minem - Kümerküz,

Kukuruz-kukuruz”...

- İsemeñ bar-ıy-mı, atıñ niçek? - oçkılık totkan keşe sıman totlıgıbrak soradı ul, cıruın kinät özep.

Tagın aptıraşta kaldım. İsememne äytergä kiräklegen hup kürdem häm añlatıp kittem:

- Min - Barıy tügel, min - Fänis. Ä bezneñ öydä atlarıbız yuk...

- Ä min - Dilbegä!

- Andıy isem bulamıni? Dilbegä - ul at dirbiyäseneñ ber äybere genä iç.

- Nik bulmasın! İsemnär bit alar häreflär totaşması gına. Häreflär - süzlärneñ atomnarı gına iç, ä süzlär molekulalar sıman şul häreflärdän tözelgän, - dide yeget. - Häreflär - atomnar bulgaç, häreflärdän at yasala da inde! At-om!!! Ä dilbegä? Dilbegä atka kiräk tügel, atka dilbegäsez rähäträkter dä äle, şulay bit?

Min rizalaşıp baş kaktım. Uylap karasañ, ul haklı ide. Atka dilbegäneñ kiräge yuk, dilbegä at belän idarä itär öçen keşegä kiräk. Däüräk dilbegä yärdämendä illär östennän dä idarä itärgä bula...

- Yarıy, atomnan at yasaldı di, ä omnıñ monda ni katnaşı bar? - dip özdem agımdagı fikeremne.

- Niçek katnaşı bulmasın di? Om - elektr karşılıgın ülçäü berämlege iç.

- Läkin bez bit barı tik keşelärgä birelä torgan isemnär turında süz alıp barabız.

- Menä-menä, karşılıknı ülçäü berämlegen nindider ber ğalimneñ isemennän yasagannar da inde. Miña monı Ak babay üze äytte, ä Ak babaynıñ belmägän närsäse yuk!

Kinät Dilbegä, iñ möhim eşen iskä töşergän sıman, tagın suzıp cibärde:

“Mähäbbätem minem - Kümerküz,

Kukuruz-kukuruz!

Sineñ çibärlegeñ aldında, da-da-da,

Dilbegä dä tez bögä, gä-gä-gä,

Uylarımda sin genä ”...

Cırlarda “da-da-da”sın işetkänem bar, ä menä “gä-gä-gä”se närsäne añlata ikän[4]? Ä kukuruznıñ monda ni katnaşı bar? Bu beraz tilemsä tügel mikän, digän uylarımnı da, cıruın da beryulı özep, Dilbegä:

- Äydä min sine Kümerküzem belän talaştırıym, tfü, tanıştırıym äle! - dip, kulımnan tartıp torgızdı da, citäkläp, cilterätep kayadır iyärtep alıp kitte. Min ihtıyarsızdan anıñ öndävenä buysındım, çönki min töş küräm iç! Töş kürgändä vakıygalar bezneñ ihtıyar köçenä buysınmıylar. “Kük yözendä balık yözä, yözmi balık diñgezdä!” - digän rifma nigäder başıma kilde.

Dilbegäneñ däü adımnarı artınnan niçek kenä min ölgerä alganmındır, barı tik moğcizalı kuaklar gına zur tizlek belän räşä sıman almaşınıp, artta kala tordılar. Menä yırak ofıklarga taba yögerep baru telägem tormışka aştı, mine şürälegä ohşagan ber malay ofık artına iyärtep-oçırtıp alıp ta kitte. Läkin adım atlagan sayın min barı tik: “Kä-kä-kä-kä-kä!.. Tü-tü-tü-tü-tü!.. Kä-kä-kä-kä-kä!..” – digän avazlar gına çıgarıp bara aldım. Şulay itep, küz açıp yomgan arada digändäy, Kümerküz yanına kilep tä cittek.

– Nigä sin miña “Kätük! Kätük!” dip kıçkırıp bardıñ? – borçılıp soradı Dilbegä, tuktagaç uk.

– “Kätük!” dimädem iç!

– Ä kem alaysa “Kä-kä-kä! Kä-tü-kä!” dide?

– Käläpüşem alanda onıtılıp kaldı, şunı äytmäkçe idem. Kızu yögerdek iç, telemne teşli yazdım, süz äytergä hiç mömkinlek bulmadı.

– Närsä soñ ul kä-kä-käläpüş?

– Tübätäy.

– Ä tü-tü-tübätäy närsä?

– Baş kiyeme. Baş tübäsen kaplap yörü öçen kiräk ul...

– Äydä töker käläpüşeñä! Bezdä äyberlärne urlamıylar. Niçek bulsa da ber vakıt tabıp käläpüşeñne barıp alırbız äle.

– Tökerer idem dä käläpüşkä, tik ul käläpüş monda tügel iç.

– Äy lä, aptırama äle, eş tökerügä genä kaytıp kalsa, kire alanga mahsus kilep bergäläp, ä bergäläp bulmasa, çiratlaşıp tökererbez äle. Min siña üzemneñ käläpüşemne birermen. Minem öydä siksän cide käläpüşem bar, – dip yuattı Dilbegä.

Dilbegäneñ bu yuatuına, bilgele, min hiç ışanmadım. Niçek inde käläpüşne närsä ikänen belmägän malaynıñ käläpüşläre bulsın di?! Nigä kiräk bulsın di keşegä siksän cide käläpüş?

Kümerküz

Kümerküz çem-kara küzle sılu häm çaya kız bulıp çıktı. Kıskarak buylı bulsa da, ul biyegräk kürenä, çönki anıñ ber säyer ğadäte bar ide. Ul äledän-äle, yugarıda nider kürergä telägändäy, öskä taba karap ala ide. Menä şul ciñelçä genä yugarı tarafka başın çöyü anı biyegräk kürsätä ide dä inde. Başta min anı antigravitsion balıklarga küz töşerep aluı, dip uylagan idem, ämma berazdan añladım, Kümerküzneñ bu häräkäte anıñ kiräkle fikeren tuplau ğadäte yäki ber yärdämçel işaräse ikän.

- Bas uñ ayagıñ belän anıñ sul ayagına, - dip pışıldap öyrätep tordı Dilbegä. - Bezdä şulay tanışalar...

Säyer dönya, mäzäk yolalar! Min kündäm räveştä yolanı ütärgä tırıştım. Üz öyemdä kündäm bulır idemmeni! Ä menä çit, tanış bulmagan cirdä kündäm bulasıñ ikän şul! Et tä üz oyasında... töçkerä. Töçkermi lä, ä töş kürä. Häy, ä etneñ monda ni katnaşı bar?..

Kümerküz dä şul uk räveştä ayagıma bastı. Şulay itep, bez ber-berebezgä yakınlaşırga mäcbür buldık. Ä bolay ber-bereñä yakın kilü küzlärdä nilär yazılganın ukırga mömkinlek birä ikän. Häm dä min Kümerküzneñ küzlärendä çiksez kızıksınu barlıgın kürdem.

- Min - Fänis, - didem min häm... uyanıp kittem. Şunıñ belän berençe säyähätem dä tämamlandı. Nigäder “kukuruz”, “küzänäk”, “küzikmäk” digän süzlärgä ohşaş süzlär genä häteremdä avırlıgın yugaltkan kübäläklär kebek kanatların cilpi sıman ide, häm çikertkä sıman säğat tekeldi ide. Hıyal cebe özelde şul... Ä, äye, min balık totarga barırga cıyıngan idem iç äle!

...Kaya ikän soñ äle käläpüşem? Menä şuşı täräzä töbendä kaldırgan idem iç min anı. Bülmäne centekläp aykap çıktım, läkin käläpüşemne taba almadım. Yarıy, ber tabılır äle! Bergäläp bulmasa, çiratlaşıp... Tuktale, närsä turında min? Kem belän çiratlaşıp? Balıkka barmakçı idem iç! Hıyal belän könküreş arasında bolgandı şulay minem uylarım ...

Karmagımnı, sualçan tutırılgan savıtnı häm ber kıyırçık ikmäk eläkterdem dä, ineşkä taba yul tottım. Balık totu ğamälenä karata äytelergä tiyeşle doga-takmaklarnı äytkännän soñ, sualçanga tökergälädem dä, karmaknı suga salıp, kalkavıçka töbäldem. Balıklar üzara niçek aralaşa ikän? Eh, berär elektr balıgı kapsın ide! Elektrlı skat totsam, anı bankaga salıp kuyar idem, menä digän leyden bankası[5] kilep çıgar ide. Dustım Dilbegägä, äy yalgış äytelde, dustım Dilbärgä ber syurpriz yasar idem, şul balıknı kulı belän totıp karavına ireşer idem. Mizgel eçendä Ruşaniyänı onıtır ide[6]... Tuktale, ä nigä äle min “dilbegä” didem? Kalabıznıñ yırak çitendä urnaşkan, avıl tormışı belän şähär tormışı arasında elenep kalgan öyebezdä nindi dilbegälär bulsın di?! Şulaydır-şulaydır, Dilbärneñ iseme yalgış butalıp äytelgänder.

* * *

Cayı çıkkan sayın min Dilbärne:

– Dilbär – kızlar iseme ul! – dip üçekläp kildem.

– Üzeñ sin – Ğalimorza Fäntaza! – dip cavap birä moñar karşı Dilbär.

Minem familiyäm – Ğalimov, Ğalimorzası şunnan yasalsın da di. Ä menä Fäntazası nidän çıkkan? Dilbärneñ “Fäntaza” diyüe cen açuımnı çıgara da inde...

Su aguınnan tuktaldı kebek toyıldı, ä ineşneñ yarları, kiresençä, agımsuga karata häräkätkä kilde sıman häm... hıyal yomgagı tagın sütelä başladı. Ber, ike, öç...

İkençe säyähät

Ber tartma väsväsä

Ber, ike, öç, ..., öç yöz undürt! Min kabattan yäşel alanda. Näfis kuaklarda kömeş çäçäklär berdäm bulıp açılalar-yomılalar. Äyterseñ lä, alar mine sälamlıylar. Bälki alar nindider serne açıp salırga telägändäy miña küz kısalardır?

Botaklarda yaña çäçäklär börelängän. Ämma küktä balıklar yuk ide inde. Anda barı tik çikertkälär öyere-öyere belän uynap yörilär. Aralarınnan ber çikertkä kinät çem-kara töstäge näni pesi balasına äverelde, ämma bu häl minem iğtibarımnı üzenä cälep itärgä ölgermäde, çönki miña tanış avaz, tanış köy işetelde:

“Dilbegä, Dilbegä!

Beräülär beräülärne

Tiñlädelär tilegä, gä-gä-gä.

Kukuruzlar basuda

Sargaygannardır nigä ”...

Bu kaz malayı cıruın “gä-gä-gä”sez cırlasa, anıñ cırı tagın da matur bulır ide, digän fikeremne uylap ta betermädem, Dilbegä karşımda päyda da buldı. Ul bik käyefsez ide.

- Yulnı kara pesi kisep ütsä, eşlär hörti inde ul, şulaymı? - didem, süz başlar öçen, anıñ tökse yözenä karap. Ä üzemneñ çem-kara töstäge näni pesi balası turındagı uylarım baş miye buyınça çikertkälär sıman sikereşep-yögereşep yörilär ide.

- Şulayın-şulay da, läkin şulay uk tügel! - endäşte Dilbegä, sörtä-sörtä kulların bilendäge sölgegä. - Yulnı arkılı çıguçı kara mäçene kürergä tırışuçılarnıñ gına eşläre uñmıy. Minem eşläremne uñışsızlıkka duçar itä aluçı pesi dönyaga tumagan äle.

- Ä nigä käyefeñ yuk soñ? - dip soradım, ä üzemä çikertkädän kara pesi balası barlıkka kilüe yänä iskä töşte.

- Bolay da tozı artık bulgan aşka toz östämä äle! Kümerküz belän kildek äle küzgä-süz, tfü, süzgä-süz.

- Kıska itep äytkändä, üpkäläştegezme ällä?

- Alay äytkäç, kıska bulıp çıkmıy iç. Ber-berebezne üpkälämädek-übeşmädek lä, süzgä-süz kildek menä! Ul mine: “Ägär sin añgıra bulmasañ, üzeñne añgıra ikäneñne añlar ideñ!” - dip ütükläde, tfü, üçekläde.

- Şunnan ni?!

- Şunnan şul! Tegeläy dä, bolay da min tile bulıp çıgam iç!

- Närsädän bähäs kilep çıktı soñ?

- Sineñ hakta äñgämä kora idek. Min äytäm, balıklar suda yözä aldıylar, tfü, almıylar, dim. Alar havada gına yäşi alalar, dim. Ä ul, bezneñ dönyadan başka dönyalar da bar, di. Anda yäşäü räveşe başkaça bulırga mömkin, di. Miña Ak babay şulay söylägän ide, di. Fänisneñ äytüe buyınça, alarda balıklar suda yäşi, di. Sudan balıklarnı karmaklar belän totıp alalar, di.

- Ä toznıñ monda ni katnaşı bar?

- Niçek inde katnaşı bulmasın?! Kümerküz äytä, toz da ak töstä bula, şikär komı da ak töstä bula, di. Läkin alar ber-bersennän täme buyınça nık ayırılalar iç, di. Nişläp äle bar dönyalar da beznekenä ohşaş bulırga tiyeş, di. Ä min moñar karşı, bezneñ dönya – döres dönya, didem, başka dönyalar – döres dönyalar tügel alar, didem, alar – hıyalıy dönyalar, didem.

- Şunnan kittemeni dä inde väsväsägez?

- Yuk, väsväsälär... Väsväsälär tartmada kaldı... Tuktale, sin kayan beldeñ, bez Kümerküz belän ber tartma väsväsä tapkanıbıznı? Kümerküz äytteme ällä? Ni arada kürergä ölgerdeñ äle sin anı? - Ber-ber artlı sorau yaudırdı Dilbegä.

Kümerküzne oçratmavımnı äyttem häm serle tartma turında centenkläp soraşırga totındım. Dilbegä yulda hucasız yatkan ber tartma tabuları turında bäynä-bäynä söyläp birde. Tarma eçenä väsväsälär tutırılgan bulıp çıktı. Väsväsäneñ koyrıgın kıssañ, ul üzendä tuplangan mäğlümatlarnı äytep birä ikän, äyterseñ lä, alar tere magnitofonnar.

– Bez tapkan tartma monda yakında gına, äydä kürmägäneñne kürsätäm, – aşıktırdı Dilbegä.

“Kürmägänne kürsätü” başka närsäne añlatkanın Dilbegägä açıp tormadım, döresräge, ölgermäs tä idem. Yänä Dilbegä tizlege belän yögerü, yänä çabış. Bu tizlekkä iyälänä dä başladım şikelle, çönki yulıbız kırıyındagı kayber äyberlärne açıgrak şäyli dä başladım.

– Dilbegä, äy Dilbegä! Ku-ku-ku..., – cömlämne äytep beterä almıyça, çaptım min.

– Kuam iç inde!

– Ku-ku-ku...

– Närsä, tagın käläpüşeñe onıtkan kebek berär närsäñne onıtılıp kaldırdıñmı ällä?

– Yuk la! Artıbızdan nindider kuak kuıp kilä. Näq yılan şuışkan kebek.

– Kurıkma sin annan! Urınında tora ul agaç, bezdä agaçlarnıñ yartı kilometr ozınlıkta üsä torgannarı bar [7]. Şundıy agaç yanınnan uzıp barabız iç.

– Ku-ku-kurkak tügel min! – digän süzlärem yılan-agaçnı uzgannan soñ ışanıçlırak bulıp yañgıradı.

– Kuarmın-kuarmın...

Menä bez keçkenä genä alaçık yanına kilep cittek. Alaçık eçendä şämähä bärhet belän kaplangan östäl, östäl östendä sandıkka ohşagan tartma tora ide. Dilbegä fokusçı häräkätlären häterlätkän häräkätlär yasap, tartmanı açıp cibärde, häm tartmadan ak küsegä ohşagan, ciz tösendäge cide küzle, prucin sıman böterelgän koyrıklı ber nämärsäne tartıp çıgardı. Dilbegäneñ kulına eläkkäç, bu nämärsä kinät tösen sıyık yäşelgä alıştırdı, ä annan soñ kuyı zäñgär töskä kerde, barı tik küzläreneñ töse genä üzgärmäde. Barmak oçları belän väsväsäne sıpırırga min dä cörät ittem, kagıluıma cavap itep väsväsä kızarıp bürtende, ciz küzlären çelt-melt kiterep kıskaladı.

– Küräseñme, väsväsä töslären üzgärtep hislären belgertä ala, –añlatıp kitte Dilbegä.

Läkin monıñ belän tamaşa tämamlanmadı. Ber väsväsäneñ koyrıgın kıskaç, tegese kemneñder tavışın kabatladı:

- Berençe çiratta belzihen agaçın harap itärgä, tamırın korıtırga kiräk. Belzihen agaçı korsa, däülät tarkalaçak häm min, şul forsattan faydalanıp, idaräne üz kulıma alırmın. Sezne dä buş itmäm, ministrlarım bulırsız-sız-z-z-z... Sız monnan-onnan-onnan...

Şuşı süzlärdän soñ bu väsväsä köçen yugaltıp şiñep töşte, anıñ ciz küzläre gaciz küzlärgä äverelde. Beräm-beräm başka väsväsälärne dä “cibärep” karadık. Unike väsväsädän ikese genä söylärlek häldä ide. Başka väsväsälärneñ koyrıkların küpme genä borgalasañ da, alar tavış-tın çıgarmadı.

- Hälsezlänep betkän väsväsälärne dävalamıyça bernindi yañalık belep bulmas. Monıñ öçen kimendä dürt ay vakıt kiräk bulaçak, - uftandı Dilbegä, väsväsälärneñ tännären tabiblarça kapşap.

Şul arada min Dilbegägä:

- İkmäk peşerüçelärneñ väsväsäläreme ällä bolar? Nigä alar on turında söylilär? İkmäk peşerüçelär zabastovka yasagannarmı ällä? Onnan beläzekkä närsä sızarga kiräk? - digän soraularımnı yaudırdım.

Dilbegä bu soraularımnı hiç añlamadı kebek, çönki ul başka närsälär turında söylänergä totındı:

- Bu väsväsälär Buş Biş Baş partiyäseneñ väsväsäläre bulsa kiräk, - dide borçılu tavış belän Dilbegä. - Ällä nindi mäkerle uy-fikerläre bardır şul yünsez buş başlarnıñ... Väsväsälär yahşı häbärlär belän tutırılgan bulsa, kükkä taba şarlar sıman ırgılıp torır ide, ä bolarnıñ eçenä, äyterseñ lä, timer tutırgannar, koyrıklar oçınnan totsañ ger kebek elenep toralar. İ, meskennär...

- Hucaları kem ikänen tavışınnan tanıp bulmıymıni?

- Yuk şul! Väsväsälär barı tik avazlarnı gına häterendä saklıy alalar, ä keşelärgä has bulgan tavışnıñ yañgıraşın üz eçenä ala almıylar. Alar informatsiyäne saklıy alsalar da, häbärlärgä bäyle hislärne üzläşterä almıy. Döresräge, alar hislärne töslär belän genä belgertälär. Minem tösmerlävem buyınça, buş başlar belzihen agaçına kul kütärmäkçe bulalar...

- Nindi agaç soñ ul belzihen agaçı? - tüzemsezlek belän bülderdem min anı. Mäsäläneñ asılına tizräk töşenäsem kilä ide. Bu soravıma karşı Dilbegäneñ uç töbenä yılışıp yokımsırap yatkan väsvävä salavat küpere tösläre belän uynaklap aldı.

- Ul agaç – belem häm zihen agaçı. Agaçnıñ çäçäkläre zihen östi, cimeşläre belem birä. Yıl sayın mäktäplärdä berençe sentyabr könne berençe sıynıfka kilüçe näni balalarga belzihen çäçäkläreneñ orlıkların öläşälär. Balalar ul orlıklardan şıtıp çıkkan çäçäklärne qaderläp üsterergä tiyeş. Çäçäklärgä su sipmilär, ä häreflär sibälär. Şul oçrakta gına, balalar inde ölkän sıynıflarda ukıgan çorda, çäçäklärdän belemneñ tatlı cimeşläre şıtıp çıga başlıy.

- Alay bulgaç, belzihen agaçınnan teläsä kem çäçäklären özä ala iç!

- Yuk, agaçnı sakçılar uyausız, tfü, ayausız nık saklıylar. Elegräk çäçäklärne komsızlanıp örüçelär, tfü, özüçelär küp ide. Miña tiyeşle bulgan çäçäkne Küse Başlı Yabalak isemle ber azgın malay urlap aşagan. Çäçäklären küpläp-küpläp özä başlagaç, agaç korıy başladı. Şunnan soñ agaçnı saklarga sakçılar kuydılar. Belzihen agaçınıñ çäçäge üz vakıtında miña eläkmägängä kürä, kayber çakta totlıgam da inde, kayber çakta süzläremdäge häreflär butala. Soñrak, Ak babay belzihen agaçı çäçäklärennän tönätmä yasap, dävalap ta karadı üzemne, läkin tönätmälär bulışmadı. Ak babay äytüe buyınça, ägär kiläçäktä miña belzihen agaçın kotkarırga nasıyp bulsa gına min bu avıruımnan arına alam... Ä häzer mine barı tik kötüçe itep kenä eşkä alalar.

– Niçämä-niçä tapkır oçraşıp ta, sineñ kötü kötkäneñne kürmädem. Bernindi dä kötü yuk iç monda. Çıbırkıñ da yuk sineñ üzeñdä.

– Ä kübäläklär! Kübäläklärne kuar öçen çıbırkı kiräkmeni?

– Kübäläklärne kürdem. Çınnan da alar kötü belän yörilär, läkin ni fayda bar ul kübäläklärdän?

– Niçek inde faydası bulmasın? Kübäläklär cep erlilär. Ul ceplärne cıyıp, tukımalar tukıybız, kiyemnär tegäbez. Kübäläklär bulmasa, halık yalangaç yörer ide, – zur kanäğatlek belän añlatıp kitte Dilbegä. – Menä şul kötüne kötüne yöklädelär dä inde miña.

– Ämma läkin kübäläklär ber kön genä yäşi iç.

– Ber kön genä yäşäsä soñ?! Şul citä! Ä ikençe könne alar sıyırlarga ävereler, söten savarbız. Annan soñ alar tavık bulırlar, yomırka salırlar...

– Ä härvakıt sıyırlar gına bulıp toruların täemin itep bulmıymıni? – didem min, ä üzem cäyläülärdä yäşel çiräm utlap yörüçe sıyır kötüen küz aldına kiterdem.

– Buluın bula, läkin tabiğat zakonnarın bozarga yaramıy. Tabiğat zakonnarın bozsañ, bar dönya cimerelergä mömkin. Bu inde ekologik hälaqätkä kiterä!

– Ä menä kara mäçelärdän ni fayda? – iskä töşerdem çikertkädän barlıkka kilgän kara pesi balasın.

– Niçek inde ni fayda?! Ä küselärne, tıçkannarnı kem totar?

– Ägär kötüeñ tıçkannarga äverelsä, nişlärgä kiräk?

– Tıçkannarnıñ da faydası küp. Mäsälän, alar törle kaldıklarnı eşkärtälär, alarnı cimerep, tfü, kimerep vaklıylar häm cirebezne çüp-çardan arındıralar. Monısı, berençedän. Ä ikençedän, pesilärdän kıçıtkannar, tfü, tıçkannar barlıkka kilmi, çönki bu oçrakta pesilär tıçkannarnı tota başlıylar häm tabiğatneñ tigezläneş zakonı bozılaçak. Näticädä kötüdäge hayvannar yukka çıgarlar ide. Ğadättä, pesilär kerpelärdän barlıkka kilä. Şulay itep üze kerpe – uze pesi bulgan kerpesilär dönyaga tua. Ä pesilärdän çebilär yarala, üze mäçe – uze çebi bulgan mäçebilär yasala. – añlatıp kitte Dilbegä häm cırlap ta cibärde:

“Dilbegä, Dilbegä

Belmägännärne belä!

Äytep birer, ni öçen

Kara pesi, gä-gä-gä,

Äverelde çebigä”...

Bu yulı nigäder Dilbegäneñ “gä-gä-gä”se hiç tä küñelemne tırnamadı. Kiresençä, anıñ “gä-gä-gä”se bik urınlı bulıp toyıldı. Läkin küñelemne, ütken tırnakların baş miyenä batırıp, mondıy ber borçulı fiker tırnıy ide:

– Ägär kötüeñnän keşelär, äytik, tölkelärdän tölkeşelär barlıkka kilsä, nişlärseñ? Karale! Ä bez üzebez häzer tıçkannarga äverelmäbezme? – tänemne aşık-poşık kapşarga totındım, çönki tıçkanga äverelgänmen kebek toyıldı. Küktä kara mäçelär oçıp yörsen dä, tıçkanga äverelsäñ, niçek şürlämäskä di! Küz açıp yomgançı..., yuk, kurkuıñnan küz yomıp açkançı rizık itärlär.

Hayvannar keşegä, ä keşelär hayvanga äverelä almıylar, – başta tınıçlandırdı, ä annarı poşamanga saldı Dilbegä. – Ä menä kayber keşelär, mäsälän sin, kotoçkanga äverelä mömkin.

– Nindi hayvan soñ ul kotoçkan isemle hayvan?

– Kotoçkan – hayvan tügel, ä sineñ kebek kurkak, kotı oçkan keşe, – dip mıskıllı yılmaydı Dilbegä häm şayarıp kabırgam astına ciñelçä törtep kuydı. – Kurkuıñnan çırayıñ näq täkä, tfü, näq tävä yomırkası kebek ap-ak töskä kergän iç.

– Ä bezneñ kürşedä yäşäüçe Sara apa, ire iserep kaytsa, anı “Hayvanga äverelgänseñ!” dip tirgi, – şayarırga tırıştım min dä. Ämma Dilbegä berni añlamıyça, aptırap küzläremä karap, torataş bulıp katıp kaldı. Şunnan soñ gına töşendem: niçek inde Dilbegä añlıy alsın di minem äytkännäremne, kayan belsen di ul Sara apanı, kayan belsen di ul “iserek” süzen, kayan küz aldına kiterä alsın di ul keşeneñ hayvanga äverelüne närsä ikänen? Üze ük äytep tora iç, mömkin tügel di. Şuña kürä ikençe soravımnı ülçäbräk birdem:

– Nigä keşelär hayvannarga äverelä almıy soñ?

– Hikmät menä närsädä, keşelärgä antigravitatsion bulu sıyfatı has tügel. Küklärdä oçıp yörü öçen hayvannar kebek samimi bulırga kiräk, ä keşelär samimi bula almıydır. Şuña kürä dä inde keşelär havaga oçkıçlarsız kütärelä almıylar...

– Ä küktä kem oçıp yöri soñ alaysa? – imän barmak belän törtep kürsättem min havadagı sarıkka yabışıp oçıp baruçı ber adämgä.

– Kayda-kayda? – küzlären çekeräytep yugarıga karadı Dilbegä.

– Änä iç, änä!..

Dilbegä cavabın äytergä ölgermäde, çönki bu vakıtta Kümerküz kilep citte:

- Pärämäç, Fänis tä monda ikän! Yegetlär, hälläregez niçek?

- Urtaçası yahşı, - didem. Bilgele säbäplär arkasında Dilbegä däşmi kaldı.

- Ul niçek bula inde? - Kümerküzneñ küzlärendä miña elekkege oçraşudan istä kalgan kızıksınu çatkıları çagıldı.

- Bu bolay bula! Ägär barlık uñay yaklarnı häm tiskäre yaklarnı kuşıp urtalay bülsäñ, urtaçası çıga.

Kümerküz cavabımnan tiyeşençä bäyäläde bulsa kiräk, ul beraz uylanıp tordı. Şul arada karaşımnı yänä kükkä taşladım, läkin sarıkka yabışıp oçıp baruçı, yıragayıp, kürener-kürenmäslek ber noktaga äverelgän ide inde.

Dilbegäneñ tüzemlege ozakka citmäde, şul tınlık belän faydalanıp, ul:

- Nişläp Fänis pärämäç bulsın, di? Anı da üpkälätä kürmä tagın, - dide.

Kümerküz eşneñ nidä ikänen tiz töşenep aldı. Ul:

- Dilbegäkäy! Miña üpkälädeñme ällä? Şulay üpkäläüçän bulıp Tötenbaşka äverelmäsäñ yarıy inde, - dip, Dilbegäneñ bitennän päp itep tä aldı.

Yeget keşegä küp kiräkmeni - nurlı karaş, cılı süz! Dilbegäneñ avızı kolakka qadär yırıldı. Hätta kolakları da yılmaydı kebek:

- Yuk la! Üpkäläüçän tügel min.

- Ä nişläüçän?

- Eşçän...

Ämma şul uk mälne Dilbegäneñ yözennän yılmayu yukka çıktı, bitenä açu çatkıları çäçräde. Mondıy hälgä Kümerküz genä tügel, hätta min dä kurkıp kaldım. Tötenbaşnıñ kem buluın açıklarga telävemä bäyle soravım telem oçında elenep kaldı. Ul sorau haman da äle tel oçında elenep tora sıman. Vakıtında cavap alınmagan soraular tel oçında elenep kala ikän şul!.. Dilbegäneñ küz karaşı töşkän yakka borıldık. Anda ber bändä kızu adımnar belän artka taba çigenä-çigenä bara ide. Tögälräk äytkändä, bu bändä artka taba yögerä ide.

- Änä Oltan, monnan kitep, monda kilä. Fu-u-u!.. - pışıldadı Dilbegä, borın oçın ike barmagı belän kısıp. Oltan kilä torgan yaktan salmak iskän cil nindider ber cirängeç is kiterde.

Säyer räis

...Oltan härvakıt artka taba çigenep yöri ide.

Bervakıt belzihen agaçınıñ baş sakçısı Şapalakov annan:

- Nik alay artka atlap yöriseñ? - dip kızıksınıp soragan ide.

- Vakıtnı kire yakka sütäm, älbättä, şulay itep yäşärep kitmäkçe bulam, älbättä, - dip töçe genä cavap birde tegese, “älbättä” süzen kabatlıy-kabatlıy. Bu süz üzen başkalardan akıllırak itep toyarga mömkinlek birä ide Oltanga.

- Läkin kıslalar da artka taba çigenep yörilär, hiç yäşärmilär.

Dälil ällä ni täesir itmäde, häm Oltan üz yulınnan çigenä-çigenä baruın dävam itte. Anıñ yäşäräse tügel, ä ozak yäşise kilä ide. Artka taba yörgän keşe ozak yäşi, imeş. Ni öçen ozak yäşise kilüen ul berkemgä dä äytmiçä, zur ser itep saklıy ide.

Yulında yatkan äyberlärgä niçämä-niçä tapkır abınıp, başına “mögezlär” çıgarıp ta, niçämä-niçä tapkır salkın sulı, sazlıklı külgä yıgılıp töşülär dä anıñ karaşın üzgärtä almadı. Abınıp yıgılıp bılçırakka suzılıp yatkan sayın borçıludan gomere tagın da kıskara töşüen añlamıy ide inde ul.

Şulay artka taba atlap yöri-yöri Oltan başka keşelärne dä kürmäskä iyälände. Ahırgı çiktä ul kiläçäkne dä abaylıy almıy torgan zatka äverelde.

Şularga östämä bularak, Oltan üzen olı türä dip isäpli ide, imeş, anıñ isemenä ük “olı” süze salıngan. Minem isemem “Olı tañ” süzlärennän yasalgan, dip maktanırga yarata ide ul. Bu Oltannıñ holkına täkkäberlek östäde. Härkem üzen başkalardan akıllırak, kamilräk his itärgä yarata şul. “Älbättä” süzen yış kabatlavı da şunnan kilä ide Oltannıñ. Anıñ tagın da olırak däräcägä kütäreläse, däülät belän idarä itäse, Tön ile soltanı bulası kilä ide. Şul maksattan çıgıp, uzgan yıl Oltan “Biş Buş Baş” partiyäsen oyıştırdı. İmeş, kiläçäktä partiyä isemennän il belän citäkçelek itärgä aña täqdim itäçäklär.

Berençe utırışta Oltan üzenä dürt yärdämçe sayladı. Şuşı dürt zat Tön ilendä tiskäre yakları belän bilgele Bişfiker, Kuştamak, himik matdälär citeşterü ölkäsendä bilgele bulgan magnat Tötenbaş häm ataklı mafiozi Küse Başlı Yabalak bulıp çıktı. Partiyäneñ iseme dä älege yärdämçelär isemnären bolgatkannan soñ barlıkka kilde dä inde. Şul uk utırışta partiyäneñ gerb tamgası häm bayragı kabul itelde. Tamganı, partiyäneñ isemenä bäyläp, “B” häreflären törleçä urnaştırıp yasarga karar kıldılar. İñ gaugalı bähäs häreflär sanı buyınça kuptı. Tötenbaşnıñ täqdime buyınça häreflär sanı öç bulırga tiyeş ide, çönki partiyäneñ isemendä öç “B” härefe salıngan. Bişfiker gerbka biş härefne kertäse kilde, imeş, citäkçelekkä biş keşe saylangan. Bu oçrakta Bişfiker bişle sanın üzeneñ härvakıt biş törle fiker äytüe belän bäyle buluın äytmiçä kaldı.

Biş säğat bähäsläşkännän soñ urtalıkka omtıluçı Kuştamaknıñ täqdime uzdı häm gerb başları belän dürt yakka yünältelgän dürt “B” härefennän oyıştırıldı.

Bayrak, kiresençä, bähäs tudırmadı. Anı kızıl kvadrat räveşendä kürdelär. Kvadrat urtasın ak tügäräk biläde, häm şul tügäräk eçenä gerb suräte urnaştırıldı. Döresräge, Bişfikerneñ bayrakka karata äytelgän biş fikere dä tulayım kabul itelde: flag kvadrat bulırga tiyeş, töse kızıl bulırga tiyeş, urtasında ak tap bulırga tiyeş, şul tap tügäräk bulırga tiyeş häm flagnıñ üzägendä gerb torırga tiyeş.

Utırış tämalangannan soñ berketmä tözelde. Anıñ özemtäsendä tübändäge kararlar raslangan ide:

“Biş Buş Baş” Berlegeneñ Berençe Berketmäse

1.Berlekneñ Bayragın Buldırırga.

2.Berlekneñ Belämäne Bularak Bişfikerne Bilgelärgä.

3.Başkaladan Birelgän Boyırıklarga Buysınmaska.

4.Bulgannarnı Bolgatıp Borıngı Babaylarıbıznıñ Batırlıgın Bılçırakka Batırırga.

5.Bolar Belän Berrättän Bäylär Bäyläüne Bozırga.

Berlekneñ Belämäne Bişfiker.

Berketmädä başka matdälär dä bar ide. Mäsälän, säyer toyılgan ber matdä bolay yazılgan ide: “Barlık Binalarnı Bertösle Buyau Belän Buyarga”. Bu täqdimne Kuse Başlı Yabalak kertte. Anıñ fikere buyınça, ägär binalarnı bertörle itep tözep, bertösle buyauga buyasañ, keşelärneñ fantaziyäsen, hıyallanu säläten yuk itep, ruhın izep bula, häm keşelär çıgırınnan çıgıp ber-berse belän ärläşep, orışıp, sugışıp yataçaklar.

Kerpelär yañgırı

Partiyäsen oyıştırgan vakıtta, Oltan partiyäsenä iñ berençelärdän itep unaltı himik zavodnıñ hucası Tötenbaşnı öndi aldı. Oltanga monı eşläve bik ciñel buldı, çönki ul Tötenbaşnıñ üpkäläüçän, üç saklauçan buluı belän faydalandı.

Ä eş bolay tora ide. Bervakıtnı, kük kiñleklärendä koyaş nurları belän tuklanıp yörüçe kerpelär kötüe, Tötenbaşnıñ ber himik zavodınıñ agulı tötene eçenä elägä. Kerpelär huşlarınnan yazıp, antigravitatsion säläten yugaltalar häm cir östenä koyıla başlıylar. Näticädä bik küp keşe yaralana, bik küp kerpelär hälaq bula.

– Şöker, – dide halık, – äle yarıy agulı kara yılannar yaumadı.

Ämma “şöker” dip äytü genä citmi ikän, ikençe könne kürşe salada yañgır bulıp kara yılannar küktän koyıldılar. Tabiğat zıyanlı matdälär belän şayarunı yaratmıy şul. Äle yarıy yılannar huşlarınnan yazgan kileş yaudılar, yugıysä keşelärne çagıp bik zur bäla-kaza kitererlär ide.

Kerpelär yañgırı yaugan yullardan, alannardan berkem dä atnalar buyı ütä almadı, çönki alar kerpelär inäläre belän kaplangan ide. Däülät külämendä ğadättän tış çaralar kürergä turı kilde. Cir östen mahsus, kerpe inälären cıya ala torgan maşinalar yärdämendä genä çistarttılar, ä Tötenbaşka zur ştraf tülättelär.

Ştraf tülätkännäre öçen Tötenbaşnıñ cen açuı çıktı. Ğayeple bulsa da, ğayeplelär üzlären ğayepsez dip kürergä tırışalar şul. Alay gına da tügel, ğayeplelär üzläreneñ gayıben başkalar östenä audaralar. Tötenbaşnıñ fikere buyınça, ştraf salgan öçen ilbaşı ğayeple bulıp çıktı. Anıñ üç alası kilde.

Menä nigä Tötenbaş “Biş Buş Baş” partiyäsenä yazıldı da inde.

Oltan üz partiyäsenä kerergä kürenekle ğalimne – Sarıkayınnı da öndärgä buldı. Monıñ öçen ul iñ kıska yul sayladı. Professor Sarıkayın Tötenbaşnıñ señlese Söremkäygä öylängänen belä ide Oltan. Oltan Tötenbaşka, Tötenbaş Söremkäygä, Söremkäy Sarıkayınga “Biş Buş Baş” partiyäsenä kerü zarurlıgın citkerde. Läkin Sarıkayın: “Saruımnı kaynatmagız! Minem, äye, minem başım buş tügel! Min, äye, min başsızlar partiyäsenä yazıludan baş tartam,” – dip riza bulmavın belgertte. Sarıkayınnıñ cavabın işetügä, Söremkäyneñ küzläre äylänä buyınça äylänä başladı. Moña karşı Sarıkayın berni däşmäde, ul hatınınıñ dulkınlangan vakıtında zır böterelgän küzlärenä künekkän ide inde.

Yärdämçelärenä tayanıp, Oltan ay sayın üzeneñ räislege astında partiyäneñ utırışların uzdıra başladı. Berençe çorda bu utırışlarda hakimiyätne sügü belän genä çiklänälär ide.

Ämma läkin Oltannıñ vakıygalarnı tizlätäse kilde. Anıñ tüzemlege citmi başladı, niçek tä tizräk soltan bulu maksatı anıñ küñelen cilkenderä ide, küzlären tomalıy ide.

Partiyäneñ soñgı utırışında Oltan:

- Çerek Bäräñge Borın, buldıksız soltan! Tähetkä utırgaç, min, älbättä, sineñ borınıñnan kälcemä yasıym äle, älbättä, - dip tirgärgä totındı il başlıgın. - Uñaysız ukaz çıgargan, yünsez!

- Kaz yolkıym dip küz çıgargan, diseñme? - dip tögällärgä tırıştı Tötenbaş.

- Kaz tügel, ä kaş! Älbättä, kaş ta tügel, kaz da tügel, ä ukaz! - dip tözätte anı Oltan.

- Soltan çıgargan ukaz uñaysız bula alamıni? - dip sorap kuydı Kuştamak. Anıñ urtalıknı saklıysı kilde, beryulı soltanga da, Oltanga da yaraklaşası kilde. Şunı istä totıp, ul söylägän süzlären, äytkän cömlälären, birgän sorauların bik ülçäp kenä tözi ide.

Kemneñder raslavı buyınça, Kuştamaknıñ ike yöze bar ikän. İke yöze bulgaç, dimäk, ike avızı da bar, ike borını, dürt küze dä bar. Şulay da iseme Kuştamak bulgaç, dimäk, tamakları kuş. Läkin bite ikäü bulsa da, kolakları nigäder ike genä. Kıska gına äytkändä, şul Kuştamak ikeyözle ide. Menä kem abınmıyça-sörtenmiçä artka taba yöri alır ide. Ämma moñarçı anıñ ikençe yözen äle berkemneñ dä kürgäne yuk. Alay da, Tön ile tarihı muzee citäkçese Muziyä hanım raslavı buyınça, ul Kuştamaknıñ beryulı ike sigaret tartıp barganın kürgän. Kuştamaknıñ çäçläre arasınnan öyere belän töten çıgıp baruın Muziyä hanım bik gacäpsenep küzätkän. Ämma keşeler Kuştamakka bäyle bu mäğlümatnı barıber çın itep kabul itmädelär. Barı tik Kuştamaknıñ ikeyözlelegen genä kürdelär. Mömkinlek birsäñ, ul hätta öç hucaga da yaraklaşıp, öçyözle dä bula alır ide. Kuştanlanu hönäre bulsa, bu hönärdä Kuştamak iñ ostası bulır ide. Yukka gına Oltan da ällä yalgışıp, ällä haklı räveştä añar Kuştanmak dip däşä ide:

- Sin, Buştamak, älbättä, Kuştanmak, beläseñ iç, ukazlarnıñ berkayçan da uñaylıları yuk. Monı, älbättä, aldagı utırışlarıbıznıñ väsväsälärgä terkälgän yazmaları dälilli. Menä soltannıñ soñgı ukazında da belzihen agaçın işäytep yañaların üsterergä zarurlıgı äytelgän. Min soltanga: “Sabır itik, älbättä, ilebezdä zihenlelär sanı çamadan tış artıp kitüe bar. Bu kiläçäktä kötelmägän zıyanlı näticälärgä kiterergä mömkin, älbättä,” - digän idem, ä anıñ cavabı kıska: “Yuk!” - dip kırt kiste.

- Närsäsen kıskan? Närsäsen kort kiskän? - kolakların torgızdı Tötenbaş.

Tötenbaş mistikaga bäyle törle faktlar cıya ide. Şuña kürä anı facigalı vakıygalar kızıksındıra, soravı da tiktomaldan tügel ide. Halık äytüe buyınça, Tötenbaş yegerme cide tomnan torgan facigalar beleşmälegen yazgan ikän, ämma kerpelär yañgırı turında ul beleşmälektä läm-mim dä äytelmägän, yılannar yavımı da iskä alınmagan.

- Ber äyberen kısmagan la, kismägän dä, älbättä, cavabı kıska, dim, - sürelergä mäcbür itte anı Oltan. - Bilgele bulgança, belzihen agaçında zihen çäçäkläre ata, akıl orlıkları ürçi, belem cimeşläre üsä. Bezgä Tön ileneñ iñ yomşak yagına sugarga kiräk, älbättä, belzihen agaçın korıtırga, yuk itärgä kiräk. Älbättä, närsäder eşlärgä kiräk. Bernärsä dä eşlämäsäñ, älbättä, bernärsä dä eşlänelmi! Sezneñ nindi täqdimnäregez bar?

- Tamırına aş tozı sibärgä kiräk!.. Maşina mayı salırga kiräk!.. Töbendä uçak yagarga kiräk!.. Agaçka kortkıçlar cibärergä kiräk!.. - dip tezep kitte Bişfiker.

Bişfikerneñ çınnan da fikererläre çiktän tış taşıp tora ide. Ul här vakıygaga karata biş fikeren äytep salır ide – öçne dä tügel, cidene dä tügel, unnı da tügel, ä tögäl bişne. Anıñ täqdimnäreneñ tagın ber üzençälege bar ide – alar härvakıt tiskärelekkä yünältelgän bulır: cimerergä, pıçratırga, kimsetergä... Menä şundıy keşelär yortlarnıñ stenalarına şakşı süzlär yazalar da inde, sügenälär, koymalarnı vatıp sındıralar, täräzälärne vatalar, koşlarnıñ oyaların tuzdıralar, cänleklärne üterälär häm... atom-töş koralların uylap çıgaralar.

Bu yulı Bişfiker bişençe fikeren äytergä ölgermäde, Küse Başlı Yabalak atılıp torıp bastı:

- Belzihen agaçı yanına sakçılar berkemne dä kertmäyäçäklär, nindi ul uçaklar yagu! Belzihen agaçın niçek tä bulsa telhihi agaçına äverelderergä ide. Telhihi orlıkların balalarga öläşerlär, häm balalar belem alu, zihen tuplau mäşäqatlären onıtırlar. Tel belän lıgırdap, ihahay-mihahay kilep, hihıldap kına yörerlär.

- Bik tä kızık ideya bu, älbättä! – Oltan hätta aldı belän cıyılıştagılarga taba borıldı. – Ämma monı niçek eşläp bulır ikän? Kapitan Şapalakof-f-f otryadı kön-tön agaç yanında sakta tora iç.

- Monıñ öçen, cir astınnan tunnel kazıp kilep, belzihen agaçınıñ tamırlarına, Bişfiker dus äytüençä, maşina mayı tügel, ä hihin mayı sılarga täqdim itäm. Hihin belzihen agaçınıñ tamırların kıtıklıy başlar, häm belzihen agaçı telhihi agaçına ävereler.

Barısı da anı hupladılar. Küse Başlı Yabalak bu eşne üz östenä aluın da äytkäç, zalda köçle alkışlar yañgıradı: “Afärin! Kukmarin! Huplavin! Yäşäsen hihin! Yäşäsen, hi-hi-himiyä!”

Hihinnıñ küp külämdä kiräk buluına bigräk tä Tötenbaş kuandı. Kerpelär yañgırınnan soñ anıñ himiyä zavodları eşsez tora ide. Tıştan kürsätmäsä dä, ul eçtän genä simez kulların ber-bersenä udı: “Akça bula! Akça bula! Akça bula!..” Anıñ canın akça kortı aşap betergän ide inde.

- Küse Başlı Yabalak süzemne bülderde, ideyanı telemnän ük tartıp aldı. Näq menä şuşı uy minem dä başka kilep töşkän ide, – dip, peläş başın çäpäli-çäpäli, könläşüen belderde Bişfiker. Partiyäneñ flagınıñ räveşen uylap tapkannan soñ fikerlär tudıru berençelegen berkemgä dä biräse kilmi ide anıñ.

- Närsä kilep töşte başıña? Miyem agıp çıktı, diseñme? – täğaen canlandı Tötenbaş. – Başıñnıñ söyäge çatnagandır. Yä, söylä äle, söylä!

Moñar karşı Bişfiker kulın gına bolgadı. Üzen kürenekle itep bik küräse kilsä dä, anıñ Tötenbaş kollektsiyäsenä hiç tä elägäse kilmi ide.

...Kiñäşmädäge çıgışlar väsväsälärgä terkälep bardı. Soñgı alkışlar şulkadär köçle häm dävamlı buldı ki, hätta ber väsväsä hälsezlänep yıgıldı.

Şuñardan tış ayıruça yäşeren berketmägä partiyä ciñgän oçrakta ütkäreläse çaralar terkälde. Berketmäneñ sözemtäsendä mondıy kararlar yazılgan ide:

“Biş Buş Baş” Berlegeneñ Bişençe Berketmäse

1.Bıyıldan Birle Balalarga Belem Birüne Beterergä.

2.Belzihenneñ Börelären Böreşterergä.

3.Bulaçak Buınnardan Burlar Buldırırga.

4.Buysınmagannarnı Bogau Belän Bogaularga.

5.Baylarnı Bayıtırga, Başkalarnı Bölgenlekkä Batırırga.

Berlekneñ Belämäne Bişfiker.

Kiñäşmädän soñ väsväsälärne tartmaga tutırdılar häm Küse Başlı Yabalak maşinasınıñ bagac bülegenä çıgarıp saldılar...

Ä menä bügen Küse Başlı Yabalak şul tartma maşinadan kayadır töşep kaluın Oltanga häbär itte. Oltan tämam kurkuga töşte: ägär berärse väsväsälärne aldanrak tapsa, eş hörti! Bu inde baş bälası. Plannar açılsa, cäzasın köt tä tor! Oltan Küse Başlı Yabalaknı eçtän genä: “İmgäk, älbättä!” - dip sükte, läkin teldän barı tik Küse Başlı Yabalakka yugalgan tartmanı kiçekmästän tabarga kuştı häm: “Älbättä, eşlärne tizlätergä kiräk... Älbättä, min soltan bulırmın!.. Älbättä, min soltan bulgaç, bar närsäne dä, hätta Tön ileneñ çik baganaların satarmın!.. Älbättä, min, Tön ilen satıp, Küse Başlı Yabalaktan biş märtäbä artık baylık cıyarmın!..” - dip üz aldında mıgırdanıp, şähär üzägenä taba yul tottı. Şulay mavıgıp uylana-uylana barganda, ul öç-dürt tapkır abınıp yıgıldı. Näticädä Oltannıñ arkası nindider hayvan kaldırgan tizäkkä buyalıp bette, ämma Oltan monı sizmäde. Ul barı tik sası is kilgän cir yanınnan tizräk ütep kitärgä tırıştı, adımnarın tizlätte. Anıñ küñelle uyları cilgä oçtı. Sası is kilgän cir nigäder bik ozın bulıp toyıldı añar. Läkin ul tüzde, çönki bu urınnı kayçandır uzıp çıgaçagına häm Küse Başlı Yabalaktan biş märtäbä artık baylık cıyaçagına ışana ide. Şuşı mizgellärdä Dilbegäneñ oçlı küzläre Oltannı kürep aldılar da inde...

* * *

Fu-u-u! Tämsez ber is minem borınga kilep bärde, häm kinät kenä bar närsä dä yukka çıktı. Küzläremne açsam, gaz plitäsendäge tabadagı balıktan kuyı zäñgär töten börkelep çıguın kürep aldım häm gaznı sünderergä ırgıldım... Hıyallana-hıyallana, ineştän niçek kaytkanımnı, balıknı niçek çistartkanımnı, tabaga niçek kızdırırga kuyganımnı da sizmi kalganmın.

Tabaga su saldım. Taba çıcıldadı: çış-pış-buş-baş-biş-ş-ş-ş...

Bülmäne cillätü öçen täräzäne açtım. Mine häm tışkı dönyanı ayırıp toruçı pıyala çik yukka çıktı. Änä kızu-kızu adımnar belän uram buylap ber abzıy bara. Abzıy artınnan arık gäüdäle et çaba. Nigäder: “Ete bik yabık!” - dip uylap kuydım. Abzıynıñ da, etneñ dä üz eşläre, üz mäşäqatläre, ä minem üz kaygım. Äräm buldı balıgım... Käläpüşem dä kayadır yugaldı...

Bälki käläpüşem Tön ilendä kalgandır, ä? Çınnan da bar mikän soñ ul havalarında hayvannarı bolıt-bolıt bulıp oçıp yörüçe Tön ile? Hıyallana-hıyallana hıyalıy da bulıp kitüeñ bar, artıgın hıyalıylanıp yörsän, robotka äylänüeñ bar dip äyter beräülär. Bolay da tormış mäşäqatläre basa, kaya inde hıyallannıp yörergä, dip hucası artınnan ölgerä almagan yabık et sıman şıñşır ikençelär. Hıyal dulkınnarı könküreş taşlarına bärelep çelpärämä kilep torırlar, anısı. Hikmät şunda ki, pıçrak suda çagılgan yoldızlarnı kürgäç, sunıñ pıçrak buluı onıtıla, läbasa. Hıyallana belergä genä tügel, ä hıyallannırga kurıkmaska da kiräk ikän şul.

Ä bit aşıysı kilä!.. Äniyem dä öydä yuk, içmasa... Koymak peşerer ide ul! Bäräñge ärçergä utırdım... Uylarım tagın Tön ilenä alıp çıktı... Äyterseñ lä, Tön ilenä stena aşa ütep kerdem... Bardır, yegetlär, bu il, bardır! Yänäşädäge stena aşa gına urnaşkandır ul il. Şul stena aşa ütep çıga aluçılar öçen genä altın kapkaların açadır ul il. Bälki şul kapkanıñ açkıçı miña gına birelgänder... Öç yöz unöç, öç yöz undürt!..

Professor Sarıkayınnıñ facigası

...Käläpüşem tabılmadı, käläpüş yugalgan alanda çiräm kelämenä utırıp hıyaldaş duslarım belän äñgämä korabız:

– Eh, häzer stenalar aşa uzıp yöri alsañ ide, – dip körsenep kuydım min.

– Nişlär ideñ? – dip soradı Dilbegä.

– Berär kızıgın tabar idem äle, – sorauga cavabım äzer tügel ikänen şäylädem min. Döresräge, monısına hıyal baylıgı citmäde.

– Ä min siña professor Sarıkayın turında söylämädemmeni? – aptıradı Dilbegä.

– Ul sarıklar kanın eçüçe vampir, – dip kuşıldı Kümerküz. – Yuk-yuk, yalgıştım, ul sarıklar kanın öyränüçe ber ğalim. Yuk-yuk, ul nindider kan avıruın açkan tabib. Äye-äye, sarı avıruın öyränüçe ul. İseme dä ällä “sarık kanı”, ällä “sarı kan” süzlärennän yasalgan.

– Kırık tapkır yalgıştıñ şul menä, – karşı töşte Dilbegä. – Professor Sarıkayın stenalar aşa ütä alu mömkinlege birä torgan daru uylap tapkan ğalim. Stena aşa sarkıp çıga algan ul, menä kayan kilep çıkkan anıñ kuşamatı. Beläseñ kilsä, üzeneñ kaçışı, tfü, açışı öçen ul hätta Kazanabel premiyäse alırga dip hıyallangan.

– Ğalimnär dä hıyallana alamıni? Kayda ikän soñ häzer ul professor? – kızıksınuım artıgı belän çüprä salıngan kamır sıman kabara başladı. – Birmäs mikän ul miña tege daruın?!

– Ğalimnär iñ hıyalıy şeşälär, tfü, keşelär dä inde alar. Kızganıçka, sin annan daru tügel, sarık yonınıñ ber börtegen dä sorap ala almıysıñ, çönki yukka çıktı şul ul, – yak-yagına karanıp, böyek serne açkanday, pışıldadı Dilbegä. – Berkem dä belmi anı kayda ikänen. Hätta Ak babay da belmi, imeş.

– Niçek inde şundıy kürenekle ğalim, professor keşe tiktomaldan yugalsın di?! Bu bit kerpelär yañgırı vakıygasına tiñ däülät külämendäge ğadättän tış häl! Berkem dä ezläp karamadımıni anı?

– Gel orden-medallär artınnan kuıp yöri ide şul ul. Bik maktanırga yaratkanga kürä cir yotkan, dilär anı. Häbärçelärgä ozın-ozın intervyular birä ide professorıbız.

– Äbiyeñä söylä monı, hiç ışanmıym! Yalgançını cir yotar yotuın. Ä menä maktançık bulganga kürä genä keşene cir yotmıy, kiresençä maktançıklar üzlären küktä itep sizälär, borınnarın baganadan biyegräk çöyep yörilär, – yuramal itep Dilbegäneñ küñelen kızdırırga totındım.

– Yarıy inde, döresen äytim. İmeş, professor katı cisemnär aşa ütü mömkinlegen isbatlar öçen daruın üze eçkän, ä stena aşa ütärgä ölgermägän, çönki tufrak aşa aska taba batkan. Şunda cir astında katkan, tfü, kalgan. Bälki, häzer planetabıznıñ näq üzägendäder ul mesken.

– Ütä kızganıç, can öşetkeç vakıyga!

– Äye, kızganıç şul. Bu häl belän küptännän inde faciganamä yazuçı Tötenbaş kızıksınıp yöri, “Cir yotkan Sarıkayınnı, cir yotkan şarlatannı!” – dip söyenä. Yugıysä, professor üzenä ällä kiyäü keşe, ällä cizni bulıp çıga da tügelme ikän. Professor Sarıkayın “Biş Buş Baş” partiyäsenä kermägän öçen Tötenbaşnıñ hätere kalgan, dilär. Gomumän, Tötenbaş akıllı keşelärne önämi. Kürenekle keşe ülüe anıñ öçen bäyräm, faciganamäse öçen çirattagı tagın ber östämä fakt tabıluı öçen şatlana ul.

– Ä nigä professor daruın başta berär hayvanda tügel, ä üz östendä sınagan ikän?

– Daruın ul aldan laboratoriyäsendäge sarıkta sınavın sınap karagan, läkin... Preparatnı sarıkka eçertkän häm nindider säbäp arkasında laboratoriyäsennän ber genä minutka çıgıp torgan. Kire kerep karasa, sarık yuk! Professor sarıknı kürenmäs hälgä kergän dip uylagan, häm kürenmäslek daruı açtım dip yalgış fikergä kilgän. İkelänüen yuk itär öçen darunı üze eçkän.

– Yarıy, eçsen dä di! Tik şunısı añlaşılmıy, nigä ul cir astına töşep kitkän soñ?

– Monı Ak babay bolay itep dälilläde. Koordinatlar sistemasında gorizontal küçärlär x belän y häm vertikal küçär z buluın beläseñ iç, – komga çıbık belän koordinat küçärlären sızdı Dilbegä häm x, y, z häreflären tiyeşle urınnarga yazıp kuydı. – Ak babay äytüençä, professor gorizontal yassılıkta gına yörermen dip uylagan, läkin vertikal küçär yünäleşe buyınça häräkät itü ihtimalın isäpkä almagan.

Koordinatlar sisteması turında süz kuzgalgaç, mäsälä ütä katlaulı kebek toyıla başladı miña häm min başka soraular birmäskä buldım. Geometriyä belän bik dus tügel şul min. Karale, bu Dilbegädän Arhimed çıgar ide, bigräk osta itep sızımnı komga sıza bit! Belzihen çäçägennän mährüm kalgan dip hiç uylamassıñ da! “Tfü”läre dä ällä kaya yugaldı.

Şul arada Dilbegä tagın ällä närsälär turında söyläde, läkin min anı işetüen işetsäm dä, süzläreneñ mäğnäsenä töşenerlek häldä tügel idem, çönki havada antigravitatsion sarıklar kötüe päyda buldı... Kötü koyaş nurlarında koyına ide, äyterseñ lä, ak bolıt sıman, altınlanıp, törlänep kayadır aşkındıra, kayadır öndi. Äy rähät tä inde, küktäge altın sarıklar bolıtına karap, çiräm keläme östendä hıyallanıp yatuı! Läkin...

* * *

Läkin et örüe tavışı hıyallarımnan aynıttı. Arık gäüdäle etneñ hucası kire kaytıp bara ide. “Ete bik yabık!” - dip yänä uylap kuydım...

Öçençe säyähät

Tebik

...Karşımda keçkenä genä bina tora. Binanıñ tübäse astında “yetebik YaBK” digän yazma elengän, tübäse östendä kadalıp kuyılgan bayrak tiräli öyere belän kara mäçelär oçıp yöri. Ber mäçe küz aldında uk yarkanatka äverelde. Mondıy küreneşlärgä, ävereleşlärgä min häzer aptıramıym da inde, çönki moğcizalarnı küp kürgän sayın alarga iyälänä barasıñ ikän. Ägär irtägä havada begemotlar yäki krokodillar oçıp yöri başlasa, hiç tä gäcäplänmäs idem. Ämma moğcizalarga tañ kalıp yäşiseñ kilsä, alarga hiç tä iyälänergä yaramıy. Gadi äyberdä dä, gadi küreneştä dä moğciza bar. Barı tik ul moğcizanı kürä belergä kiräk. Monıñ öçen küktä dinozavrlar oçıp yörüe hiç tä kiräkle şart tügel. Barı tik gadi umırzaya çäçägenä töbälep küz karaşın taşlau da citä.

Alay da ber äyber küñeldä tiskäre yogıntı tudırdı, hätta yöräk cu itep kitte. Ul da bulsa, kibet östendä urnaştırılgan bayrak iğtibarımnı cälep itte. Ul bayrak faşistlarnıñ flagın häterlätä ide. Niçek bu bayrak Tön ilenä eläkte ikän? Ä-ä-ä, “Biş Buş Baş” partiyäseneñ bayragı iç bu.

Bina tiräsendä keşe-kara kürenmi. Bina artındarak umırzaya çäçäklären häterlätkän däü çäçäklärgä törengän nindider gacäyep agaç üsep tora. İ märtäbäle dönya! Agaçnıñ çäçäkläre tañ kaldırırlık itep cemeldilär... Boları kuaklardagı kebek kenä kömeş çäçäklär tügel inde siña! Teatrdagı dekoratsiyämeni[8]!..

Kuaklar digändä, tirä-yündä kuaklar da bar. Ämma läkin alar üzençälekle, moñarçı niçämä märtäbä Tön ilendä bulıp ta, mondıyların äle kürgänem bulmagan ide. Ul kuaklarda törle räveşkä üzgärep törle töskä kerep toruçı cimeşlär elenep tora. Äle genä konus sıman bulgan cimeşlär tsilindrga äylänälär, annan soñ şar barlıkka kilä, ä annarı kub yasala, kubtan – prizma... Kıska itep äytkändä, kızıl, sarı, yäşel, zäñgär, şämähä geometrik cisemnär ber-bersen daimi alıştırıp tora. Menä kayda geometriyä däreslären ütkärergä ide! Geometrik cisemnär ävereleşe kompyuterımdagı «metamorfozalar» isemle üzgärüçän räsemne iskä töşerde...

Monda min hikäyämne özär idem. İmeş, min hıyalımnan ayırılıp kittem, imeş, min üz öyemdä ikän, imeş, kompyuterım aldında utıram ikän diyär idem. Läkin çınbarlıkta alay bulmadı şul. Çınbarlıkta bolay buldı...

Kötmägändä: “Avızıñnı yap!” - dip beräüneñ pışıldavına hätta siskänep kittem. Menä kaydan kilä ikän ul açık avızlar! Aldımda açılgan küreneşkä soklanuımnan avızım açık kalganın sizmägänmen ikän. Borılıp karasam - Dilbegä!

Dilbegä belän oçraşuıbız ikebezgä dä şatlık kiterde. Ul mine berniçä kön rättän inde kötep tora ikän, yañalıklar belän büleşäse kilde anıñ.

- Nigä ällä niçä kön rättän hıyallanmıyça yördeñ? – dip sükte mine Dilbegä, - Sarıkayınnı cir yotkan kebek sine dä cir yottımı ällä?

- Botımnan et kaptırıp aldı äle, bik hıyallanırlık bulmadı, - aklanırga totındım min.

Dilbegä belzihen agaçı şuşı agaç buluın, binanı Küse Başlı Yabalak kibete ikänen añlatıp birde.

- Ä nigä anıñ tübäse astına süzlärdä hatalar yasap, “ete bik yabık” dip yazılgan? - aptıravımnı yäşerä almıyça, soradım min.

- Monda añlatıp ta torası yuk! Oltan kuşuı buyınça, Küse Başlı Yabalak hätta kibet yazmasın kire yakka yazgan, ä KBYa härefläre kibet hucası isemeneñ baş härefläre, - dide ul. - Läkin bu kibettä kiräk-yarakka satıp alırlık tovarlar yuk. Kibetneñ bu säyer yagına minnän başka moñarçı berkem dä iğtibar itmäde. Kiresençä, halık söyende genä, imeş, Oltannan başka berkem dä Küseneñ kibetenä kermi, Küsedän äyberlär satıp almıy, dimäk, Küseneñ çıgımnarı aklanmıy kala. Yugıysä Küse köne-töne kibetenä tovar taşıy, hiçyugında maşinası belän, kuyı tötennär çıgarıp, tız-bız tegendä-monda çaba.

- Ä närsä satıp aldı soñ Oltan?

- Kostyum algan, dilär. İske kostyumın skuns duñgızı bozgan, imeş. Häterliseñder tege vakıtta bezgä taba çigenüçe Oltan yakınaygaç, sası is kilgän ide. Bu skuns duñgızı eşe bulgan...

Dilbegä belgännären söylägän arada kiçke eñger-meñger dä töşä başladı. Tämam karañgılangaç, kibet yanınnan, zäñgär tötennär çıgarıp, avırsınıp ber maşina kuzgalıp kitte. Maşinanıñ yaltıravık kalaydan yasalgan borınına “B” häreflärennän ukmaştırılgan svastikalı flagçık urnaştırılgan. Bu Küse Başlı Yabalaknıñ maşinası ide. Maşina nigäder şähär üzäge yagına tügel, ä şähär çitenä taba yul tottı... Säyer, şähär artında bernindi skladlar yuk, anda nindi tovar bulır ikän?

* * *

...Küse Başlı Yabalak maşinasınıñ şinnarı artıgı belän sıgılganlıgın karañgıda berkemgä dä kürenmävenä kuanıp bardı. “Menä bu niyätlärebez genä tormışka aşsın. Oltan soltan bulgaç, ul mine ministr itep bilgeläyäçäk. Kiläçäkne abaylamıy ul, ä min perspektivanı kürä beläm! Äkrenläp idaräne üz kulıma töşerermen. Annan soñ Tön ileneñ iñ çibär kızı Kümerküzgä dä öylänsäm, anı buysındırsam, avızlıklasam, yavızlandırsam, bez yavızlangan Kümerküz belän akılga sıymaslık eşlärne başkarırbız. Alay da sak bulırga kiräk! - dip uyladı ul. - Änä Kamırtän dä närsäder sizenä sıman.”

* * *

...Şulay berkönne Küse Başlı Yabalaknıñ hezmätçese Kamırtän maşinanıñ bagac bülegenä kayandır balçık valçıkları elägüenä iğtibar itte. Kamırtän bu häl turında Küse Başlı Yabalakka äytte.

- Äy sin, Kamırtän! Tikşermätek bulma äle, alıp kit monnan tırmalarıñnı-seberkeläreñne, - dip cikerende moña karşı Küse Başlı Yabalak.

- Min Kamırtän tügel, min - Kamerton! - işetelde moñsu tavışlı, kıñgıraunı häterlätä torgan üpkäläüle avaz.

- Sin Kamerton tügel, sin - bıtbıltık, kirägennän artıgın küräseñ, kirägennän artıgın lıgırdıysıñ! - kıyşattı avızın Küse Başlı Yabalak. – Teleñne tıya almasañ, kuık eçenä utırtıp bikläp kuyarmın äle üzeñne.

- Minem çıgışım graflar tokımınnan. Mine kuıkka utırtırga yaramıy! Minem babam graf Kamerton ikänen härkem belä. Ä ätiyem ataklı skripkaçı ide...

- Soñ, şunnan ni? Babañ graf buluı sineñ akılıña nindi dä bulsa berär täesir yasaganmı, baş miyeñdä nindi dä bulsa ez kaldırganmı? Baylık belän nıgıtılmagan däräcä tökerekkä dä tormıy! Tökeräm min sineñ graflıgıña. Beläseñ kilsä, miña hätta graf onıkları yalçı bulıp hezmät itälär! Äydä, tursayıp torma, bar tizräk, garac kapkasın aç, - tupas kına däşte Küse Başlı Yabalak.

Berniçä minuttan soñ garac eçennän avtomobilneñ yaltıravık borını kürende häm şul borın artınnan avtomobilneñ ozınça gäüdäse dä kalkıp çıktı.

Avtomobil, böterelep kütärelgän tuzan eçenä şämähä töten poşkırtıp, kibetkä taba yünälde... Anıñ artınnan Däülät avtoinspektsiyäse maşinasınıñ sirenasın häterlätkän tavış çıgarıp çiyeldaşıp baruçı[9] yarkanatlar öyere iyärde.

Dürtençe säyähät

Tön ilendä tön ütkärü

...Karañgı töşsä dä, aldagı säyähätem özelmäde kebek toyıldı, ämma yokı basa başladı. Küzlärem ireksezdän yomılalar. Kayadır kunarga urnaşırga kiräk. Dilbegäneñ Kümerküz belän oçraşası bar ide. Dilbegä mine Häbäriyä hanım kunakhanäsenä ozatırga buldı. İrtän üzem kilep sine uyatırmın, dide.

Tizyöreşle Dilbegä eşne kızu tottı. Un minut ta uzmagandır, Häbäriyä hanım kunakhanäsendä idek. Hucabikä belän itäğatle genä isänläşkännän soñ, kunakhanädä kungan öçen küpme akça tülärgä kiräklegen soraştım, ä üzem buş kesämne kapşıym.

- Kenägäbezgä berär törle kızıklı yaña häbär yazıp kaldırırsıñ, enem! - dide Häbäriyä hanım häm tışlıgı golografik räsemnär belän bizälgän ber kitap suzdı. Min mondıy yazma sırlarga kereştem: “Avstraliyädä iñ biyek agaç - evkaliptnıñ buyı 100-110 metrga citä. İñ katı agaç - samşit, ul timerdän dä katırak. Anı balta belän dä çabıp bulmıy. Balta yözendä bu agaç ezlär kaldıra. Dönyada känfit, söt, ipi, hätta kolbasa agaçları da bar”[10].

Şul arada Dilbegä dönyadagı yañalıklar belän kızıksına başladı.

- Nindi yañalıklar yuk? - dip soradı ul Häbäriyä hanımnan.

- Mikrobot yasagannar, - dide Häbäriyä hanım. - Yze mikrob, üze robot, yäki bakteriyä zurlıgındagı näni robot. Böcäklär kebek, avırtunı da sizmi ikän di alar[11]...

Läkin min Dilbegäneñ küzlärendä nindi kızıksınu yalkını dörli başlaganın inde kürmädem, min yokıga talgan idem inde...

Tañ atuın belgertep, suzıp-suzıp Tön ile ätäçläre kıçkırdı. Menä min tañ atu turında yazam. Närsä soñ ul – tañ atu? Planeta üz küçäre tiräli äylänü näticäsendä ofıktan koyaş nurları atılıp çıgu ul. Tön ilendä koyaş ta moğcizalı buluı turında süzlär kötmägez minnän. Yäşel dä tügel, zäñgär dä tügel Tön ile koyaşı. Tön ile koyaşı gap-gadi, näq bezneñçä, matur da, yaktı da, yagımlı da, cılıta da ul. Tön ile koyaşın başka törle itep sürätläsäm, bu hikäyäm fantastik äsärgä ävereler ide. Min bit yazuçı fantast tügel, barı tik çınbarlıknı gına tasvirlauçı!

* * *

...İrtän mine koyı çıgırı çıgargan şıgırdau tavışı üz öyemdä uyattı. Kemder koyıbızdan su ala: bıgır-bıgır, şıgır-mıgır, çıltır-çılbır, dañ-doñ...

Tik añlaşılmıy: ni öçen kolagıma “mikrohäbär” digän avaz işetelep kuygan şikelle toyıla. Tön ilendä kızıgın-kızıktır, läkin üz öyeñdä rähäträk! Tuktale!.. Mikrobaş, mikrokul, mikrobot, mikroayak!.. Niçek inde keşeneñ başı, kulı, botı, ayagı mikroülçämdä bula ala?.. Zurnı keçäyeräytep buladır buluın, a menä keçkenäne niçek zuraytırga?.. Keçkenäne dä zuraytıp buladır buluın, küpertä belsäñ. Şıttırsañ, borçak ta zuraya iç! Bula ikän dönyalarda, dönyalarda bula ikän şakkatırmalı, şıttırmalı, tırmalı hällär! Tuktale, çüp ülännär üsmäsen öçen äti bakçanı ber kat tırmalap çıgarga kuştı iç. Tırma – ul zur tarak, tırma belän tufraknıñ çäçen tarıysıñ, borçak çäçäseñ...

Bişençe säyähät

Kamırtän tänendä

Keşedä kızıksınu uyatasıñ kilsä, beraz şıttırıp ta cibärergä kiräk. Keçkenäne zur itep kürer öçen, üzeñä keçeräyergä kiräk. Başkanı añlar öçen, üzeñne başkalar urınına kuya belergä kiräk. Min üzemne graf rolendä itep toydım. Kuşamatım, imeş, Kamırtän ikän. Tön ile soltanı mine üz sarayına çakırtkan, imeş.

Cıyındım, bardım, kerdem.

Soltan, tähetennän torıp, üze ük karşıladı.

- Sineñ kilüeñne zarıgıp kötäm, duskayım! - dide ul. - Bezneñ babaylarıbız Böyek Töyen çorında uk bik yakın duslar bulgan ikän. Bu häl turında sin beläseñme?

- Tarih kitaplarında Böyek Töyen çorı turında bik az yazılgan. Nindi çor soñ ul?

Soltan Tön ileneñ tarihın iñ yahşı belüçe bulıp sanala ide. Häyer, il başlıgı üz ileneñ tarihın yahşı belergä tiyeş tä inde.

- Böyek Töyen çorı belän ilebezneñ iseme turıdan-turı bäyle, - dip añlatıp kitte soltan. - Tön ile elek Töyen ile dip yörtelgän. Bu çorda ilebezdä töyennär töynäü belän bihisap keşe şögıllängän. Nindi genä töyennär bäylämägännär monda! Soñınnan ilneñ iseme halık telendä kıskartılıp, Tön ile bulıp kalgan. İlebez hiç tä, yavız tellär söylävençä, töngeçä karañgılık ile tügel ul.

- Närsägä kiräk bulgan ikän ul töyen töynäülär?

- Barmaklarnı häräkätlänergä künekterü öçen. Barmaklarnıñ citez häräkätlänüe baş miye eşçänlegen kamilläşterä. Dimäk, bu ısul fikerläü säläten arttıra. Şul uk vakıtta töyennär bäyläü zur ostalık sorasa, töyennärne çişü tagın da yugarırak sälätlär taläp itä. Töyennärne çişü tırışlık ta, tüzemlek tä, ihtıyar köçen dä tärbiyäli. Yaña sälätlär yaña mömkinleklärne aça.

- Ä häzer nigä töyennär bäylämilär dä, nigä bu şögılne taşladılar?

- Häzer bezneñ belzihen agaçıbız bar. Bu agaç aşa belem aluga yaña ısullar kertelde. İske ısullar nigezsez kalganga kürä, nigezsez onıtıla şul!

- Nigä äle iske ısullarnı iskä töşerü kiräk buldı soñ?

- Hikmät-säbäp şunda ki, bıyıl belzihen agaçıbızda çäçäklär azrak sanda attı. Agaçıbız korıy başladı...

- Ä säbäbe nidä? Säbäben açıklap bulmıymıni? - didem, ä üzemä bu sorauga cavapnı belämen dä kebek toyıldı. Min bit Kamırtän tügel, min - Fänis! Yuk, min Fänis tügel, min - Kamırtän. Avızımnan ällä Fänis, ällä Kamırtän süzläre çıktı:

- Bu Küse Başlı Yabalaknıñ kılanmışları bulırga tiyeş. Ul bit Dilbegägä tiyeşle bulgan belzihen agaçı çäçägen dä urlap aşagan ide. Dilbegägä yavızlık eşlägän öçen ul üz-üzen tügel, ä Dilbegäne önämi. Citmäsä, şul cebegän Dilbegäneñ söygän kızına Kümerküzgä öylänmäkçe bula dilär anı. Ğayeple keşe üz gayıben nigä çitlärgä tagarga tırışa ikän? Ä häzer Oltan partiyäsenä yazılıp, Oltan belän ällä nindi mäkerle niyätlär korıp yörider ul mälgun. Alay da üzlären cäberlängän dip isäplägän kollarıñnan kurık...

- Söylämä yuk-barnı! Oltan bu eşkä barmas, ul bit minem baş väzirem, - dip özderde bu süzlärne soltan.

- “Yuk” belän “yuk”nı kuşsañ “yuk” bula. “Bar” belän “bar”nı kuşsañ “bar” bula, - didem Kamırtän bularak, min inde häzer Fänis tügel idem. - Ä menä “yuk” belän “bar”nı kuşsañ närsä bula?

- Bilgele inde, qaderle kunagım, fiker yörtü kagıydäläre yäki mantıyk buyınça “yuk” bula.

- Dimäk, min yuk-barnı söylämim, ä yuknı gına söylim. Alay bulgaç, gel däşmävem yahşırak tügelme? - dip, üpkä belderdem üpkäläüçän Kamırtän bularak.

- Gel däşmäsäñ, aç kalasıñ.

- Niçek inde aç kalasıñ? Sez, soltan galicänapları, äle genä kunakçıllık kagıydäläre buyınça mantıy aşıybız, digän idegez, - aşıysım kilep eçläremne bora başladı minem.

- Mantıy aşıybız, dimädem iç. Mantıyk yäki logika zakonnarı buyınça nindi näticälärgä kilep buluın äyttem. Däşmäsäñ, aç kalasıñ, didem. Sine cigärlär, sine izärlär! Menä min dä gomerem buyı keşelärgä katı däşmäskä tırıştım, äytäse kilgännäremne, äytäse tiyeş bulgannarnı äytmi kaldım. Däşmägän sayın, mine - bu yomşak soltan ikän dip uylıy başladılar, sannamıy başladılar. Hätta Bäräñge Borın dip tä yörtä başladılar. Bu kuşamatıma hiç üpkälämim, añar künektem, añar iyäläştem. İyäläşkäç, hätta kuşamatım üzemä dä oşıy başladı. Ä menä üzara mönäsäbätlärgä kaytkanda, kileşä almıym, çönki tärtip yaratam, tärtiple keşelärne yaratam. Tärtiple keşelär başkalarga avırlık kitermi.

* * *

Kamırtän bularak, min Bäräñge Borın kuşamatınıñ tarihın başkaçarak belä idem. Üz vakıtında bäläkäy Bäbä başka balalar aldında borının çöyep yöri ide. İmeş, ul alsoltan malayı. Şuña kürä dä ul, imeş, iñ akıllı, iñ buldıklı, iñ aldıngı. Läkin ätiyeñneñ iseme külägäsendä bulu, bu sıyfatlarga iyä bulu digän süz tugel äle. Çınbarlıkta bäläkäy Bäbäneñ gadi ber maktançık ikänen barısı da kürep tordı. Gomumän, borın çöyüçelärdän çitläşälär. Malay yalgızlıkka duçar buldı, anıñ belän iptäşläre uynamıy, söyläşmi başladılar. Bu hälgä Bäbä genä tügel, ä Bäbäneñ atası – alsoltan da bik borçıldı, bik uñaysızlandı, hätta hurlandı da. Berkönne ul Bäbäne cilterätep Ak babay yanına alıp kilde häm Ak babayga zarın söyläde. Tegese Bäbäneñ kulına gadi ber bäräñge tottırdı. “Ulım, - dide ul, - borınıñnı çöyep yörgänçe şuşı bäräñgene çöyep yör!” Bu süzlärdän soñ Ak babay nindider ber tılsımlı doga ukıganday itterde. Kiñäş näticäle buldı. Berazdan Bäbä borının gına tügel, bäräñgene dä çöyep yörmi başladı. Ämma aña Bäräñge Borın kuşamatı inde tagılgan ide. Şuşı kuşamat belän ul soltan bulgaç ta tormış yulın yul itte, aldagı gomeren ütte. Ak babaynı isä tılsımçı kart itep tanıy başladılar.

* * *

- Mantıyk zakonnarı buyınça kunakka çakırılgan keşene mantıy belän sıylarga bula iç, - ärsezländem min. Çınnan da, däşmi kalsañ, aç kaluıñ bar.

Soltan rizık äzerläü turında hezmätçelärenä tiyeşle kürsätmälär birgän arada, äñgämäbezneñ soñgı süzläre turında uylandım. Soltan mine tärtipsez keşelär rätenä kertüen şäylädem.

- Ä ukımışlı keşelär ul yaktan uñayrak tügelme? – dip äñgämäne elekkege yünälşenä kaytarırga tırıştım.

- Monısına şiklänäm. Uku belem genä birä, ämma akıl birmi. Akılnı keşe tiyeşle tärbiyä alıp, üzeneñ başın eşlätep kenä yaulıy ala. Ukımışlı bulıp sanalgan baş väzirem Oltannı gına iskä alıyk. Däräcäle Oltanıbız kebek barıbız da halıkka artıbız belän borılsak, halık nişlärgä tiyeş? Oltannı väzirlektän töşerer idem, läkin ul tiz yögerä, yomışlarımnı tiz ütäüçelär kiräk şul miña.

- Dilbegä tagın da tizräk yögerä iç. Nigä anı väzir itep bilgelämiseñ?

- Ä kem annarı kötülärne kötäçäk?! Kırık biş väzir dä bu eşne başkarıp çıga almayaçak, ä Dilbegä hätta yärdämçe dä soramıy. Menä şuña da inde Dilbegä berkayçan da väzir bulmayaçak.

- Dimäk, däülät belän ber eş tä eşli belmägän tintäklär idarä itärgä tiyeş?!

- Närsä?! Menä min däülät belän idarä itäm, min tintäkmeni? - dide Bäräñge Borın häm tınıçlanır öçen yakında gına yatkan, şomarıp betkän bäräñgene kulına alıp çöyärgä totındı. - Mantıynı östälgä çıgarıgız!

...Yuk! Min – Fänis! Min Kamerton tügel, min – Fänis... Min –Kamerton... Ä sezneñ antigravitatsion mantıy aşaganıgız barmı? Kiñäş itäm, hıyalda gına bulsa da aşap karagız. Menä, içmasam, mantıy! Küñellärne çın mäğnädä kütärä. Gäüdälär ciñeläyep kitä, oçıp yörise kilä başlıy.

Şulvakıtnı, uylarımnı özep, soltannın ämere yañgıradı:

– Minem yanga Dilbegäne kiçekmästän cil-l-l-terätep kiteregez! – dip boyırdı Bäräñge Borın. – Cilne terätü öçen Amazonka lotosı çäçäge tälinkäse zurlıgındagı[12] cide kalkan alıgız. Häyer, kalkannar urınnarında kalsın, kolgalar da yarar.

Mizgel eçendä soltannıñ karşısına Dilbegäne kiterep bastırdılar. Härkemne dä cır belän sälamläüçe, soltannarnı da cır belän sälamli şul:

Dilbegä, Dilbegä

Sezneñ alda bil bögä.

Kü-kü... Hi-hi... Köl-hi-hi...

Kaya kitkän “gä-gä-gä”se? Kaz malayınnan küke balası çıkkan tügelme?

– Tellänmä! – dip Dilbegäneñ kabırgasına törtep kuydı uñ yakta toruçı sakçı.

– Telänmim min! Min telänçe tügel. Min berni dä telämim, – tezep kitte Dilbegä. Ul ber ük süzlärne täkrarlagan sıman toyılsa da, şul süzlärgä salıngan fikerlär törledän-törle buluına sakçılar da aptırap kaldılar.

Dilbegä karaşın minem tarafka kat-kat taşlasa da, mine tanıy almadı. Dimäk, min Fänis tügel, min – Kamerton... Kamır... Mır-mır... Mır-mır...

* * *

...Yanıma pesiyebez kilep, sörpälänep mırıldıy. Ul hıyallarımnı bülderde: tälinkäsenä söt salırga kiräk... Kap-kara pesine häm ap-ak sötne bergä kuşsañ närsä çıga? Bilgele inde, näticädä sorı tös tügel, ä tuk pesi barlıkka kilä.

Ä mäçelär, etlär, yarkanatlar hıyallana belä mikän? Beläder, änä pesiyebez sötne niçek sıpırta, äyterseñ lä, şul söt turında özleksez öç yöz undürt kön hıyallangan! Öç yöz undürt – hıyal kodı tügel mikän ul?!

Altınçı säyähät

«Fonar doktorı»

...Ber väsväsäneñ häle ayıruça naçar ide. Kümerküzne väsväsälär yanında kizü torırga kaldırıp, bez Dilbegä belän bergäläp Ak babay yanına yögerdek. Aralarnı Dilbegä adımnarı belän ülçäsäk, yögerdek dip tügel, ä meteorday oçtık dip äytergä kiräkter. Menä, nihayät, iseme küp tapkır kolagıma çalıngan çal babaynı üz küzem belän kürergä nasıyp buldı.

Gel cebegän keşe tügel min, kilep kereşkä Ak babaynıñ sul ayagına uñ ayak belän bastım, imeş, tanışu yolasın ütim.

- Ay-ay-ay! Ayagımnı avırttırdıñ, nindi ğadät ul keşeneñ ayagına tiktomaldan kiterep basu? Kem uylap çıgargan monı? – dip uftanırga totındı Ak babay. Artımda Dilbegä bik kanäğat kıyafättä pırhıldap kölärgä totındı. Şunnan soñ gına min Dilbegäneñ şayartu tozagına eläkkänemne añladım.

- Ni yomışıgız bar, balalar? Ayaklarımnı bolay taptar öçen genä dip tikmägä aşıgıp kilmägänsezder, – tınıçlana töşte Ak babay.

Bez ber-berebezne bülderä-bülderä väsväsälärgä bäyle hälne söylädek. Gomer aptıramagan Ak babay da aptırap kaldı.

- Min bit dävalauçı doktor tugel, fännär doktorı iç min! - sıpırdı ak sakalın ul. Ak babaynıñ kömeş töstäge ak sakalın totıp karıysım kilde. Kış babaylarnıñ yasalma sakalın häterlätä ide anıñ sakalı. Şul arada Dilbegä:

- Fonar doktorı bulamıni? - dip soradı.

- Yuk! Fännär doktorı min. Kızganıçka, min sezgä berni belän dä yärdäm itä almıym. Başka mäşäqatlärem dä bar äle üzemneñ: nigäder belzihen agaçınıñ çäçäkläre üzgärä başladı. Çäçäklär ütep kitüçelärgä tellären kürsätep, alarnı üçeklilär. Şuña iyärep kayber balalar da ihahay-mihahay kilep, yuk-bar närsädän dä hihıldap yöri başladılar, tırışıp ukuların taşladılar. Aralarınnan kayberäüläre ölkännärne ihtiram itmi, akça cıyu kotkısına birelde. Nigäder belzihen agaçı telhihi agaçına äverelä başladı.

- Monıñ säbäbe nidä soñ?

- Menä şunı açıklarga boyırdı da inde şöhrätle soltanıbız. Häzer şuşı mäsäläne çişep utıram, - dip, formulalar belän çuarlanıp tulgan däftärenä törtep kürsätte Ak babay. - Agaçnıñ yabaldaşın tamır, ä tamırın yabaldaş itep kararga bula. Ayırması şunda ki, yabaldaş öçen tufrak urınına hava hezmät itä. Agaçnıñ yabaldaşına täesir itüçe şartlar üzgärmäde. Bezdä Cirdäge kebek kislotalı yañgırlar yaumıy iç...

Min siskänep kittem. Niçek?! Ak babay Cirdäge hällär turında häbärdarmıni? Häyer, körän kün belän tışlangan anıñ bu däftäre eçendä ällä nindi serlärneñ açkıçları yatadır äle.

- Şapalakov ta agaç yanına çitlärne kertmi, – dävam itte Ak babay. – Dimäk, tiskäre üzgäreşlär agaçnıñ tamırlarında bara. Menä närsä borçıy da inde mine. Bu farazıma inanır öçen, agaçnıñ botakların ber kat tikşerep çıgası ide, ä Şapalakov agaç yanına hätta mine dä yakın kitermi. Anıñ üz külägäse – külägä, üz süze – süz. Bigräk tä üzsüzle inde. Ul da belzihen çäçäkläre kebek, kilüçelärgä telen kürsätep üçekli başladı. Mıltıgın kırıyga kuya da, barmakların kolagı yäki borını tiräsendä böterep, telen Eynşteyn kebek iyäk oçına citärlek itep çıgarıp ällä nilär kılana. Mine tügel, hätta soltannı da üçeklägän, dilär...

– Ak babay, sine inde Şapalakov niçek tä bulsa belzihen agaçı yanına kertergä tiyeş ide. Sin bit anı sudan kotkarıp kaldıñ, – işetelde Kümerküzneñ aptıraulı tavışı. Kayan kilep çıktı äle bu tiktormas kız, bez bit anı väsväsälärne kararga kaldırgan idek iç?!

– Sudan tügel, kızım, ä sudtan. Äye, bulgan ide hällär! He-he! – ketkeldäde Ak babay, nindider kölke vakıygalarnı iskä töşergängäder. – Tik menä hikmät ikençedä. Kiçä soltanıbız belzihen agaçın kotkaru eşendä üzen iñ fidakar kürsätkän keşegä kızın kiyäügä häm yartı patşalıgın biräm, digän. Abau, nigä kızardıñ äle, Kümerküzem? – dip yänä ketkeldäde Ak babay. – Menä tırışa da inde Şapalakov. Min kart inde, miña soltan kızı kiräkmi dip tä äytep karıym, miña patşalık ta kiräkmi – üzemneñ gıylem patşalıgım miña citä dip tä karıym, – küz kıstı Ak babay Kümerküzgä. – Yuk! Ätekäyebezneñ dä üz külägäse – külägä, üz pärämäçe – pärämäç.

Nindi kara mäçe? – uyçan gına sorap kuydı Dilbegä. Ällä närsä bulgan bu yegetkä, gel iğtibarsızlandı Dilbegä. Külmägeneñ itägennän tartkalap kuydım. Äle yarıy Ak babay işetmäde üzen. Ak babay dävam itte:

– Tik alay da sez väsväsälärne tagın ber kat tikşeregez, alarnıñ eçlärenä taş alkışlar yäki taş tutırmagannar mikän? Şunnan tış väsväsälärne ultraşämähä nurlar belän dävalarga kiräk.

– Talkış tutırgannar dideme ul? – pışıldap soradı minnän Dilbegä. Küräseñ, ul fonar häm kara mäçe mäsäläsendä töp başına utırgaç, Ak babaydan beraz şürläbräk tora ide häm şuña kürä sorauların minem aşa citkerergä uyladı.

– Talkış tügel, ä taş alkış, dide, – tagın Dilbegäneñ külmäge itägennän tartkalap kuydım, büldermä, imeş.

– Ä ni öçen şäm nurları kiräk?

– Şäm nurları tügel, ä ultraşämähä nurlar. Şul nurlar belän väsväsälärne eşkärtergä kuşa Ak babay.

– Nigä?

– Väsväsälärgä viruslı avırular yokkandır, di.

Ak babaynıñ kiñäşlären istä totıp, kire kaytıp kittek.

Çınnan da, väsväsälärgä taş tutırılgan bulıp çıktı. Tögälräk äytkändä, taş alkışlar taşka äverelgän bulıp çıktı. Väsväsälärne taştan arındırgaç, tegelär irken itep sulış aldılar häm alarnıñ käyefläre dä kütärelep kitte. Väsväsälär küñelle itep çırkıldaşa da başladılar, äyterseñ lä, koşlar sayrıymıni...

...Tirä-yündä koşlar sayrıy, ä ak käcäbez ak sakalın selki-selki, külmäk itägemnän tartkalıy-tartkalıy külmäk itäge oçın bik tırışıp çäyni. Şulay bula ul artıgın hıyallanıp kitsäñ... Karale, nigä kiräk ikän ul käcälärgä sakal?..

Cidençe säyähät

Faş itü

...Dürt ay dürt kön uzganday, cil oçırtkan tuzanday ütte dä kitte. Dilbegä belän Kümerküz väsväsälärne dävaladılar. Terelgän väsväsälär moñarçı açılmıy kalgan “Biş Buş Baş” partiyäseneñ plannarı turında söylädelär, häm bu mäğlümatlar halıkka bilgele buldı. Şulay itep, Oltannıñ astırtın eş yörtüe açıklandı.

Ak babay da:

- Menä-menä, hikmät belzihen agaçınıñ tamırlarında bulganın uylagan idem, - dip öç kön rättän söylänep yörde.

Dürtençe kön citte digändä, bez anı ike kulına keçkenä genä käşäkälärgä ohşagan kızıl töstäge metall çıbıkları totkan kileş oçrattık. Ak babay citdi adımnar yasap, alan buylap yöri ide. Anıñ karaşı äledän-äle ayak astına, äledän-äle çıbık kisäklärenä küçä.

- Babay! Berär närsä yugalttıñmı ällä? - kızıksındı Kümerküz. - Äytsäñ närsä yugalganın, bez dä ezläşer idek.

- Yuk la, kızım! Sez monı buldıra almassız. Min belzihen agaçı tamırlarınıñ niçek urnaşuın açıklıym. Şapalakov agaç yanına berkemne dä ütkärmägänen beläsez iç, ä agaçnıñ häl-haläten niçek tä açıklarga kiräk. Bilgele bulgança, belzihen agaçınıñ öç yöz altmış biş tamırı bar. Ul tamırlar, ber ürmädän ikençe ürmägä küçkäläp, cideşärläp-cideşärläp ber-bersenä ürelgän. Şul ürmä tamırlar unike yünäleşkä taba taralgan.

- Öç yöz altmış biş sanı cidegä bülenmi iç! - borın astınnan gına mıgırdandım min, çönki Ak babaynıñ abruyın hiç tä töşeräsem kilmi ide. Läkin Ak babay süzläremne işetep aldı.

- Bülenä kayber çakta. Yıl atnalarga bülenä iç... Tukta-tukta, menä monnan ütkän bulırga ohşagan tamırnıñ ber oçı! Çıbıklar şunıñ turında belgertälär.

- Ak babay! Sezneñ kullarda rentgen apparatı tügelder iç?! - şayarttım min. - Niçek inde gadi çıbıklar yärdämendä tufrak astında tirän urnaşkan tamırnı kürep bula?

- Menä şunı tikşererbez dä inde. Yä äle, Fänis dustım, khe-khe-khe-öräkne ezläp tap äle, - yütälläde Ak babay.

Min kurkınıp yak-yagıma karandım, yanımda öräk päyda bulgan kebek toyıldı. Bigräk kurkak keşe ikänmen üzem. Häyer, häzerge zaman äsärlärendä öräk yäki vampir iskä alınmasa, ul äsärlär kızık bulmıy, dilär. Minem hikäyäm dä başkalardan kimmeni?

Tirä-yündä şikle äyberlär kürenmägäç, Ak babay ällä Kümerküzne öräk dip äytte mikän digän uy belän kızga sınaulı karaş taşladım. Tegese:

- Ak babay köräkne alıp birergä kuşa iç, - dip şarkıldap kölärgä totındı.

Açuım çıkmadı tügel, çıktı, läkin belgertmädem. Ak babay aldan hästärläp kuygan köräkne dä kürgäç, çokır kazırga turı kiläçäk ikänenä tiz töşendem.

- Min bakça kazımagan, cir tırmalamagan keşe tügel, cir kazu eşennän çirkanmıym, - diyep, uç tübenä laçt-loçt itep tökerdem häm Ak babay säyer käşäkäse belän törtep kürsätkän urınga köräkne batırdım. Kümerküzgä karata açuım äle basılmagan ide, häyran kızu kazıganıma üzem dä gäcapländem, äyterseñ lä sukır tıçkannıñ ruhı, sukır tıçkannıñ öräge minem tänemä oyalagan.

Şulay da çiratlaşıp säğat-säğat yarım çaması çokır kazıp şaktıy azaplandık. Nihayät, Ak babay, kanäğatlelegen belderep:

- Tuktagız äle, balakaylar! – dide.

Ul nindider ber aksıl şlanglar törgäge östendäge tufraknı kulı belän seberep töşerde:

- Menä şuşı inde ul belzihen agaçınıñ tamırları. Beräü, ikäü, öçäü, dürtäü, bişäü, altau, cidäü! - barlap çıktı tamırlarnı Ak babay. Min tamırlarnıñ ayırım ber urınnarda töyennärgä töynälep ukmaşkan öleşlären kürdem.

- Ak babay! Ä boları nindi şarlar? - dip soradım.

- Bu fikerlätkeç töyennäre, - añlatıp kitte Ak babay. - Alar keşeneñ yörägenä tiñ, nasos kebek agaçnıñ suların kiräkle cirlärgä kudırıp toradar. Menä monda kulıñnı kuyıp kara äle, ulım.

Ak babay kürsätkän urınga uç töbemne kuydım häm tamırdan uzıp toruçı ciñelçä tibeşlärne toydım.

Ak babay tamırnıñ töyennäre tiräsenä yakınrak itep tamır tışçasına toyımlagıç urnaştırdı häm signallarnı, köçäytkeç aşa ütkärep, ekranga çıgardı. Ekranda kardiogrammalarga ohşaş nindider grafiklar päyda buldı.

- Ehe! Agaçıbıznıñ citmeş biş protsent öleşe hihin belän agulangan, – dide Ak babay. – Hihinnı neytralläşterü öçen citdin daruı kiräk bulır. Tötenbaşnıñ zavodları hucasız kaldı, kiräkle preparatnı tiz arada çıgarunı niçek kenä oyıştıra alırbız ikän?..

* * *

Ak babaynıñ zavodlarga karata borçıluı artık buldı. İkençe könne ük zur çannarga tutırıp citdin daruı kiterdelär häm tamırdagı töyennärgä yasalgan ukol aşa darunı agaçka kertä başladılar. Bu eşne Ak babay «reanimatsiyä» dip atadı.

Agaç bik avırdan bulsa da, ternäklänä başladı. Ämma, bäla östenä bäla bulıp, belzihen agaçına nindider sorı kortlar sarıldı. Äyterseñ lä, kortlar Bişfikerneñ fikerläre arasınnan iñ yavızın tormışka aşırırga totındılar. Alar agaçnıñ botaklarına yabırılıp, yafrakların kimerä başladılar.

Ak babaynıñ täqdime buyınça, kortlarnı beterü öçen tutıy koşlarnı kiterttelär. Tutıy koşları kortlarnı tiz çüplädelär, ämma alar da teläsä nindi şakşı süzlär äytep, teläsä närsä lıgırdıy başladılar. Ak babaynı kürügä alar: “Kar-r-rt tar-r-rakan! Kar-r-raçkı!” – dip kıçkırırga totınalar ide.

Menä şuşı vakıtta kiräk buldı da inde kara pesilär. Tutıy koşları pesilärdän kurkıp şım buldılar. Ä sez kara pesilärneñ faydası yuk dip şiklängän bulasız tagın!

Kortlarnıñ agaçka yabırıluı yahşıga bulmadı. Agaç korıy başladı. Tönnären botaklar arasınnan et çinagan tavışlarga ohşagan tavışlar işetelä başladı. Bu tavışlar agaçnıñ kayrısı käüsädän ayırılu näticäsendä barlıkka kilälär ide. Citdin daruın küpme genä kertsälär dä uñay näticälär alıp bulmadı. Ak babaynıñ yözendä borçılu hislären härefläp ukıp tanıp bula ide.

– Ehe-he! – uftandı Ak babay. – Hihin haman da täesir itüen tuktatmıy. Kayadır hihin çıganagı yäşerelgän ahırısı, şul çıganaktan tamırlarga hihin östälep tora. Berniçek tä hihinnı citdin daruı belän neytralläşterep beterä almıybız.

– Ete bik yabık! – didem min, kinät ber açış yasaganday, – “yetebik YaBK”. Hikmät – Küse Başlı Yabalak kibetendä!..

Süzläremne öçese dä beryulı añladılar: Ak babay da, Kümerküz dä, Dilbegä dä.

– Baş bälasın, tfü, bäla başın şunnan ezlärgä kiräk! – rasladı Dilbegä.

Bersüzsez kiräk-yaraklarnı aldık ta, Küse Başlı Yabalaknıñ kibetenä taba yul tottık.

* * *

Kibet eçe buş bulıp çıktı. İdändä aunap yatkan sınık saplı köräk häm kügärep çıkkan käylä tuzan belän kaplangan, poçmaklarda avır pärävezlär elenep tora. Täräzä yarıgınnan bärep kergän yaktılık nurlarında tuzan börtekläre sikereşep uynıy. Kire çıgıp kitäbez digändä genä, tabigate buyınça küzätüçän bulgan Dilbegä tuzan katlamı astınnan idän kapkaçın şäyläde. İdän kapkaçına ciz bocra eläkterelgän. Bocraga Dilbegä belän ikäü bergä yabışıp tartkaç, avır idän kapkaçı bireşte. Anıñ tupsaları kadaknı kadak suırgıç belän tartıp çıgarganda barlıkka kilgän tavışka ohşagan şıgırdau tavışı çıgardı, häm baznıñ avızı açıldı. Cir astınnan salkın tıgız hava bärde. Aska taba karañgılıkka baruçı bormalı baskıç şomlılıgı belän üzenä çakırıp tora ide. Ofık kiñlege genä tügel, ä ser tiränlege dä üzenä tartıp tora ikän...

- Menä kaya kiräk ul fonar doktorları! - moñsu şayartıp kuydı Ak babay. - Üzebez belän berär yaktırtkıç alırga onıtkanbız iç.

- Borçılma, Ak babay! Minem tıçkan utı böcäkläre bar, - dip, Dilbegä kuyınınnan pıyala savıt tartıp çıgardı häm ciñelçä genä savıtnı selketkäläde. Savıt eçendä gölt itep ut kabındı, tıçkan utı böcäkläre därräü yaktırta başladılar.

Bazga berençe bulıp Dilbegä töşep kitte, annan soñ Ak babay titakladı. Ak babay artınnan, ay-oy kilep, Kümerküz baz avızına çumdı. Miña isä Ak babay iñ arttan barırga kuştı. Baz avızı tar bulganga, arkam ällä takta kırıyına elägepme, ällä berär kadakka tiyepme sıdırıldı. Äle yarıy sviterım kotkardı, artık nık avırttırmadı avırttıruın, ämma kazalı urınım ärnep tordı. Şul ärnüle kıtıklauga iğtibar birelgängäme, bormalı baskıç kayçan betkänen sizmi dä kaldım, inde menä tigez urında, keçkenä genä cir astı zalında basıp torabız. Törle yakka tonnellär taralgan. Dilbegä artınnan iyärep, şul tonnellärneñ bersenä kerep kittek. Bu tonneldän bara torgaç, başka tonnellärgä tap buldık. Şulay tonnellärdän yöri-yöri tämam butalıp bettek.

– Bez labirintta adaştık, – dide Ak babay. – İnde häzer nişlärgä? Bette bezneñ başlarıbız şul buş başlar arkasında!..

Kurıkkanmındır, salkınga eläkkän şaltırak yılan sıman[13] kaltırıy başladım. Teşlärem teşlärgä timi.

– Ä kaya sineñ sviterıñ? Ni arada sin anı salıp taşladıñ? – gacäplände Kümerküz.

Şul çakta gına östemdä sviterem yuk ikänenä töşendem, kurkudan tügel, ä tuñudan kaltırıym ikän iç.

Sviterım sütelep betkän, sviterdan bilemdä barı tik ber tar tasma gına kalgan. Şul tasmadan cep oçı bez ütkän yulga taba yünälgän. Äy şatlık! Menä iç Ariadna cebe!..

Ariadna cebe yomgakka äverelgäç, bez kire tege keçkenä zalga kilep çıktık.

– Yä, Fäntaza! Fäntazanıñ tän taza! Häzer inde yulnı sin sayla, bügen siña fortuna yılmaya.

Tuktale, bu kuşamat belän miña elek tä kemder däşä ide tügelme soñ?!

– Ak babay! Ul Fäntaza tügel, ä Fänis, – tözätte anı Kümerküz, üzen ğayeple itep toyıp däşmi kalgan Dilbegägä kırın küz salıp.

– Min Fäntaza dimägänmender, ä fantaziyä digänmender, kızım!

Min uñ yaktan ikençe tonnelğa kaltıragan barmagımnı törttem.

Şul tonneldän utızlap adım atlamaganbızdır, sarı metalldan eşlängän kapkaga kilep teräldek. Kapkanıñ işekläre nindider süzlär belän bizäklängän.

– Monda kodlı yozak kuygannar, – dide Ak babay, işekneñ urta ber ciren zuraytu pıyalası belän karap çıkkaç. – Tik şunısı gına añlaşılmıy, nigä kiräk buldı ikän mondıy däü kapkanı saf altınnan yasarga?

Min kodlı yozaknıñ nindi buluın küräse kilep kapkanıñ yözenä töbäldem häm siskänep kittem. Kapka yözennän miña ike küz açulı karaş taşladı. Şuşındıy bula ikän ul kodlı yozak!

Şul arada Kümerküz kapkadagı yazmanı ukıy başladı. Altın kapkaga çokılgan yazma şunı raslıy ide:

Boltan urınınnan kuzgalıp kitkändä, Bilbögä inde 8 çakrım alga kitkän bula. Bilbögäneñ tizlege säğatenä 10 çakrım (10 çak/säg), ä Boltannıñ tizlege 14 çak/säg bula. Boltan kuzgalıp kitkännän birle, ul Bilbögäne kuıp citkänçe, alar arasında 15 çak/säg tizlek belän ürdäk oçıp yöri. Yrdäk Boltan yanınnan Bilbögägä taba barıp citep añar: “Bak-bak, çap-çap, tizräk çap!” - dip äytä dä, kire Boltanga taba oçıp kilep inde anı: “Bak-bak, çap-çap, tizräk çap!” - dip öndi ikän. Şulay itep, Boltan Bilbögägäne kuıp citkänçe, ürdäk ärle-birle oçıp yöri. Nihayät, Boltan Bilbögäne kuıp citä, ä ürdäk hälsezlänep cirgä yıgılıp töşä häm nider hisaplarga kereşä. “Bak - bak, küpme ara oçtım ikän min?” - dip mıgırdana ul. - “Bak-bak, menä sezgä vak sabak! Kapkanı açam disäñ, cavapnı tögäl belsäñ, şuñınçı küzgä şul märtäbä bas, ipläp basma – bas tupas! Krya-krya, kerä-kerä alırsıñ.”

– Ak babay, sin anıñ küt..., tfü, küzenä tört! – däşte Dilbegä.

– Anısın üzem dä añlıym, tik kaysısına?

– Beryulı ikesenä. Äydä, üzem basam! – Dilbegä täväkkäl kıyafät belän ike küzgä ike barmagın tiderde. Şul mälne gölt itep oçkınnar çäçräde häm Dilbegä avırtudan çinap cibärde. İke küzgä yugarı köçäneşle elektr togı kiterelgän buluın kem belsen di?

Ak babay nider hisapladı da, hiç şiklänmiçä kodlı yozaknıñ uñ küzenä ike tapkır bastı. Kapka görseldäüle tavış çıgarıp açıldı...

Zıncır cırı

Kapkadan kerügä kükräklärebezgä uklar oçıp kilep kadalır, öslärebezgä söñgelär koyılır, dip uylagan idem, ämma alay bulıp çıkmadı. Bernindi dä häräkät tä sizelmäde, karşıga öneñne alırlık öç başlı etlär dä atılıp kilmäde. Bez miçkälär belän şıplap tutırılgan zalga eläktek.

Miçkälärgä yılmaep toruçı küselär surätlängän häm “Hi-hi-hi!!!!!!!!!!!! BBB” dip yazılgan ide. Miçkälärdän belzihen agaçı tamırlarına taba neçkä torbalar suzılgan.

– Şuşı inde ul hihin daruı, – dide Ak babay häm... şarkıldap kölärgä totındı.

Añar kuşılıp Kümerküz dä, min dä kölä başladık. Bu hihin daruı parlarınıñ täesire ide. Äy därräü köläbez, äy köläbez, hiç tuktap bulmıy. Kaya ul tuñu, esse bula başladı!..

Barı tik Dilbegä genä kölmäde. Mäkerle bülmädän bezne ul tartıp çıgardı da inde, yugıysä şunda kölep ülär idek. Uklar, söñgelär – çüp kenä ul, ä menä kölkegä kalsañ!..

– Hihin daruı nigä siña täesir itmäde, nigä sine köldermäde? – dip kızıksındım Dilbegädän, tıyılgısız kölüdän kalgan küz yäşläremne sörtä-sörtä.

– Kölerseñ monda. Sin yazmanı iskä töşer. Boltan – ul Oltan iç, ä Bilbögä min bulıp çıgam. “Biş Buş Baş” sektası “B” härefenä tabınıp, gıybadät kıla başlagan. Menä şulay Oltan isemennän Boltan yasalagan, ä minem isememne, küräseñ iç, gel dä mıskıl itep bozgannar. Berkayçan da yögerü buyınça yarışlarda Oltan mine uzıp kitkäne yuk äle... Gomumän, miña hihin daruı täesir itmi... Kıska itep äytkändä, yugarı köçäneşle tok mine gömberdätkän şikelle sine dä gömberdätsä, bik köläseñ kilmäs... – dip tezep kitte Dilbegä.

...Tege vakıtta Soltan yanına kitergäç, Dilbegä soltannı niçek bil bögep salämlägänen iskä alunı urınsız bulır dip taptım. Monda üzemneñ gayıbemne dä kürdem, min Kamırtän tänendä idem iç. Dimäk, älege vakıyga turında Küse Başlı Yabalakka ıçkındırganmındır, ä tegese Oltanga citkerergä şat kına. Yäşägän sayın, gomer uzgan sayın küñellärebezdä ükenerlek närsälär dä tuplana ikän şul! Hıyalnıñ näticäläre küptörle bula ikän şul!

Şuşı uylarımnı özep, kinät yugarıdan can öşetkeç, ärnüle ıñgıraşu işetelde.

– Kem bar monda? – dip kıçkırdı Ak babay.

– ...Monda, ... monda, ... monda, – däşte kaytavaz. – Monda min, ...onda min.

Barıbız beryulı zalnıñ gömbäzenä taba karaş taşladık. Gömbäz tüşämendä şöpşä oyası sıman keçkenä genä ütä kürenmäle şar ırgaklı çılbırda elengän kileş atınıp tora ide. Ul şar pıyaladan yasalgan kebek toyıldı miña. Şul pıyala kuık eçendä yonlaç ber can iyäse bögärlänep utıra ide.

– Kotkarıgız, zinhar, kotkarıgız-z-z! – işetelde şar eçennän.

– Kem soñ sin? – dip soradı Ak babay.

– Min – Kamırtän... Kamerton – min!

– Kaysı vähşiye sine monda tıgıp kuydı?

– Küs-s-s... – digän tonık avaz işetelde, häm tınlık urnaştı. Barı tik şar elengän çılbır gına, çıyıldap, zıncır cırın başkara ide.

Şöpşä oyasın häterlätkän pıyala kuık eçendä berniçä kön inde su-rizık kürmiçä yabıgıp-böreşep betkän Kamırtän ide. Anı Küse Başlı Yabalak kuık eçenä bikläp kuygan ikän. Şuşı näni şar eçenä Kamırtän niçek sıygandır?..

Küse Başlı Yabalak şundıy kansız kılanır dip kötmäslek tügel ide. Häyer, başka keşeneñ öleşenä kerep, Dilbegägä tiyeşle çäçäkne aşagan yavızdan ni kötep bulsın di?!

Kuık koyı çıgırı sıman yasalgan caylanma yärdämendä kütärtelgän bulıp çıktı. Çıgırnı tiyeşle yünäleşkä äyländerep, kuıknı aska töşerdek.

Ülemnän ber adımda torgan keşeneñ üz gomeren saklap kalırga omtılışı nindi buluın min berençe tapkır üz küzem belän şuşında kürdem, kuıknı açuga Kamerton kuıktan uk kebek atılıp çıktı.

Bu könne bez başka berni dä eşli almadık, çönki Kamertonnı hastahanägä ozatu kiräk buldı.

İkençe könne mahsus ğaskär cibärelde. Gazdan saklagıç bitleklär kigän härbilär hihin daruın töyäp alıp kittelär häm, aulak urınga alıp kitep, zararsızlandırdılar.

Nihayät, belzihen agaçı ternäklände, citdilände, häm anıñ çäçäkläre dä, maturlanıp, elekkege hälenä kayttılar.

Agaçnıñ kiçergän facigası turında barı tik ber äyber genä iskä töşerä ide, ul da agaç tiräsendä Şapalakovnıñ mıltıgın çöyä-çöyä maymıllanıp yörüe ide. Ak babay Şapalakovnıñ häräkätlären beraz küzätep torgannan soñ bolay dide:

- Şapalakovnı citdin daruı belän genä dävalap bulmas şul. Çöyne çöyä-çöyä, yuk la, çöyne çöy belän genä bärep çıgarıp bula, äydä bez därräü anıñ üzen tel kürsätep üçeklik.

Şulay eşlädek tä. Şapalakov başta aptırap kaldı, agarındı, kızarındı, bürtende, küzlären çelt-çelt itep yomgaladı häm... yılap cibärde.

- Bolay bulgaç bu yeget dävalana aluına ömet bar, tereler meskenkäy, - dide Kümerküz. Ul babası kılgan moğcizalarnıñ näticäläre nindi bulaçagın aldan belä ide. Kayber çakta avırudan küz yäşläre dä tereltä ikän...

* * *

Bäräñge Borın süzendä toru niyäte belän belzihen agaçın kotkaruçı kaharmannı taptırdı. Mine, Dilbegäne häm Kümerküzne karşına kiterep bastırgaç, soltan yugalıp kaldı – kaharmannarnıñ öçäü buluın ul hiç kötmägän ide. Añar niçekter väğdäsendä torırga kiräk iç... Kemgä häzer yartı patşalıknı tapşırırga, kemgä häzer kıznı kiyäügä birergä?.. Yarıy, patşalıknı öläşü ciñel, anı öleşlärgä bülep tä bula, ä kıznı?!.

Soltan aldında şulay basıp torabız: mina kızık, Dilbegä citdi kıyafättä, ä Kümerküzneñ küzlärendä şayan çatkılar uynıy – iseme cisemenä turı kilä. Kem berençe itep süz başlar?

Berençe bulıp süzne Dilbegä başladı:

– Kiräkmi miña patşalıgıñ da, kiräkmi miña kızıñ da! – dide ul soltanga. – Min sineñ kızıñ Kürerküzne tügel, ä Kümerküzne yaratam! Änä, Kürerküzgä Fänis öylänsen, Fänis yortlansın, Fänis patşalıklansın...

Soltannıñ açuı çıguın barısı da kürep tordı, anıñ yözendä kızıl timgellär barlıkka kilep zuraya başladılar:

– Monda iñ batırı sin ikän, dimäk, kızımnı siña kiyäügä biräm! Min äyttem – sin öylänäseñ! Karale monı, minem kızımnan baş tarta! Üze yaratam di, üze añar öylänmim di...

– Soltannıñ kızı – min iç inde! – talpındı Kümerküz. – Sin, Dilbegä, haman töşenmädeñmeni şunı? Kürerküz häm Kümerküz isemnäre barı tik ber häref belän genä ayırılganına iğtibar itmädeñmeni?

– Sin, Kümerküz, haman sınıysıñ mine, haman şayartasıñ. Alay da sin soltan kızı bulsañ, min siña soltan kızına bularak tügel, ä sine yaratkanga öyläner idem!

Soltannıñ yözendäge kızıl timgellär keçeräyä-keçeräyä bara yukka çıktılar, anıñ açuı basıldı. Yözendä ay nurların balkıtıp yılmayu barlıkka kilde.

Üz vakıtında soltannıñ kızı tugaç, soltanga kıznıñ zägıyf, köçsez buluın häbär itälär. Kıznıñ isän kaluı ikele, dilär. Alay da soltannan kızga isem kuşuın sorıylar. Soltan:

– Kızımnı kiçekmästän Ak babay yanına dävalarga iltegez, isän kalsa, kürer küz, – digän.

Şulay itep kızga Kürerküz iseme birälär, yağni soltannıñ ämeren ütäü bula bu. Ak babay kıznı ayakka bastıra, anı üz onıgın tärbiyälägändäy tärbiyäli. Kız da Ak babaynı üz babası kebek yörtä. Häyer, soltannıñ tärbiyä eşlärenä vakıtı da citmäs ide, çönki däülät eşläre küp oçrakta ata-analarnı balalarınnan ayırıp yotalar. Alarnı bürelär tügel, krokodillar tügel, ä däülät eşläre aşıy...

“Menä bit mizgel dä uzmadı sıman, ä küpme gomer uzgan. Kız da kiyäügä birerlek buyga citkän... Tuyga äzerlänergä kiräk! Ä bu üzen Fänis dip yörtkän malaynı närsä belän büläklärgä ikän?” – uylandı soltan.

– Fänis! Siña patşalıgımnıñ ikençe yartısın tapşırsam, üzem patşalıksız kalam. Teläsä närsä sora büläkkä, barı tik patşalıgımnı sorama, – dide Bäräñge Borın.

– Soltan galicänapları! Ägär miña Häbäriyä hanımnıñ häbärlär kenägäse häm Ak babaynıñ däftäre küçermälären birsägez, min şuña bik riza bulır idem, – didem min.

Şulay itep kaharmannar da, cinayätçelär dä açıklandı. Kaharmannar büläklände, cinayätçelärne cäzaga tartası gına kaldı. Soltan Şapalakovka cinayätçelärne törmägä yabu eşen yökläde, ämma tegelärdän inde cillär iskän ide.

...Küse Başlı Yabalaknıñ avtomobile, böterelep kütärelgän tuzan eçenä şämähä töten poşkırtıp, Kön ilenä taba yünälde. Avtomobil bara torgan yul yanınnan kübäläklär, balıklar häm çikertkälär därräü kütärelep kaçalar ide.

Küse Başlı Yabalaknıñ käyefe yuk ide. Ul, yänäşäsendä utıruçı Oltanga iğtibar itmiçä, uzgan vakıygalarnı iskä alıp, häzerge häle turında uylanıp bara. “Ah, ahmak min, ahmak! – dip tirgäde ul üz-üzen. – Belzihen agaçın harap itü ısulın min uylap taptım iç, tunnelne dä üzem kazıdım, bar eşen dä üzem başkardım. Miña, kara eşläremne tuktatkanday itep, belzihen agaçın afättän kotkaram, dip sörän salırga ide häm tunnelne bilgele ber vakıtka qadär bikläp kuyıp torırga ide. Şulay itep min geroy bulır idem! Häzer yartı patşalık häm soltan kızı mineke bulır ide. Menä bu sası közännärne töyäp, eldert inde häzer cılı yortıñnı kaldırıp, bulgan baylıgıñnı taşlap”. Şuşı uylarınnan soñ Küse Başlı Yabalak, maşinasınıñ bagacnigında ike kapçık altın yäşerep kuyganın iskä töşerep, beraz tınıçlana töşte. Läkin “Biş Buş Baş” partiyäseneñ altınınnan koyılgan kapka kulına töşmäve anıñ küñelen ärnette. Şuşı ärnüneñ bilgese bulıp Küse Başlı Yabalaknıñ küz kabakları arasınnan ber börtek küz yäşe ürmäläp çıktı. Ägär Küse Başlı Yabalak eçke hislären yäşerä belmi torgan bulsa, bu mizgeldä anıñ küzlärennän yäşläre yılga bulıp agar ide. Häyerçelek kenä tügel, ä komsızlık ta yılata ikän...

Oltan ğadäten taşlamas inde, ul artı belän alga borılıp utırgan häm artkı utırgıçlarda cäyelep baruçı “Biş Buş Baş” partiyäseneñ aktiv äğzalarınıñ sıtık kıyafätlärenä baka karaşı belän karap[14], näfrätlänep nider söyli. Küräseñ, ul kabat skuns duñgızı tizägenä yulıkkan, çönki maşina eçendä avır is añkıp tora. Menä nigä Küse Başlı Yabalak yukka gına sası közännärne iskä almıydır.

Ä artkı utırgıçlarda cäyelep baruçı “Biş Buş Baş” partiyäseneñ aktiv äğzaları bik passiv räveştä täräzägä töbälgännär. Barı tik Kuştamak kına, maşinadan niçekter şılıp, kire kaytsam, bälki, gafu itärlär mine, dip uylap kuygalıy. Gafu itsälär, hameleon üz tösen üzgärtä algan kebek Kuştamak ta holkın üzgärtä beler ide. Bälki anıñ uyları andıy uk bulmas ide, ägär Oltannan sası is kilmäsä. Änä iç ällä nindi himik matdälärneñ isenä tüzä algan Tötenbaş ta hätta borın oçın kısıp utıra. Avtomobilneñ idänendä käğaz kisäge aunap yata. Anda mondıy yazmanıñ öleşen şäyläp bula:

...yençe Berketmäse

1.Bäräñge Borınnı Beläklärennän-Buınnarınnan Bäyläp, B...ka (yazmada süz añlayışlı yazılmagan) Batırırga....

Äye, küp äsärlärdä bez tiskäre geroylarnı tintäk itep kürsätergä künekkänbez. İmeş, yavız eşne eşläü öçen häylä kiräkmi. Alay tügel ikän ul! Astırtın, mäkerle eşne başkaru öçen ällä nindi häylälär kora belä Oltannar. Bu kaçkınnar Oltan citäkçelegendä kiläçäktä küpme etlek eşläyäçäklären äle üzläre dä belmilär ide... Ägär koşlar öyere başında kozgın torsa, ul öyerne üläksä yanına alıp kiläçäk, dip yukka äytmilär!..

Professor Sarıkayın isän!

Tön ile halkın tagın ber vakıyga dulkınlanırga mäcbür itte: professor Sarıkayın tabıldı. Bu hälgä bäyle kiñäytelgän press-konferentsiyä uzdırıldı. Nindi genä häbärçelär kilmägän anda. Yazu, sızu, töşerü, soraşu apparatları belän korallangan operatorlar şähärne desantçılar kebek basıp aldı. Başkalada väsväsälärgä kıtlık tudı.

Menä zalga professor Sarıkayın şakıl-şokıl atlap kilep kerde. Professor östendä kalay külmäk häm kalay ıştan, ayaklarına titannan yasalagan ike tälinkä timerçıbıklar yärdämendä uratıp kuyılgan. Ällä rıtsar, ällä robot, ällä kosmonavt... Kıskası, Don Kihot ta bu gumanoidka ohşagan zattan mölayımräk kürener ide.

– Mine, äye, mine antigravitatsion sarık kotkardı, – hislänep söyläde professor üzen kamap algan häbärçelärgä. – Äle yarıy çäçläremä häm tırnaklarıma daru ütep kermägän. Gäüdäm tufrak astına çumdı, sulış aluı kıyınlaştı. Korsaknı cir astı sualçannarı kıtıklıy. Su astına eläkkän kebek çapalanam, cir astınnan yözep baram. Şulay häräkätlänä torgaç organizmda tuplangan daru molekulalarınnan beraz arındım. Ä üzem niçek bu bäladän kotılırga dip uylanam. Uylıy torgaç, başımda menä digän fiker tudı: niçek bulsa da avırlıgımnı yuk itärgä kiräk. Laboratoriyämdäge geliy belän tutırılgan şar buluı iskä töşte, şul şarga taba yözep kittem. Geliy tutırılgan şarnıñ cebenä öskä kalkıp çıgar öçen yabışırga tırıştım, läkin kullarım cep aşa uza da kitä, uza da kitä tordı. Işanmasagız, cir yotsın menä!..

– İ-ih, biçara!.. – dip körsenep kuydı häbärçelär arasındagı bödrä çäçle ber hanım, kızganuın belderep. Ul agımdagı vakıygalarga karata häbärçelär üz hislären belgertergä tiyeş tugel ikänen onıtıp cibärgän bulsa kiräk.

– Yäşise kilä şul, hiç vakıtınnan aldan cir astına kitäse kilmi. Şunda ikençe ideya tudı, antigravitatsion mähluklar iskä töşte dä inde, – dip tagın da därtlänep söyläp kitte professor, – sarıgımnı ezläp tabarga buldım. Äle yarıy sarıkkayım yırakka kitmägän, anıñ yonnarına çäçläremne uradım, tırnaklarımnı batırdım. Döresräge, çäç börtekläremneñ härberse belän sarık yonına uralganmındır. Çäç börtegeneñ härberse özelmiçä ber kilogramm avırlıknı çıdata[15]. Peläş yäki cirän bulgan bulsam[16], isän kalmas idem, tırnaklarımnı kismiçä yörüem dä bik faydalı buldı. Işanmasagız, cir yotsın menä!..

– Şunnan, şunnan ni buldı? – dip soradı peläş başlı ber häbärçe, peläş başın çäbäkläp.

– Şunnan sarıgım kükkä kütärelde. Havada ällä niçä kön sarıkka yabışıp oçıp yördem. Yabışıp tügel inde, ä çäçläremä häm tırnaklarıma elenep. Başım äylänüdän, aşıysı kilüdän añımnı yugalttım. Minem, äye, minem hälemne töşenäsegez kilsä, berniçä kön çäçläregezdä elenep torıgız. Daru tarkalıp betkänçe küpme vakıt uzgandır. Añıma kilsäm, ber alanda yatam ikän. Yakında gına qaderle sarıgım koyaş nurların üzenä señdergän çirämne utlap yöri, ul da açıkkan, meskenkäyem. “Meskenkäyem” dimäs idem, ämma şul meskenkäyem niçä kön rättän mine, bal cıygan bal kortı sıman[17], havada österäp yörde iç. Östemdä kiyemnärem yuk, şäp-şärä kalganmın. Äle yarıy yakında gına tälinkägä ohşagan, kırıyları çigelgän ber säyer baş kiyeme yata ide. Şunıñ belän oyat urınımnı kaplap öyemä kaytıp cittem. Işanmasagız, cir yotsın menä!..

– Yap-yalangaç kalganmın, disez, ä kiyemnäregez kaya kitte soñ? – dip, yänä äsärlänep, soradı hislärgä birelüçän häbärçe hanım.

– Stenalar aşa ütep yörterlek preparat öçen kiyemnär püçtäk ul, – professornıñ bite kolak oçlarına qadär nigäder kızarıp çıktı. – Daruımnı eçkäç, kiyemnär eçennän çeben tizlege belän oçıp çıktım iç. Soñrak, darunıñ täesire küpkä kimegännän soñ da äle, öyemä kaytuı bik tä kıyın buldı: cir totmıy, hätta beton östennän barganda da ayaklarım tubıktan batalar. Çalbar-külmägem idändä öyelep kalgan bulıp çıktı. Şulkadär açıkkanmın ki, aşıy-aşıy tuya almadım, nindi ul talımlanıp toru! Östävenä, aşagan rizıgım korsakta tormıy, eçäklärne tişep çıga, çönki darunıñ täesire äle betmägän ide. Işanmasagız, cir yotsın menä!.. Citmäsä, gäüdämä tufrak kerep tulgan. Äle haman da tän äğzalarımnan kom koyıla... Äye, fän korbannar taläp itä!!! Kart keşelär turında yukka gına tügelder, anıñ komı koyıla, dilär.

– Ä bügen irtän närsä aşadıgız soñ? – soradı peläş häbärçe.

– İñ kulayı antigravitatsion mantıy buldı. Şul rizık kına, tänem aşa ütep, cirgä koyılmıyça kaldı...

* * *

...Ä irtägesen... İrtägesen gazetalarda nigäder professor turında bernindi dä mäqalä basılmadı, barı tik peläş başta çäç üsterü preparatlarına gına reklamalar barlıkka kilde, häm ir-atlarga da tırnaklarnı üsterep, tırnaklarga manikyur yasap yörü bik faydalı buluı tasvirlandı. Tön ile halkı maktaularnı, şapırınularnı yaratmıy ide.

Mäqalälärne zarıgıp kötep torgan professor Sarıkayın bu hälgä bik räncede. Berençe könne ul: “Menä bit niçek mäshärä ittelär!” – dip sukrandı. İkençe könne professor: “Menä niçek mäshärä ittelär!” – dip uftandı, öçençe könne: “Menä mäshärä ittelär!” – dip izalandı, ä başka könnärne şuşı cömlädän berär süz, berär süz kimetä barıp tınıçlana töşte.

Ğalimnär optimist bulalar. Räncüle cömlädän ber süz dä kalmagaç: “Ütä kürenmäle bulu mömkinlegen birä torgan daru uylap tabaçakmın. Kürsätermen äle kürmägännäregezne!” – dip ant itte professor. Alay da, niçek inde kürenmi torgan äyberne kürsätep buluın ul uze dä älegä belmi ide.

Şunı vakıygalardan soñ professor Sarıkayın laboratoriyäsenä kerep biklände. Häbärçelär irken itep sulış aldılar, yal yortlarına taraldılar, läkin küpmeder vakıt ütügä alar üzläre ük borçıla başladılar. Professor Sarıkayınnı cir kabat yotkan digän gıybarälär halıkta yänä taraldı.

Şulay yartı yıl ütkännän soñ beräülärneñ bakçası başında keşe skeletı kürende[18]. Anıñ yänäşäsendä sarık skeletı atlıy ide. Skeletlar başkalanıñ üzägenä taba yünäldelär: professor, sarıgın iyärtep, Tön ilendä iñ tanıklı gazetanıñ redaktsiyäsenä yul tota ide...

Professor üz süzendä torgan toruın. Läkin utä kürenmäle bulu sıyfatın birüçe daru organik bulmagan cisemnärne ütä kürenmäle itä almagan, söyäklärneñ bit küp öleşe kaltsiydan tora. Süz uñayınnan şunı da äytäse kilä: añlaşıla ki, niçek äkiyätlärdä seberkegä atlanıp oçıp yörüçe ubırlı karçıklar häm ülemsez Kaşeylar barlıkka kilgän. Hıyallana belgän şul bezneñ borıngı babaylarıbız da.

...Ä käläpüşme?! Käläpüş Tön ileneñ üzäk muzeenda saklana.

Tön ile muzee

Altın kapkalı zal buş bulıp kalmadı. Anda Tön ileneñ üzäk muzeen küçerdelär. Niçekter cayı çıgıp, bez Dilbegä belän bergäläp muzeyga kerep çıkkan idek, häm miña andagı eksponatlarnı karap çıgarga nasıyp buldı.

Ägär mondıy muzey bezdä bulsa, bezne karşı algan Muziyä hanımnı – mumiyä hanım dip yörterlär ide. Anıñ neçkä ozın borını oçında däü pıyalyalı küzlek urnaşkan. Monısına aptırarlık tügel, niçek inde muzey hezmätkäre küzleksez bulsın di?! Aptırarlık hälne başka närsädän kürdem: nindider moğciza aşa bulsa kiräk, ul küzlek töşep kitmiçä borın oçında elenep tora ide.

Tön ile tarihı muzeenda nilär genä yuk! Tişekle-tişekle taşlarnı elek tä kürgän idem. Tön ile muzee citäkçese Muziyä hanımnan:

– Bu taşlarnı ni öçen tiştelär ikän? – dip soradım.

– Ul taşlarnı keşelär tişmägän, ä üsemleklär tişkän, – añlatıp kitte Muziyä hanım[19, 20].

Muzeynıñ tür bülmäsendä üzemneñ käläpüşemne kürdem. Anıñ yanına urnaştırılgan yazma bolay raslıy ide: “Çit planetadan kilgän gumanoidlar korabınıñ antenna tälinkäse. Yäşel alanda 20 gustav könne tabıldı”. Ayı gustav tügel avgust bulırga tiyeşter. Gustav isemen dä, Avgust isemen dä işetkänem bar.

Tübätäyemne kulıma almakçı idem, Muziyä hanım tuktattı:

– Muzey eksponatlarına kagılu, alarnı totıp karau tıyıla!

Menä hällär! Menä siña mä! Ällä niçä yıl rättän baş oçımda yörgän, kürmägännärne kürgän tübätäyem şulkadär kıymmätlände ki, hätta üzemä ük aña orınırga yaramıy...

Muzeynıñ ayırım ber bülegendä Kazanabel premiyäsenä layık bulgan kazanışlar näticäläre tuplangan ide. Şuşı bülekneñ eksponatları belän tanışu däverendä tagın ber açışka tap buldım. Ul açışım hayvannarnıñ ävereleşen öyränüçe Kündäm Külägä isemle ğalim belän bäyle. Tasvirlauçı cömlädä Kündäm Külägäneñ Dilbegä isemle ulı bar diyelgän.

Muzeylarga yörergä yaratmagan Dilbegä öçen dä bu zur açış bulıp çıktı.

– Bezneñçä ük bulmasa da, bezneñçäräk äytkändä, sin Dilbegä Külägäyeviç bulasıñ bulıp çıga, – dip törtep kürsättem min añar. Dilbegäneñ küzlärennän yäşlär bärep çıktı. Niçämä niçä yıllar, ul üzen yätim bala dip isäpläp yörgän iç. Ä monda ul kürenekle zatnıñ ulı ikän läbasa...

Muzey gömbäze astında uk şarsıman abacur elenep tora.

– Karale-kara! Nindi matur lyustra elenep tora, – diyeşälär ide muzeynı kararga kilüçelär. Bu şar äle küptän tügel genä Kamırtän utırgan zindan buluı halık tarafınnan onıtıldı bulsa kiräk.

Kazanabel premiyäse

Kazanabel premiyäse fändä is kitärlek näticälärgä ireşkän zatlarga birelä ide. Üz vakıtında Kazanabel isemle ber eşmäkär himiyä ölkäsendä uñışlarga ireşep, darular yasap, alarnı kıymmätkä satıp häyran küp akça tuplıy häm uzeneñ isemendäge premiyä buldıra.

Tırışkan tabar, taşka kadak kagar! Tırıştı bit professor Sarıkayın, kütärde bit üzeneñ şähese tiräsendä şau-şunı, ireşte bit Kazanabel premiyäsenä.

Kazanabel premiyäsen tapşıruga bagışlangan tantanalı cıyılışta professor Sarıkayın yasagan çıgışnı beraz kıskartıbrak bulsa da gazetalarda bastırıp çıgardılar. Çıgışında professor bolay söylägän:

“Beräülär minem isememne, äye, minem isememne sarıklık belän bäylilär. İkençelär, imeş, katı cisemnär aşa sarkıp çıga aluıma tayanıp, miña, äye, miña şundıy kuşamat birelgän, dilär. Añlaşıla ki, çınnan da küp kenä täcribäläremne min, äye, min sarık östendä ütkärdem. Läkin isemem sarık belän dä, sarku belän dä bäyle tügel, ä sarı kayın belän bäyle.

Bezneñ öyebez karşında ber kayın üskän bulgan. Anıñ yafrakları nigäder härvakıt sargayıp torgannar. Monıñ säbäben ätiyem açıklamakçı bula häm kayın töben kazıp karıy. Şunda ber sandık kilep çıga. Ätiyem sandıknı açıp karasa, eçennän häzinä kilep çıga.

Bu häl min, äye, min tugan yılnı bula, häm ätiyem miña, äye, miña Sarıkayın iseme birä, ä häzinäneñ ber öleşen miña, äye, miña miras itep kaldıra.

Yuksa häzinä akçasın berär zavod tözügä dä cibärep bula ide, läkin minem, äye, minem dan-şöhrät kazanasım kilde. Bälki, şul dan kazanu teläge mine, äye, mine fän ölkäsenä alıp kilgänder, häm min, äye, min täcribälär ütkärü öçen laboratoriyä tözedem. Näticädä min, äye, min ütä kürenmäle bulu mömkinlegen tormışka aşırdım”.

Läkin üzeneñ çıgışında Sarıkayın darunıñ ber komponentı belzihen agaçı sötennän yasaluın äytmiçä kaldırdı, ul monı ser itep saklarga uyladı.

Ämma yäşeren ser – ul bez digän äyberdän dä oçlırak, kapçıknı hiçşiksez tişep çıga şul. Elek bez Ak babay belän kazıgan çokır urınınnan bez tügel, ä üsente tişelep çıktı. Ul belzihen üsentese ide. Şundıy uk üsentese ikençe urında da şıtıp kalıktı. Dimäk, bezdän başka tagın kemder çokır kazıgan digän näticämne Ak babayga citkerdem.

Ä eş bolay bulıp çıktı. Sarıkayın çokırnı hatını Söremkäy belän tönlä kilep bergä kazıdılar. Professor tufraknı alıp tordı, ä Söremkäy balçıknı itägenä töyäp kırıyga taşıp tordı. Kurkınudan, dulkınlanudan Söremkäyneñ küzläre äylänä buyınça zur tizlek belän äylänep tordılar.

Äylänmäs ide dä küzläre, bozdı şul, äy bozdı şul ul küzkäylären! Yäş çagınnan uk artıgı belän ozak karıy ide şul ul sürätlägeç tälinkägä. Kön-tön diyärlek ayırılmadı ul sürätlägeç tälinkädän. Kızık ta, mavıktırgıç ta bulıp toyılgan tapşırularnı kürsätep tordılar şul sürätlägeç tälinkädän, niçek ayırılasıñ di! Tapşırular karıy-karıy Söremkäy dönyasın onıttı, hiç tomanalandı. İre dä aç yörde, üze dä aç kaldı. İkeseneñ dä ös-başı yuılmagan, yamalmagan bulır ide.

Sarıkayın hatının Ak babayga dävalarga alıp barırga bazmadı, çönki mondıy çirne dävalap buluına üze dä ışanmıy ide. Şuña kürä dä Sarıkayında Kazanabel premiyäsen alu teläge köçäyä bardı, çönki anıñ da keşelärçä yäşise kilä ide.

Şämähä sualçanga suksañ, Kazanabel premiyäsennän kolak kagasıñ, digännär ide üz vakıtında Sarıkayınga. Irımnarga ışanırga yaramıy, dip tınıçlandırdı üzen Sarıkayın, läkin köräkne tufrakka kadagan sayın: “Şämähä sualçan çıkmasın ide! Şämähä sualçan çıkmasın ide!” – dip uylap kuya ide. Küräseñ şul uyları belän bälane çakırgandır ul. Köräkne tufrakka yänä ber törtkän ide, şämähä sualçan kilep çıkmasınmı. Kauşavınnan Sarıkayın şämähä sualçannıñ başına suktı. Vak eşlärne eşlägändä dä, böyek eşlärne başkarganda da kabalanırga yaramıy ikän şul!..

Küp ırımnar tormışka aşa torgan bulmasa da, bu oçrakta ırım tormışka aştı bit. Professornıñ belzihen agaçı tamırına röhsätsez täesir itüe açıklangaç, Sarıkayınga Kazanabel premiyäsen kire kaytarıp birergä kuşalar.

Alay da, şämähä sualçanga bäyle gıybaräne ırım bulmavın bik siräklär genä belä ide. Hätta Sarıkayın, professor başı belän, bu ırımnıñ kayan çıguı turında häbärdar tügel ide. Çınbarlıkta isä şämähä sualçan – ul canlangan uñış simvolı ikänen Ak babaydan tış Bäräñge borın häm... Dilbegä genä belä ide. Şämähä sualçanga sugarga yaramıy şul – eşeñ berkayçan da uñışlı kilep çıkmayaçak!

Bolar turında miña Dilbegä ser itep söyläde:

– Sualçan belzihen agaçı tamırınıñ ber keçkenä kisäge, läkin ayırım ber tamırga berekmägän, ä tamırdan tamırga küçenep yörüçe öleşe. Kayber çakta ul tamırlarnı üzara totaştıra. Menä şuşı mizgellärdä keşelärdä ber-bersenä karata mähäbbät hisläre tua, koşlar maturrak sayrıy başlıylar, pesilär cırların üzläreneñ cankisäkkäylärenä cırlıy başlıylar... Ah, Kümerküzem!!!

Bälki bu säyähät soñgısı tügelder

Danlık häm nadanlık

Äye, tunnel yasauga küp hezmät tügelgän.

– Ay-hay! Tunnelne sukır tıçkannardan da tizräk kazıgannar bolar, – dip gäcäplänep kuydı Ak babay. – Menä siña citeşterüçänlek[21]!

Zıyanga dip eşlängän eştän dä fayda kürep bula, dide Ak babay. Anıñ täqdime buyınça, cir astı yulın belzihen agaçı tamırların tuklandıru, aşlamalar kiterü öçen kullana başladılar. Belzihen agaçın aşlamalar belän fännärçä tuklandıru mäsäläsen Ak babay üz östenä aldı. Belzihen agaçı ternäklände, anıñ çäçäkläre tagın da kübräk, tagın da matur bulıp ata başladılar.

Niçekter cayı kilep çıkkaç min Ak babaydan bolay dip kızıksındım:

– Sez professor Sarıkayın belän abruylı ike ğalim. Ämma Sarıkayınnı halık bik önäp betermi, ä sezne nigäder yarata. Monıñ sere närsädä soñ?

– Sineñ soravıñ alış-bireş belän bäyle, ulım! Hikmät şunda ki, professor Sarıkayın alırga gına teli. Ul dan artınnan kua, üzenä taşlamalar daulıy. Ä min isä bulganımnı, belgänemne birergä omtılam. Professor Sarıkayın alu yulların ezli, läkin taba almıy. Ä min birü yulların beläm. Keşelärgä bulışu miña çiksez şatlık kiterä.

Miña Ak babaynıñ cavabı barıber säyer bulıp toyıldı. Eçtän üzem Ak babay belän riza bulsam da:

– Bar bulganıñnı birep betersäñ, korol Lir sıman yalangaç kalasıñ iç. Şatlana-şatlana aç utırıp bulmıy la ul! – digän süzlär atılıp çıktı avızımnan.

Mondıy süzlärne kayadır işettem tügelme? Şul işetkännäremne kaytavaz şikelle kabatlıym tügelme? Ä, äye, bu süzlär soltan belän Kamırtän dialogınnan iç. Dialognıñ eçtälegen iskä töşerer öçen, näq Kümerküzdäy küzläremne kükkä taba çöydem. Dialognıñ eçtälege iskä töşmäde, häm küzläremne aska töşerergä mäcbür buldım. Ämma yänäşämdä Ak babay yuk ide inde, anıñ yıragayıp bargan gäüdäse Tön ileneñ yäşkelt tomanına kümelep şäülägä äverelep bara ide. Saubullaşmıy kitüçän tügel ide Ak babay, saubullaşkandır ul, saubullaşkandır...

...Bez Kümerküz häm Dilbegä belän belzihen agaçı töbendä utırabız. Agaç moğcizalı çäçäklärgä kümelgän. Dilbegä häzer totlıkmıy inde. Anıñ töse-bite dä üzgärde. Äyterseñ lä, ul, äkiyät geroyı şikelle, kıyafäten üzgärtep, maturlanıp kitkän.

- Küse Başlı Yabalak - ul klon! – dide ul.

- Klon tügel, ä kloundır. Nişläp sin anı klon diseñ? – borılıp karadım anıñ yañartılgan yözenä.

- Kızık bulsın öçen. Menä sin bezneñ Tön ile turında hikäyälär yazarsıñ. Ä ukuçılarga tamaşa kiräk, alar sinnän vakıygalarnı kızıklı itep tasvirlavıñnı kötälär. Min Küse Başlı Yabalaknı klon buluın äytkäç, sineñ ukuçılarıñnıñ kolakları ürä torır. Alar macaralarnıñ kiskenläşüen kötä başlarlar.

- Läkin bu bit ukuçılarnı aldau bula.

- Bulsa soñ... Nindi äsärne yazganda beraz şıttırmıylar? Süzlär - cömlälärneñ atomnarı gına iç, häm cömlälär molekulalar sıman şul süzlärdän tözelgän, dip üzeñ äytkän ideñ. Ägär atomnıñ diametrın ike yöz metr itep alsak, anıñ töşe borçak zurlıgında gına bula[22]. Borçak çäçü mäsäläse turında da üzeñ miña söylägän ideñ iç. Sin dä beraz yalganlap cibär şunda, tizräk dan kazanırsıñ. Karañgıda kara mäçe kürenmi ul! Danıñ atlasın aldap, tfü, aldan!

- Kara mäçe üze kürenmäsä dä, karañgıda anıñ küzläre yıltırıy şul. Näq ike näni lampoçka, ike svetodiod kebek... Miña dan kiräkmi. Kilsä miña dan, keşelär kalır nadan!

- Närsä?! Dan kiräkmi diseñme? Beläseñ kilsä, barlık açışlar da dan kazanu maksatınnan çıgıp yasalgandır äle. Ägär inde berärse açış yasap yäki sugış başlap dan kazanmıy ikän, ul hiçyugında berär yülärlek eşli. Gerostratnı gına iskä töşer. Dan kazanam dip, nindi hayvanlık kılgan bit[23]...

- Menä-menä! Min dä häzer dan kazanam dip yavızlık eşlärgä tiyeşme? Tuktale, sin Gerostrat turında kayan beläseñ?

- Häbäriyä hanım kitabınnan.

Menä siña kötüçe malay! Kötüçe hönärenä härvakıt kimsetep karadılar. Ämma çınbarlıkta alay tügel ikän ul, kötüçe hönäre zur gıylem taläp itä. Dilbegägä barlık can iyäläreneñ tormış räveşen centekläp öyränergä turı kilgän. Anıñ kötüendäge kön sayın diyärlek mähluklar töre gel alışınıp tora iç: bügen – kübäläklär, irtägä – ürmäküçlär, öçençe köngä – etlär yäki ayular bulasın aldan belep tä beterä almıysıñ. Ä här mähluk öçen cavaplılık sineñ östä: ayularnı ayırırga, bürelärne bülergä, tavıklarnı taratırga, kübäläklärne kübäytergä, sıyırlarnı sıylarga, tukrannarnı tuklandırırga, ürmäküçlärne ükertergä, tfü, sikertergä[24]. Menä Dilbegägä iyärep üzem dä “tfü” dip söylänä başladım.

Moñar Dilbegä dä iğtibar itte:

- Karale, sin hikäyäñne yazganda bu “tfü”lärne yazma inde, – dide ul. – Böten hikäyäñ buylap min genä tökerep çıkkan bulam iç. Hätta siña da bu ğadät yoga başlagan. Bu Dilbegä, döyä kebek, minut sayın tökerep tora dip uylauları bar, mine hurlıkka kaldırma inde...

- Nişlätim soñ? Çınbarlıknı bozıp kürsätä almıym iç, sin üzeñ berençe könnän ük minem käläpüşkä tökerergä öndägän ideñ, – küz kıstım min Kümerküz yagına borılıp. Kümerküzneñ küzlärendä şayan oçkın çatkıları uynıy ide...

...Beraz çittäräk Şapalakov nider ömetlänep sagışlı tavış belän kukuruz turında cır suza:

Gomer uza...

Kukuruza-uza-uza...

Uzgan vakıygalardan soñ Şapalakov kukuruz turında cırlar uñış kiterüenä ihlastan ışana başladı. Ul kötüçe bulırga hıyallana ide. Buldıklı keşegä soltan kızlarına tiñ kızlar tabılır dip tä hıyallana ide ul...

Hıyallı uylar härçak häräkättä şul, ğalimnär äytmeşli, dinamikada. Äye, hıyal dönyası üzgärüçän, äverelüçän. Äle genä ul ber räveştä ide, mizgel ütügä ikençe räveşkä kerä. Zamana şulkadär kızu uzıp bara ki, hätta anı bäyälärgä dä ölgerep bulmıy... Kızganıçka, bez hıyallar dönyasında barı tik kunak kına!

«Altın kapkanı nişlättelär?» – dip sorıysızmı? Şunda, üz urınında, muzey işege bulıp kaldı ul. Kemgä kiräk soñ ul?! Altın kapkanı küräsegez kilsä, Töyennär ilenä barıp karagız, yulın öyrättem iç! Kapkanıñ tışkı yagına mondıy yazma urnaştırılgan:

«Akılnı Altın Alıştıra Almıy!».

Monısı da keçkenä genä ber säyähät bulsa da, hiç hıyal tügel (Epilog)

Oltan

Tramvayda utırıp baruım. Beräülär yänäşädä genä üzara söyläşep bara:

- Yaratam kire yakka ukıla torgan cömlälärne. Mäsälän, “Tege Azat taza yeget!” cömläse, älbättä, dönyada iñ kamil cömlä. Ä menä “Tege İrek kire yeget!” cömläsen, anda “kire” süze bulsa da, önämim. Ul, älbättä, kiregä taba ukılmıy.

- Niçek inde kiregä ukılmasın?! – dip min dä äñgämägä kısıldım, tüzemlegem betep. - Niçek?!. Ä?!. Oltan!..

- Hörmätle konduktor! Bu bala biletsız bara, älbättä! – dide şulçak Oltan häm tramvay işegenä taba çigenä başladı.

Konduktor şap itep belägemnän eläkterep tä aldı. Küpme talpınıp karasam da, konduktornıñ kulınnan ıçkına almadım. Oltan, tramvay işege açılgan forsattan faydalanıp, çül komına kerep kaçarga telägän çayanday, tramvayday çıgıp ta şıldı. Tramvay timer tägärmäçlären gölder-gölder kiterep, tuktalıştan kuzgalgan arada Oltan küz yavınnan yugalgan ide inde. Barı tik närsäse beländer tanış bulgan yaltıravık borınlı maşina gına, kara tötennär çıgarıp, yul çatındagı svetofornıñ kızıl utın sanga sukmıyça, zur tizlek belän uram buyınça eldertte. Oça torgan tälinkäläregez kırıyda torsın!.. Kaya karıydır avtoinspektsiyä hezmätkärläre?!

Avtomobil yıragaygan sayın noktaga äverelä bardı häm küz uñınnan yugaldı. Dimäk... Dimäk, Oltannıñ komandası bezneñ dönyaga da ütep kergän mikänni?..

Şunıñ östenä üç itkändäy Dilbärneñ mıskıllı tavışı işetelde:

- Bilet tikşerüçeneñ kilgänen sizmi kalıp eläkteñme? - dip teşlären ırcayttı Dilbär. - Eh, sin, açık avız, Fäntäzür!!!

* * *

Tübätäyem Tön ileneñ üzäk muzeenda kaldı. Anıñ urınına Häbäriyä hanımnıñ kitabı küçermäse kayttı. Monıñ belän bäyle min ber täcribä ütkärdem. Öydä ikençe tübätäyemneñ avırlıgın ülçäügä kuyıp ülçädem häm kitapnıñ avırlıgı belän çagıştırdım. Massaları çama buyınça turı kilde bit, ä! Kem äyter, cisemnärneñ massası saklanmıy dip? Başka – baş bulgan almaş! Dimäk, Töyennär ile – ul parallel dönya. Kitapnı açtım...

Häbäriyäneñ häbärlär kitabınnan

[1] Ğaşıyq kübäläklär ber-bersen 10 kilometr yıraklıktan da ezläp taba alalar.

[2] Kübäläklär kanatların sekundına 5-10 tapkır, çebennär – 147-220 tapkır, ä ozınborınnar – 196-494 tapkır kagalar.

[3] Kayber balıklar, teşlären ber-bersenä ışkıp, 4800 gerts yışlıktagı tavış çıgarıp «sayrıylar».

[4] Klassik kıtay telendä şağıyr häm ğalim Çcao Yuancen icat itkän «Şi, şi, şi, şi, şi» atlı şiğırneñ iseme «Taş çitlektä arıslannar belän sıylanuçı şağıyr» dip tärcemä itelä. Şiğırneñ här 92 icege dä «şi» avazın täşkil itä. Şiğırne ukıganda iceklär ber-bersennän tavışnıñ yä yugarırak, yä tübänräk tonda buluı belän ayırıla.

[5] Gollandiyä fizigı Piter van Muşenbruk 1745 yılda gadi elektrik kondensator – leyden bankasın uylap taba.

[6] Amazonkada yäşäüçe elektr yılanbalık 500 volt köçäneştäge elektr togı buşanuın hasil itä ala.

[7] Tropiklarda agaç käüsälärenä üzeneñ ırgaksıman eläktergeçläre belän «yabışıp» üsä torgan rotang palması yartı kilometr ozınlıkta bula ala. Rotangnı tropik urman yılanı dip tä yörtälär.

[8] Gigant agaçlar Kaliforniyä taularında da üsä, alarnı sekvoyyadendron yäisä vellingtoniyä dip yörtälär. Agaçnıñ buyı 100 metrdan artıp kitä, käüsäseneñ äylänäse 10 metrga citä.

[9] Yarkanat 30000-150000 gerts yışlıktagı ultratavış çıgara.

[10] Avstraliyädä iñ biyek agaç - evkaliptnıñ buyı 100-110 metrga citä. İñ katı agaç - samşit, ul timerdän dä katırak. Anı balta belän dä çabıp bulmıy. Balta yözendä bu agaç ezlär kaldıra. Dönyada känfit, söt, ipi, hätta kolbasa agaçları da bar.

[11] Böcäklär avırtunı sizmilär, çönki alarnıñ psihikası yuk. Alarnı tere robot dip isäplärgä bula.

[12] Amazonka lotosı çäçäge tälinkäseneñ diametrı 1 metrga citä. Ul, suda batmıyça, 8-9 yäşlek balanı yäki östenä tigez itep cäyelgän 50-60 kg komnı totıp tora ala.

[13] Şaltırak yılannar temperaturası hava temperaturasınnan barı tik 0,2°S ayırması bulgan cılı äyberlärne sizä alalar.

[14] Baka häräkätlänmi torgan äyberlärne kürmi. Anıñ küze barı tik selkenüçe äyberlärgä genä iğtibar itä.

[15] Ber çäç börtege 3 kilogramm avırlıknı özelmiçä kütärep tora ala.

[16] Baştagı çäçlärneñ sanı çäçneñ tösennän tora. Cirän çäçle keşelärneñ başında 89 meñ genä çäç bar, kara çäçlelärneñ – 102 meñ, körän çäçlelärneñ – 109 meñ, ä ak çäçlelärneñ – 140 meñ.

[17] Bal kortı ber oçuda 0,02 g nektar alıp kayta.

[18] Ulyanovsk däülät universitetı ğalime Oleg Gadomskiy äyberlärne küzgä kürenmi torgan itü ısulın uylap taptı. Açış äyberlärneñ yaktılıknı kire kaytaru sälätenä nigezlänä. Älegä häräkätlänmägän äyberlärne genä kürenmäslek itep bula.

[19] Agaç tamırı 3-4 santimetr kalınlıktagı asfalt tüşämäne tişä ala.

[20] Tuzganak berniçä kilogrammlı taşnı urınınnan küçerä ala.

[21] Sukır tıçkan ber tön eçendä 68 metr ozınlıktagı tunnel kazıy ala.

[22] Atomnıñ diametrın 211 m (Ştutgart şähärendäge televizion manara biyeklege) itep küz aldına kitersäk, anıñ töşe barı tik borçak qadär genä bulıp kürener ide.

[23] Gerostrat dan kazanır öçen İoniyä däüläteneñ Efes şähärendä tözelgän böyek Artemida gıybadäthanäsenä ut törtä. Bu yavızlık bezneñ eraga qadär tarih çorınıñ 356 nçı yılında kılına.

[24] Kayber sikerüçe ürmäküçlär, buyları 1 santimetrdan keçeräk bulsa da, 10 santimetr biyeklekkä sikerälär.

Ädäbiyät çıganakları

1. “Sabantuy” gazetası, №23(5669). 7 iyün, 2008 yıl. – 7 nçe bit.

2. “Sabantuy” gazetası, №24(5670). 14 iyün, 2008 yıl. – 7 nçe bit.

3. “Sabantuy” gazetası, №25(5671). 21 iyün, 2008 yıl. – 7 nçe bit.

4. “Sabantuy” gazetası, №26(5672). 28 iyün, 2008 yıl. – 7 nçe bit.