Tormış Bu

(dokumental povest)
Vatan sugışı veteranı, atkazangan ukıtuçı, yazuçı häm häbärçe
Näfiq Yahudin istälegenä

Häteremä ällä närsä buldı...

Bar närsäne şakıraytıp tuñdırırga, dönyaga tik üze huca bulırga telägändäy, äy duladı bu kış, äy kotırdı... Añardan da kuätleräk köç yuk kebek ide. Ä barıber başka kışlardan artık uzdıra almadı. Cir şarı tägärävennän tuktamadı, hätta tizlegen dä kimetmäde. Şuña kürä ul yaz bilämälärenä tögäl üz vakıtında, näq raspisaniyesendä karalgan säğattä kilep kerde...

Bügen parkta çıpçıklar da may koyaşına nazlanıp kına çutıldaşalar, kübäläklär dä parlaşıp kına oçalar. Keşelär genä, ğadätlärençä, kırıs kürenergä tırışalar. Häyer, alarnıñ da bu kılanışınnan bernärsä barıp çıkmıy kebek: yaznıñ siherenä karşı tora almıyça, yä yukka gına kölep cibärälär, yä küzlären tutırıp täüge çäçäklärgä karap tora başlıylar...

Änä yükä alleyası buylap, äkren genä adımnar belän, tayakka tayangan ber kart kilä. «Batırlık öçen» medale anıñ cıyırçıklı yözenä, üz-üzen totışına ayırım ber tantanalılık, böyeklek nurları östäp balkıy kebek. Kart minem yanga citügä tuktadı da çiräm östendä uynap yörüçe balalarga karap tora başladı. Min aña karap yılmaep kuydım. İsänläştek, söyläşep kittek. Üzennän-üze Böyek Vatan sugışı yılları turında süz çıktı.

«Nemetslar tarafınnan atıp üterelgän keşe min,» - dide kart şulçak, mine şakkatırıp. Häm söyläp kitte:

«1941 yılnıñ dekabr azakları ide. Doşman höcüme vakıtında çolganışta kalıp, utızga yakın keşe totkınlıkka eläktek. Nemetslar bezne üzläreneñ tılına taba alıp kittelär. Kinät äylänä-tirägä snaryad häm minalar töşep şartlıy başladı. Şundıy yakın töşälär – bezgä töbäp atalarmıni... Tuktarga komanda buldı. «Momenttan faydalanıp, kaçıp bulmasmı?» Kaya ul! Nemetslar da ahmak tügel ikän. Akıra-bakıra yuldan çitkäräk çıgarıp tezdelär dä, bez närsä dä bulsa añlap ölgergänçe, avtomatlarınnan ata da başladılar... Nindider köç mine cirgä bärde, häm min yanımdagı kuak artına tägärädem. Mäñgelek bulıp toyılgan berniçä sekundtan atu tavışları tındı. Doşman soldatlarınıñ yıragaya baruçı ayak tavışları da işetelmäs buldı. Min sak kına başımnı kütärdem. Ni kürim, yaña gına yänäşämdä kilgän tap-taza yegetlär niçek turı kilde şulay kar östendä aunap yatalar... Minnän başka tagın berniçä keşe isän kalgan bulıp çıktı. Yaralılarnıñ ıñgıraşu, sügenü tavışları. Yalvaru tulı küzlär... Üz ayaklarında barırday altı keşe cıyıldık ta, yaralılarga tiz arada yärdäm cibärergä väğdä itep, könçıgışka taba yögerdek... Tuñgan yılga buylap barabız. Alda timer yul küpere. İptäşlärem küper astınnan ütmäkçelär. Ä bit küper tiräse minalangan bulırga mömkin. Min äytäm: «Ni bulsa da, yar östenä kütärelep, timer yul aşa çıgabız.» Çak künderdem üzlären. Ber kire betkänenä «üget-näsihät» tä «ukıp» alırga turı kilde... Üzebezneñ pozitsiyälärgä citkändä, tön ide inde. Bezne ber iske sarayga yabıp kuydılar. Şinellärne yögergändä taşlap kaldırgan idek. Suıktanmı, bilgesezlektänme, tönebez yokısız ütte. İrtän saraynı ber kapitan açtı. Ul bezneñ çast nomerın sorap belde dä: «Sezneñ batalon häzer änä tege kalkulık artında. Ozaklamıy höcüm. Min sezne kürmädem, sez – mine. Küzemnän yugalıgız!» - dip boyırdı... Äy ul kapitannı-ı! Yartı ğasır rähmät ukıym, haman az kebek. Ul bit bezne tribunaldan kotkardı».

Cähännämneñ böten baskıçların ütep tä öyenä isän kaytkan bu soldatnıñ äle bulsa canı ärni. Tege vakıtta cäza urınında yatıp kalgan yaralı iptäşläreneñ yazmışı borçıy anı. Şunda alarga yärdäm itä almavı yörägen telgäli...

Bervakıt min (üsmer çak ide) frontta ayagın kaldırıp kaytkan avıldaşım Sälim abıydan şundıy süzlär işettem: «Sugışta, enem, atakaga barasıñ ikän, tormış belän inde huşlaş: sine yäki üterälär, yäki yaralıylar - ikeneñ bere.» Äle dä bu süzlär iskä töşkändä tetränep kuyam. Bez bit «Ura!» kıçkırıp gel alga baruçı, ber dä ülmäs sovet soldatı turındagı filmnar gına karap üskän malaylar idek. Şundıy mavıgıp, üzebez agaçtan mıltıklar yasap, «sugış» uyınnarı uynıy idek. Berebezneñ dä «nemets» bulası kilmi ide...

Tagın ber küñeldä uyılıp kalgan oçraşu student çagımda buldı. Poyızdda sugış veteranı belän barabız.

«Atışlar tınıbrak torgan arada, - dip başladı ul süzen, - urman buyında yal itäbez. Kinät agaçlar arasınnan kuyan kilep çıktı da minnän yırak tügel genä ber çokırga töşep yattı. Min komandirga: «Häzer kuyan ite aşıybız», - dim. Köräk aldım da çokırga taba kittem. Komandir: «Kayda ul, bir äle min anı atıp üteräm», - di. Min: «Yuk, tiderä almıysıñ». Çokırnı çitlätep kenä uzıp bargan buldım da «şap!» tegeneñ sırtına – kımşanırga da ölgermäde mesken. Soldatlar tañ kaldılar. Tabışımnı komandir aldına kiterep saldım gına, urman aldındagı kalkulıkta tagın ber kuyan päyda buldı. «Monısın inde min atıp üteräm», - di komandir. Minem: «Tiderä almıysıñ», - di̇yüemä dä karamastan, ul avtomat diskı buşagançı attı häm ... tiderä almadı. Bez şulay ber nemetska da böten rota belän atkan idek. Ber pulya tisä! Täki bernindi yarasız üz okoplarına qadär yögerep barıp citte».

Bu povestnıñ töp geroyı, alay gına da tügel, töp avtorı da äle, Näfiq Yahudinnıñ ber yazması monda urınlı bulırga ohşıy. Älege dä bayagı, sugıştagı kuyan mäsäläse. Tik çişeleşe ikençe.

«1944 yılnıñ martı ide. Minem front gazetasında eşlägän çak. Zur gına timer yul stantsiyäse. Aşıgıç räveştä frontka cibärelüçe eşelonnar stantsiyägä kilep tulgannar da ütep kitär öçen çirat kötälär. Bezneñ eşelon da şunda barıp törtelde... İnde tön urtaları ide. Näq şul vakıtta doşman samoletları kilep çıgıp, stantsiyäne bombaga tota başladı. Bezgä vagonnardan çıgarga, yırakkarak kitep yatarga kuşıldı. Kalın kar östennän mükäläp barıp, min dä ber tirän genä çokırga töşep yattım. Kükkä doşmannıñ fonar-raketaları elep kuyılgan. Alar şundıy yaktı yanalar – kar östenä enä töşsä, anı da ezläp tabarga mömkin bulır ide kebek. Yaktılık küzneñ yavın ala, ap-ak kar östen cemeldätä. Änä şul yaktılık nurlarına, bu urında hiç tä hacäte bulmagan, barı tik açunı gına kiterep torgan nurlarga koyınıp, kır urtasında ber kuyan utıra. Anıñ algı ayakları yugarı kütärelgän, ürä torgan kolakları kurkudan kaltırıylar, küzläre çagıla, kürmilär bulsa kiräk... Ä doşman samoletları haman güläp-güläp oçalar, stantsiyä yortlarına, eşelonnarga bombalar, pulemet utı yaudıralar. Bezneñ sugışçılar zenitkalardan, başka tör korallardan atalar... Tirä-yakta şundıy kızu hällär bargan vakıtta, kaya kitärgä, närsä eşlärgä dä belmiçä, kuyan, haman gazaplanıp, kızganıç ber häldä utıra birde. Şulay utırdı-utırdı da, kinät kenä borılıp, miña taba çaba başladı. Min yatkan çokırga kilep tä töşte, kuyınıma kerep tä yattı. Yattı häm kuzgalmadı. Anı kurkıtmıyça niçek tä ozagrak üzemneñ kuyında yatkıru teläge belän min dä selkenergä dä batırçılık itmiçä yatam. Şul häldä küpmeder vakıt ütep kitte. Havadagı fonarlar sünep, trevoga betkäç tä, niçek minem kuyınıma kilep kergän bulsa, şulay uk kapıl gına sikerep, kuyanım kayadır üz yulına çıgıp ta çaptı. Min anıñ karañgılık eçendä suzılgan ak şäüläsen genä kürep kaldım. Arkasınnan sıypap, söyep-yaratıp kına ozatırmın digän idem, bulmadı, hätta saubullaşıp ta tormadı. Menä şunıñ öçen kuyankayga minem azrak kına häterem kaldı, beraz üpkäläp tä yördem üzenä. Häyer, şeltäläügä karaganda anı kızganu, kurkınıç minutlarda keşegä ışanıp, aña sıyınuı öçen rähmät toygıları mindä köçleräk ide şul.»

«Sugış betep öç kön yäşäsäm, minnän dä bähetleräk keşe bulmas ide – annan ülärgä dä riza», - dip uylagan, şulay dip telägän ätiyem – östenä faşist bombaları yauganda da, biyeklekne şturmlau gruppasına üze teläp yazılganda da, fronttaş dusları belän mäñgegä huşlaşkanda da...

Bolarnıñ barısı da inde häzer – tarih. Bolar – min tumas borın bulgan hällär.

Nigä äle alay bulgaç töşläremdä miña taba faşist tankı kilä? Nigä äle min, atakaga bargan çagımda kükrägemne totıp cirgä avam da, iptäşläremnän ayırılıp kaluda üzemne ğayepläp, oyatımnan şıbır tirgä batıp uyanam? Äyterseñ lä bu vakıygalar minem belän bulgan. Äyterseñ lä äti belän min – ber keşe...

Häteremä ällä närsä buldı – üz başımnan uzmagan hällär iskä töşä...

***

Mirsäy Ämir, «Kazan utları», 1975, №5.

«Sugış aldı yıllarında Kazan pedagogiyä institutın tämamlap çıgıp, Arça yagında ukıtıp yörüçe Näfiq Yahudinnı min yazuçılar safına ışanıçlı adımnar belän kilüçe, ädäbiyätıbıznı yaña obrazlar belän bayıtırga tiyeşle ömetle kaläm iyäse dip belä idem. Miña anıñ tögällänep betmägän ber romanı belän tanışırga turı kilde. Roman Orenburg yagında yäşäüçe tatar kazakları tormışın gäüdäländerä ide. Gracdannar sugışı çorına bagışlangan bu äsär mine ädäbiyätıbızga yañalık alıp kilüe belän genä tügel, tele, stile yagınnan da üzençälekle buluı belän bik nık kızıksındırgan ide. Anı ädäbi yaktan tiyeşle däräcägä citkerü öçen avtorga üz kiñäşläremne äyttem. Ul alarnı hup kürde häm äsären kamilläşterü östendä bik nıklap eşlärgä kereşte. Läkin tämamlarga ölgermäde, sugış başlandı...»

İke batır

Nindi genä icat äsären almıyk,

ul härvakıt - avtoportret.

Sämuyıl Batler

Näfiq Yahudin. «Kazaklar» romanınnan

Yokısınnan uyanu belän ük Hisamıynıñ küñelen närsäder tınıçsızlıy, ul närsä turındadır borçılıp uylıy başladı. İreneñ şundıy uyçan häldä buluın kürep, Mäguzä dä añar hiçber süz äytmäde. Ul, ägär dä irenä berär süz kuşsa, anıñ karışıp häm kirelänep kitüennän kurka ide.

Üzaldına borçılıp uylagan sayın Hisamıynıñ Cäläyne kürep söyläşü teläge köçäyä genä bardı. Ä öyennän uramga çıkkaç ul inde üz-üzenä tämam ışanıp: «Keşelär azrak vakıtta barıym da, kartnı aulakta gına kürep äytim», - dip uyladı.

Läkin Hisamıy soñgarak kaldı. Ul kilgändä, mäçetkä baytak keşe cıyılgan ide inde.

Hisamıy, kiçä kiçtän ük Cäläy kartnıñ öyenä kerep, anıñ belän açıktan-açık söyläşep kuymavına ükenä başladı. Kiçä anı bu eşkä nindider gorurlık, turısın gına äytkändä, üzen täkäbberräk totarga teläve cibärmäde. Hatını Mäguzä dä äytep-äytep karagan ide yuksa:

- Ätise, siña äytäm, sin köräşkä çıgam dip yöriseñ yörüen dä, Cäläy abzıynıñ moñar hätere kalmasmı? Niçä äytsäñ dä, baytak yıllardan birle mäydan totıp kilgän keşe bit. Yıgılsañ, üzeñä hurlık, yıksañ, Cäläy abzıy kızganıç.

Aña karşı Hisamıy citdi genä ber tavış belän üzeneñ ğadättäge cavabın kaytardı:

- Söylämä äle, änise, dönyada min dä kazaçi isemen kütärep yörim läbasa! Kazaçi bulıp ber märtäbä dä mäydanga çıgıp köräşmäü ul hurlık. Çın kazaçi öçen oyat eş bu.

- Ä yıgılıp kuysañ?

Hisamıy kızıp kitte:

- Yıgılıp kuysañ da yıgılıp kuysañ siña tagın! Yıgılıp kuysañ – cir kütärä. Cir astına beräüneñ dä töşep kitkäne yuk bit äle.

- Belmim inde, ätise, Cäläy abzıy ränci kürmäsä yarar ide, dip kenä äytüem...

Mäguzäneñ tel töbendä äytelep betmägän başka uylar da bar. Ul üze ber närsä turında söyli, ä bötenläy başka närsälär turında fiker yörtä ide.

Cäläy ğailäse belän Hisamıynıkılar küptännän aralaşıp, baytak yıllar buyınça ayırılmas duslar bulıp yäşilär. Ä soñgı yıllarda, Miñlebay belän Fatıyma dönyaga kilgäç, bu ike ğailä arasındagı yakınlık tagın da nıgıy töşte. Äye, bervakıt şulay Hisamıy belän Mäguzä, öç yäşlek ulların da alıp, Cäläylärgä kunakka bardılar. Cäläyneñ Fatıymasına ber yäş tulıp, anıñ da küñelle genä täpi yörergä öyränep kilgän çagı. Kunaklardan berse idändä uynap yörgän balalarga karap:

- Bolar ikese dä bik matur, ber-bersenä par kilgän balalar ikän, - dide.

İkençe beräü:

- Çınlap ta, bu balalarnı kolak teşlätep kuysagız, par kügärçen şikelle görläşep gomer itärlär ide, - dip, tegeneñ başlagan fikeren kuätläp kuydı.

Cäläy Hisamıynıñ «kılın» tartıp karau teläge belän:

- Kolak teşlätü bezneñ tatarlarda bik kullanılmıy inde üze. Ul asılda kazahlar ğadäte bit, - dide.

Hisamıy isä, üzeneñ bu eşkä hiç tä karşı tügellegen belderep:

- Kazahlarda bulsa da, bezneñ avılda küp keşe şulay itä bit. Min üzem dä Mäguzäneñ kolagın şuşı ulım qadär vakıtta teşläp kuyganmın, - dide.

Näticädä Mörşidä kızın üz yanına çakırıp aldı. Ä Mäguzä ulın, citäkläp alıp kilep, Fatıyma karşısına bastırdı da:

- Ya äle, ulım, änä şul matur señleñneñ kolagın teşläp al äle, - dide.

Miñlebay şunda uk Fatıymanıñ sul kolagın teşläp tä aldı. Ä anıñ «matur señlese» kıçkırıp yılap cibärde.

Bu vakıygadan soñ, berse artınnan ikençese agıp, unber yıl vakıt ütte. Häm menä bıyıl şuşı saban tuyı arkasında Mäguzäneñ küñele borçılıp tora. Hisamıy belän Cäläyneñ köräş vakıtında süzgä kilep, moñarçı saklap kilgän duslıkların yugaltıp kuyularınnan kurka ide ul. Ä halık telendä häzerdän ük törle süzlär söylänä, Hisamıy belän Cäläyne niçek tä sugıştırırga cıyınıp yörüçelär dä yuk tügel...

Monı Hisamıy üze dä yahşı añlıy...

Mäçet eçendä tirän tınlık. Keşelär akrın gına pışıldap namaz ukıy. Läkin Hisamıynıñ uyları başka närsädä, anıñ fikere hatını Mäguzä äytkän süzlär tiräsendä çuala. Anıñ küzläre Cäläy kartta.

Cäläy kart üzen ğadättän tış citdi, tirä-yagındagı eş häm häräkätlärgä bötenläy iğtibarsız tota. Küräseñ, ul namazın bik nık birelep ukıy häm üzen köräştä östen çıgarunı Allahıdan sorıy. Monı kürgäç, Hisamıy saban tuyında köräşergä uylavına ükenä başlıy. Cäläy kart aña tagın da olırak bulıp, Alla yärdäme belän böten keşene yıgıp yörüçe ber izge can bulıp añlaşıla.

Keşelär şau-gör kilep mäçettän çıga başladılar... Änä Cäläy kart Hisamıydan biş-altı adım gına aldan bara: kulında namaz tayagı, başında zur ak çalma, östendä koyaş nurlarında yılkıldap-elkıldap kürenä torgan kara cilän. Hisamıy, Cäläy kartnıñ änä şul cilänenä karap, eçennän genä kölemseräp kuydı. Ämma adımın kızulatmadı. «Söyläşäse kilä ikän, ul üze adımın akrınaytsın. Aşık-poşık anı kuıp citärgä min dä bit inde bala-çaga tügel, - dip uyladı ul. - Ä kuıp citkäç närsä dip äytermen? Abzıy, min sine bıyıl köräştä yıgam ikän, monıñ öçen miña açulanma inde, dip äytermenme? Ägär dä ul üze mine äyländerep salsa?»

Mägär Cäläy kart ta üzen ere totarga yaratuçan keşe ide. Ul, artınnan Hisamıy kilüen belä torıp, añar äylänep tä karamadı, adımın da akrınayta töşmäde. Moña açuı tämam kabargan Hisamıy: «Alayga kalsa, Cäläy kartta bulgan täkäbberlek bezdä dä tabılır», - dip uyladı da uñ yaktagı tıkrıkka borılıp kerep kitte.

Tıkrık eçendä Hisamıynı Kotırık Mullagali kuıp citte. Ul, süz başlap cibärü öçen genä äytkän şikelle itep, başta Hisamıyga sälam birde häm anıñ hälen soraştı. Annan soñ:

- Şulay, Hisametdin kordaş, bügen köräşkä çıgasıñ ikän. Yarıy-yarıy, bik hup, bik mäslihät eş. Cäläy kartnı äytäm äle, dönyada annan başka keşe yuk şikelle itep, bik käpräyep yörgän bula bit. Sineñ hakta köräşkä çıga ikän dip işetkäç tä, ähä, min äytäm, Cäläy kartnıñ borının cirgä bärep yäneçä ikän inde bu, min äytäm, kilbätsez borının bik yugarıga çöyep yöri ide, dim.

Hisamıy, uylamaganda gına tänen kigäven çakkan şikelle, çırayın sıtıp häm cilkäsen kuırıp kuydı. Añarda, kinät kenä borılıp, kulındagı yuan namaz tayagı belän Kotırık Mullagalineñ başın sugıp yaru teläge tudı. Läkin ul monı eşlämäde: salmak kına adımnar belän ere-ere atlap baruında dävam itte, Kotırık Mullagaligä cavap itep ber genä avız süz dä äytmäde...

Köräş yalan ayaklı, yalan başlı keçkenä malaylardan başlanıp, haman zurraklarga küçä bardı... Nihayät, halıknıñ kötkäne - Hisamıy belän Cäläygä dä çirat citte. Mäydan urtasına Cäläy çıgıp, rättän altı keşene yıktı. Şunnan soñ, kulına sölge tottırıp, köräş mäydanına Hisamıynı alıp çıktılar. Ul, üze köräş öçen äzerlänep kilgän bulsa da, ni öçender başta karşılık kürsätkändäy itep tordı. Mäydan alıp baruçılardan ike keşe anı ike yagınnan kultıklap, törleçä uyın-kölke süzlär söyläp, ireksezläp çıgargan şikelle itep çıgardılar... Hisamıy da, Cäläy şikelle ük, altı keşene hiçber kıyınlıksız gına ırgıtkaladı...

Batırlarnı şul räveşçä yal itterä-itterä köräşterü berniçä märtäbä kabatlandı... Azak kilep, Orenburg batırı Cappar da yıgılgaç, mäydan hucaları bulıp Cäläy kart belän Hisamıy torıp kaldı...

Menä şul ike keşe, sölge belän ber-berseneñ bilennän kısıp tottılar da, sözeşkän vakıtta sak häm akıllı kılanuçan kart ügezlär şikelle, mäydannıñ ber çitennän ikençe çitenä etäreşep yöri başladılar. Moñarçı Cäläy belän köräşep karaganı bulmasa da, Hisamıy anıñ kayber ğadätlären belä ide inde. Köçe häm säläte belän hisaplaşırga turı kilgänräk keşe bulganda, Cäläy kart anı hiç tä başlap üze kütärmi. Ul, zur häyläkärlek belän, elek tegeneñ kütärüen kötep yöri. Älbättä, yaña keşe ğadättä ozak tüzä almıy. Çıdamı betep, tizdän ul Cäläyne kütärä başlıy. Läkin ul monı buldıra almıy. Moñar Cäläyneñ avır buluı da, häyläkärlege dä, arkasında şuıp yörgän kara ciläne dä uñaysızlıy. Keşe anı bilennän totıp kütärä başlasa, kulı şuıp, ul anı muyınınnan koçaklap kala. Şul vakıt tege keşeneñ gäüdäse turılana töşä häm ul: «Mä, mine kütärep al da olaktır inde!» - digän şikelle, üze dä sizmästän, Cäläyneñ koçagına barıp kerä. Näq şul vakıt Cäläy anı bik nık kısa häm kütärep ala da, sırtı belän cirgä sala.

Hisamıy änä şularnı isäpkä aldı häm üze başlap Cäläyne kütärep kararga hiç tä cıyınmadı. Läkin Cäläy dä anı kütärep karap üzeneñ çamasın belergä aşıkmadı... Şulay da Hisamıynıñ moñar açuı kilmäde. Kiresençä, Cäläyneñ haman häylägä sabışıp kına yörüen belgännän soñ, Hisamıyga därt häm köç östälgändäy buldı. Ul anı bik nık etärep alıp kitärgä cıyınganday itte dä, tik ul monı eşlämäde, ul Cäläyne kinät kenä kütärep aldı häm, anıñ çuyın şikelle avır gäüdäsen üzeneñ yugarı çöyelgän uñ ayagı östenä utırtıp, tiz genä sulga borıldı. Kart köräşçe arkası belän cirgä barıp töşte...

Halık, böten mäydannı köçle yäşen bärep ütkän şikelle, tın bulıp kaldı.

Atasınıñ köräş mäydanında yıgıluın berençe märtäbä kürgän Fatıymanı kurku häm räncü toygıları çornap aldı. Anıñ keçkenä yöräge aşkınıp häm öste-östenä «lepeldäp» tibä başladı... Berazdan halık aynıp kitkändäy buldı. Keşelär arasınnan:

- Yalgış bulmadımı ikän soñ bu?

- Yañadan köräşterep kararga kiräk.

- Çınlap ta, kartnıñ küñelendä kalırlık bulmasın, - digän süzlär işetelä başladı.

Cäläy, yıgılgan urınınnan akrın gına kuzgalıp tordı da, niçämä yıllar buyınça tarap-sıypap kına üsterelgän sakalındagı çüp-çarlarnı häm östendäge tufraklarnı kaktı. Yanına uk kilep baskan kızı Fatıyma belän hatını Mörşidägä karadı. Alarnıñ kurkudan yözläre agargan häm tännäre kaltırana ide. Cäläy, mäydan äylänäsendäge barlık keşelär östennän küzlären yörtep çıktı da, uñ kulın salmak kına yugarı kütärep:

- Kardäşlär, barıgız da tınıç bulıgız! Hisamıy kürşe mine döres yıktı, bik häybät itep yıktı, - dide.

Şunnan soñ ul üzeneñ sul yagındarak basıp toruçı Hisamıyga kulın suzdı; çın duslık häm tatulık bilgesen belderep, anı koçaklap uk aldı. Baş-başları bik kiñ itep çigelgän zur mäydan sölgesen Hisamıynıñ iñbaşına saldı da:

- Bügennän soñ Cayık häm Sakmar buylarınıñ batırı bulıp sin kalasıñ, enem. Köçeñneñ häm säläteñneñ igelegen kür! – dide.

Täüge sikältälär

Min şomartmıy gına söyläyäçäkmen...

Uilyam Şekspir

Näfiq Yahudin. İstäleklär

Atam mäzin bulgan. Ozın buylı, sarı – min anı şulay gına häterlim. Ul gadi keşe bulırga tiyeş, çönki tegermängä dä bara, peçän çaba häm kışın çana belän peçän dä taşıy. Balık totarga yarata. Hätta bervakıt, üze uraza kileş, suda yözä-yözä cätmä belän balık tota.

Tuarıma ber ay çaması vakıt kalgaç ul anamnı ayırıp cibärä häm mulla kızına öylänä. Dürt yıl bez änkäyneñ enese yortında – yarlı krestyan ğailäsendä torganbız, änkäyneñ şäl bäyläp satudan kilgän kerem hisabına yäşägänbez...

1914 yılda Gabdelhalik mäzin Mäguzä abıstaynı yañadan ala häm ike hatın belän tora başlıy: yäş hatın belän genä eşlär barıp çıkmıy – tavıklar da, kazlar da, başka hayvannar da ürçemilär.

Din zakonnarı buyınça, yañadan şul irenä baru öçen, hatın başka ber irgä barıp kaytırga tiyeş. Monda da şulay eşlänä: irtägä nikah ukılırga tiyeşle könne Mäguzäne yüri genä Galiullaga birälär, häm hatın ber tön kürşe ir kuyınında kunıp çıgarga mäcbür bula...

Mäguzäneñ keçe ulı Kayum anasına ohşap tua: keçkenä gäüdäle, koñgırt çäçle, citez häräkätle. Ä küzläre... Başta alar kara bulalar, annan koñgırtka äylänälär, annan zäñgärsu sızıklar östälä... Bu üzgäreşlär artınnan bigräk tä Gabdelhalik mäzin centekläp küzätä...

1918 yılda atam bezne tagın taşlap kitä – yäş hatınnıñ bay tuganı ülü säbäple, alar avılnıñ takta tübäle, karagay kapkalı zur yortında tora başlıylar. Bez – ğailä hakı öçen baylarga yallanıp eşläüçe Vahit abıy, min häm Kayum enem – änkäy karamagında kalabız... Atam, nindider talaşlar arkasında, yäş hatını tarafınnan kuılıp çıga. Bezneñ ğailägä dä kilep sıyına almıy. Eş ezläp Orenburgka çıgıp kitä häm 1921 yılnıñ kışında açtan ülä.

Gabdelhalik mäzinneñ uyları bik zurdan ide, tik ul alarnı tormışka gına aşıra almıy kaldı. Barınnan da elek ul üzeneñ mäzin buluınnan hiç tä kanäğat tügel ide. Beleme Hälläf mullanıkınnan ber dä kim bulmagan häldä aña buysınıp yörüne mäzinneñ küñele kütärä almıy ide. Anıñ östenä, Gabdelhalik mäzinneñ tavışı Hälläf mullanıkına karaganda küp märtäbälär kör, tını irken ide. Hälläf mulla öydä bulmagan çaklarda mäçettä mullalık hezmäten Gabdelhalik mäzin üti. Mondıy könnärdä namaz ukıp uramga çıkkaç kartlar aña rähmät äytälär: «Sineñ tavışıña cannar rähätlänep kitä», - dilär.

Mägär aña avılda mulla bulırga turı kilmäde. Hälläf mulla ülmäde, urınınnan da kitmäde. Ul da belemle häm täcribäle mulla ide... Gabdelhalik mäzin avılnı ikegä bülmäkçe, ber mähällädän ike mähällä yasap, avılnıñ Karbız tavı oçına ikençe mäçet salmakçı buldı. Mäçet salu eşenä tiz kereşte... Boday cıyu, büränä kiterü... Bu eşkä ul üz malın da kızganmıy ide. Läkin revolyutsiyä bulıp kitte. Mäzinneñ üze mulla bulu uyı da, balalarınıñ härkaysısın berär avılga mulla itü hıyalı da yukka çıktı...

Mäguzä karçık olı ulı Vahitnı küptän inde üz kulınnan ıçkıngan itep isäpli ide. Anıñ üze teläp, kart anasın häm ike enesen taşlap, Kızıl Armiyägä kitüe üze genä dä karçıknıñ barlık soñgı ömetlären yukka çıgarıp taşladı. Ä moñarçı ana belän bala arasında bik küp kileşä almau faktları buldı. Çäç mäsäläsen genä iskä töşerü dä citä. Ana: «Urıs kebek çäç üsterep yörmä», - di. Bala monı tıñlamıy. Ul barlık yañalıklar belän kızıksına... Şulay uk çäç tä üsterep yöri.

Karçık üzsüzlelänä. Vahit yoklagan vakıtta anıñ mañgay çäçen kayçı belän kırkıp ala... İkençe könne zur şau-şu kütärelä. Vahit: «Bu aktıkkısı bulsın! Monnan soñ tagın miña şulay bäylänäseñ ikän, mine bu yortta başka kürmässeñ», - di.

Ana ulınıñ çın açu belän äytkän süzlären irenen teşläre arasına kısıp kına tıñlıy. Şunnan soñ ul küp hällärgä tüzä. Läkin ulına kız saylau mäsäläsendä tagın tıkşınıp karıy... Vahit bu yortnı taşlap kitä häm ike yılga yakın (armiyägä kitkänçe) Sakmar buyında sal kuıp, çit avıl häm şähärlärdä eşläp yöri...

Açlık yıl. Bezneñ sıyırnı, käcäne urlıylar. Änkäy yort-cirne unbiş kadak alabuta onı katış onga sata. Bez yänä änkäyneñ enese öyendä. Ul çordan şundıy hatirä saklangan. Kayum enem belän kapka töbenä çıgıp utırabız da: «Aşıysı kilä, aşarga biregez», - dip, yılap utırabız. Keşelär, üteşli: «İ-i, bahır yätimnär», - dip, bezne cälläp kitälär...

1924 yıl. Änkäy ülä. Bez enem belän tamak yalına kışın baylarga eşläp, cäyen avıl kötüen kötep yöribez. Şulay ber yıl vakıt uzgannan soñ Vahit abıy, üze armiyädän kaytkanga qadär toru şartı belän, enemne Orenburg, mine Kargalı balalar yortına birä...

Kargalıda bez elekke vakıtta nık bilgele bulgan Gali bay yortında tordık. Avıl mäktäbenä ukırga yöri idek. Ukular betep könnär cılıngaç ta Gali baynıñ cäyge daçasına küçä idek.

Daça matur gına agıp yatkan yılga buyında urnaşkan, biyek taş koyma belän äyländerep alıngan. Koymanıñ ike başı da älege yılgaga barıp terälä. Daçanıñ näq urtasında tügäräk yort. Bu bezneñ yokı häm yal urını. Bakçadagı ciläk-cimeşlärne bez yaz başınnan uk tärbiyäläp üsteräbez dä, ölgergäç alarnı bezgä ya şul köye genä, ya kompot itep birälär...

Tizdän min balalar yortı stena gazetasınıñ aktiv häbärçese bulıp kittem. Berençe häbärem kaçıp-posıp kärt uynauçılar turında ide. Bu häbärem çıkkaç min, çiksez şatlanıp, baytak vakıt şuşı gazeta tiräsennän kitä almıy yördem. Üzem yazgan häbärne niçek yotlıgıp ukuım, şul tönne kuanıçımnan yoklıy almıy çıguım äle dä häteremdä... Häbär ezsez kalmadı. Tärbiyäçelär balalarnıñ buş vakıtlarında närsä belän şögıllänülärenä, nindi uyınnar uynaularına iğtibarların köçäyttelär...

Ber korban bäyrämendä dingä karşı doklad söylävem dä isemnän çıgaçak tügel. Ul bolay buldı. Dokladnı vocatıy abıy aldan uk yazıp birde. Min şul yazgannarnı kat-kat ukıp tulısınça yatladım.

Menä korban bäyräme dä kilep citte. Bezgä bäyrämçä aş äzerläp aşattılar, barıbıznı da bäyrämçä kiyenderdelär. Tamak tuydırıp küñellänep algaç, bez stroyga tezeldek. Cäyneñ koyaşlı köne ide. Alda bayrak totkan kız, anıñ ike yagında barabançı belän bırgıçı. Min pioner otryadında barabançı idem. Daçanıñ zur timer kapkaların açıp cibärdelär. İptäşem bırgı kıçkırtıp, min baraban kagıp kuzgalıp kittek. Artta cır yañgıradı...

Şul räveşle bez avılnıñ bazar mäydanına barıp kerdek... Menä tribuna. Bez tuktadık. Vocatıy abıy miña pionerlar torgan yakka karap söylärgä kuşa. Ägär dä halık küp cıyılıp kitsä, äylängäläp alarga da karap alırga kiñäş birä. Ul üze tribuna eçendä toraçak ikän dä, min yalgışsam, äytep cibäräçäk ikän.

Vakıt citte. Min tribunaga menep kittem. Şunda uk bazar mäydanı tulı halıkka küzem töşte: kartlar da, yäşlär dä, hatın-kızlar da bar. Min kauşabrak kaldım bulsa kiräk, astan vocatıy abıynıñ akıllı kiñäşläre işetelde:

- Üzeñne kulga al. Tınıçlan, nık tınıçlan. Halıkka bik turı karamaska tırış. Tınıç kına, nık tavış belän söyli başla.

Min köçle, kör tavış belän yañgıratıp söyli başladım. Min monda, unber mäçete bulgan zur avılda, dinneñ iñ köçle urınında, säüdägärlär, nepmannar oyasında, dinneñ baylar häm din başlıkları kulında izü koralı buluın äyttem..

Soñınnan avılnıñ mullalarınnan kayberläre, uramda mine oçratsalar, töslären nık bozıp, tübän karap, cirgä tökerenep kitälär ide. Anıñ karavı ukıtuçılar, avıl yäşläre mine yakın kürep kaldılar. Alar, ber yılga yakın min bulgan urında änä şul cıyılışnı iskä alıp, mullalarnıñ çıdıy almıyça kıylanularınnan, törle süzlär belän kargau-karganularınnan kölälär ide...

Bu könnärdän birle küp yıllar ütte. Bezneñ baştan da küp hällär uzdı...

Çit illärdä yalgız üzem...

Näfiq Yahudin. Avtobiografik yazma

Gabdelväli gayıt namazına aldan uk äzerlänä. Bulgan qadär çista kiyemnären kiyep gayıtkä bara... Ukıy... Kart-korınıñ ömete arta. Anı Ufaga cibärep mullalıkka ukıtu teläge köçäyä. Hätta boday, on cıyu eşläre dä başlana. Gabdelvälineñ avıl sovetı predsedatele bulıp eşläüçe abıysın ügetläü bara. Läkin, un-unbiş kön «adäm rätle» genä yörgännän soñ, Gabdelväli yañadan elekke ezenä töşä: garmun uynıy, açıktan-açık Fatıymaga karata mähäbbät cırları cırlıy...

Ahır kilep, ul Orenburg şähärenä kitä.

Gabdelväligä pedtehnikumda ukuı avır bula. Fatıymaga hat yazmıy. Komsomolga kerä...

Yaz. Kontsert. Gabdelväli sähnädä, tüzä almıyça, Fatıyma turında özgälänep-özgälänep cırlıy...

Komsomol cıyılışı. Anı komsomoldan çıgarmakçı bulalar:

- Çerep tarkalgan meşan cırların cırladı ul. Vak burcuazlık. Atasınıñ ideologiyäsennän çıkmagan. «Çit illärdä yalgız üzem» - imeş. Ul nindi yalgızlık? Meñnärçä komsomollar, millionnarça hezmät iyäläre kayda? Dönyada ber Fatıyma gına tügel bit. Bezneñ ilebezdä millionnarça güzäl kızlar üsälär. Komsomol keşegä mähäbbät utında yanu oyat, hurlık bu. Şundıy keşene bez komsomol safında totabız...

Fatıymanıñ atası bik dinle kart bula. Ul – urta hälle krestyan. Anı yalgışlık belän raskulaçit itälär. Gabdelvälineñ abıysı Fatıymanıñ atasın sörügä karşı. Läkin rayon väkile üz süzen itä. Ügi ana bu häldän faydalana, Fatıymanı Gıylacigä birüne kuyırta häm anı Gıylacigä birälär dä... Şulay itep, mähäbbät yugala, kız sünä...

Gabdelväli, bu turıda işetep, öç yıl buyı avılına kaytmıy... Ul inde ukıtuçı, hätta mäktäp mödire...

Menä ul, nihayät, avılında. Fatıymanıñ inde ulı bar... Märyamnärdä mäcles. Gabdelväli barmıy. Märyam kilep, yılap inälä.

- Yuk, Fatıyma bulgan urında minem yörägem kuzgala, - di Gabdelväli. – Ällä närsälär cırlap taşlavım bar.

- Tüzärseñ äle, Gabdelväli abıy, ber yulga cırlamıyça da bulır. Fatıyma sineñ kilüeñne teli...

- Änä bit, sin äytäseñ... Ä min...

Bara. İsergäç, nık-nık äytep cırlıy: «Hak täğalä şulay yazgan – Yılına ukıym ber namaz; Sineñ öçen, Fatıymakay, Utka kersäm, ul da az».

- Hodayım, cırlamıyça tüzä almadı inde, - dip kuya Märyam. Fatıyma ahiräteneñ kuyınına sıyına. Gabdelväli garmun uynap cırlavın dävam itä...

Şau-şu kuba. Fatıymanıñ ire kıza, sugışmakçı bula... Gabdelväli sikerep tora da:

- Huşıgız, tigezlek belän genä kön itegez, - di, çıgıp kitä. – Yuk-yuk, ğailä tormışın bozarga yaramıy. Miña monda kaluı avır...

1932 yıl

Kazanga kilü belän ul pedagogiyä institutına yul tota... Şuşı uk institut busagasın ul könne Şäyhi Mannur belän Sibgat Häkim dä atlap kerälär... Berençese üzeneñ «Musa» romanın Näfiq Yahudinga tübändäge süzlär aşa yullayaçak:

«Hörmätle Näfiq dus! Yäş çaklarnı sagınıp, bu kitapnı siña istälek itäm. Kaylarga kitep yugaldıñ sin, nişläp bezneñ yaklarga ber kilep kürenmiseñ? Hatıñ öçen, andagı cılı süzlär öçen zur rähmät. Andıy süzlärne işetkändä kart yazuçı üzen bähetle sizep kuya. Bezneñ gomer keşelärneñ andıy saf küñelle süzlären işetä almıyça uzdı bit, üzeñ beläseñ. Kırıs yıllar kiçerdek, keşene barı tik tirgäü, kimçelegen tabu gına bar ide bit dönyada!.. Äydä, iske yaralarnı yañartmıyk, küñellärdä yahşılık köçe tabıp, ütkännärgä salavat dip kenä tämamlıyk... Sin alay gel yugalıp yörmä äle. Cäy köne bu yaklarnı da ber äylän. Yäşlektä bergä ukıgan iptäşlär belän kartaygaç ta ber küreşäse kilä bit!.. Yarıy, häzergä huş. Duslık sälame belän, altmış öç yäşlek Şäyhi digän yeget. 12.12.68. Kazan.»

İkençese, Näfikqa «Par at» kitabın büläk itkäne, kuyın däftärenä yazıp kuyaçak: «Min student çakta bik berkatlı bulganmın. Dönya katlaulırak ikän. 1937 yıl şaktıy küzne açtı».

1937 yıl, yäki

«Kommunistlar partiyäsenä rähmät»

16.05. 1941

Näfiq Yahudin. «1937 yıl» (avtobiografik epizod)

Törmädän çıkkanda ul yalgız ide. Döres, ber yıl buyına anıñ yanına kemder kilep, ay sayın diyärlek akça tapşırıp yörde. Läkin kem buldı ul? Cihanşina. Ul nindi Cihanşina, kaydan kilgän Cihanşina buldı ul?.. Ä häzer kayda barırga? İñ elek kem belän söyläşergä? Niçek yäşärgä?

Ul tınıç kına, üzaldına gına yäşärgä, keşelär belän aralaşmaska buldı. Barısı da ansat kına kebek toyıldı: ul beräügä dä kagılmas; şulay uk başkalar da, anıñ dönyada barın-yugın iskä almıyça, üz eşläre, üz şögılläre belän genä bulışıp yäşi birerlär...

Üzeneñ elekke eşläre, elekke häräkätläre öçen üzen ğayepläp, üz-üzen tirgäp, ul cämäğat eşlärenä artık birelmäskä, ğailä korıp, hatını, balaları belän kübräk kaynaşırga uyladı. Häm: «Min cülär bulganmın ikän, - dip fiker yörtte. - Aşıysın aşamıy, eçäsen eçmi, kön dimi, tön dimi yörelgän bit. Yuk, bu döres tügel. Vakıtında yokla, vakıtında aşa, keşe yörgändä yör, keşe yatkanda yat. Moñarçı yäşi belmägänmen ikän min. Ä menä monnan soñ... Monnan soñ inde niçek yäşärgä ikänen bik yahşı belermen... İke kulıma ber eş alırmın da, mäsälän, mäktäptä ukıtu eşen, şul eşemne genä belermen. Üzemneñ eştän başkaların bar dip tä belmäm, uylap ta karmam... Ä ul eşemne min namus belän, cirenä citkerep, bik nık centekläp ütärmen. Şulay bulgaç, üz eşemne yahşı itep başkargaç, miña kem süz äyter dä, minem turıda kem başka törle uyda bulır».

Törmä kapkasınıñ karşısında gına bulgan yortnıñ tupsasına barıp utırdı da, ul änä şularnı uyladı...

Läkin bolarnıñ barısı da ul uylagança gadi, ul küz aldına kitergänçä ansat kına bulıp çıkmadı. Tormış katlaulı, bik küp yaklı, häm änä şunısı belän dä ul kızıklı häm küñelle bulıp çıktı.

Anıñ iñ berençe teläge – üzenä ber yıl buyı yärdäm itep yörgän Cihanşina digän kıznı tabu, anıñ kem ikänen belü ide. «Ägär dä min ul kıznı tapsam, anıñ kem buluına da karamastan, kısıp kına koçaklar idem dä, bitennän suırıp, tämläp kenä übep alır idem», - dip hıyallanıp utıra ide ul. Näq şul mälne tıkrık borılışınnan Zöhrä kürende häm yögerep kilep anıñ koçagına taşlandı. Şul uk vakıtta törmä kapkasınnan anda eşläüçe kız kilep çıktı. Ul, Zöhrä belän anı kürep:

- Ä-ä, menä inde kavışkansız da. Ä üzegez Cihanşinanı belä almıy aptırap bettegez, - dide.

- Cihanşina!? Ul sinmeni, Zöhrä? Sin ul familiyäne kaydan aldıñ?

- Söyläşerbez, soñınnan... - dip pışıldadı kız, ireksezdän çitkäräk taypılıp. – Min üz familiyäm belän siña äyber birergä kurıktım... Ber ahirätemneñ pasportı belän birep yördek...

Mirsäy Ämirgä hat

Mirsäy iptäş!

Minem soravım buyınça, 14 nçe iyündä prozaiklar sektsiyäseneñ utırışı buldı. Bu utırışta «Kazaklar»äsärenä yazılgan altı retsenziyä tikşerelde. Äsär belän tanış iptäşlärneñ çıgışları tıñlandı. Üzenä kürä keçkenä genä bäreleş, «kılıç yaltıratu» sıman äyberlär dä bulıp aldı. Läkin utırışnıñ gomumi tonı, iptäşlärneñ bu mäsälägä nık ähämiyät birep karauları räveşendä, minem küñelgä oşap kaldı.

Näticädä eş sezneñ belän miña avıp kalganday buldı. Sezne redaktor itep berketergä häm äsärneñ berençe kisägen 1941 yılda basarga digän karar çıgarıldı. Sezneñ, utırış kararın kabul itep, bu äsärne dönyaga çıgaru mäsäläsendä ahırga qadär miña bulışuıgıznı, üzegezneñ masterlık yärdämegezne kürsätüegezne min gayät zur şatlık belän karşı alır idem.

Utırış barışında äsärne tulılandıru buyınça ayırata iğtibar itelergä tiyeşle berniçä mäsälä añlaşıldı. Bolarnı eşläp kararga kiräk häm eşläp bulır dip uylıym. Monıñ öçen, hiçşiksez, Orenburg yaklarına barıp kaytırga kiräk. Çirattagı yalımnı tizräk ala alsam, 1 i̇yüldän dä kalmıy şunda kitäçäkmen. Anda baru, minem uyımça, bötenläy ük mäğnäsez kalmas kebek...

Duslarça sälam belän häm sezneñ «şäfkatle buluıgıznı» teläp, Näfiq Yahudin. 21 iyün 1941 yıl. Kazan.

Tönge säğat 2 dä uyandım. Yaktırıp kilä ide. Yokı kermäde. Mirsäygä şuşı hatnı yazdım.

Säğat 5 nçe yartı. Küzgä yokı kermi. Ukıtuçılarnıñ fänni konferentsiyäsendä söylängän doklad häm şulay uk «Kazaklar» äsäreneñ yazmışı äle haman da häl kılınmau – minem yöräkne cilkenderep tora.

Täräzä açık. Koyaş matur gına kütärelep kilä. Şähär cire buluga karamastan, minem yaratkan ätäçlärem şaulap kıçkıra...

31.08.41

Näfiq Yahudin

«Sovet hökümäte häm Kommunistlar partiyäse bezgä karata kiñ küñellelek kürsätte häm bik döres eşläde. Häzer bezgä şuşı hökümätne koral totıp saklau çiratı citte. Häm bez anı aktık kanıbız tamgançı saklarbız... Eşneñ gomumi kuyılışı döres. Ä vak-töyägen tikşerep torırga vakıt yuk...»

Front bloknotları

Ätiyem Näfiq Yahudinnıñ bu dönyadan kitüenä berniçä yıl ütkän ide inde. Tugan yortıbıznıñ morcasın sılarga kiräk buldı da, äniyem izgän balçıknı kütärep çarlakka mendem.

Monda miña bar närsä dä tanış. Menä kergäç tä uñ yakta umarta magazinı. Anıñ yanında – ramnar öyeme. Arırak – zur gına tartma. Ul tartmada – cide bala berennän-berenä birä-birä kiyep tuzdırgan ayak kiyemnäre. Änä, balaçaktan tanış kapçık ta şul üz urınında elenep tora... Kızık, närsä ikän ul kapçıkta? Bu uy mine üzenä tarta bardı, tarta bardı ... Kızıksınuım ahır çikkä citte. Eş betü belän kapçıknı kadaktan aldım da, östenä kungan küpellık tuzanın borhıtıp, çişep cibärdem...

Nindider iske gazetalar. Monısı 1942 yılgı, ä monısı – 1943... Üz küzläremä üzem ışanmıy tekälebräk karıym. Front gazetaları iç bu! Ä boları? Kuldan tegep eşlängän, inde sargayıp betkän, urını belän tıçkan kimergän bloknotlar... Kulıma alıp, aktara başladım... Ätineñ poçerkı!.. Kapçık tulı altın bulsa da, şulkadär şakkatmas idem. Bu bit ätiyemneñ front yazmaları!..

Menä ber bloknot. Tışlıgınıñ eç yagında şundıy yazu: «Esli ya poteryayu tetrad ili pogibnu na frontah Oteçestvennoy voynı, to yee (tetrad) posılayte po adresu: TASSR, Atninskiy rayon, der. Dusyum, Yagudinu N. H. İli: Kazan, ul. Baumana – 19, Soyuz sovetskih pisateley Tatarii».

Härbi eşelon

Procektor nurları astında yaltırap, poyızd tizlegendä alga baruçı ike rels, ike vintovka ştıgın häterlätep, timer yul küperen ciñel genä tişep uzdı da, yılga aryagındagı karañgı tönnän dä kararak narat urmanına barıp kadaldı. Tukı-tüke, tukı-tüke, tukı-tüke... Kaya şulay aşkına bu korıç tägärmäçlär? Vakıygalarnı üzläreneñ korıç ritmına buysındırırga, dönyanı niçek tä hälaqättän alıp kalırga telime? Ällä inde bu alarnıñ keşelär tormışına bernindi kagılışı bulmagan üz yäşäeş ısulı gınamı?

Niçek kenä bulmasın, sercant Näfiq Yahudinga änä şul tägärmäçlär döberdävennän başka cir yözendä inde ber genä avaz da kalmagan kebek toyıla başladı. Äyterseñ, pulyalar sızgıruı da, snaryadlar şartlavı da, berniçä million keşeneñ, hayvan däräcäsenä citep, kırgıy tavışlar belän ber-berse östenä taşlanuı da – poyızd kitep bargan yakta menä bügen, şuşı minutlarda bulıp yatkan hällär tügel. Äyterseñ, bolarnıñ barısı da – äkiyät, keşelärneñ eçpoşırgıç bertörle tormışına az bulsa da can kertü öçen söylänä torgan uydırmı gına...

Näfiq, äle täräzä artındagı şomlı karañgılıkka küzlären tekäp, äle äfäläm törle pozalarda yoklap yatuçı iptäşläreneñ tege yäki bu ğadätlären, kölke süzlären isenä töşerep, uylarınıñ oçına da, kırıyına da çıga almıyça bik ozak yokıga kitä almıy yattı. Menä ul, tägärmäçlär köyenä oyıp, ber genä minutka onıtılgan ide, küzlären açsa, ni gacäp, berniçä soldatnıñ gırıldavın isäpkä almaganda, vagon eçe tıp-tın. Koyaş çıgıp kilä. Anıñ kıyık nurları bar närsäne – Ural taularınıñ tekä kıyaların, äle eri dä başlamagan karların, gorur çırşıları yanında oyalıp kına basıp toruçı şärä kayınnarın, tau bitenä yabışıp urnaşkan avıl yortların, yortlar östendäge töten baganaların – barçasın, barçasın da kızgılt sarı töskä buyagan.

«Menä bit, uyanmasam, cännätneñ kayda ikänen belmi kala idem», - dip uylap ta ölgermäde Näfiq, cir yänä äkren genä artka şuışa başladı. Şulçak Näfiqnıñ karaşı avıl çitendä kulın bolgap basıp toruçı ber kızga töşte. Kıznıñ çibär yözen, anıñ zifa buyın östendäge iske bişmät tä, başındagı mamık şäl dä, ayagındagı zur pima da yäşerer häldä tügel ide. Näfiq, kız yıragaygan sayın täräzä pıyalasına mañgayı belän nıgrak sıyına barıp, ul koyaş nurlarında erep yugalgaç ta äle ozak kına matur-matur hislärgä birelep yattı. Kız näq menä aña kul bolgıy, anı sugışka ozata ide kebek...

Üzeneñ utız ber yäşennän küpkä yäşräk kürenüçe sarı çäçle, zäñgär küzle, sipkelle koñgırt yözle, täbänäk kenä buylı sercant vagonnıñ öske kiştäsennän ciñel genä sikerep töşte dä, gimnasterka itägen tegeläy-bolay tartkalap, rätläp kuydı. Annarı, barmakların tarak sıman tırpaytıp, çäçläreneñ ozın çagındagı ğadäte buyınça, başın berniçä märtäbä artka sıypadı.

Ul yuınıp kilügä başka soldatlar da tora başladı. Läkin şulvakıt irtänge aşnıñ äle tiz genä bulmayaçagı, aldagı stantsiyägä qadär tüzärgä turı kiläçäge açıklandı... Näfiq yañadan urınına menep yattı häm, yançıgınnan kuyın däftäre belän kaläm çıgarıp, yazarga kereşte.

3.04.42

Berençe apreldä yulga çıktık. Babaylar äytmeşli, baş karagan yakka taba barabız...

Ozatılu aldınnan barlık tarmaklar buyınça (topografiyä, minomettan häm mıltıktan atu, elemtä eşe h.b.) ayırata nık räveştä sınaular buldı...

Batareya uku-öyränü vakıtında berdäm häm aktiv bulıp çıktı. Döres, başta zur kimçeleklär bula. Batareyane häm kombatnı ike kapma-karşılık izep kilä: öyränü eşendä, belem yagınnan başkalarga karaganda bez härvakıt, här yomgak sayın alda, nık alda. Distsiplina izä.

Kombatnıñ ber cıyılışta äytkänençä:

- Gomumän alganda batareya yahşı. Läkin kayber yaraksız elementlar bar. Şul elementlar bezneñ namusıbıznı satalar, bezneñ namusıbıznı eçälär, namusıbıznı üzläreneñ şähsi interesları belän alıştıralar. Ber karaganda, keçkenä närsä: Andryukov berniçä minutka hatını yanına kitkän ikän, Klentsov küpmeder eçkän ikän, närsä bulır diseñ. Läkin bezne änä şul vak-töyäklär kimerälär, şular aşıylar, şular ayaktan yıgalar. Änä şular bezneñ tez astına sugalar...

Änä şul «çüp-çarlar» belän nık köräşelä. Maslennikov un, Batalov biş yılga hökem itelälär, Klentsov iptäşlär sudında karala... Soñgı vakıtta ul kimçeleklär beterelä. Kızıl bayrak ikençe batareyadän alınıp bezgä birelä. Şulay itep, bez bayrak belän barabız. Divizion bayragı bezneñ vagonda...

İrtägä kitäbez digän könne stroyga tezelü buldı. Berniçä kön avırıp yatkan kombat kilergä häm söylärgä tiyeş ide. Ul kilde. Anı zur iğtibar häm hörmät belän karşı aldık. İke yagınnan kultıklap, ike keşe totkan, käkre başlı kara tayakka tayangan, kızıl kınalı fin pıçagı häm sumka takkan, kurtka izüe çişek. Änä şul keçkenä gäüdäle, kakça yañaklı, çuar yözle, kızgılt sarı çäçle, ütken häm dikqat belän karauçan zäñgär küzle keşe – leytenant, urtaga kerep, söyli başladı:

- Bez sugışka barabız! Beläsezme?! Bez sugışka barabız. Vatan öçen, Stalin öçen. Kiräk ikän, gomerebezne dä kızganmabız... Ya, kurkuçılar barmı? Häzer ük äytegez. Andıy keşelär bezgä kiräkmi, alarnıñ urını monda tügel... Barıgıznıñ da yöräge normal tibäme?.. İñ yahşısı, bayraknı bez aldık. Kabähät faşistlarnı tar-mar itep, bez annan da bayrak belän kaytırga tiyeşbez... Bu sugışta bezneñ ciñmävebez mömkin tügel. Min bügen uramda ber sugışçımnı oçrattım. Ul häzer lazaretta. Ryadovoy... Ryadovoy! Ä min, üzem yaralangaç, batareyane aña birep kaldırdım. Kükrägendä Kızıl Bayrak ordenı... Döres, hälaq buluçılar da küp bulgan – monsız sugış yuk... İsän kalgannarı barısı da büläklängännär...

İkençe könne kombatnı hatını ozata kilde... Çibär hatın... Ul – yılıy... Kombat, vagonnan yaulık bolgap: «Yäşsez, tik yäşsez...»

Kombat, komsostav öçen ayırım şartlar belän äzerlängän vagonda barudan baş tartıp, bezneñ belän gomumi vagonda kilä. Ul kiräk vakıtta üzen gadi, ğadättän tış gadi tota. Läkin beräü dä anıñ «başına atlana» almıy. Urını belän katı... Küz karaşı yäki äytkän süzläre belän genä dä tärtipkä kiterä ala...

4. 04. 42

Härvakıt askı säkedä yoklap kilüçegä: «Ul, kaz şikelle, karañgı poçmakta yahşırak simerä»... Tamak tuk häm baru käyefle...

«Sau bul, Ufa, sau bul, Ufa, Karşı taularıñ belän. İsän bul, tugan ilkäyem, Söygän yarlarıñ belän», - dip, cırlap, Ufanı kaldırıp üttek.

Ber dä kötmägändä, uylamagan cirdän, Ufa vokzalında Zakir abzıy belän oçraştım. Ber säğattän artık söyläşep tordık. Min avıldan çıgıp kitkännän alıp, unöç yıl buyınça, anda zur üzgäreşlär bulgan... Keçkenä malaylarnıñ kübese, leytenant bulıp, Vatan sugışında katnaşalar... Zakir abzıynıñ 1928 yılda yukka çıkkan enese isän ikän. Bu – gacäp tarih...

Näfiq şunda yazuınnan tuktap däftäre belän kalämen çitkäräk etärde. Annarı, kulların baş astına kuşırıp, çalkan yattı. Hıyal däryasınıñ isertkeç dulkınnarı anı şunda uk balaçagına, Orenburg dalalarında adaşıp kalgan tugan avılı Yaña Çerkaska alıp kitte. İñ berençe, ä dimäk, iñ qaderle istäleklärennän berse Näfiqnı ireksezdän yılmaep kuyarga mäcbür itte...

Kiç. Avıl oçındagı käkre tal yanına irlär häm hatın-kızlar cıyılgan. Dimäk, ozaklamıy kötü töşäçäk. Bala-çaga da şunda ayak astında butalıp çirämdä uynap yöri. Ber kızçık küzlären ua-ua yılarga totına. Närsä bulgan? Çüp kergän ikän.

Änise anıñ küz kabagın äyländerep çüpne ezläp karıy, taba almıy: «Kürmim bit,» - di. Kız haman yılavında bula. Şulçak ber kart: «Berär malaydan yalatırga kiräk anı, şulay itsäñ betä ul,» - di, irlärgä küz kısıp.

Ul, malaylar arasınnan iñ bäläkäye bulgan Näfiqnı çakırıp ala da, anıñ kolagına närsäder pışıldıy. Näfiq kız yanına kilä, anıñ küzen yalarga cıyınıp ürelä häm... übep ala. Kız ükerep ük yılarga totına. Hatınnar çäçräp: «Oyatsızlar, sez öyrätep cibärgänsez anı, « - dilär. İrlär köleşälär, Näfiqnı maktıylar: «Vät maladis, yeget ikänseñ!»

Poyızd, ber yakka avışa töşep, borılış yasıy başladı. Näfiqnıñ küz aldında tagın ber istälek gäüdälände...

Peçän öste. Ul tugan tiyeş ber abıysına peçän cıyarga bulışa. Ütä centekläp, peçänneñ börtegen dä kaldırmıy tırmalap yörgän Näfiqnı kürep, abıysı: «Bik tasvirlamasañ da yarar, enem, aşap tuymagannı yalap tuymassıñ,» - dip kuya. Berazdan Näfiq artınnan sibelep-sibelep peçän uçlamnarı kala başlıy. Abıysı aña: «Enem, nigä äle artıñnan şulkadär peçän kala?» - digäç, Näfiq, uylap ta tormastan: «Äy, abıy, aşap tuymagannı yalap tuymassıñ inde,» - di. Abıysınıñ şul vakıttagı açulanuın, «aşap tuymagannı yalap tuymassıñmı?» - dip, anı kıynavın äle bulsa häterli Näfiq. İnde yılmaep häterli...

10.04.42

Sızran şähärendä buldık. Anda munça kerdek. Tängä rähät häm küñelle bulıp kaldı. Gomumän, tınıç häm yahşı barabız.

Bügen töşemdä Havariyäne kürdem. Ul ir bala tapkan, imeş. Häm ul bala, şul tugan könendä ük, yalangaç kileş täpi yöri, imeş...

Lyutsiyä kızım nindi töşlär kürä ikän?.. Anıñ munçadan soñ vak kına tir tamçıları belän kaplanuçan tanavın kürer öçen närsälär genä birmäs idem min häzer...

14.04.42

Närsä ul mähäbbät? Könläşü närsä? Gomumän, mähäbbät barmı, ällä yukmı?

Beräülär: «Mähäbbät bar,» - dilär häm anı üzlärençä raslarga, çınnan da bar itep kürsätergä tırışalar. İkençelär, bu turıda söyläşüne bötenläy ähämiyätsezgä çıgarıp, anı yuk ber närsä, buşka lıgırdau itep kürsätergä telägän ber kıyafät belän, çırayların sıtıp, kaşların cıyırıp häm kulların seltäp: «Yuk närsä ul! Yuu-uk!» - dilär.

Bezneñ vagonda bügen tönlä şul turıda söyläşü buldı. Min uyanganda äñgämä şaktıy nık kızgan ide inde... Şarov, ber letçiknıñ niçek itep hatının söyüe, şul söyü arkasında (başkalar belän «yörgäne» öçen) hatının kıynavı häm kulga alınuı turında, sud barışı häm advokatnıñ «Närsä soñ ul mähäbbät?» - digän sorauga cavap birüe (bu sorauga cavap birelüne halıknıñ sorap aluı), ahırdan letçiknıñ aklanıp çıguı turında söyli ide... Tik advokatnıñ añlatmasın Şarov söyläp birä almadı...

Bu turıda min, yoklıy almıyça, baytak kına uylanıp yattım. Minemçä, mähäbbät ber yaktan karaganda bar, ikençe yaktan – yuk.

Matur ädäbiyätta mähäbbät turında küp häm bik kabartılıp yazıla. Mondıy yazular nikadär yalgan häm kabartılgan bulsalar, keşelärgä şulkadär nıgrak oşıylar: beräülär (bigräk tä yäşlär) şundıy mähäbbätneñ çınnan da buluına ışanıp, ikençelär isä, ışanmasalar da, anıñ buluın teläp, mähäbbät turındagı kitaplarnı yaratıp ukıylar.

Keşelärdä gomumän üzenä yaraklını saylap alu bar: häm irlärdä, häm hatın-kızlarda. Dimäk, mähäbbät bar häm ul, mähäbbät, üzeñneñ ülçäveñnän, üz «häleñnän» çıgıp, üzeñä yaraklını, üzeñä oşagannı saylap alu.

Läkin änä şul saylau üze mähäbbätne yukka çıgarıp taşlıy. Saylap alu! Mäsälän, min bazarga köräk satıp alırga çıgam ikän, bu agaç köräk kenä bulgan surättä dä, min anıñ yahşı, ıspay eşlängänen häm nık bulganın saylap alam. Şul uk vakıtta, bilgele, üzemneñ kesädäge akçaga karata saylarga mäcbür bulam. Akçam (yağni üzemneñ maturlık häm eşleklelek) çamalı ikän, min inde artık matur häm artık nık eşlängängä ürelä almıym...

Şulay itep, irlär hatın-kızlar aldında, ä hatın-kızlar irlär aldında gadi ber tovar, agaç köräk hälendä bulıp kalalar. Moñar minem häm miña bilgele bulgan başka bik küplärneñ tormış häm «mähäbbätlärennän» misal alırga mömkin... Şunnan çıgıp minem ber cır da bar:

Aklı buy-buy külmägemne Tuzgançı kiyä almadım. Gomerem ütte, hiçber kemne Özelep söyä almadım.

Yäş vakıtta berençe märtäbä söygän kızın keşe hiç tä onıtmıy, dilär. Bu ber karaganda çınnan da şulay bulırga kiräk. Minem üzemneñ dä ber Fatıyma isemle kız bar ide... Häzer anıñ ire häm balaları, minem dä hatınım häm balam bar. Şulay buluga da karamastan, min Fatıymanı yış kına iskä töşeräm häm, añardan meñ çakrımnar yıraklıkta yäşävemä karamastan, anı hiç tä onıta almam. Anıñ da şundıy uk häldä buluı miña bilgele...

Bu şulay, bu bik döres. Läkin şul uk vakıtta min üzemneñ öç-dürt yäşlek çagımdagı ike vakıyganı ber dä onıtmıym...

Äbiyem ülem avıruı belän avırıp yatkan vakıtta min härkönne diyärlek anıñ «hälen belergä» bara idem. Ul min kilgän sayın, baş oçınnan aldırıp, miña konfet yäki peçene birderä ide. Monnan soñ min bik küp konfet häm peçenelar aşadım, läkin alarnıñ barısı da onıtılıp betkännär. Ä äbiyem birgän konfetlarnı, şul vakıttagı şatlıklarımnı min hiç tä onıtmayaçakmın.

Tagın ber vakıyga häteremdä nık saklana. Anam mine kurçak şikelle yahşı kiyenderep yörtä torgan bulgan. Hätta ul miña üz ayaklarıma gına yaraklı yıltır iteklär dä satıp alıp kidergän (ul vakıtta balalarga itek kiderü ğadäte bulmasa da).

Bervakıt ul:

- Bar, ulım, ätiyeñ yanına barıp kayt, - dip cibärde.

Ä anda ätineñ yäş hatını üze genä ikän – ozın buylı, yabık... Aña minem şulay kiyenep kilüem oşamagan, küräseñ: kilep kerüem buldı, yakamnan eläkterep tä aldı, işegaldına söyräp çıgardı häm, tipkäli-tipkäli, kapka astınnan çıgarıp olaktırdı... Annan soñ da mine tipkälämädelär tügel, läkin monısı bigräk tä istä.

Tege berençe mähäbbät digän närsä dä menä şuşı misallarga ohşaş.

15.04.42

Kiçä kiç Ryazan şähärenä citäräk ber stantsiyädä baytak kına tuktap tordık. Yaz, kiçke saf hava – sulagan sayın sulıysı kilep kenä tora. Timer yul buyında karı erep betep kipkän cir. Vagonnardan töştek. Cır häm bi̇yü oyıştırıldı. Bezgä yakın gına tagın ber eşelon tora ide. Ul – front öçen mobilizatsiyälängän kızlar eşelonı bulıp çıktı. Alar garmun häm cır avazlarına täräzälärdän yabırılıp karıy başladılar... Bezneñ kombat şularga taba kitte. Min garmunçıga: «Äydä, bez dä şunda barabız,» - dim. Garmunçı yılmaep kuydı. Kittek. Bezneñ arttan başka sugışçılar... Bi̇yü, tantsı... Yakındagı avıl hatın-kızları kilep kuşıldılar. Tagın da küñelle bulıp kitte. (Ryazan hatın-kızları – yuan gäüdäle, kıska buylı, kiñ kükräkle, kübese lapak yözle häm käkre tanaulı). Biş-altı yäşlek ber malayga:

- Vot oni – molodtsı! – dim. Ä ul:

- A vı – krasnıyı boytsı.

16.04.42

Komissar kıska gına räveştä 1942 yılgı zayım turında añlatma yasadı. Kimendä ber aylık hezmät hakına yazılu turında täqdim buldı.

- Älbättä! Nindi süz bulırga mömkin, - diyeştelär.

Küpçelek üze teläp öçär, dürtär, bişär aylık hezmät hakına yazıldılar...

Sugış bulgan urınnarga (döresräge, elek frontka yakın urınnarga) kilep kerdek. Vatılgan yortlar, yangan vagonnar, bomba oyaları...

17.04.42

Kalinin şähären ütep kittek. Cimerek binalar, morcaları gına utırıp kalgan zavodlar... Härabä hälenä kilgän şähär häm avıllar doşmanga karşı açunı tagın da köçäytä.

Basuda, okoplarda – üle gäüdälär. Kolhoz malayları alarnı cıyıp kümälär... Yul buyında, stantsiyädä yatkan üleklärgä karap häm alarnıñ aylar buyınça cıyılıp betmävennän genä çıgıp ta, bu tirädä cirneñ yöze nemets-faşist söyäkläre belän tulgan ikän, dip äytergä bula. Häm min, vagon täräzäsennän karap:

«Faşist kergän bezneñ cirgä

Bezlärne kol itärgä...» - dip cırlap baram.

9.05.42

Komissar süzläre:

...Böten dönya ut kazanında kaynaganda, şul noktadan çıgıp uy yörtergä kiräk.

...Cirne söyegez. Cirne kazıgız häm üzegezgä yäşerenü urınnarı äzerlägez... Tagın ber märtäbä äytäm – cirne söyegez. Ul sezne ülemnän saklar, doşmanga birmäs...

Biyeklek öçen

(«Sovet ädäbiyätı», 1942, №9-10)

Bu hikäyädä minem üz isemem genä üzgärtelgän,

kalgannarı çın bulgan keşelär,

şul çın vakıygalarda üzläre katnaşuçılar.

Näfiq Yahudin

Kön matur, koyaş üzeneñ irkäläüçän nurların sibep yılmaya. İrtädän alıp kiçkä qadär koyıp yaugan yañgırlı, salkın könnär artınnan bulgan mondıy koyaşlı kön sugışçılarnıñ küñellären ayıruça kütärep cibärde.

Şuşındıy matur könnän faydalanıp, härkem üzenä vak kına eş tä taptı: beräülär sakal-mıyıkların, çäçlären kırırga kereştelär; ikençeläre eçke kiyemnären, gimnasterka yäki çalbarların yuıp kipterdelär; öçençeläre isä, çıltırap akkan saf sulı yılga buyında çiläk belän su kaynatıp, tännären yudılar.

Salih, şomırt botagına elengän kiyemnäreneñ kibüen kötep, gazeta ukıp utırgan vakıtta töş avışıp kilä ide inde. Faşistlarnıñ balalarnı cäzalap üterüläre turındagı häbärlär Salihka bigräk tä nık täesir ittelär. Ul, nemetslar tarafınnan cäzalap üterelgän bala räsemenä karap, üzeneñ şul bala belän ber çamadarak bulgan kızın, özelep yaratkan Lyutsiyäsen häterläde. Kızı turında hatını belän ike arada bulgan kızıklı äñgämälärne isenä töşerde. Salih, hatınına irkälänep häm üze yaratkan süzlärne añardan tagın da işetäse kilep, äledän-äle:

- Karap-karap toram da, bu kız näq änkäse, - dip kuya torgan ide.

Ä hatını isä, söykemle genä itep yılmaygan häldä:

- İ-i, Salih, cülär ikänseñ lä sin. «Atası» dip tä äytmäm äle üzeñne alay bulsa, - di. Annan inde, barmakların bögä-bögä, sanarga kereşä. - İñ elek, bu kız näq sineñ şikelle kıska buınlı: menä, barmakların gına kara sin anıñ, tezep kuyılgan borçak şikelle matur barmak başların gına kara... borını yänçek, çäçe sarı, küze zäñgär – anıñ ber cire dä miña ohşamagan, - di.

Salih isä, bu süzlärne äle yaña gına uylap tapkan şikelle ber tös belän:

- Anası, küzläre turında aldıysıñ inde. Küzläre ber dä zäñgär tügel bu kıznıñ – kara, - di.

Çınnan da, Lyutsiyäneñ küzlären kara dip tä, zäñgär dip tä äytep bulmıy. Yaña tugan könnärendä anıñ küzläre zäñgär buldılar. Soñga taba, könnär häm aylar ütä bargan sayın, ul küzlär haman karala bargan kebek toyılalar ide. Moñar karata hatın ni dip äytergä dä belmi. Läkin ul aptırap häm yugalıp, bötenläy cavapsız da kalmıy:

- Yarar tagın. Sineñ balañ bulgan kebek, minem dä balam la ul, - di. Keçkenä karavatta uynap utırgan balanı kulına ala. Häm alar ikäüläşep balanı söyärgä kereşälär.

Salih kinät kenä yokıdan uyanganday siskänep kitep: «Eh-h, onıta da yazganmın ikän äle. Bügen Lyutsiyäneñ tugan köne bit... Kızıynıñ üzenä atap hat yazarga, anıñ isemenä ük adreslap cibärergä kiräk,» - dip kuydı.

Tik ul bu hatnı başlarga da ölgermäde, näq şul vakıt:

- Rota! Stroyga tezelergä! – digän komanda yañgıradı.

Sugışçılar häm komandirlar tiz cıyıldı. Safnıñ aldına çıgıp, batalon komandirı söylärgä kereşte:

- İptäşlär! «P» biyeklegendä ike aydan birle doşman yäşi. Ul anda bik nık urnaşkan. Menä şul biyeklektäge doşmannı şturmga alırga kiräk. Burıç gayät cavaplı. Şuña kürä şturmlauçı gruppa fäqat üz irekläre belän teläp baruçılardan gına tözelä.

Ul, saftagı sugışçılarnıñ yözlärenä sınaulı karaş taşlap, tınıp kaldı. Sugışçılar da tın, bik tın toralar – äyterseñ lä bu berniçä minutnıñ ähämiyäte häm barlık kıymmäte, böten dähşäte änä şul tınlıkta, härkemneñ mäsäläne üz aldına häl kıluında ide.

- Ya, kemnär teli? - dip soradı komandir.

Barısı beryulı kubıp, göreldäşep kuydılar:

- Min telim! Min dä!

Batalon komandirınıñ yöze yaktırıp kitte, äyterseñ lä alda torgan burıç yartılaş häl kılıngan ide inde.

- Şturmga baraçak udar gruppaga yazılırga teläüçelär – öç adım alga!

Kırık ber keşedän unsigez keşe, bersennän berse kalışmaska tırışıp, alga atladılar.

Batalon komandirı, därtle ber tavış belän, alga çıkkan sugışçılar öçen komanda birde:

- Ravnya-ys! Smir-rna-a!..

Annarı ul caylap kına süzgä kereşte:

- Rähmät, iptäşlär, barıgızga da rähmät. Läkin sez mine uñaysız häldä kaldırdıgız. Miña bu qadär küp kiräkmi, sezneñ rotadan biş keşe citä. Böten batalonnan yegerme keşe kiräk. İptäşlär, tagın ber märtäbä uylap, isäpläp karagız. Kire uylagan keşe bu saftan häzer ük çıksın, beräüne dä kurkak dip atamıym. Ägär dä uñaysızlangan keşe bulsa, al belän, art belän, teläsä yan belän çıgarga mömkin – bernindi dä ustav normaların taläp itmim.

Läkin urınınnan kuzgaluçı kürenmäde. Komandir uñ kulın seltäp kuydı häm kölep cibärde. Sugışçılar da köleşep, ayakların kuzgatkalap aldılar. Aradan berse:

- Bez barıbız da bergä barabız, iptäş ölkän leytenant! - dide.

Başkalar da anı kuätlädelär. Ölkän leytenant:

- Barıgızga da röhsät itä almıym: rota yäşärgä, üzeneñ burıçların ütäüne dävam itärgä tiyeş, - dide. - Kemneñ balaları bar? Öç häm öçtän artık balası bulgan iptäşlär kulların kütärsen!

Arada biş-altı balalı irlär buluga karamastan, beräü dä kulın kütärmäde.

- Barıgız da öylänmägän yäp-yäş yegetlär bulıp çıktıgız äle sez, - dide komandir. - Bolay bulgaç, aradan biş keşene saylap alırga minem üzemä röhsät itegez.

Häm ul, ayırım sugışçılarga häm keçe komandirlarga barmagı belän kürsätep:

- Menä sez çıgıgız! Sez! Sez... Sez, - dip kabatlarga kereşte.

Şturmga barırga tiyeşle biş keşe ber kırıyga çıgıp tezelde. Salih bu biş keşe arasına kermiçä kaldı. Häm ul, citdi ber tavış belän:

- İptäş ölkän leytenant! Miña kalırga hiç tä yaramıy: mine dä bu iptäşlär isäbenä kertep sanagız, - dide. Ä üze, röhsät birelüne dä kötmiçä, älege biş sugışçıga taba atlıy uk başladı. Ölkän leytenant isä Salihnıñ bu eşenä kulın seltäp kuyu belän genä kanäğatlände. Anıñ yomşap kitüen kürep, Salih artınnan tagın ike sugışçı iyärde.

İsemlekkä yazıluçılarga yal itärgä häm äzerlänep torırga kuşıp, ölkän leytenant başka rotalarga kitte. Äzerlänü öçen ike säğatkä yakın vakıt bar ide. Şuşı aradan faydalanıp, Salih hat yazarga utırdı.

*

Söyekle kızım!

Sin üzeñ monda tügel, läkin sin härvakıt, här minut minem belän. Siña bulgan kaynar yakınlıgım, atalık hislärem minem yörägemne tutıralar. Tugan köneñdä siña üzemneñ sagınıçlı sälamnäremne cibärep, sälamät yäşäveñne, zur häm akıllı bulıp üsüeñne teläp kalam.

Kaderle Lyutsiyäm!

Minem bu matur teläklärem süzdä, menä bu hatka yazılgan häreflärdä genä tügel. Min sine yaratuımnıñ çın yöräktän buluın kabahät doşmanga karşı köräş belän dä kürsätäm.

Siña ike yäş tulgan könne tagın da nıgrak istä kaldıru öçen min, üzem teläp, doşmannı şturmga alırga baruçılar otryadına yazıldım. Bezneñ öskä zur gına burıç yöklänä. Bez pıçrak faşistlarnı ilebezneñ ber biyeklegennän alıp ırgıtırga yäki şul urında turaklap, barın da üterep beterergä tiyeşbez.

Bu burıçnı çın namus belän ütäp çıga aluıma ışanam.

Könnär häm aylar ütär. Yıllar ütär. Sez, irekle tugan ilebezneñ balaları, bähetle bulıp, azat ilebezneñ güzäl çäçäkläre bulıp üsärsez. Kızım! Ägär dä bu avır köräş könnärendä ülep kalsam, minem bu hatımnı saklap totarsıñ häm kat-kat ukırsıñ. Zuraygaç, menä bit minem ätiyem nindi bulgan, dip iseñä alırsıñ.

Kaynar sälamnär belän, ätiyeñ Salih.

*

Leytenant Zayko keçeräk kenä kayın töbenä kilep bastı da, sul kulın başı östendä bolgap cibärde:

- İptäşlär! Barıgız da minem yanga!

Doşmannıñ köçe, kayda, niçek häm närsälär urnaşuı turında soraular birep, sugışçılar leytenantnı çornap aldı. Läkin ul ber sorauga da cavap birmäde. Üze uylap, tärtipkä salıp kilgän fiker agışın bozmas öçen, başkalarnıñ tınıçlanuın kötte. Kıska, läkin taza gäüdäle, yagımlı sorgılt küzle komissar da leytenant yanında, annan az gına arttarak basıp tora ide. Leytenant «P» biyeklegenä taba kulı belän kürsätä-kürsätä, söylärgä kereşte:

- Bez öç gruppaga bülenäbez: berençe gruppa minem belän, ikençe gruppa komissar belän, öçençe gruppa sercant Garipov Salih belän baraçak. Berençe häm ikençe gruppalar, sopkanıñ sul yagınnan anıñ artkı öleşenä, nemetslarnıñ tılına höcüm itälär. Öçençe gruppanıñ aldına kuyılgan burıç ta ciñel tügel. Läkin bez sercant Garipovka ışanabız. Ul bezdä härvakıt yahşı yak belän tanılıp kilde.

Üzeneñ gruppa başlıgı itep kuyıluı şatlıgınnan Salih leytenant Zaykonıñ soñgı süzlären işetmägän dä tösle buldı. Salih: «Bu ışanıçnı tulısı belän aklarga kiräk» - dip küñelenä berketep kuydı.

Komandirnıñ añar töbäp äytelgän süzläre Salihnıñ uyların bülde. Komandir:

- İptäş Garipov! Östegezgä töşkän burıçnı tulısınça ütäp çıga alırsız dip ışanabız, - dide.

Salih bik tiz genä:

- Älbättä, iptäş leytenant! - dide.

Salih, komandirlar häm komissarlar kiñäşmäsennän ayırım ber därt, üz köçenä häm iptäşlärenä tagın da nıgrak ışanu belän tulıp çıktı. Zur däräcädäge komandir häm komissarlar añar üzläre belän tigez däräcädäge keşe kebek karap, anıñ belän çın küñeldän söyläştelär. Citmäsä tagın añardan kiñäşlär dä soraştırgalap kuygalıylar ide. Ä çınlıkta isä, alar üzläre Salihka bik küp faydalı kiñäşlär birdelär.

Salih zemlyankadan çıkkan vakıtta tön gayät karañgılangan ide. Läkin küzlär karañgıga iyäläşkänne kötep torırga hiç tä vakıt yuk. Ul, tar gına tranşeyanıñ yüeş stenalarına bärelgäläp häm anı kulları belän kapşap, alga taba baruında dävam itte. Kinät kenä havaga, bik-bik yugarıga, ap-ak ut sızılıp kütärelde. Bu – nemetslarnıñ raketaları ide. Anıñ yaktısı «P» häm «K» biyekleklärenä, alar yanındagı uysulıklarga, mina häm snaryad kazılmalarına, yözläre belän cirgä kaplanıp töşkän üle gäüdälärgä töşä ide.

Salih üzeneñ sugışçıları yanına barıp citkän vakıtta, bik kileşle häm cıynak, gayät pöhtä itep kiyengän leytenant Filippov Salihnıñ artınnan kilep citte. Ul, Salihnıñ mondıy eşlärdä hiçber törle täcribäse bulmaunı isäpkä alıp bulsa kiräk, haman anıñ tiräsendä çualdı, añar törle kiñäşlär birde, anıñ alda torgan burıçlarnı sugışçılarına söyläp, añlatıp birüen tıñlap tordı. Annan soñ Salihnı tagın üz yanına çakırıp aldı, läkin anıñ öçen genä tügel, barlık sugışçılarga da işetelerlek itep:

- Sez nemçuranıñ pulemettan özleksez räveştä atıp toruına iğtibar itmägez. Alar bernärsä dä kürmägän kileş atalar, - dide. Ul, sulga borılıp, tıñlauçılarnıñ iğtibarın ambrazuraga caylap kuyılgan pulemetına yünältte häm süzen dävam itte: - Sez häräkät itkän vakıtta min atmam. Bu, berençedän, yalgışlık belän sezgä tiderü kurkınıçınnan saklanu öçen kiräk bulsa, ikençedän, doşmannı aldau öçen kiräk. Ä menä häzer – sez barıgız da utırıgız, başıgız doşmanga kürenerlek bulmasın – min tegelärgä atıp karıym.

Ul kul pulemetınnan berniçä oçered birep aldı. Moñar cavap itep, doşman yagında aktivlık köçäyde: öste-östenä raketalar cibärä başladılar; kul häm stanoklı pulemetlardan tagın da köçleräk räveştä atarga kereştelär. Leytenant Filippov käyefle yılmaep kuydı. Şul çagında leytenant Zaykonıñ:

- Alga, iptäşlär! - digän çakıruı işetelde. Salih, ayak astındagı pıçrakka bata-bata, alga uk barıp çıktı. Saper Kuritsın belän urınbasarı Mihaylovka şulay uk alga çıgarga kuşıp, alarnı üz yanına çakırdı. Salih, üze komandirlar kiñäşmäsenä kitkän vakıtta, häräkät itü yulların tagın da yahşırak öyränü eşen Mihaylov belän Kuritsınga yökläp kitkän ide. Şunlıktan ul:

- Äydägez, yegetlär. Yaktı çakta küzätep, bilgeläp kuygan yul belän alıp barıgız. İptäş Kuritsın, sez ayak astın tagın da centekläbräk tikşeregez: minalı urınnarga oçrap kuymıyk, - dide.

Nemetslar yagınnan tagın raketa kütärelde. Tranşeya östenä pulemet pulyaları yava başladı. Salih:

- Utırıgız, tizräk, - dip boyırdı. Ä inde berniçä minuttan soñ, doşman pulemetı tuktagaç: - Äydägez, minem arttan! Tiz häm sak häräkät itegez, - dide. Üze, iñ berençe bulıp, tranşeya östenä sikerep çıktı. Anıñ artınnan, uyınçık tup şikelle tägäräp, saper Kuritsın da omtıldı. Häm ul, komandirnıñ şinel itägennän tartıp:

- İptäş sercant! Tuktagız, min aldanrak barırga tiyeş, - dip pışıldadı.

- Şulay kiräk, äydä ikebez bergä barabız, - dip kuanıp däşte Salih.

Menä alar kuaklıknı da üttelär. Doşman tranşeyaları häm blindaclarınnan ille-altmış metrdagı kalku urınga cittelär.

- Yatarga, şuışıp barırga! - dide Salih. Anıñ bu boyırıgı, ber-berenä pışıldau yulı belän, iñ arttagı sugışçıga qadär barıp citte. Alar citen basuı buylap şuışıp bara başladılar. Salih, borınına börkelep kergän avır islärgä karap, citen sabakları östenä nindider may sibelgän ikänlegen sizde. Näq şul vakıt aña kemnärneñder yat teldä söyläşüläre işetelde. Cähät kenä borılıp karau belän ul üzlärennän yegerme biş-utız metrlar yıraklıkta ozın gına kara külägä basıp toruın kürde. Bu – nemetslarnıñ raketa cibärep toruçısı ide. Häm ul, üzenä yakınlaşıp kilgän kızılarmeetslar turında sizenep bulsa kiräk, sulga borılıp berniçä adım atladı da, närsäder kıçkırdı, aşıga-aşıga nider äytte. Salih anıñ tavışın işetä, süzneñ närsä turında baruın da berkadär çamalıy, läkin ul anı tulısınça añlamıy ide. Raketa cibärep toruçı nemetsnıñ häbär itüennän soñ yakındagı tranşeyadan distädän artık külägä, kara häm ozın külägälär kütärelde.

Üle gäüdälär öyeme yanında, alardan uñ yaktarak, keçkenä genä ber çokır, mina kazılması bar ide. Salih, raketa yaktısı betep torgan berniçä sekundtan faydalanıp, änä şul kazılmaga töşep yattı. Saper Kuritsın isä, ayak oçı yagınnan Salihnı uzıp, anıñ uñ yak kırıyına sıyındı. Alar yanına Mihaylov ta kilep töşte.

Tagın raketa kabındı, yañadan sünde häm tagın yandı... Şul uk minutta citen sabaklarına ut kabındı häm yalkın kızılarmeetslar yatkan çokırga taba yabırılıp kilä başladı.

Saper, Salihnıñ kolagına pışıldap:

- İnde nişlibez, iptäş komandir? - dip soradı. Salih isä, yarım şayarıp:

- Häzergä äle bernärsä dä eşlämibez, tik yatuıñnı gına bel. Monda üle gäüdälär küp bit. Alar bezne şular belän butıylar häzer. Küräseñme, häzer inde raketanı da sirägräk cibärä başladılar. Änä tege soñınnan kilgännäre raketaçıdan kölälär: sin, dilär, ülgän soldatlarnı terelgännär dip uylagansıñ, dilär, - dip cavap kaytardı.

Salih anıñ belän şayarıp söyläşä ide. Läkin bu süzlärneñ yegetkä uñay yogıntı yasauların kürep, ul üzeneñ şayaruın beldermäde.

Mihaylov däşmi-tınmıy gına yatsa da, eçennän bik küpne kiçerde. Ul üzläreneñ tönge höcümnären hiç tä bolay itep küz aldına kitermägän ide. Anıñ uyınça, nemetslar yoklap yatarlar yäki eçep-iserep utırırlar, ä alar inde, iskärtmästän genä kilep, nemetslar östenä granatalar ırgıtırlar häm barısın da kırıp betererlär. Alarnı batır sugışçılar dip atarlar, ordennar belän büläklärlär, öylärenä maktau hatları yazarlar kebek toyılgan ide aña.

Läkin häzer anıñ küzläre alarnıñ öslärenä ük kilgän kızu yalkınnarga, ber törkem ozın häm kara külägälärgä kurkınıp karıylar. Añar, nemetslar alarnıñ şunda, yakında gına yatkannarın belep toralar, läkin alarnıñ ut eçendä yanularına karap käyeflänü öçen genä alar östenä pulya häm mina yañgırı cibärmilär şikelle bulıp toyıldı.

Näq şul vakıt Salih añardan:

- Ya, nişlibez? - dip soradı.

Mihaylov, bik nık kaltıranıp, teşläre arasınnan gına:

- Plenga birelik. Yuksa bez barıbız da yanıp ülärbez yäki nemets pulyalarınnan kırılıp betärbez, - dip pışıldadı.

Salih keşelär arasında kurkak häm cirängeç cannarnıñ buluın belsä dä, andıy keşelärneñ berse üze yanında uk yörider dip hiç tä uylamıy ide. Anıñ täne buyınça nindider salkın kırmıskalar yögerde. Läkin ul hiçber törle kabalanu yäki kauşau-fälän kürsätmäde. Mihaylovnıñ küzlärenä turı gına karap häm teşlären kısıp:

- Eh-h, s-s-in! – dide. Annan soñ, süzne beraz şayaruga borganday itep: - Akıldan şaşa başladıñmı ällä? Nemetslarnı yakınnan kürgäç tä, buınnarıñ buşap kittelär, ahrısı, - dip östäde.

Salih, yandırgıç sıyıkça tutırılgan butılkanı beraz çitkäräk kuyıp, sul yak kırıyında yatkan mıltıgın ala başladı. Monı kürep Mihaylov siskänep kitte. Kükräge belän mıltıknıñ östenä yattı. Salih mıltıgın tartkalap karasa da, çokırnıñ näq eçendä häm bik uñaysız häldä yatuı säbäple, anı tiz genä suırıp çıgara almadı. Häm ul, sizelerlek räveştä katı itep, sul tersäge belän Mihaylovnıñ böyerenä törtte. Mihaylov, üze dä sizep ölgermästän, az gına kuzgalıp kuydı. Şul arada Salih mıltıgın suırıp aldı.

- Barıgız da mıltıklarıgıznı äzer totıgız! – dip boyırdı Salih. citen sabakları köçle häm çıtırdap yanalar ide. Salihnıñ häm anıñ yakındagılarnıñ bitlärenä yalkın kızuı bärelä başladı. Salih, bilendäge timer körägen alıp, yabırılıp kilgän ut östenä kom sibärgä teläde. Mihaylov, Salihnıñ timer körägen uñ tersäge belän basıp yata ide. Salih:

- Al, kütär kulıñnı! – dide.

Mihaylov monı bötenläy başkaça añladı. Sul kulın yugarı kütärde häm urınınnan uk tora başladı. Salih, az gına kuzgala töşep, anıñ kütärelgän kulın kagıp töşerde:

- Kımşanası bulma! İñ elek sine dömekteräçäkbez.

Salihnıñ başında törle borçulı uylar kuzgaldı.

- Berençe ike gruppadan da signal yuk içmasam. Töptänräk uylap eş itkändä, alay itärgä yaramıy ide...

Çokırga yakınlaşu belän yalkın sürelä başladı. Häzer inde, havaga raketa kütärelmägän minutlarda, Salihnı häm anıñ iptäşlären tönge karañgılık üz kanatı astında yäşerep tora ala ide.

Menä şul vakıt Salih kisken itep boyırık birde. Bu, böten hällärneñ uñışlı yäki uñışsız çıguı üzenä bäylängän ikänen tagın ber märtäbä añlau näticäsendä kilep tugan boyırık ide. Ul:

- Uñga borılıp artka çigärgä dä, kuaklıklar arasında ber urınga tuplanırga! – dide.

Sugışçılar, birelgän boyırık buyınça, raketa utları sünep torgan aradan faydalanıp, kuaklıkka taba şuışa başladılar. Läkin Kuritsınga bu boyırık hiç tä oşamadı. Ul, kaynar sulışın Salihnıñ kolak eçenä ük örep:

- Nişläp? Ni öçen artka çigenäbez, iptäş komandir? - dip soradı.

Salih isä, änä tege çüpne çıgarıp ırgıtırga kiräk bit inde, digän şikelleräk ber karaş belän, Mihaylovka taba ımlap kürsätte.

«Çigenü» süze Mihaylovnıñ kolagına yahşı uk yagımlı işetelde. Añarda, menä inde barısı da ütte, häzer inde yäşärmen, digän şikelleräk ber toygı tudı. Läkin bu toygı anı ozak şatlandıra almadı. Şul uk ike-öç sekundnıñ eçendä dip äyterlek, anıñ yörägen ärnü, üze dä añlap citkermägän ükenü çornap aldı. Salihnıñ mıltıgı üzenä töbälüne kürgännän soñ Mihaylovnıñ küzlärenä kaynar yäş, hurlanu yäşläre kilep tıgıldı. Häm ul, barısın da ciñel, häylä belän genä ütkärep cibärergä uylap, yalınu tonı belän:

- Sez närsä, iptäş komandir? Min sezgä naçar süz äytmädem. Bolay ozak yatkaç, nemetslar bezne plenga eläkterep kuyarlar yäki yanıp ülärbez, dip kenä äyttem bit min, - dide.

Salih belän Kuritsınnıñ mıltıgı, ikese ike yaktan, Mihaylovnıñ kükrägenä ük barıp teräldelär.

- Satulaşma! Kuaklıkka taba ürmäläveñne genä bel!

Pulemet pulyalarınıñ özleksez kiseşkän urının alar tiz genä ütep, kuaklıklarga barıp cittelär. Kuaklıklar arasına barıp kergäç tä Salih Mihaylovnıñ mıltıgınnan eläkterep aldı:

- Koralıñnı tapşır! Kalgannarı turında soñınnan söyläşerbez, - dide. Annan soñ, karşısında basıp torgan yäş yegetkä:

- İptäş Sukalov, sez anı üzebeznekelärgä iltep tapşırıgız! - dip boyırdı. Sukalov üzeneñ iptäşläre belän bergä sugış kırında kalırga teläven beldermäkçe ide, Salih anı tıñlap ta tormadı. Üze belän kalgan sugışçılarına borılıp:

- Minem urınbasarım Kuritsın bulır. Vakıt bik az kaldı. Äydägez, iptäşlär, kittek! - dide.

Komandirnıñ kiskenlege sugışçılarga yahşı täesir itte. Alarnıñ baştagı, üz teläkläre belän yazılgan minutlarındagı, kütärenke därtläre yañadan kayttı.

Kuritsın, doşman östenä ut bulıp ırgılu minutınıñ kilep citüenä şatlanıp, yugarı his belän:

- İptäş komandir! Karagız äle, kızıl raketa! - dip häbär itte.

Doşman tarafınnan özleksez cibärelep torgan ak raketalar arasında kinät kızıl raketanıñ, sovet raketasınıñ yäşnäp ütüe sugışçılarnıñ barısı öçen dä küñelle, yöräkne aşkındırıp cibärä torgan küreneş buldı. Bu, iñ kimendä, berençe häm ikençe gruppalarnıñ bilgelängän urınga uñışlı räveştä barıp citüläre, doşman östenä taşlanırga äzer buluları turında äytä ide.

Salih, kuaklık töbendä yatkan cirennän sikerep torıp:

- İptäşlär, Vatan öçen, alga! - dide. Häm berençe başlap üze doşman dzotına taba yögerde. Dzot işegenä yandırgıç sıyıkça tutırılgan butılkalarnı ber-ber artlı ırgıttı; anda köçle yangın kütärelde. Näq şul vakıt Salihnıñ kolaklarına doşman pulemetı urnaşkan yakta da köçle şartlau buluı işetelde. Häm ul: «Molodets, Kuritsın, bik urınlı, bik vakıtlı ütädeñ üz burıçıñnı» - dip uyladı.

Dörläp yangan dzot işegen eçke yaktan tibep, açıp cibärdelär. Salih, yartı sekundka da kiçekmiçä, dzotnıñ eçenä ber-ber artlı ike granata cibärde. Annan soñ, üz yanındagı pulemetçılarga borılıp:

- Häzer ük tranşeyaga töşep urnaşırga! – dide.

Dzot eçennän öç nemets çıktı. Alar töten tulgan küzlären ugalap mataşkan arada, Salih, tup-turı tözäp atıp, ikesen cirgä kaplandırdı. Öçençese, dzot kırıyındagı agaç öyemnärenä ışıklanıp, Salihka atu öçen cıyınıp kına betkän ide, kaydandır avtomattan atıp cibärdelär. Älege faşist, baskan urınınnan az gına kütärelä töşep, yanı belän cirgä audı. Salih, gacäpsenep, artına äylänep karadı. Anda, balalarça berkatlılık belän yılmaep, Sukalov basıp tora ide. Salih añar rähmät äytergä dä ölgermäde, ul uñga taba kulın suzıp:

- İptäş komandir! Änä tegendä tagın bik küp nemets cıyılgan. Küräsezme, monda taba kilä başladılar, - dide.

- Pulemetnıñ häle niçek?

- Pulemet äzer! Läkin alar bik küp kürenälär.

- Kürensälär ni. Bez üz cirebezdä basıp torabız äle.

Doşman haman yakınlaşa bara ide. Salih: «Höcümneñ berençe granataları kızım Lyutsiyäneñ irke häm bähete öçen!» dip uyladı. Tranşeyadan başın çıgarıp häm köçleräk ırgıtu öçen az gına kütärelä töşep, uñ kulın yugarı suzdı da, doşmannar östenä granata ırgıttı. Anısı artınnan uk ikençesen... öçençesen.

Salihnıñ uñ yagınnan pulemet, sul yagınnan Sukalovnıñ avtomatı eşli başladı. Läkin doşman soldatları haman östälä tordı. Üzläreneñ ülek gäüdälären taptap, alar haman alga omtıldılar. Tranşeya tiräsendä doşman minaları şartlıy başladı. Salihnıñ belägenä häm cilkäsenä çuyın kitekläre tide; berniçä çuyın kitege kaskasın tırnap ütte häm mañgayın yaraladı. Ul tranşeya töbenä, pıçrakka audı.

Ozak ta ütmäde, Salih yarım töş tösleräk itep, «Ura, iptäşlär, alga!» - digän süzlärne işetkändäy buldı. Häm ul: «Yahşı! Bişençe batalon yärdämgä kilep ölgerde, bolay bulgaç, eşlär peşä», - dip yatkan cirennän sızlanu aralaş kuanıp yattı.

...Kır gospitalenä alıp bargan vakıtlarında anıñ küzläre, iskärtmästän genä, könçıgışka taba tekälde. Kük yözen sızılıp kına kütärelgän matur tañ yaktılıgı kaplap kilä ide. Kaydadır menä şunda, kuaklıklar arasında gına, sandugaçlar sayravı işetelde. Yöräkkä ütep, telgäläp kerä torgan yagımlı tavışları belän, berniçä urında kükelär kıçkırdı. Anda, keşelär öçen yäşäü nurların sibüçe koyaş çıga torgan yakta, anıñ tugan ile, yäşlek istälekläre, tormış-könküreş maturlıkları, söyekle kızı – Lyutsiyäse bar.

Frontta artık üzgäreşlär yuk

Kuyın däftärennän, 1942

Tınlık. Läkin şomlı häm ışanıçsız tınlık, härber sekund sayın aldavı, meñnärçä keşeneñ gomeren hälaqät astına kuyuı mömkin bulgan tınlık ide bu. Doşmannıñ tik yatmavın, agaçlar häm kuaklar arasında anıñ nilärder eşläven, çokırlar eçendä bezgä karşı närsälärder äzerläven niçekter küñel sizä. Barın da yazmış karamagına tapşırıp, küp mäsälälärne häl itü mömkin bulgan qaderle säğat häm minutlarnı yukka äräm ütkärergä hiç tä yaramıy ide. Doşmannıñ uyın belergä, anıñ töp köçe kaydan bezgä taba yünälgän buluın bilgelärgä häm anı änä şul töştä – urınınnan kuzgalu belän ük yuk itep, tämam cimerep taşlarlık itep karşılarga kiräk ide.

Front istälekläre, 1966

Niçekter şulay bulıp kitte: mine, rasçet komandirı bularak, divizion ofitserları belän berrättän algı sızıktagı küzätü punktına decurga yörtä başladılar. Bezneñ 135 nçe ayırım minomet divizionı algı sızıktan ike kilometr arttarak tora ide. Şulay ber könne min tönge decurdan soñ üzemneñ otdeleniyegä kayttım. İrtänge çıktan avırayıp iyelgän agaç botakların, aklandagı ülännärne yırıp kilä torgaç, ayak-ös kiyemnärem lıçma su buldı. Sakçı yegettän başka barlık iptäşlärem dä tau ışıgındagı kuışta yoklıylar ide äle, ä kiçtän çäy kaynatıp eçkän uçaknıñ tötene haman pıskıp yata ide. Min, utlı kümer östenä beraz çıbık-çabık saldım da, çolgau häm obmotkalarımnı kipterä başladım. İrtänge toman bik kuyı, tirä-äylänä ap-ak töten eçendä kebek ide. Läkin doşman, küräseñ, toman eçennän tötenne ayırıp kürä algan. Kinät yakında gına, uñ yagımdagı kiñ batkakta, snaryadlar töşep yarıla başladı. Läkin batkak snaryad vatıklarına artık çitkä sikerergä irek birmi: alar belän bergä kuşılıp üze dä öskä kütärelä dä, tagın aska töşep kitep, korıç kiteklären töpkä yotıp cibärä... Mägär, ni bulsa da buldı, şuşı vakıttagı kebek, şundıy uk däräcädä min başka berkayçan da kauşamaganmındır. Aynıp kitsäm, ber kulımda çolgau, ikençesendä obmotka, kultık astımda botinka... Şul hälemdä min, decur soldatnıñ kıçkırganın da işetmiçä, kuış belän uçak arasında yögergäläp yörgänmen. İptäşlärem inde ut noktasında, minomet urnaşkan okopta yatalar ide...

Bu turıda min häzer dä äle uylap-uylap kuyam. Nik min şulkadär kauşadım? Barınnan da elek, ut yañartıp üzemneñ yalgış eşlävemne bik tiz añladım, iptäşlärem aldında hurlanu, ğarlänü toygıları mine kinät çolgap aldı bulsa kiräk...

Şul uk könne bezneñ ut noktaları östennän doşmannıñ razvedka samoletı oçıp uzdı. Divizion komandirı belän vzvod komandirı, kayadır kitep, ozak kına yugalıp tordılar. Alar kaytkaç vzvod komandirı leytenant İvanov citäkçelegendä unike keşe yaña urında ut noktaları äzerlärgä kittek.

Töne buyı okoplar kazıp arıgaç, tañ aldınnan tau bitendäge çiksez matur çäçäklärgä karap soklanıp utırabız. Şulvakıt miña abalap-abalap et örgän tavış işetelde. Bu – yılga aryagınnan, doşman kulındagı avıldan işetelgän tavış ide. Miña ul tınıç vakıtnı, avılda yäşägän çaklarnı häterlätte. Üzem dä sizmi kaldım, küñelem nık yomşap, küzläremnän ike börtek yäş tägäräp töşte.

Tönlä yal itmäü genä citmägän, köne buyı tagın tirläp-peşep cir kazıdık. Kiçkä bezneñ ut noktaları äzerlänep citä yazdı. Kalgan öleşen başkalar beterä torırga, ike soldat belän min kaytıp divizion komandirına otçet birergä tiyeş idek.

Bez kaytkanda iptäşlär yulga çıgarga äzer ide inde. Minometlar, başka kiräk-yaraklar töyälgän briçkalarnı salmak kına söyräp, atlar kuzgalıp ta kitte. Şulay bez yaña urınga, doşmanga yakınrak kilep urnaştık.

Kalgan-poskan äyberlärne alıp kilergä dip ikençe könne iske urınga bargan iptäşlär häyran kalıp kilde: faşistlar ul urınnı snaryad häm minalar belän tetkäläp, cirneñ astın öskä äyländergännär... Bezneñ ut noktaların doşmannıñ belep aluı küp törle säbäplärgä bäylängän ide bulsa kiräk: komandirlar bu uñaydan miña hiçber süz äytmäde. Doşmannıñ näq tanau astına barıp yatıp, anıñ östenä taşlanu minutlarına äzerlek çaraların kürü dä kiräk bulgan ikän (monısın bez soñrak beldek).

Berniçä könnän minem küñelemne kütärep cibärgän, bezgä zur şatlıklar kitergän eş eşlände. Ul tönne min iñ algı küzätü punktında decur idem. Tañ yakınlaşıp kilgän vakıtlarda doşman yagında yaña häräkätlär başlanuın sizep kaldım. Bu şikle häräkätlärneñ kayda ikänen, niçek başlanuın divizion komandirına belderdem (näq şul vakıtta kapitan üze postlarnı tikşerep yöri ide). «Doşman tanklar köçen tuplıy bugay», - didem min. Komandir şunda uk binokldän karap üze küzätä başladı. Planşettan käğaz çıgarıp, närsälärder yazgalap-sızgalap aldı.

- Molodets, ölkän sercant! – dip, cilkämnän kagıp kuydı.

Tönge decurdan soñ min susız yılga yarına kazıp, mükäläp kenä kerep yatarlık itep eşlängän zemlyankada yal itep yata idem. İptäşlärem mine trevoga buyınça uyattılar.

Ut noktaların äzerli başladık. Berençe nomerdagı sercant minometnıñ töbäü priborın rätli, ikençe nomer aña bulışa, başka soldatlar minalarnı yakınaytalar, tiz genä alu öçen caylap urnaştıralar. Min üzemä küzätü öçen ber kuak töben sayladım...

- Ut!..

Ber säğat çaması kızu eş bardı. Bu operatsiyädä bezneñ divizionnan ike vzvod katnaştı. Annan tış tupçılar, pehotanıñ pulemetçıları da katnaşkan ikän. Ä menä ber vakıt, simertelgän zur duñgızlar kebek selkengäläp, «katyuşa» snaryadları bezneñ östän genä güeldäp ütä, faşistlar östenä barıp töşä, alarnı yandıra häm köyderä başladı... Şul vakıttagı bezneñ soldatlarnıñ därtlänüläre, can tirgä töşep, aru-talunı belmiçä, yögerä-yögerä eşläüläre äle bulsa küz aldımda.

Min isä ul könne ikelätä kuandım. Şuşındıy şau-şulı, canlı häm därtle eşlärdä minem dä üz öleşem, hezmätem barlıgın belü miña ayıruça ber gorurlık, eçke dulkınlanu birä ide.

Ul könne doşmannıñ äzerlängän höcüme cimerelgän, bik küp tankları yaña gına kilep kunaklagan cirlärendä ük yandırılgan, yözlärçä soldatı kırıp taşlangan.

Bu – bezneñ gazeta bitlärendä: «Tönyak-könbatış frontta artık üzgäreşlär yuk», - dip belderelä torgan «tınıç» könnärneñ berse ide.

Kisken borılış

Front istälekläre

1942 yılnıñ avgust ahırları ide. Mine berkönne kiç politidarägä çakırttılar. «Nigä ikän? Eşemdä berär ğayep taptılarmı? Ällä, kiresençä, tagın da cavaplırak eş birmäkçelärme? Bälki, razvedka-fälängä cibärälärder?..» Bolarnıñ bersen dä min belmi idem. Läkin şunısın yahşı beläm: sugışta keşeneñ yazmışı ber mizgel eçendä kapma-karşıga üzgärergä mömkin.

Min, povardan kontsentrat käğazläre alıp, şulardan däftärlär tegä idem dä, kürgän-işetkännäremne yazıp bara idem. Bu däftärlär minem iñ qaderle mölkätem bulganlıktan, alarnı iptäşläremä tapşırdım da, minem belän ber-ber häl bulsa ğailämä saluların ütenep, yulga çıktım.

Hiç tä yörgän, kürgän yulım tügel ide. Yul digännäre dä, älege kem äytmeşli, yul dimäsäñ hätere kalırlık kına ber närsä ide inde. Kuyı urman eçennän barırga. Alanlık-tallıklar da bar. Törle yaklarga taralıp, çäbälänep betkän arba, maşinalar eze. Öyrätep cibärüläre buyınça koyaş bayışı yagın sul çikämdä totıp, ülän häm agaçları nıgrak taptalgan, talları nıgrak izelgän zurrak sukmaktan taypılmaska tırışıp baram. Anıñ zurrak sukmak ikäne maşinalar kübräk batkan urınnarda açıgrak kürenä, şuña kürä dä, nindider şoferlar iza çikkän bu urınnar mine kuandırıp cibärälär ide. Citmäsä, koyıp yañgır yava. Salkın. Karañgı töşä başladı. Ara-tirä oçragan soldatlar yäki ofitserlar töp yünäleşne kürsätep kitälär. Su kiçep, batkak yarıp, haman alga baram...

Öşep, kaltıranıp, teşläremne teşkä sugıp, politidarägä barıp kerdem. Anda mine ber tatar mayorı belän tanıştırdılar. Ul şaktıy ölkän yäşlärdäge, yomşak-yagımlı gına söyläşä torgan keşe bulıp çıktı. Aña «Vatan öçen» isemle front gazetasına kadrlar tuplau burıçı yöklängän ikän. Miña ul şuşı gazetada eşlärgä täqdim yasadı... Mondıy täqdimne min hiç tä kötmädem häm närsä dip cavap birergä dä äzer tügel idem. Min bit inde frontta üz urınımnı tapkan häm Vatan aldındagı burıçımnı yahşı gına üti idem bugay. Mayor, minem bu uylarımnı sizgändäy, gazetanıñ sugışçılar öçen ähämiyäte, anıñ doşman belän köräştäge role turında söyläp kitte... Nihayät, min riza buldım. Läkin: «Döres eşlädemme?» – digän uy mine äle ozak vakıtlar borçıp yörde.

Minem rizalıknı algaç, mayor mine üze urnaşkan zemlyankaga alıp kitte. Minem ös kiyemnärem lıçma su, tamagım aç ide – mondagı aşau vakıtınnan soñga kalıngan, çasttan da payık alıp kitmägän idem... Mayor abıy östemä üzeneñ korı şinelen yaptı, aska agaç yafrakları tüşälgän ide. Ul miña küptän tügel yazıp cibärgän hikäyämneñ «Vatan öçen» redaktsiyäsenä barıp kerüen, şunıñ buyınça leytenant Hatip Gosmanovnıñ mine korrektorlık hezmätenä täqdim itüen äytte. Minem eçkä cılı yögerde. Student yıllarım, sabaktaşım Hatip iskä töşte. «Hatip... Ul buldıra algan eş nigä minem kuldan kilmäskä tiyeş?» – dip uyladım min, rähät kenä yokıga kitä başlap...

İkençe könne divizionga kayttım, çast komandirı belän politruk komanda punktında närsäder turında kiñäşep utıralar ide. Läkin alar mine şunda uk kabul ittelär. Bargan ciremdä närsä bulganın, çast komandirınnan röhsät käğaze kiräklegen äytkäç, kapitannıñ yöze kara koyılıp, küzläre oçkınlanıp kitte. Ul kemgäder açulana ide. Häm ul, zemlyankanıñ cir idäne buylap tiz-tiz genä atlap kitep:

- Min keşelärne tärbiyälim, öyrätäm, çınıktıram, ä alar – çakırtalar da alalar, - dide.

Beraz tınlıktan soñ politruk sak-akrın gına tavış belän:

- Bu mäsälädä karışu yaramas. Urınına keşe cibärerlär, anı da şulay çınıktırırbız, - dide.

Komandir haman üz zarın söyläde:

- Minnän inde altınçı keşene alalar, ä beräüne dä cibärgännäre yuk äle. Bälki miña menä-menä ut-öyermä eçenä kerergä kiräk bulır...

Politruk ta üz fikeren raslarga tırıştı:

- Biredä milli kadrlar mäsäläse häl itelä, iptäş kapitan, - dide ul. – Ölkän sercant – yugarı belemle keşe. Ägär dä ul üz tugan teleneñ ostası ikän, dimäk, anda da zur häm kiräkle eşlär başkaraçak. Ä monda isä anıñ navodçigı rasçet komandirı bulıp kala ala.

Kapitan tınıçlana töşte. İptäşlärem belän saubullaşıp, äyberläremne alıp kilergä kuştı da kürşe bülmädän leytenant kıznı çakırıp, miña tiyeşle dokumentnı äzerlärgä boyırdı...

Töş vakıtlarında min inde tege mine ezläp algı sızıkka kilgän mayor karamagında idem.

Yandırıp kölgä äyländerelgän avıllar, yanıp-köyep betkän basular aşa, maşinadan maşinaga küçä-küçä bez redaktsiyä urnaşkan urınga taba kittek. Siksän kilometr çaması barırga kiräk ide.

Kiç. Koyaş bayır aldınnan tugan şäfäq kızıllıgı böten ofıknı örtep algan. Bez yartılaş cimerelep, yanıp betkän ber avılga yakınlaşabız. Avılga keçkenä yılganı çıgıp, yäm-yaşel ülän belän kaplangan ozın gına ür aşa kerelä. Min, maşinanıñ kuzovında ayagürä baskan häldä, sul yagıbızdan avılga taba kaytıp kilüçe sıyır häm sarık kötülärenä, ber yort aldında söyläşep toruçı kart-korılarga; avıl oçındagı koyıdan su alıp, itäklären cilferdätep baruçı hatınga, anıñ kıya yaulıgına, çuar alyapkıçına akıldan yazarday bulıp karıym. Häm uylıym: «Bu – tormış. Kayçan, niçek min bu tormıştan ayırıldım? Şuşı gadi, elek qaderen dä belep citkermägän yäşäü räveşenä kire äylänep kaytır öçen tagın nindi yullar ütärgä kiräk miña?»

Minem küzläremä ireksezdän kaynar yäş tıgıla. Küñelem yomşara, kerfeklärem çılana...

Şäräf dustım

Köçle sugış. Dönya şaulap tora,

Äyterseñ lä taşıy lavalar...

...Çırşılıkta dulap kaynap tora

Akkoş tösle näfis samovar!

Şäräf Mödärris, 1942

Front istälekläre

Redaktsiyä Valday şähäre yanındagı narat urmanı eçenä kertep kuyılgan timer yul sostavında urnaşıp, anda rus, tatar, üzbäk, kazah tellärendä front gazetaları çıga ide. Bezneñ «Vatan öçen» isemle tatar gazetasında: redaktor – mayor Gani Gıylmanov, ädäbi sotrudnik – leytenant Hatip Gosmanov, tärcemäçe – kapitan Gabdulla Ähmädiyev, korrektor bulıp min häm häref cıyuçı ike kız (Fedora belän Zäkiyä) eşli başladık.

Soñrak min rus telendä çıga torgan «Za Rodinu» gazetasında Mihail Svetlov, Sergey Mihalkov, Mihail Matusovskiy kebek şağıyrlär, «Pravda» gazetası buyınça miña bilgele curnalist Boris İzakov eşläven beldem. Üzemä tapşırılgan eşne min yaratıp, anıñ köçem citärlek, min başkara alırlık hezmät buluına kuanıp üti başladım. Mondagı keşelär dä üzläreneñ açık yözle, ber-bersenä yagımlı, keşelekle häm yärdämçel buluları belän miña berençe könnän ük bik oşadılar. Läkin alarnıñ ütä ıspay kiyenep yörüläre, citmäsä, buş vakıtlar tabıp, şaşka häm şahmat uynauları, patefon cırlatuları – bolar hämmäse dä minem açuımnı kiterä, minem alarga kıyırsıtıp karavımnı tudıra ide. Andıy çaklarda mine: «Bar keşe dä algı sızıkta bulıp betmi bit inde», - dip tınıçlandırırga tırışalar, kayvakıt minnän kölep tä alalar, küñel açarga dimlilär...

Tora-bara min bu hällärgä artık iğtibar itmi başladım, läkin üzem uynap yäki kino karap utıra almadım. Bälki, bolay itep min hiç tä döres eşlämägänmender, tik sugış yılları avırlıgın min niçekter şulay üzemçä artık borçılıp, härvakıt tıngısız häldä kiçerdem.

Min, böten energiyämne birep, redaktsiyä eşenä çumdım... Läkin minem tagın ber eşem, üzem belmägän, şulay da beläm dip uylap, nık ışangan eşem – yazıp azaplanuım bar ide. Ul eş minem böten köçemne, barlık yal häm küñel açu säğatläremne ala ide dä, bastırıp çıgarırlık närsälär gayät az, iskitkeç az bula ide.

Ä menä Şäräf Mödärrisneñ eşlävenä min, andıy keşene üz gomeremdä berençe kürgängäme, anıñ şundıy näticäle eşlävenä häyran kala idem.

Ul redaktsiyägä minnän soñrak kilde. Başta min aña yarım ironiyä belän genä karap yördem: yabık kına, bäläkäy genä, çäçen soldatça kırıp aldırgan. Köne buyı avıl uramnarında uynap arıgan, koyaşka yanıp-peşep betkän ber malay kebek kenä. Yänäse, anıñ bezgä ni hacäte bulır ikän, anı üzebezneñ Tönyak-Könbatış fronttan tabıp, redaktsiyägä kitertä alganı öçen Hatip nik kuana ikän? Şäräf turında min başta şulay uyladım.

Ä soñınnan bez bik duslaşıp kittek. Şulay bulmıyça mömkin dä tügel ide: kıska gına vakıt eçendä Şäräf bezneñ gazetanıñ totkası bulıp äverelde. Ul berär atnaga redaktsiyädän kitä dä, algı sızıkta bulıp, avır sugışlarda iskitkeç batırlıklar kürsätkän tatar yegetlären ezläp taba, alar turında bloknot-däftärlärenä yazıp alıp kayta. Kaytkan könne ük ul bezneñ korrektorlar vagonına kerä häm iñ elek mine koçaklap ala:

- No, sercant, sagındım üzeñne, - digän bula. - Ya, biredä nindi yañalıklar bar? Bu san äzerme äle? Materiallar kiräkmime?

Bilgele, yış kına materiallar citärlek bulmıy äle. Kaysı bitlärgä nindiräk harakterdagı material kiräk buluın belgäç, Şäräf nıklap kilep eşkä totına: kıska häbärlär, ozın-ozın oçerklar, yalkınlı şiğırlärne ber-ber artlı yaudıra başlıy. Yañadan ike-öç gazetalık material tuplanıp kitä. Minem uyımça, kayber materiallarnı ul yulda uk eşkärtep, hätta eşläp beterep kayta ide bulsa kiräk...

Ägär dä minem buşrak vakıt bulsa, aña da äle häzer genä gazetaga berär närsä yazıp ölgertergä kiräkmäsä, bez vagonnan çıgıp kitäbez dä, avıp yatkan agaç östenä utırıp yäki aklandagı huş isle çäçäklär arasında yörep, äñgämä korabız. Ul üzeneñ elekke oçerk geroyın oçrata almavın (çönki ul inde hälaq bulgan yäki yaralanıp gospitalğä eläkkän), yaña geroynı ezläp niçämä-niçä urınnarga citüen söyli. Kayvakıt balaçakta bulgan kızıklı vakıygalar iskä töşä. Mäsälän, kaz bäbkälären kötkän çakta, kızlar-malaylar cıyılıp, «kiyäü» belän «käläş» saylau häm «tuy» uzdıru uyının alar avılında da uynıy torgan bulgannar ikän. Yeget bulıp citkäç kızlar belän bulgan macaralarnı da iskä töşeräbez: alarnıñ kaysıları äybät, kaysıları ükeneçle bula...

Ä bervakıt Şäräf, şundıy söylänülärne kapıl özep:

- Beläseñme, Näfiq, min ber kız tabıp kayttım bit äle. Kıznıñ da äle nindiye – snayper! – dide.

Süz snayper kız Zäytünä Gabdelväliyeva turında bara ide. Şäräf anıñ turında soklanıp häm bik kanatlanıp, çın küñelennän kuanıp söyläde. Soñınnan ul Zäytünä turında küp yazdı... Min Şäräfneñ Zäytünä yanında berniçä märtäbä buluın häterlim. Ä berkönne, kıznıñ başka frontka küçerelüen işetep, ul bik küñelsezlänep kayttı...

Kayvakıt redaktsiyädä bez Şäräf belän yalgız gına kalabız – başkalar törle yakka komandirovkaga kitep betkän bulalar. Mondıy vakıtlarda Şäräf ayıruça eşkä çuma: gazetanı planlaştıra, baş mäqalä yaza, barlık oçerk häm häbärlärne äzerli. Başkomanduyuşiy prikazların tärcemä itkändä aña min dä bulışam: min rusçasın ukıp, ul tärcemäsen çagıştırıp bara, tagın häm tagın tözätep, anıklap, öter-fälännären kuyıp çıgabız. Mine kayvakıt öterlärne kübräk kuyuda ğayepläülärenä işarä yasap, şayartıp:

- Yäle, sercant, ötere azrak kuyılmaganmı? Menä bu tiräsendä tagın ber-ike öter kiräk tügelme soñ? – di ide Şäräf.

Eş kına şul urınga öter kuyarga kiräk bulıp ta çıga. Kiräkle öterne kuygaç, ber-berebezgä şayan süzlär äyteşep, rähätlänep köleşep alabız...

Menä bez Şäräf belän ikäüdän-ikäü genä kalıp eşlägän ber gazetanıñ baş mäqaläse:

Sugışta kıyu bul!

«Kurkınıçnı urında kötep torgançı, añar karşı baru yahşırak» - digän Suvorov.

Sugışçı! Häzer sin ataka öçen bulgan rubecda yatasıñ. Koralıñnı tagın ber kat tikşer. Komandirıñnıñ prikazı buyınça kıyu räveştä alga omtıl. Kuyılgan burıçnı ütäü öçen köçeñne dä, hätta tormışıñnı da kızganma. Üz artilleriyäbez snaryadlarınıñ şartlavı artınnan kalmıyça bar. Doşman utı astında yatma, bälki tiz genä alga ırgıl. Aldıngılarga karap tigezlän. Doşman tranşeyalarına kıyu räveştä bärep ker, ut häm granata belän doşmannı kır, ştık belän kada häm priklad belän kıyna. Kıyu häm täväkkäl sugışçınıñ doşmannı ciñüen, ä kurkak häm kıyusız keşeneñ doşman pulyasınnan yäki ştıgınnan hälaq buluın härvakıt iseñdä tot.

Siña doşman tranşeyasın alırga prikaz birelde. Siña nemetslar kulındagı avılnı alırga prikaz birelde. Bu sineñ komandirıñnıñ, sineñ Vatanıñnıñ, sineñ ğailäñneñ prikazı. Ber minutka da ikelänmäskä, ber minutka da kiçekmäskä! Sugışta prikaz – izge eş. Sin anı uylap tormıyça ütärgä, niçek kenä itep bulsa da, böten köçeñne birep ütärgä tiyeşseñ.

Sineñ alda yırtkıçka äverelgän doşman. Ul äle köçle. Läkin bezneñ köçlär kübräk, bez nemetsnı ciñä alabız. Ul Harkov häm Bryansk töbendä çigenä. Ul bezneñ ataka bulasın sizep kaltırana. Ul üzeneñ barlık cinayätläre öçen cavap birü säğate yakınlaşuın sizä.

Sin bezneñ ciñü könebezne, atañ häm anañ, hatınıñ häm balalarıñ tüzemsezlek belän kötkän könne tizlätä alasıñ...

Öter mäsäläse

Front istälekläre

Häref cıyuçı kızlar rizasızlık kürsätä, çınlap kilep ränci başladılar. Mäsälä redaktorga qadär barıp citkän. Berkönne ul, cıyu tsehına kerep, ozak kına bezneñ eş barışın küzätep tordı. Min grankalarnı tözätäm dä kızlarga biräm, tözätäm dä alarga kire kaytaram. Kızlar isä, ğadättägeçä, şaulaşalar, cäbersenälär. Annarı turıdan-turı redaktorga möräcäğat itep:

- Gıylmanov abıy, bu närsä inde? Barlık eşebezne dä ikeşär-öçär kabat eşlibez bit. Şulkadär öter kuyu bulamı?! – digän kebegräk süzlär äytelde.

Mäsälä öterdä genä tormasa da, kızlar yüri şuña basım yasıylar, mine mıskıllamakçı, hurlandırmakçı bulalar ide.

İptäş Gıylmanov, ğadätençä, ber kulı belän ör-yaña kitelen sıpırgalap kuydı, kaşın-tanavın cıyırdı, annan soñ:

- Da...a!.. – dide. – Bolay kızlarga bik kıyınga turı kilä. Niçek itärbez ikän? Sez niçek uylıysız, iptäş Yahudin?

Mäsäläneñ kinät bolay miña kilep sugıluına min aptırabrak kaldım. Kızlarnıñ yäşle küzlären, moñ-zarların kürep, tämam gaciz bulganlıktan, yuaş kına tavış belän:

- Ällä inde, min bit mondıy eştä berençe tapkır. Ä hatalarnı tözätmi kalırga min hiç tä buldıra almıym, - didem.

- Älbättä, tözätergä tiyeşsez. Biredä min sezne ğayepläp äytmim. Tözätü – sezneñ töp burıçıgız...

Kassalar yanında häref cıyuların dävam itkän kızlarnıñ berse:

- Bezgä döres itep yazıp birsennär. Ber ük materialnı kat-kat cıyu bezneñ eş tügel, - dide.

İptäş Gıylmanov: «Anısı añlaşıla inde, bik belep torabız», - digän kebek tagın kaşların cıyırıp häm älege yäşel kitelen tiz-tiz genä sıpırgalap aldı da, yänä miña karap söyläven dävam itte:

- Ägär dä bolay itsäk, iptäş Yahudin, sez barlık kulyazmalarnı da başta tözätep, akka küçerep, annan soñ gına kızlarga birsägez? Sezgä eş küp östälä inde, läkin başka çara da yuk kebek.

Bu täqdimgä min bersüzsez riza buldım.

Şulay da öter ölkäsendä «patşalık itü» minem kulda ide äle: fiker alışu häm süz köräşterülär bula, läkin min bersen dä tıñlamıym, üzemä nık ışanıp, üzem uylagança tözätäm dä cibäräm. Töp tayanıç şul: redaktor miña ışana, ul miña tulı hokuklar birep kuygan.

Ämma ber zaman minem dä koyrıkka basa başladılar. Bu bigräk tä kemneñder Kazanga kaytıp kilüennän soñ başlandı bugay. Ul nindider kitap alıp kilgänme, bezneñ gazetaga tel belgeçlärennän analiz yasatkanmı... Mägär bu ölkädä miña hiçsüzsez buysınu bette: yış kına süz köräşterep min telägän öterne kuydırmıy kala başladılar. Min üzem dä öterne kuyuın kuyam, bu urında kuyılırga tiyeş dim, läkin ni öçen kuyılırga tiyeşlegen äytep beterä almıym. Häyer, iptäşlärem dä ni öçen kiräk tügelen nigezläp citkerä almıylar, kübräk sizenü buyınça gına äytälär.

Niçek kenä bulmasın, redaktornıñ miña hiçsüzsez ışanuı bette häm ul:

- Bulmasa, sercant, öterne bik artık kuyarga tırışmagız äle, - dip äytkäli başladı.

Bervakıt bezneñ redaktsiyägä yazuçı Gomär Bäşirov komandirovat itelgän ide. Ul da, kulyazmaların miña tapşırgan vakıtta:

- Sercant, zinhar öçen öterlären arttıra kürmägez, - dip şayartu katış kisätä ide.

Kıskası, baytak aylar buyınça, hätta yılga yakın bulsa kiräk, bezdä «öter mäsäläse» yäşäp kilde. Soñınnan ul mäsälä betsä dä, bu turıda şayartıp telgä alular bulıp tordı. Äyterseñ, miña ber Öter batır kebegräk itep karıylar ide.

Şatlık

İnde ikençe yazın Näfiq häräkättäge armiyädä karşılıy. Kiçä ul algı sızıkta komandirovkada bulıp kayttı. Anda ul orden häm medalläre bulgan berniçä sugışçı belän oçraştı. Anıñ menä äle şul oçraşular ezennän tupçı Soltanov turında oçerk yazıp utıruı.

«Sugışlarnıñ bersendä, - dip tämamlauga bordı ul yazmasın, - doşman «psihik» atakaga kilä. Bu ğadättän tış küreneş Soltanovnı hiç tä kauşatmıy. Ul:

- Oy, bular akıldan yazgannarmı? – dip kuya häm iserek faşistlarnıñ üzlärenä tämam yakınlaşuın kötep tora. Annan:

- Yırtkıçlar öyerenä töbäp! Sigez snaryad! Özleksez ut! – komandası birä.

Faşistlar rotası tar-mar itelä. Sugış kırında altmıştan artık nemets üläksäse yatıp kala».

Näfiq, yazmasınnan kanäğat bulıp: «Akka küçeräse dä, cıyu tsehına iltep tapşırası kaldı», - dip utıra ide, kapitan Ähmädiyev anıñ aldına berniçä granka kiterep saldı häm, bersen anıñ kulına uk tottırıp: «Monısı bigräk tä aşıgıç», - dide. Aşıgıç mäqalä «Motosovo avılındagı faciga», dip atala ide. Näfiq şunda uk anı ukıy da başladı:

«Anıñ front sızıgı aşa uza aluına sugışçılar gacäpkä kaldı. Çäçläre ap-ak, üze açlıktan şeşengän, ayakları kanga buyalgan...

Anna İvanovna Poltışeva – Leningrad ölkäsendäge Motosovo avılınnan, 79 yäşlek karçık. Ul, ülän häm çi gömbälär belän genä tuklanıp, kuaktan kuakka yäşerenep, sazlıklar aşa şuışıp bezneñ yanga kilgän.

Menä ul sugışçılarga başınnan uzgannarnı söyli:

- Yäş balalarnı bik kızganam. Çeben urınına ülälär. Berniçä bala, häyer estärgä uylap, avıldan kitärgä cıyıngannar ide. Nemetslar alarnı totıp aldılar da, su belän tulı podvalga yabıp kuydılar. Kiçen alarnıñ anaları, nemets naçalnigına barıp, balaların kaytarunı soradı. Bu analar yırtkıç hayvannar belän keşeçä söyläşergä uylagan ide... Alarnı kulga aldılar häm, anadan tuma çişenderep, halık aldında kamçılarga totındılar. Şunnan soñ nemetslar podval işeklären açtılar. Läkin balalarnıñ kübese, hälsezlänep, suga batıp ülgännär ide inde...

...Kızlarnı ber öygä cıyıp çişenderdelär, karadılar häm kübesen üz yannarına aldılar. İke atnadan soñ ber kız, nemetslar kulınnan ıçkınıp, bezneñ yanga kilde. Ul bezgä bik küp kızlarnıñ inde üterelgän buluı turında söyläde. Nemetslar kızlarnı mäshärälilär dä, soñınnan atıp üterälär ikän...

Ber kolhozçı hatın balalarına ciläk cıyar öçen urmanga bargan ide. Nemetslar anı partizannar yanına baruda ğayeplädelär häm öyenä basıp kerdelär. Keçe ulın ayagınnan österäp başı belän idängä orıp üterdelär. Cide yäşlek ikençe ulın böten avıl halkı yarata ide; härvakıt cırlap yörgängä üzen sandugaç dip atıylar ide. Şuşı bala nemetslardan kurkıp karavat astına poskan ide. Taptılar da tartıp çıgardılar. Bala ükerep yılıy. Taş bulsa taş ta bu küz yäşlärenä eregän bulır ide. Ä nemetslarga kölke genä. Ber soldat mıltık prikladı belän balanıñ başına suktı, ä ikençe berse, cirän çäçle ozın ber nemets, itege belän anıñ bugazına basıp budı...»

Şulçak vagon işegendä kazah gazetası korrektorı Mnäürä Näbiyeva kürende.

- Näfiq, nigä äle şulay boyıksıñ? - dide ul. – Bälki, menä bu hat siña beraz can kerter?

Näfiq, kıznıñ ni äytkänen añlap citkermägän kıyafättä, ul suzgan öçpoçmaklı käğaz kisägenä tekälde. Läkin anı alır öçen bernindi häräkät tä yasamadı.

- Ällä ışanmıysıñ inde, - dip kölde kız, çelteräp akkan yaz suların häterlätep.

Nihayät, Näfiq hatnı aldı...

«Kaderlelärdän qaderle kürgän abıyım!...»

Ber mizgel eçendä dönya karadan akka, tönnän köngä, kıştan yazga äverelde. Açık täräzä aşa koyaş nurları bärep kerde. Karşıdagı naratlıktan özelep-özelep sıyırçık sayravı işetelde...

«Kaderlelärdän qaderle kürgän abıyım! Min siña yäş yörägemneñ iñ neçkä cirennän kaynap çıkkan yalkınlı sälamnäremne şuşı hatlar aşa, oçkan koşlar aşa, iskän cillär aşa cibärep, sineñ faşist etlären tar-mar kiterep ilgä kaytuıñnı teläp kalam... Häm äti belän änidän bik küp sälam, häm armiyädäge Sälähetdin abıydan küp sälam, häm hat yazuçı señleñ Sacidädän bik küp sälam. Abıy, min üzem zur üstem inde – cidençe klassta ukıym. Kayum abıydan hat kilep tora. Ul gospitaldä yatıp çıkkan. Vahit abıy yaralanıp kaytkan, sovhozda upravlyayuşiy bulıp eşlim, digän. Kayum abıynıñ ğailäse Vahit abıylarda tora... Abıy, kayda, kem bulıp hezmät itäseñ, häleñ niçek? Mömkin qadäresen äytep hat yaz. Sagınıp, Sacidä».

30.04.43. Kuyın däftärennän

Bügen min tugan avılım Yaña Çerkasta yäşäüçe Sacidä señlemnän hat aldım.

Hat zäñgär töstäge, ber yagı sannar belän çuarlangan däftär tışına yazılgan (däftär tışı da äle böten tügel). Şul uk käğaz kisäge (anıñ sannar belän buyalgan yagı) konvert hezmäten dä üti... Menä şuşı käğaz kisägeneñ miña kitergän şatlıgı!

Min, üzemneñ vayımsızlıgım, Havariyäneñ mäğnäsezlege arkasında tugannarımnıñ adresların yugaltıp, öç-dürt yıllık gomer buyınça alar belän hat alışa almıyça yäşädem... Minem öçen oyat ta, hurlık ta ide bu – alarnıñ adresların yugaltu häm anı häterdän dä belmäü.

Minem aldımda hat – zäñgär töstäge naçar gına käğaz kisäge. Ämma anıñ süzläre nindi cılı, anıñ eçenä küpme şatlık häm bähet töyälgän!

Ul hatta Vahit abıynıñ da, Kayum enemneñ dä adresları bar. Şatlıktan köçle dulkınlanganım häldä min alarnıñ ikesenä dä hat yazıp saldım inde.

Yöräk yarası

Front istälekläre

Äye, şundıy ber keçkenä, läkin yöräktä torıp kalgan yaram bar minem. Keçkenä bulsa da, yöräkneñ eçendä ük bulganlıktan, faşist snaryadınıñ tängä kadalgan korıç kitege şikelle, haman ärnetep, çirek ğasır buyınça yörägemne tırnap tora ul.

Vakıyga bolay buldı. Tön urtalarında min grankalarnı tikşerep utıra idem, vagonga Şäräf belän Hatip kilep kerde. Hatip, komandirovkaga barıp kaytkançı gına kiyärgä dip, minem ör-yaña kük çalbarnı sorıy. Üzeneñ iske, uñıp betkän çalbarın miña birep tormakçı.

Ni eşlärgä? Cavap birmim äle, uylanıp utıram: Hatipnıñ çalbarı, kış buyı kiyelgänlektän, bik iske buluı; anıñ miña zur buluı, şunlıktan keşelärneñ kölep kalaçagı; ofitserlarga andıy çalbarlarnıñ közdän ük birelüe, ä bezgä yazga taba gına elägep kaluı; tagın ällä närsälär, ällä närsälär turında baş vatıp, üz-üzemä väsväsälänep utıram. Ä vakıt uza...

Tınlık ozakkarak suzıldı bugay. Hatip, avızın yämşäytep kenä miña karap aldı da, ironiyäle ber kıyafättä selkenep, ketkeldäp kuydı. Kaya ul elekkeçä «sercant» yäki «Näfiq» dip däşü, şunda uk familiyägä küçep, haman da miña tekälep karap torganı häldä:

- Nigä, iptäş Yahudin, birmiseñmeni çalbarıñnı? – dip soradı.

Miña kire cavap birergä dä kıyın ide, uñay cavap kaytarırga da telämädem. Bigräk tä şundıy ironiyäle sorau kuyılgannan soñ karışmaklı ügez kebek kirelänep utıra birdem häm bötenläy endäşmädem...

Berazdan bolar çıgıp kitte...

Berniçä könnän, şulay turı kilep, bez Şäräf belän ayırım gına oçraştık. Hatip şul kitkän cirennän kaytıp citmägän ide äle. Şäräf yalt kına minem älege çalbarga karap aldı da, söyläşep utırgan süzen kapıl gına bülep:

- Näfiq, nigä sin bu çalbarıñnı Hatipka birmädeñ äle? – dide. – Keşelär arasında aña bik uñaysızdır inde häzer...

Bik urınlı, bik ğadel süzlär ide bu. Şäräfneñ mine üz itep, yakın dus itep karavı, şul uk vakıtta Hatip turında da kaygırtuı mine oyaltıp cibärde. Şulay da min, niçekter şulay kilep çıktı, bötenläy kire cavap birdem:

- Alar kış buyı cılı çalbar kiyep yördelär. Min avıru bulgaç kışkı suıklarda bik nık öşi idem, beräü dä üzeneñ çalbarın birep tormadı bit...

Şäräf citdi ide. Läkin ul mine başka şeltälämäde, şulay uk minem süzläremne kuätlämäde dä. Mägär şunnan soñ ul miña tösen bozıp yörmäde. Bez elekkeçä duslar bulıp kaldık.

Ämma Hatip belän bez alay ansat kına añlaşa almadık. Bez ul hakta bötenläy süz kuzgatmadık, ber-berebez belän elekkeçä açık, duslarça eçkersez mönäsäbättä dä bula almadık. Niçekter bezneñ arada räsmigä yakınrak mönäsäbätlär urnaşıp kitte.

Menä şul häl minem yörägemdä yara, bik ükeneçle ärnü bulıp haman saklana äle. Min yış kına: «Nigä inde häzer eze dä kalmagan, küptän çerep yukka çıkkan çalbarnı tege vakıtta Hatipka birep tormadım ikän?» – dip üzemne telgälim. Bilgele, iptäşlek toygılarım östenlek algan bulsa min anı hiçsüzsez birgän bulır idem. Küñel dä tınıç bulır ide: çirek ğasır buyınça ul hakta uylanıp, üz-üzemnän oyalıp yörelmägän bulır ide.

Küptän tügel min Kazanda buldım, läkin Hatip iptäş yanına kerergä batırçılık itmädem. Oçraşsam, ul barıber häterlär, Şäräf kebek kapıl gına süzne büler dä:

- Tege kük çalbarnıñ häle niçek – tuzmadımı äle? – dip sorar kebek toyıldı.

Menä bit ul dönya niçek bula...

Tagın Şäräf turında

Front istälekläre

Şäräfneñ ütä energiyäle, tapkır häm sälätle buluı turında yazgan idem inde. Läkin, redaktsiyä öçen bik kiräkle keşe buluına karamastan, yäki änä şul kiräkle bulganga kürä däme, ul üzen niçekter yatışsızrak tota, härbi distsiplinaga hiç tä buysınmıy. Näq mineke kebek, anıñ da kiyem-salımı soldatça cıynak bulıp, tartılıp tormıy. Bu anıñ üzen aña birelgän zvaniyedän östenräk itep kürüdän dä kilä ide bulsa kiräk. Çınnan da, Şäräf başkargan qadär avır, kiñ kolaçlı, gayät näticäle eşne ofitserlarnıñ da äle berse dä başkara almıy ide. Kayber citäkçelärneñ üzenä kimsetep karaularına, tışkı kiyemnän çıgıp bäyä birülärenä ğarlänep, Şäräf bik küp oçerkların, mäqalälären, hätta ädäbi äsärlären dä, üze rus telenä tärcemä itep, «Za Rodinu» gazetasında bastırıp çıgara kilde.

Äye, soldat kiyeme, soldat pogonnarı belän eşläve Şäräfkä bik avır ide. Anıñ küp tapkırlar söylävençä, bu häl bigräk tä komandirovkalarda yörgändä, kiräkle materiallarnı tiz genä ala almagan çaklarda sizelä torgan bulgan. Şäräf:

- Tışkı forma soldat tormışında, bigräk tä bezneñ eştä, bik zur mäsälä ul. Miña kayvakıt polkovniklar, generallar yanına kerergä kiräk bula. Läkin sakta toruçı soldat yakın da kitermi, hätta söyläşep tä tormıy. Ä menä redaktsiyädän birelgän dokumentnı kürsätsäñ, barlık kapkalar, böten işeklär açıla, - dip, şul uñay belän bulgan törle kızıklı vakıygalarnı söyläp kölderep ala ide.

Baş redaktor Çekulayıvnıñ Şäräfne çitlätergä tırışuı bigräk tä şuñar bäylängän ide ahrı: Şäräf redaktsiyägä kilgändä bezneñ tatar gazetasında ştat tulgan bula. Şuña kürä ul ştattan tış, karavıl komandası isäbennän bulsa kiräk, totıldı. Ä karavılda torırga anıñ vakıtı da, mömkinlege dä yuk ide.

Şäräfneñ şuklıkları şul kiyerenkelekne ya tagın da köçäytep cibärä, ya yomşartıp ta kuya ide... Alay-bolay eş kire yakka zurayıp kitsä, iptäş Gıylmanov häm başkalar bik nık borçılalar, anı redaktsiyädä kaldırunıñ barlık çaraların kürälär. Ä Şäräf üze, ise dä kitmägän kebek, kıylanıp yöri birä.

Bu uñaydan şundıy ber vakıyga häteremdä kalgan. Berkönne redaktsiyägä yaña keşelär – zur yazuçılarmı, Mäskäü citäkçeläreme – kilügä bäyle räveştä bulsa kiräk, Şäräfne ofitserlar vagonınnan bezneñ yanga çıgarmakçı bulalar. Läkin Şäräf çıkmıy häm urının beräügä dä birmi, çönki cıyu tsehında aña kiñ kolaç cäyep eşlärgä, başkalar belän kiñäşergä bertörle şartlar da yuk. Hucalık eşlären alıp baruçı kapitan belän telgä kilä... Vakıyga zuraya: Şäräfne redaktsiyädän cibärü mäsäläse kuyıla... Şuña açu itep Şäräf vagon işege aldındagı ere-ere tallarnıñ oçların ber-bersenä ürep, alarnı iyep kuya: ğadättägeçä, iñ elek tege kapitan torıp çıga da, mañgayına «şap» itep tal kiterep suga, yänäse.

Läkin, niçek bulsa da bula, irtäräk çıgıp kitüenä karamastan, tal kapitanga sugılmıy. Ä menä Şäräf, üzeneñ kiçtän kılıp kuygan äkämätlären onıtıp, maykadan gına, cilkäsenä sölgesen salgan, sabının häm teş poroşogın totkan kileş vagonnan sikerep tä töşkän, «şa-ap!» tege tal monıñ mañgayına...

Ul berniçä kön başın marlya belän bäyläp yörde. Şul kölkegä kümelep, bigräk tä iptäş Gıylmanovnıñ tırışlıgı belän, Şäräfne ofitserlar vagonınnan çıgaru mäsäläse dä yuılıp kaldı.

Şäräf Mödärrisne bez barıbız da yarata idek. Häref cıyuçı kızlar anı üzläre belän tiñräk yeget sanıylar (anıñ grankalarnı nık tözätüenä, pıçratuına da karamastan, aña ozak üpkäläp yörergä alarnıñ köçlärennän kilmi), redaktor üzeneñ töpçek ulı kebek kürä, min ryadovoy soldat bularak dus, ä Hatip Gosman belän alar iñ yakın duslar, iñ yakın serdäşlär dä ide...

Şul çordan berniçä yazma

28.03.43

Kiç. Tirä-äylänä tın häm dähşätle. Blindac yanında kisken-kisken süzlär söylänä. Monda keşelär kisken kararga kilgän. İrtägä alarnıñ kübese, bälki, hälaq bulır (monı alar yahşı belä). Alarnıñ söyläüläre kıska. Berniçä genä süz belän höcümgä äzerlek turında raport birälär...

13.05.43

Tatar barda hätär bar, dip tä äytkännär borıngılar. Urınına karap, bik uñay kilä torgan, tiränten uylap äytelgän süzlär bolar. Äye, tatar bar urında bik hätär ul. Läkin kayda häm kem öçen? Sugış kırında, nemets öçen, diyär idem min.

2.08.43

Soldat :

- Bez barısına da künekkän inde: mina şartlauları, pulyalar sızgıruı bezgä bernärsä dä tügel... Şunıñ öçen dä ul sugış. Bezgä tik tämäke telägän qadär bulsın, annan toz yagın ipi belän nıgıtıp alırga bulsın, annan, mömkin bulsa, yözär grammnan eçärgä bulsın, – ä anda ata birsennär...

20.10.43

Tugannarı anı avıl oçına qadär ozata bardı. Alar häzer dä avıl oçında toradır, haman da kulların selkäläp yaulıkların bolgıylardır kebek toyıla ide añar.

19.07.44

Redaktsiyä eşelonı. («Vatan öçen» gazetası «Front hakıykate» dip üzgärtelde).

Bügen Mogilevtan çıktık. Şklov aşa üttek. Orşaga kerü öçen şähärdän un kilometrda kötep torabız. Annan – Minskiga häm arı... Ciñülär yulınnan barabız. Yul tulı nemetslardan kalgan trofey parovozlar, vagonnar, snaryad häm başkalar. Mogilev – Orşa şosse yulı buyında isä bik küp maşinalarnıñ, tanklarnıñ, üzyöreşle orudiyelärneñ vatık-cimerekläre.

Ä tabiğat! Bu yaklarda tabiğat iskitkeç däräcädä matur. Keşelär yagımlı häm açık küñellelär...

Yul buyınça aşlık: arış, boday basuları...

«Avırmaska tırışıgız inde, sercant»

Front istälekläre

Teşläremne kısıp, aşkazanım avırtkanda eçemne çemetep bulsa da tüzä kildem, üz burıçımnı gına tügel, barlık östämä yomışlarnı da ütäp çıga kildem. Gospitalğä yatarga, dävalanırga telim, läkin iptäş Gıylmanov:

- Nık avırıp kitäsez ikän, yatıgız da yal itegez. Kiräk bulsa, atnalap yal itärgä dä mömkin. Eşegezne Hatip belän Şäräf alıp bara torırlar, - dip, yal itü eläkmäsä dä, küñelne yuata, eştä kalırga künderä kilde.

Döres, berniçä tapkır min, bötenläy tüzemlegem kalmagan çaklarda, ike-öç säğat kenä yal itep tä karadım. Läkin soñınnan, şayarıp kına bulsa da, minem urınga eşläüçelärdän: «Näfiq, sez niçek tä avırmaska tırışıgız inde», - digän süzlärne işetergä turı kilde. Şunnan soñ min niçek tä «avırmaska», yağni yatmaska tırıştım.

Ä bervakıt... Niçekter şulay turı kilde, redaktsiyädä kapitan Ähmädiyev belän min genä kaldık. Ä gazetanı barıber vakıtında çıgarırga kiräk. Ähmädiyevneñ soravı buyınça min üzemnän ike-öç häbär äzerläp birdem, baş mäqalä «Frontovaya pravda»dan tärcemä itelde, Şäräf berniçä material eşläp kaldırgan ikän...

Bik nık arısak ta, gazetanı äzerläp beterep kilä idek inde. Läkin säğat tönge ikelärdä bulsa kiräk, Başkomanduyuşiynıñ yaña prikazın birdelär. Anı rusçadan tatarçaga tärcemä itärgä, yuk digändä, gazetanıñ berençe bitendäge baytak materialnı alıp taşlap, ul bitne yañadan eşlärgä kiräk ide... Tañ atıp, tämam yaktırıp kilgän vakıtlarda bu eş tä eşlänep bette. Soñgı korrekturanı karap çıgarga da, anı koyu tsehına iltep tapşırırga gına kaldı.

Läkin, şuşı soñgı eşlär genä kalgaç, minem avıru şulkadär köçäyep kitte ki (töne buyı cäfa çigep, çıdap kına kilgän idem), hiç tä artık tüzär hälem kalmadı. Ofitserlar vagonında, Şäräfneñ öske säkedäge urınında yatıp karadım. Bulmadı. Aska töştem. Eçemne kısıp totıp bögärlängän häldä idän buyınça arı-bire yördem dä, tagın öskä menep yattım. Tagın torıp utırdım häm, akrın gına şuışıp, idängä töştem...

Şulay izalanıp, närsä eşlärgä dä belmi yörgän vakıtta kapitan Ähmädiyev miña cıyu tsehına barırga kuştı. Min üzemneñ avıruımnı, artık bernärsä dä eşli almavımnı äyttem. Küp süz buldı... Nihayät, cıyu tsehına kapitan üze kitte. Baytak vakıt uzgaç gızetanıñ berençe biten totıp minem yanga kilde dä soñgı tapkır tikşerep çıgarga kuştı. Läkin min artık hiç tä eşli almavımnı, berençe grankalar nık tikşerelgänlektän anda hiçber hata bulırga tiyeş tügellegen äyttem. Ul haman üzeneken kuätläde...

Bez ikebez dä üzsüzle, kire betkän närsälär idek. Ahır kilep min eşelon vraçına bardım häm gospitalğä napravleniye aldım...

«Gospitaldä». Yanvar 1944, Rıbinsk.

...Häm menä min monda. Könneñ kön buyınça ak tüşämgä, tönen isä, şulay uk yoklıy almıyça, yap-yaktı lampoçkaga karap yatam. Uñga da, sulga da äylänep yatarga köçem yuk, därmanım citmi. Minem kanım belän tugan ilneñ gaziz tufragı şulay da küp sugarılgan, küräseñ – şaltırap torgan söyäktän häm cıyırçıklanıp betkän tiredän başka bernärsäm dä kalmagan.

Uylıy başladım isä, başım arıy, zihenem tarkala, fikerlärem çuala. Läkin haman şulay gına yatıp bulmıy bit inde. Min ütkännäremne iskä töşeräm. Uylıym: niçek soñ äle min bu qadär bettem? Kayda, nindi hällär eçendä min şulay kansız-kuätsez bulıp kaldım? Staraya Russa yanındagı biyeklek öçen sugıştamı? Abıyımnı doşman pulyası yıkkandamı? Enemneñ kükrägenä mina kıypılçıgı kilep kadalgan mizgeldäme? Ä bälki yandırılgan avıllar, mäshärälängän hatın-kızlar, kollıkka alıp kitelgän balalar turındagı uylar mine şulay hälsezländergänder? Ällä bolarnıñ barısı bergä cıyılıp sukkanga min şulay kinät kenä ayaktan yıgaldımmı?..

Änä miña taba şäfkat tutaşı kilä. Anıñ iseme – Marusya.

- Ya, Gallämov, häleñ niçek, - di ul, minem yanga utırıp. – Üzeñne niçek sizäseñ?

Başımnı, kulımnı totıp karıy. Miña rähät bulıp kitä, küñelem kütärelä. Ozın gına buylı, taza gäüdäle, ap-ak yözle bu şäfkat tutaşı miña ayırata yomşak küñelle, başkalarga karaganda da üz-yakın itep karıy kebek.

- Siña köç-häl kertü öçen täneñä kan cibäräçäkbez. Häzer min sineñ barmakçıgıñnan kan alırga tiyeş.

Ul minem kulnı yomşak kına itep tottı da, belägemne ipläp kenä sıypap kuydı. Miña bötenläy rähät bulıp kaldı, hätta başım avırtuı da bette şikelle (anañ belän hatınıña da ul qadär irkälänmiseñ, gospitaldäge şäfkat tutaşlarına şulay irkälänäseñ bit ul). Ul minem barmak başına enä kadadı. Läkin kan çıkmadı.

- Kızganam şul min sezne, - dide kız. Şunda uk anıñ bit urtaları kıp-kızıl bulıp kitte.

Yañadan kadadı. Min, şaktıy gına avırtu toyıp, üzem dä sizmästän kaşlarımnı cıyırdım. Marusya miña karap yagımlı gına yılmaydı da, barmagımnı sıgıp-sıgıp kanımnı cıya başladı...

Berazdan ölkän şäfkat tutaşı belän Marusya kilep mine kultıklap torgızdılar häm, ikese ike yaktan totıp, operatsiyä bülmäsenä alıp kittelär. Min anda, kan tutırılgan savıtnı kürgäç, şayartıp:

- Karçıklarnıkı bulsa kiräkmi, yäş kızlar kanı bulsa mömkin, - didem.

Şäfkat tutaşları rähätlänep ber köldelär. Yaltır başlı kart vraç siräk kenä ak çäçlären ışkıy-ışkıy:

- Unsigez yäşlek kıznıñ kanın salabız, iptäş Gallämov, - dide...

Ah, tınıçlap, rähätlänep yokladım da soñ bügen. Niçek dip äytergä – küñel nindider tılsımlı toygılar eçendä tirbälä, yöräk irken häm köçle tibä, barlık sizü-toyu äğzalarım üzlären may eçendä kebek sizälär. Kıskası, rähät häm rähät! Döres, tönlä min berniçä märtäbä uyandım. Läkin bu borçılıp, gazaplanıp uyanu tügel ide. Bu, äyterseñ üzemneñ niçek rähät yoklavımnı barlau, anı tagın ber märtäbä toyu öçen genä uyanu ide. Uyanam, läkin küzlärem açılmıy. Ayaklarımnıñ rähät kenä tartılıp kuyuların sizäm, kul barmaklarımnıñ kuzgalgalap kuyuların toyam. Häm şunda uk tagın yokıga kitäm.

İrtänge säğat altıda inde min bötenläy uyandım häm torıp uk utırdım...

Tüşämnän asılınıp töşkän lampoçka üzeneñ ap-ak nurları belän palatanıñ härber poçmagına qadär yaktırtıp tora. Tıp-tın. Keşelär yoklıylar yäki tınıç kına karap yatalar. Karşı yak stenadagı radio gına söyli. Min, tezläremne koçaklap, kul barmaklarımnı ber-bersenä kereşterep utırdım da, sovet informbyurosınıñ tapşıruın tıñlıy başladım. Anda Leningrad frontı ğaskärläreneñ zur ciñüe, blokadanıñ özelüe turında häbär itelä ide.

Minem küñel kütärelgännän kütärelä bara. Cırlıysım kilep kitkändäy bula häm min kinät kenä barmaklarıma iğtibar itäm. Baş barmaklarım özleksez kıymıldap, berse äylänäsendä ikençese äylängäläp toralar. Min:

- Berär kılançık kıznıñ kanı turı kilde, ahrı. İnde min gomergä şulay kılançık bulıp kalırmın mikänni? – dip uylıym häm, şunda uk üz uyıma üzem kuşılırga telämägän şikelle, üz-üzemnän kölemseräp kuyam. Üzem şulay uylıym, üzem kölemseräp kuyam, üzem radio tıñlıym, ä üzem şul uk vakıtta eçemnän genä cırlap utıram: «Al da bulırbız äle, Göl dä bulırbız äle; Araga doşman töşmäsä, Bergä bulırbız äle».

- Monnan soñ inde min elekke kebek boyık, härvakıt uyçan häm basınkı bulmam, - dip uylıym min tagın. - Uyınçak bulırmın, därtle bulırmın, härvakıt cırlap ta biyep kenä yörermen.

Radioda cır häm muzıka başlandı. Min sikertmäle yomşak kına karavatıma suzılıp yattım da, üzem muzıka tıñlıym, üzem rähät kenä uylar diñgezendä yözäm:

- Çınnan da, nindi kız ikän ul? Bälki...

Min anı operatsiyä bülmäsendäge gayät sılu ber şäfkat tutaşına ohşatıp, bödrä çäçle, keçkenä tanaulı, neçkä-näfis gäüdäle, uyınçak-şayan kılanışlı itep küz aldına kiterä başlıym. Häm kinät kenä minem anı küräsem kilep kitä. Anıñ kem buluın, isemen, kayda eşläven, niçek kön kürüen beläsem kilä başlıy.

- Mäsälän, - dip uylıym min, - ul köndezen närsälär eşli? Kiçen kaylarga bara? Kinoga, teatrga ul kemnär belän yöri? Tönnären ul niçek ütkärä? Yalgızı gına yoklıymı, ällä?..

Menä şul «ällä» mine torgan sayın nıgrak borçıy başlıy...

...Gospitaldä yatıp ike ayga yakın vakıt uzdı. Min inde üzemä kan birgän kıznıñ iseme Fäüziyä ikänen dä, adresın da beldem. Gospitaldän çıkkan könne ük anıñ yanına barırga, aña üzemneñ kaynar rähmätläremne belderergä digän nıklı kararga kilep kuydım.

- Ä kem belä, bälki anıñ söygän yegete dä yuktır äle. Bälki ul miña, ä min aña oşap kuyarbız... Ay-hay, küñel digäneñ zähär bit ul! Kiñ kolaçlı, çiksez näfesle närsä bit ul – küñel...

İrtägä mine gospitaldän çıgaralar. Vraç şulay dide. Yañadan üzemneñ çastka baram – frontka, duslar yanına. Fäüziyäne, älbättä, kürep kitäçäkmen. Busı minem hätta namus burıçım da. Bälki, korı gına räveştä min aña rähmät äytermen, anıñ kanın maktarmın, ul da moña karşı berniçä süz äyter dä, şuşı oçraşu bezneñ soñgı oçraşuıbız da bulıp kalır. Ä bälki...

- Säğat altıda ul öydä bulırga tiyeş. Yal köne aldınnan ukıtuçınıñ ällä ni eşe bulmıy bit. Küp bulsa kinoga barırga cıyınır, ä altıga qadär öyennän çıgıp kitärgä ölgermäs...

Min şulay üz aldıma hıyallanıp karavat kırıyında utıra idem, Marusya bezneñ palataga yögerä-atlıy kilep kerde dä, barlık avırularga da möräcäğat itep:

- Bügen säğat altıda kontsert bula, mäktäp balaları kilä, - dide. Annan soñ uyınçak yılmayu belän yılmaep miña karadı da:

- Fäüziyä maturnı ezläp yörise bulmadı inde, ul üze kilä, - dide.

- Şayartasız bulır, tutaş!

- Soñ inde min sezgä bulmagannı söyläp tormıym. Ul bügen üzeneñ ukuçıları belän bezgä kontsert kürsätäçäk.

- Niçekter sez bügen artıgrak şayan kürenäsez...

Ul miña cavap kaytarıp tormadı, kergändäge şikelle ük yögerep çıgıp ta kitte...

Ştabta mine ozak totmadılar. Tiyeşle dokumentlar äzer ide inde. Läkin skladta ozagrak mataşırga turı kilde. Minnän aldarak kilüçelär dä bar ikän, skladçı başta alarnı cibärde. Tüzemsezlänep teşläremne kıssam da, tışkı yaktan keşelärgä bernärsä dä sizdermäskä tırıştım.

- Keşelär çiksez dä ahmaklar soñ! Yannarında gına basıp torgan keşeneñ uy-kiçereşlären belmilär. Belsälär, alar mine çiratsız cibärerlär ide, - dip uylıym.

Kulımnan kilsä, başkalarga kürenmiçä genä barıp, skladçınıñ kolagına gına pışıldar idem:

- Beläsezme närsä, iptäş! Minem Fäüziyä tutaşnı küräsem bar. Ul anda kötep tora. Sez mine tizräk cibärü yagın karagız inde.

Ul mine añlar ide. Fäüziyä digän tılsımlı isemne işetkäç, älbättä ul mine añlamıy hiç tä buldıra almas ide. Nihayät, miña da çirat citte. Üzemä tiyeş çäy, yarma, kolbasa kebek aşamlıklarnı kütärep üzebezneñ palataga yünäldem. Palata yanında ike şäfkat tutaşı basıp tora ide, alarnıñ berse miña işekne açtı...

Minem tumboçka yanında yılmaep kına Marusya basıp tora. Ä utırgıçta, işek yagına uñ yak çigäsen birep, yuan gına ber karçık utıra. Çista kiyemle. Ozın çaçaklı ak şälen cilkäsenä salgan. Marusya işekkä taba iyägen kagıp, ımlap kuyuga karçık ta yöze belän miña taba borıldı. Tulı bitle, söykemle genä karçık ide bu. Ul urınınnan tordı. Min, närsä dip äytergä dä belmiçä, tuktap kaldım. Kaydadır kürgän keşem kebek. Läkin kayda? Kem ul?

- Ukıtuçı Fäüziyä Häbibrahmanova şuşı bula inde, - dip äytergä dä ölgermäde Marusya, min, kulımdagı äyberlärne karavatka ırgıtıp:

- Fäüziyä apa! - didem dä, anıñ koçagına taşlandım.

Ul mine tanıp citkermi ide bugay äle. Şulay da, eşneñ närsädä ikänen sizenep bulsa kiräk, miña karata analarça yomşak küñellelek kürsätep:

- Äy-y, balam-balam! - dip arkamnan söyä häm irkäli başladı.

- Tanışlar da bulıp çıktıgız tagın, - dide Marusya.

- Menä niçek kilep çıktı, Fäüziyä apa! - didem min. - Mine tanıp ta betermisez bulır... Alabaytal avılı, 1928 yıl... Berençe klass... Täräzä yanınnan ikençe parta... «Apay, yoldızlar ber dä yoklamıylarmıni ul?»

- Äy, balam! Galläm agaynıñ ulı bit sin...

Fäüziyä apanıñ yöze koyaştay balkıp kitte...

Minem karamakta cide säğat vakıt bar ide äle. Tulı cide säğat tınıç tormış.

Zapas polkta

Polşa. Bresttan kırık çakrımnar ber urman.

19 sentyabr 1944

Zapas polk tiräsendä keşelär su urınına agıp tora – törkem-törkem bulıp gospitallärdän kilälär, törkem-törkem bulıp frontka kitälär.

Barlık urmannarda irtädän alıp kiçkä qadär soldat tormışı kaynıy: özleksez cır; zemlyanka tözüçelärneñ balta, pıçkı häm köräk tavışları; kotelok, çiläk, miç yasauçılarnıñ kalayga sukkandagı çıñı. Tegendä dä, monda da stroyga tezep isemlek buyınça barlau. Mıltıklı soldatlar – patrul yörep tora. Avırular tözelep betmägän zemlyankalarda uçak yanında cılınalar... Kıskası, urmannarda keşelär. «Ä bürelär, kuyannar, ayular kayda kitep bettelär ikän?» – dip sorıysı kilä.

Havada aeroplannar. Törkem-törkem bulıp doşman yagına kitälär, törkem-törkem kire kaytalar... Moñarçı äle tanış samoletlar gına oça ide. Kiçädän başlap altın kebek yılkıldap torgan sarı samoletlar da kürenä başladı. Zäñgär töstäge tügäräk bilgeläre bar. Amerikanıkılar bulırga tiyeş, dip uylıybız. Yözärläp-yözärläp oçalar. Aldan kızıl yoldızlı kara samolet bara... Kük yöze samoletlar belän tulgan ikän, anıñ moñarçı bulgan hucaları – koşlar kayda soñ?..

21.09.44. Minem çukrak dustım

Min anıñ belän yulda tanıştım. Kül buyında uçak yagıp utıra idem... Koyaş çıgıp kilä... Ul kilde. Akrın gına häräkätlär belän kapçıgın aktarıp annan konserva kalayın aldı (timerçıbıktan totka kuyıp kotelok itep eşlängän). Küldän su alıp anı kaynatırga kuydı. Kaynap çıgu belän borçak konservasın izep botka tulgıy başladı. Läkin ber dä däşmi äle bu. Ä minem söyläşäsem kilä. İrtänge koyaşnıñ maturlıgı, kül äylänäsendäge kamış häm şüreleklärneñ vakıt-vakıt küñelle genä tirbälep kuyuları, kül aryagındagı urman turında närsäder belderäsem kilä. Kül buyındagı tugayda aşap yörgän polyak sıyırları, tege malaynıñ sızgırınıp cırlap yörüe hakında äytäsem kilä. Läkin bu bik tämle his häm toygılar. Alar turında kıçkırıp, barlık keşelär dä işeterlek itep äytäse kilmi. Akrın gına, matur gına itep, telne çäpeldätep kenä söylise kilä. Şunıñ östenä soldatlar arasında törlese bulırga mömkin bit. Ägär dä berse:

- Menä, tabiğat belän kızıksçınuçılar çıktı tagın, disä?

...Dustımnı dokumentlar alırga çakırdılar. Minem aña yagımlı karaşımnanmı, uçakta aş peşerüenä bulışıp çıbık-çabık salıp utıruımnanmı – ul miña ışandı. Karap toru öçen üzeneñ äyberlär kapçıgın miña kaldırıp kitte...

İkençe könne bez anıñ belän bötenläy duslaştık. Minem dä, anıñ da yulda bergä kilgän iptäşlär törle polklarga cibärelep, bez ayırılıp kalgan idek. Häzer bez aşnı bergä alabız, bergä aşıybız, äyberlärne dä ber-berebezgä kaldırıp torabız. Bik kiräk närsälär turında gına söyläşäbez.

25.09.44. Kaytu

Kontuziyädän soñ ul totlıgıp söyli torgan bulıp kala. Menä ul öyenä kayta. Tön urtaları. Kart änise belän señlese inde yoklıylar. Ul işek töbendä tuktalıp kala. Niçek itep alarnı uyatırga? Ana:

- Kem bar anda? - dip sorar. Ä ul:

- M-m-min, u-ulıñ Gab-b.., - diyärme?

Ul bu süzlärne bik kıyınlık belän, gayät gazaplanıp äytäçäk. Monı işetep ana karçıknıñ yöräge avırtır... Ul işektän kire kitä. Kirtädäge mallarnı karap çıga: ala sıyır, sukır küzle kara sarık, kazlar... Bakçaga çıga, kıyar alıp aşıy, şalkan ala, utırıp pıçak belän arçıy... Ay yaktısı... Peçänlekkä kerep yata da yoklıy.

Anası belän señlese torıp çıgalar.

- Abıyıñ kaytuga... Abıyıñ kaytkaç...

Soldat bu söyläşülärne tıñlap yata. Änise belän señlese kerep kitkäç ul peçänlektän töşä. Öygä kerä. Yılmaya. Señlese yögerep kilep muyınına asılına. Änise: «İ-i... balam!..» Läkin soldat ber süz dä äytmi äle. Çäy yanına utırgaç kına: «Ä-ä-äni...»

26.09.44. Bakadan kurka

Kozlov familiyäse aña hiç tä yatışmıy.

- Siña Bıkov, Buyvolov, Medvedev kebek familiyälärneñ berse kiräk ide, - dilär aña.

Çınnan da, ul köçle, gayrätle buluı belän küp yäşägän zur ügezne häterlätä. Anı kürügä:

- Dönyada monı kauşatırlık yırtkıç yuktır ul, - dip uylıysıñ.

Ä menä şul yeget bakadan kurka ikän. Äye, buy-buy gap-gadi urman bakasınnan. Bu hälneñ bilgele buluı yegetlärdä zur kızıksınu tudırdı. Menä berse bakanı botınnan totıp ala da Kozlovka taba bara başlıy. Ul kaça: yuan botların äyländerep-äyländerep çaba...

...Ahır kilep, Kozlov bakanı zur kazık belän kıynap üterä...

Yuk, anıñ belän teläsä kem şayara almıy – berniçä dustı gına. Başkalar añardan şiklänälär häm anıñ kurkuına kuanıp karıylar.

Hälimneñ häyläse

Alar razvedkaga barırga äzerlänälär ide. Monıñ öçen çañgıda yörergä öyränü kiräk. Hälim häylägä kereşmäkçe buldı. Ul, kurkuın beldermiçä, böten mäsäläne çañgıda yöri belmäügä sıltarga uyladı. Menä ul çañgıga basar, şunda uk yıgılıp ta kitär, ber-ike adım da atlamas, tagın yıgılır. Kulların, ayakların kileşsez butar. Añardan kölärlär. Ul, çın yäräktän şikelle itep, komandirga:

- Çıkmıy, iptäş komandir, minnän bu eş hiç tä barıp çıga torgan tügel. Üzem bik tırışam da bit, - dip äyter...

Läkin ber dä ul uylagança barıp çıkmadı. Ul yıgılmadı. Berençe minuttan uk yörep kitte. Bozıp atlarga, kulların kileşsez butarga mataşıp karadı. Ämma alay da bulmadı. Anıñ bu kılanışlarına iğtibar birüçe dä bulmadı. Hätta komandir:

- Menä şulay... Tagın öç-dürt märtäbä yörsäñ, çın çañgıçı bulasıñ. Şulay, Hälim!.. Başkalardan ber dä kalışıp torma...

Hälimneñ küñele kayttı, aldaşıp mataşuga anıñ yörägendä urın kalmadı...

30.09.44

- Alay da, dürtençe yıl sugışabız bit inde.

- Rossiyä öçen yegerme biş yıl sugışırga da bula.

- Yegerme biş yıl sugışsak ta barıber bez ciñärbez. Rossiyäne barvakıtta da algannarı yuk, ala da almaslar.

2.10.44

Gali ber könne bik şat yöri. Ul, Milli Sovetnıñ Germaniyäne häm Berlinnı öç okkupatsiyä zonasına bülü turındagı kararın ukıy. Bu könne soldatlar sugışnıñ tizdän betüe turında gına söylilär. İkençe könne Çerçill çıgışı bula. Monda sugışnıñ 1945 yılnı da bulu ihtimalı äytelä. Küñel töşü tua. Gali dä küñelsezlänä:

- İrtä belän prikaz, kiçen prikaz... anasın...

Soldatlar arasında yörgän süzlär:

Sugış, imeşter, üzeneñ başlangan köne – 22 nçe çislo, yakşämbedä betä. Şulay dip borıngılar yazıp kaldırgan. Bu kön – 22/H – 44. Şunnan kalsa, imeşter, 48 nçe yılga qadär dävam itäçäk.

Sugış, imeşter, 42 ay dävam itärgä tiyeş. Şulay dip Bibliyädä yazılgan. Bu – 22/HI – 44.

- Monnan yözlärçä yıl elek bu sugışnıñ başlanasın belgännär, betüe dä alar äytkänçä bulaçak, - dilär.

Bügen urman östennän küp kenä kügärçennär oçıp ütte. Küptännän birle kürgän yuk ide. Üzläre bezneñ yaktan kilä...

9.10.44

Koyaşlı matur kön. Urman açıklıgı. Soldatlar çäç-sakalların alalar, beleların yualar, munça kerälär... Marşka äzerlänüçe törkemnär, stroy hezmätenä yaraksızlar...

Menä ber törkem üzbäk yegetläre söyläşep utıra. Min dä şular yanına baram:

- Ässälämegeläykem, yegetlär! – dim.

- Ä-ä, nugaymısız? Kaysı yak? – dip sorıy ber taza gına yeget.

- Tatarmın, Kazannan.

- Tatar bulganda, tatarnıñ ber uñganı ikänsez, sälam birep kiläsez.

Kul birep, yegetlärneñ härkaysısı belän küreşep çıgam. Äñgämä dävam itä. Yegetlär üzläreneñ sugışlarda niçek katnaşuları, niçek yaralanuları turında söylilär.

Urman kırıyında zemlyankalar. Här rotaga kerü aldınnan kapkalar. Alarda lozunglar, çakırular, gimnnan özemtälär... Yulbaşçılarnıñ portretları. Stalin räseme...

Älege taza gäüdäle çutır kara üzbäk:

- Mınau 41 nçe yılda Stalin äytte dä, ciñü bezneñ yakta bulır dip, - yeget, kalın irennären yalap, küzlären uynatkalap ala. – Taş Moskvanıñ üzendä torıp söyläp cibärde bit, äü! Ä häzer şunıñ äytkännäre barı çınga kilep tora.

- Äüliyä disäñçe...

- Nemets taş Moskva töbenä kilep citkän... Bez äytäbez... Niçek dip äytergä dä belmibez...

Stalin turında söylägän bu üzbäk yegete 1941 yılda Moskvada bula, 7 noyabrdä Stalinnıñ süzlären işetep paradtan uza. Sugışçılar paradtan turı sugışka kerälär. Alarda därt häm yalkın. Ruh kütärenkelege...

Min kazah häm üzbäklär belän küp buldım, küp aralaştım. Alar yahşı küñelle, insaflı häm tugrılıklı halık. İske ğadät häm yolalarnı izge sanıylar. Üzlärendä bulgannıñ hämmäse belän dä urtaklaşırga äzer toralar. Alarda möselmançılık köçle. Üz millät keşeläre öçen cannarın birergä dä äzerlär.

12.10.44

- Ah, tı, Galya, Galya molodaya, horoşa Üzbäkstandagı dala.

Ber üzbäk yegete şul cırnı härvakıt kabatlap yöri.

Uçak yanında

Tönnär salkın, ä zemlyankalar korılıp betmägän äle. Tañ belenep azrak yaktıra başlagaç ta soldatlar berniçä urında uçak yagıp cibärälär. Tönge gazap – salkınnan tuñu häm yoklıy almau gazabı – onıtıla. Böten lagerga kinät kenä can kergändäy bulıp kitä. Uçak äylänäsendä keşelär köleşä-köleşä cılınalar.

Uçak – soldatnıñ canı, uçak – soldatnıñ ruhı. Uçak äylänäsendä küp süzlär kuzgala, canlı süz köräşterülär bula. Monda barısı da söylänä: kaysı millätneñ niçek yäşäve, Angliyä botinkaları, Amerika konservaları, Ryazan çabataları...

Menä ber soldat anekdot söyläp keşelärneñme, üzeneñme küñelen kütärep ala:

- Kotelok keçkenä – ike keşe, PTR zur – ber keşe. Yul ozın-ozın, taular biyek-biyek, ä komandir kabatlavın belä: «Kiñ adım, kiñ adım!»

İkençe ber soldat koçak tutırıp korı çıbık kiterä häm kızu ut östenä sala. Tirä-äylänäne kinät kenä yalmap alıp, gayät zur yalkın költäse yugarı kütärelä. Keşelär tiz genä kulları belän yözlären kaplıylar, böten gäüdäläre belän artka tayçanalar, läkin ayaklar urınnarınnan kuzgalmıy äle. Ämma ut keşelärgä karaganda da üzsüzleräk bulıp çıga. Ul tagın tirä-yaknı särmäp-särmäp ala, tagın költälänep yugarı kütärelä, keşelär östenä kızuın nıgrak häm nıgrak börki. Ahır kilep keşelär ciñelälär häm akrın-akrın gına artka çigenälär. Uçak äylänäse kiñäyä... Şulay berniçä minut vakıt uza. Annan soñ uçaknıñ yalkını keçeräygännän keçeräyä, kızulık kimegännän kimi. Keşelär utka yakınrak sıyınalar... Tagın kemder ber koçak utın kiterep sala, yalkın zuraya, şau-şu arta...

Bondarenko kaydandır ber tıçkan totıp kiterde dä anı utka ırgıttı. Tıçkan çinıy-çinıy çitkä taba kaça başladı. Bondarenkoga tagın berniçä keşe kuşılıp, alar köleşä-köleşä tıçkannı ayakları belän kire utka etä başladılar. Üzbäk yegete Yusupov moña tüzep tora almadı. Yögerep barıp Bondarenkonıñ yakasınnan eläkterde dä, anı çitkä etärde. Häm, açuınnan bürtenep kulların kaya kuyarga da belmiçä seltänä-seltänä:

- Ahmak! – dip kıçkırdı. – Akılıñ barmı-yukmı sineñ? Gönahsız canvarnı gazaplıysıñ. Ay-hay, bik köçle ikänseñ!

Barısı da iğtibarların Bondarenko belän Yusupovka yünälttelär. Kemder, yarım şayartkan şikelle tavış belän, läkin üze Yusupovnı tulısınça yaklap:

- Mäsälän, üzeñne şulay gazaplasalar! Köçsez canvarnıñ kargışı töşsä... Sineñ kebek «batır» yegetlär alar Allanı monda gına onıtalar, ä inde tegendä barsalar («tegendä» digäneneñ front ikäne härkemgä añlaşıla ide), tellärennän «Alla» süzen töşermi başlıylar, - dide.

Moña cavap kaytaruçı bulmadı. Yusupov ayak astınnan ezlänep karana, läkin tıçkannı taba almıy ide.

- Sez talaşkan arada ul kitep bardı inde, - dide berse.

Yusupov yañadan utka yakın kilde. Kulların yalkınga taba suzdı. Şundıy zur eş, zur vakıygadan soñ hiçber süzsez kalu caysız ide. Şunlıktan:

- Batır bulsañ başka urında batır bul sin, nemetsnı kübräk üter, - dide ul.

Bondarenko moñarçı äle hällärgä uyın töse birep kenä karıy ide. Bolay bulgaç, mäsälä anıñ nemets üterü-ütermävenä qadär barıp citkäç, yegetneñ çınnan da açuı kilde:

- Sineñ kebeklär min ütergän nemetsnıñ isäbenä dä çıga almaslar, - dide ul. Şinel izüen çişep kükrägen açtı. Yäş yegetneñ gimnasterkasında ber orden, ike medal yaltırıy ide. - Bolarnı yukka gına birmilär, nemets ütergän öçen birälär anı. Olı başıñ belän uyın-kölkene ällä kaya alıp barasıñ.

«Sin üzeñ sugışnı da kürmägänseñder äle», - dip tä östämäkçe ide ul, ämma Yusupovnıñ mañgayındagı yara ezlären, anıñ uñ kulında ike barmagınıñ yuklıgın kürgäç, süzne alay uk zurga cibärüdän tıyılıp kaldı. Yusupovnıñ küpne kürgän kart soldat ikäne anıñ yara ezlärennän genä tügel, gomumän üzen-üze niçekter irken-salmak totuınnan, sugış mäsälälärendä töple süz yörtä belüennän ük kürenep tora ide. Şulay da Yusupov aña karşı cavapsız kalmadı:

- Nemetslarnı üterüeñ yahşı, anısı öçen siña meñ-meñ rähmätlär äytergä bula. Ämma läkin gönahsız canvarnı räncetüeñ...

- Tuktagız äle, yegetlär, - dide aradan berse, - soñ nindi gönahsız canvar bulsın inde ul, tıçkannı bit anı yüri dä kırdıralar.

- Yüri kırdıralar – anıñ yulı başka. Agronom bularak min üzem dä küp kırdım alırnı. Ä menä monda, urmanda, ni hacäte bar anıñ? Sugıp kına ütersä tagın ber häl ide äle, ä ul bit, cülär sıman kıylanıp, yanıp torgan utka taşlıy can iyäsen...

Şulvakıt berse uçakka utın kiterep saldı:

- Menä sezgä, beteregez yuk süzlärne...

Yalkın, zur kızıl kanat bulıp, tirä-äylänäne särmäp aldı. Keşelär, uçları yäki beläkläre belän yözlären kaplap häm başların tübän iyep, akrın-akrın gına artka çigendelär. Uçak äylänäsendäge tügäräk kiñäyde. Uçak, kiñ tügäräkkä dä citärlek bulıp, kızu yana ide. Utın alıp kilüçeneñ ikelätä käyefe kilde. Ul, berençedän, soldatlar arasındagı üzara äytkäläşüneñ betüenä säbäpçe buldı; ikençedän, keşelärne uçak äylänäsennän kaçarga mäcbür itte. Ul, Bondarenkodan kotılgan tıçkannıñ ülän arasına kerep yugaluın karap torıp, urınsız kalgan ide. Ä häzer ul cilneñ ürennän, üzenä iñ uñay cirdän urın aldı. Bu yakka köçle yalkın bik siräk borıla ide. Häm ul, käyefen üz eçendä genä kaldıra almıyça:

- Menä, kürdegezme, äle tagın ike koçak kiterep salırmın min! – dip söylänä ide.

Miña da eş tabıldı

13.10.44. Zapas polk

Polşa cirenä kilep kergängä bügen näq ber ay tuldı. Küñelgä ber yıldan birle şuşında kebek toyıla. Başnı avır häm moñsu kaygı basa. Kayçan, kayçan gına tugan cirgä kaytılır ikän? Monda borısı da yat bit: cire dä, agaçları da, ülännäre dä. Suları tämsez – nindider töçe saz suı.

20.10.44

Öç könnän birle kön-tön köçle kanonada, özleksez görseldäü bulıp tora. Kayda bulır ikän? Äytülärgä karaganda, bez algı sızıktan 90 – 95 çakrımnar yıraklıkta. Häyer, yüeş havada avaz yırak kitä, dilär. Ä häzer havalar bik yüeş: irtän bolıt yäki toman, tönen vak kına yañgır sibäläp tora...

Bügen tönlä: «Varşava yanında beznekelär doşman oboronasın özgännär, Varşava uramnarına bärep kergännär», - digän süzlär çıktı. Bloha monı postta torganda işetep kayttı. «Tönge säğat ikedä bez miç aldında tämäke tartıp utıra idek, - dide ul. – Miña monı ber zur portfelle keşe äytte – ofitser bulsa kiräk, karañgıda ayıra almadım».

Bügen garnizon komissiyäse buldı. Aş kazanı avıruı belän miña altı ayga «stroy hezmätenä yaraksız» dip bilgelädelär. «Satıp aluçılar»nıñ kilüen kötep yatabız...

Anıñ yokısız töne

Elek yazılgan isemlek buyınça yañadan barlap çıgu ütkärelde.

- Voloboyıv! - dip başın kütärde ölkän leytenant.

Niçekter, kaydandır alıp, kapitan:

- Voloboyıv bügen öygä ozatılırga tiyeş, - dide.

Şulay da ölkän leytenant anı komissiyägä yazıp kuydı. Kapitannıñ süzläre Voloboyıv yörägenä ut kabındırıp kaldırdı. Ul tön buyı yoklıy almıy çıktı.

- Ä kem belä! Kötmägännän genä bulıp kuya torgan ul...

Häm Voloboyıv uylıy: menä ul kaytırga cıyına; sohari, kontsentrat ala; şikär urınına birelgän kızıl konfetlarnı ul üze aşamıy, ul alarnı balalarına küçtänäç itep alıp kayta...

Miç aldına utırıp tämäke tarta...

Komissiyä anı stroy hezmätenä yaraklı itep taptı...

* * *

İlğin – maktançık, vak süzle, tübän canlı närsä. Ber könne ul pıçagın yugaltkan. Anıñ öçen yanında yatkannarga bäylänep yörde. Öç-dürt kön buyı avızında şul pıçak kına buldı:

- Anaların... Üz kulım belän yasagan idem. Sabınıñ oçında da, töbendä dä ciz baldak... Algan keşeneñ canı çıksın... Pıçagım pıçak kına tügel ide, ike kulsız ittelär bit... – di dä mıgırdana (elak tavış belän). Keşelär añardan tämam tuyıp bettelär, tavışın işetmäs öçen ällä nilär birerlek bulındı.

- Hatınnardan da yaman ikänseñ! Ber pıçak yugaludan dönyañ cimereldeme ällä? – dip tirgilär anı.

Ul haman üzeneken itä. Aşarga utırsa:

- Menä ipi kisärgä tagın pıçak kiräk inde...

Añarda aşkazanı cärähäte, dilär. Min aptırıym: sıyır kebek özleksez aşap torgan bu keşedä niçek ul qadär hätär avıru taptılar ikän? Añar bit üz öleşe dä citmi...

Bügen komissiyägä bardık. İlğin vraçlar tiräsendä äy böterelä, yuktan gına süz kuşıp: «Vraçka yul biregez! Kaya inde işekkä tıgılasız şulkadär?» – dip başkalarnı öyrätkän bula. Läkin barıber «stroy hezmätenä yaraklı» bilgeläven alıp çıktı. Bu – döres. İlğinnıñ yalganı barıp çıkmadı. Bökeräyep, eçen totıp, «ah ta uh» itep yörüläre yukka gına buldı. Häzer, eçe poşıp, ber-bersenä bäyläneşe bulmagan süzlär söyli:

- Monda yatkançı, algı kırıyga kitüeñ artık... Üz çastemneñ kayda ikänen belmim. Andagı general mine üzeneñ adyutantı itep alır ide...

26.10.44

Starşina Yarlıkov – kızu kanlı, tiz kabınıp kitüçän holıklı keşe. Ämma ul bik keşelekle. Küp sugışlarda katnaşkan (vzvod häm rota komandirı bulıp), bay täcribäle. Katı yaralanu säbäple hatnı üze yaza almagaç, iptäşennän yazdıra. Anda ul üzeneñ hiçber eşkä yaraksız ikänen belderä. Şunnan soñ hatını aña hat yazmıy başlıy, ul hatlarnı ulınnan gına alıp tora (ulı zavodta eşli). Tora-bara hatını da yaza başlıy, läkin, Yarlıkov äytmeşli, korı häm mäğnäsez hatlar, yöräkkä yatışmıy torgan salkın hatlar bulalar bolar...

Aylar ütä. Yarlıkov sälamätlänä (ul tik kızıp kitüçän häm aksak bulıp kala). Menä ul frontta üzeneñ avıldaşın oçrata.

- Ya, öydä niçek toralar soñ? Beznekelär niçek yäşilär? - dip sorıy Yarlıkov.

- Niçek dip äytergä? Sinnän yäşerä almıym inde min: Mariyä İvanovna üzen yahşı totmıy. Kürşegez Mihail kart: «Niçek soñ, Yarlıkovnıñ häle avır dip işetkän idem, anıñ turında niçek uylıysıñ?» - dip soragaç, ul: «Nişlätim inde anı? Min yäş keşe, min yäşärgä telim. Anı min eştän çıgarmadım – kayda, kem eşendä keşelegen yugaltkan bulsa, şul karasın», - dip äytä, di.

Yalgan söyli torgan yeget tügel. Şulay da Yarlıkov aña ışanıp citmi, ulına yaza: «Şul turıda miña nigä bernärsä dä yazmıysıñ?..»

Ulı: «Äti, sin miña üpkälämä. Bu nigezdä min üzem dä äni belän küp süzgä kildem inde», - dip belderä.

Artık añlatırga kiräk tügel ide inde...

29.10.44

Bügen iptäş Ayupov belän oçraştım. Ul min hezmät itäçäk 10 nçı zapas diviziyädä partorg bulıp eşli ikän. Anıñ zemlyankasında kundım. Kiçtän kunak bulıştık: çäy, härkaysıbızda şikär, sohari, bäräñge izmäse... İbrahim Ayupovnıñ öydä hatını häm altı yäşlek ulı kalgan. Hatınınnan cide ay buyınça hat ala almavın kat-kat iskä aldı. Şul uñaydan hatın-kızlarnıñ häzer, sugış vakıtında, üz-üzlären totuları turında süzlär buldı...

- Menä ulımnı yaratam. Ulımnı min bik yaratam, Näfiq tuganım. «Kızıl Tatarstan»da eşlägän çak. Eştän irtänge cidelärdä kaytam. Malay yögerep kilä dä portfelğä yabışa. Barlık ğadäte şul ide: portfelne aktarıp kitap ezli. Min aña härkönne ber balalar kitabı alıp kayta idem. Niçekter sportsmennar turında ber kitap alıp kaytkan idem, şunnan soñ, öydä torır häl yuk: «Köräşik», - dip aptırata. Köräşäbez. Min – utırıp... Änise karap tora. Yörep-yörep, min yüri genä yıgılgan bulam. Minem öskä yata da, menä kuana, menä kuana: «Äni, min ätine yıktım», - di... Hatınnı da bik yaratıp tordım min, ul üze dä belä monı...

Min yattım. Ayupov mindäge «Sovet ädäbiyätı» curnalın häm Şäräf Mödärrisneñ miña büläk itep birgän şiğırlär kitabın ukıp utırdı – lampa süngänçe...

03.11.44

Zalese avılında tora başlavıma dürtençe kön. Polyak semyasında yäşim. Bu avıl Moskva – Varşava yulı östendä (taş yul anı ikegä yarıp ütä). Min – polk ekspeditorı. Köngä ber märtäbä polkka hatlar häm gazetalar alıp baram – sigez çakrım ara. Şosseda maşinalar kaynap tora. Şoferga gazeta kürsätep kul kütärdemme, ul tuktıy – ike yakka ike gazeta.

Bu yaktan eş yahşı. Min öydä yal itäm, öydä kunam, üz irkemdä häm keşelär belän keşeçä söyläşep utıram. Läkin ber naçar yagı bar – produkt mäsäläse haman häl kılınmagan. «Suhoy payık» alırga tiyeş idem – korısı da, yüeşe dä yuk... Skladçı belän starşina arasında butalıp yugala. Küpme min hucalar östendä barırga tiyeş? Alar üzläre dä yarlı halık.

Yulda änä şular turında uylap kayttım. Bügen ük hucaga 60 sum akça birergä buldım. Kaytıp kersäm, huca hatını yılap utıra:

- Närsä buldı, ni öçen bu bolay?

Alarnıñ lampaları eşlämi ide. Huca ul lampa belän aptırap betkän ide inde. Bügen kürşedän fonar algannar da, huca, tazartam dip, anıñ kuıgın çelpärämä kitergän.

- Akçabız yuk, keşegä niçek itep tülärbez inde, - di hatını.

Kesämnän ike illeşärlekne alıp hucaga tottırdım (polyak akçaları), utız sum hatınına birdem (aşka söt alu öçen dip).

Huca hatın Leontina isemle, kırık yäşlärdä. Bu keçkenä gäüdäle hatın, oyası yanınnan kitä almagan buaz yort kuyanı kebek, kön-tön öydä, niçä genä karama miç tiräsendä: irtän – borş yäki kuyı gına bäräñge şulpası; köndez, minem poçta belän kitü vakıtıma – şi häm bäräñge; kiçen – bäräñge turap arış kamırınnan tokmaç. Gadi genä aşlar. Läkin niçekter ul alarnı bik tämle itep äzerli. Aşı bolamık kebek kuyı, läzzätle bula. Bäräñgeneñ ber öleşen çi köyençä kırıp sala. Cäydän ük yäşel sugannı cepkä tezep kiptergän – añardan bik tämle is kilep tora häm ul aşnı tämlätä. Ul miña tagın ber tämlätkeç kürsätte, läkin min añlamadım – kipkän almaga ohşıy...

İre Hippolit Hatskeeviç üzennän biş yäşkä keçe. Ozın gına buylı, çäçe häm mıyıgı cirän, başında pläş bar. Yuaş (hatın da usal tügel), hatınına äytmiçä ber genä eş tä başkarmıy. Bayga hezmät itep, buysınıp öyrängänneke bulsa kiräk, bik tıñlauçan. Närsä genä äytsäñ dä, ul anı üze añlamas borın uk başın iyep, sin äytkängä riza buluın añlatıp tora. Läkin ütämi, çönki ul anı añlamadı. Näticägä ireşü öçen kabatlap äytergä kiräk. Ul – plotnik. Şul üzeneñ hönäre belän kön kürä.

Gailä dinne nık tota. Ana bulgan keşe üze Bibliyäne (yodrık qadär genä kitap) bik ukıy, küp cirlären yattan belä. Un yäşlek kızı häm cide yäşlek ulı öçen kiräk bulgan urınnı ezläp taba häm ukıp kürsätä. Ana bu mäsälägä şulkadär iğtibar birä ki, balalar ul äytkänne tıñlamaska, ul kuşkannı ukımaska hiç tä buldıra almıylar. Yuk. Min ber genä märtäbä dä balalarnıñ açıktan-açık karışırga uylap karauların kürgänem bulmadı. Ata da, öydäge olırak bala da ananıñ bu eşen bik ähämiyätle häm izge eş dip karaganlıktan, keçkenälär dini ukularga şulay iğtibar itälär. Bu alarnıñ mäktäp ukuına da uñay täesir itä. Minemçä, bezgä dä sabak alırlık küp närsälär bar monda.

Cide yäşlek polyak balası ni öçen, äytüne dä kötmiçä, kiçen stenaga karap närsälärder ukıy, irtän toru belän, biten dä yumastan, tagın şunı kabatlıy? Çönki anı älege keçkenä ana şuña öyrätkän. Üze belmäsä, ul, älbättä, balaların öyrätä dä, tıñlata da almas ide.

* * *

Berençe kiçemdä mine urnaştıru, yatkıru ber zur mäsälä bulıp kuzgaldı. Kiç säğat cide. İrtä bulsa da, şäm yanıp betkänçe yatıp kalırga kiräk ide... Sandık buyına öç urındık kiterep kuydılar. Aña üzläreneñ iske çalbarların, fufaykaların tüşädelär. İñ östän üzemneñ fufaykanı cäyep, şinelne yabınıp yattım.

İkençe könne kiçtän salam äzerlädem. Kürşedä aşlık sugalar ide. Alardan ike költä ere salam aldım.

Döres, şuşı uk fatirda Nadya isemle kızılarmeets tora. Anıñ karavatı kiñ häm yomşak. Min aña şayarıp kına bergä yatu turında äytep karagan idem, karşı kilä torgan tügel kebek kürenä.

- Läkin miña yartı karavat citep betmi şul. Çirek karavatka sıysagız yata biregez, - digän bula.

Sıymıymmı soñ! Min inde çirek karavatnıñ çiregenä dä sıyam. Eş anda tügel. Anıñ karavatına yatunı küñelem telämi. Yata torgaç azıp kitep gönah-fälän eşlärgä kereşsäñ?.. Öç yıl saf yördem, inde kalgan berniçä aynı gına uzdıra alırmın. Äye, tüzärmen. Ä annan soñ üzemneñ saf irennärem belän küz nurlarımnı – kızlarım Lyutsiyä belän Ruziyäne übärmen...

Süzne yüri uyın-kölkegä borıp cibärdem dä, idängä salam tüşäp, anı eskämiyä belän kirtäläp, yattım da yokladım. Ämma bik tämläp häm gayät rähät yokladım. Küp töşlär kürdem...

5.11.44. Havariyägä

Söyäseñme, kap-karam, Söymiseñme, kap-karam? Sin söymäsäñ min dä söymim, Söyüçe ezläp tabam.

Söyäseñme, söymiseñme, Söyep sizdermiseñme? Akçasız soldat nigä dip, Ällä tiñsenmiseñme?

7.11.44

Kiçä minem hucanıñ fatirında (ä bu ike katlı gomumi toraknıñ ber bülmäse) elek alpavıtka eşlägän yarlı krestyannarnıñ cıyılışı buldı. Taza tänle, çibär yözle, akıllı keşelär bu krestyannar. Karap-karap torasıñ da, şundıy keşelärneñ kol buluına gacäpsenäseñ...

Mine, Sovetlar Soyuzı väkile bularak hörmät itep, östäl artına – prezidiumga utırttılar. Cıyılış zur şau-şu belän uzdı. Arada kem närsä äytsä şuñar riza bulıp tik utıruçılar da küp. Ämma ike polyak üzara bik nık äytkäläştelär. Citäkçe alarnı köçkä-köçkä tuktatıp ala ide...

Mondagı utarnıñ hucası Sobolevskiy kulga alıngan ikän. Nemetslar kilgäç, Sobolevskiynı kuıp, utarga nemets alpavıtı huca bula. Sobolevskiy avıldagı ber yortta tora. Ul, nemetslarga yararga tırışıp, yarlılar östennän yäşeren küzätü alıp bara. Kızıl Armiyä nemetslarnı kugaç, Sobolevskiy yañadan utarga kayta, baylıklarga häm keşelärgä huca bula: «Min äle barısı öçen dä üç alırmın. Sez kommunistlar bulıp barasız, artıgıznı uylap karagız», - dip yanıy. Eşläüçelärgä aşlık ta, akça da birmi. Öç ay buyı sorıylar – yuk, birmi. Cıyılışta süz barışınça, menä şuşılar öçen anı kulga alalar.

Moña qadär ük inde cirle komitet, Sobolevskiynı utarınnan kuıp, anıñ ambarlarındagı aşlık häm bäräñgelärne krestyannarga öläşep birä. Elekke kollarnıñ öyläre kapçık-kapçık bäräñge häm arış belän tulıp kitä. Min torgan fatirda da bu şulay... Läkin eşkä çıguçı yuk. Bäräñge kazuda hätta keşeneñ üze cıygannan da arttırıp birälär. Minem hucanıñ ulı bäräñge kazuda eleñke-salınkı gına ike kön eşlägän ide, şunıñ öçen 36 pot bäräñge aldı. Ä öçençe könne ul inde çıkmıy...

Komitet karar çıgardı: bäräñgene cıyıp betärgä, közge sörüne tögällärgä.

8.11.44

Kürşedäge kart kerde. Açık yöz, yaktı çıray belän kilep, miña kul birde (kükrägen kiyerep kuyıp).

- Menä min bäyrämne kürdem, - di ul. - Byala-Podlyaskada buldım. Oh-h, orkestr uynıy da soñ - kolaklarıñ gına tüzsen... Nemets turında uylama da häzer! Alar inde kittelär dä bettelär.

- Alar turında kem uylıy soñ äle? - di huca hatın.

Kart belän ozak kına söyläşep utırdık. Ul miña nemetslar vakıtında birelgän pasportın kürsätte. Kartoçkası kuptarıp alıngan. Käğazlär arasınnan ul kartoçka kilep çıkkan ide, kart, çırayın sıtıp, anı tiz genä kesäsenä tıgıp kuydı. Min dä kabatlap soramadım. Sizenüemçä, anıñ yözenä svastikalı nemets peçate basılgan da, kartnıñ şuñar açuı kilä bulsa kiräk. Kartoçka urını yanında - kartnıñ barmak ezläre. Bu ezlärgä karap min ozak kına uylanıp utırdım. Menä ul nemetslarnıñ yaña tärtipläre!

24.11.44

Ber ayga yakın kandaladan talandım. Kandala kermäsen öçen kolakka mamık tıgıp yata idem. Kiçtän 2-3 säğat yoklıym da – tämam arıgan kileş – tön buyınça kandala üterep çıgam: kapşap-kapşap... İrtä belän tagın berär säğat yoklap alam. Minem täesir astında hucalar öylären kaynar su belän yudılar, yañadan akka buyadılar. Uzgan tönne barıbız da rähät yokladık.

1.12.44

Hucalar olı ulları Moneknı keçe komandirlar äzerläü kursına ozatalar. Ul yäş äle, kurska üze teläp bara. Anıñ anası ügäy. Enese häm señlese arasında kagılıp-sugılıp yäşäde... Ämma kurska anı bik zurlap, hörmät itep ozatalar: şulay bulmaska soñ, yeget Vatan öçen hezmät itärgä bara bit.

Menä kitär kön. Ügi ana, arış onına ak boday onı kuşıp, yahşı ipi peşerä. Şikär kapçıgı äzerli, ike enä, cep birä. Gomumi albomnan berniçä kartoçkanı Manek üze saylap ala. Ana öydä kala torgan ulınıñ rasçeskası belän kalämen, kızınıñ keçkenä közgesen alıp birä. İrtä belän, ğadättäge aş östenä, küp kenä şikär salıp añar berüzenä çäy eçerä... Kıskası, ana Maneknıñ küñelen taba...

3.12.44

Bezrukov Lenka – minem yakın dustım. Ul poçtada eşli, öylänmägän yäş yeget. Açık küñelle, härkayçan kütärenke ruhlı, kiñ holıklı keşe. Oçraşkan sayın küreşäseñ, küreşkän sayın anıñ çänçä barmagınıñ yuklıgın sizäseñ. Ä sul kulı bötenläy eşlämi. Beläzektäge tamırga tigän pulya arkasında barmakları käkräyep, uçı yarım yomarlanıp katıp kalgan... Ul keşelär belän härvakıt yılmaep söyläşä. Söyläşep utırgan vakıtlarda min anıñ avızınnan hiç tä küzläremne ala almıy tekälep karap toram. Anıñ sul yaktanrak ber teşe yuk häm şul teş urını zur bulıp kürenep tora. Min änä şul buşlıktan küzläremne ala almıym. Küp karıy torgaç, uñaysızlanıp, çitkä borılam. Läkin barıber yañadan kararga turı kilä. Anda nindider ber tartu köçe bar şikelle. Gomumän, ul yeget hiç tä çitkä kararlık itep söylämi. Sineñ canıña kerep, küzläreñä turı karap söyli...

15.01.45

İkençe yanvardan birle yaña urında toram. Dobrınka hutorı. Huca – Gennadiy Novak, 28 yäşlärdä, urta buylı, sarı çäçle, mıyıgı östenä töşep torgan käkre borınlı. Açık, turı süzle häm berkatlı keşe. Tiz genä kütärelep-kızıp kitä torgan ğadäte bar. Hatınınıñ äytkänenä tiz künä, küp urında hatınına yul kuya...

Huca hatın Genka isemle, 21 yäşlärdä. Näzek-ozın buylı, zur kılıç borınlı, ber-bersennän nık ayırılıp torgan näzek kaşlı, zur sorı küzle. Küp uynarga, yuk-bar söylänergä yarata. Läkin ire basınkı tabiğatle häm az süzle. İre aña yortka kergän. İke bülmäle yahşı gına öyläre, un gektar cir, ber sıyır häm ber duñgızları bar. Atları bar ide, ülde. (Armiyägä aludan kurkıp, gomumän kart at totu ğadäte bar).

Alarnıñ ike kızları bar. Min ayıruça yäş tä ike aylık Yänina isemlesen yaratam. Lyutsiyägä ohşatıp, buş vakıtım bulgan sayın kütärep yörim, härkönne şikär biräm. Bala mine dä bik yarata. İşektän kerügä kulların suzıp kıçkıra başlıy, ata-anasına barmıyça miña kilä.

Bertugannar

Vahit abıy ülde – ber söyläşep yörmädek.

İnde menä Näfiq abıy da yuk.

Ütkän gomer dönya kuıp, vakıt yuk dip.

Kayum Yahudin, 1985

20.01.45. Polşa

Näfiq bügen Dobrınka hutorına kanatlanıp kaytıp kerde. Şinelenä sırışkan kar börteklären aşık-poşık kına kagıştırdı da, çişenep tä tormıy türgä uzdı häm, kesäsennän hat çıgarıp, ukırga kereşte.

«Abıy! Sineñ bik tä kıska hatıñnı alıp çiksez kuandım häm tormışıñ belän tanıştım, - dip yaza ide aña enese Kayum. – Beläm, tuganım, bik ansat tügel şul. Tik, nigäder, ber-berebezgä açıktan-açık äytergä batırçılık itmäü säbäpleme, haman şulay miherbansız, vayımsız räveştä yäşi birdek.

Min ğailämnän «bik hört yäşibez» digän hat alsam da, 1945 yılda otpusk almaska ant ittem. Berençedän, eşneñ azagına taba kızıgı. İkençedän, uñaysız. «Zam. bulıp ölgermäde, otpusk sorıy,» - diyärlär kebek. Sorasam birerlär dä ide. Leytenant bulıp ike ay yarım ütte digändä ölkän leytenantka cibärdelär – kayçan kiler. Şuşı häl. Annan – eşneñ bik kızu vakıtı...

Oh, Berlinda bulası kilä dä ul, monda eşne betermiçä torıp sezneñ yakka baru bähete bezgä timäs ahrı...

Vahit abıy hat yazmıy. Kiçä, niçänçeder, hat yazıp, bik nık «açulandım». Ägär ber tamçı gına bulsa da namusı kalgan bulsa, cavap yazarga tiyeş. «Betkä üç itep tunnı utka yagalarmıni, hatınnarnıñ koymagı peşmägängä bez açulanışıp yörergä – oyat, abıy» - dip yazdım.

Bügen polktan berniçä keşegä Stalinnıñ rähmät hatı tapşırıldı. Şular arasında min dä bar...

Yarıy, huş dip, siña tınıç matur tormış teläüçe eneñ Kayum».

Bu hatta Näfiqnı iñ kuandırganı – eneseneñ isän buluı, ä iñ gacäpländergäne – Stalinnan rähmät hatı aluı ide. «Şul yalanayaklı, iñbaşına çıbırkı askan mañka malay, - dip uyladı ul, - Stalin qadär Stalinnıñ rähmätenä layık bulganmı?..» Şul uk vakıtta anı enese öçen çiksez gorurlık hisläre çolgap aldı...

Näfiq äle barısın da belmi ide: Kayum Yahudin – fin sugışın da kertep – unsigez härbi operatsiyädä algı sızıkta bulıp dan kazangan, öç tapkır yaralangan, Leningrad blokadasın kiçergän dürt ordenlı kıyu ofitser ide. Anıñ vakıygalarga taşıp aşkan tormışınnan ber genä epizod ta bu täbänäk kenä buylı, citez häräkätle tıngısız keşe aldında baş iyärgä mäcbür itä...

1941 yılnıñ 22 i̇yünen Kayum Yahudin Hanko (Gangut) yarımutravında karşılıy. Bilgele buluınça, näq şuşı yarımutraunıñ garnizonı, doşmannıñ ike diviziyäsen Leningrad yagına ütkärmiçä, yöz dä altmış dürt täülek buyına üzenä karatıp tordı.

1942 yılnıñ sentyabr başı. Tarihka «Neva pyataçogı» bulıp kerep kalgan platsdarm inde berniçä ay doşman kulında. Ä bit kiläçäk operatsiyälär öçen anıñ ähämiyäte äytep betergesez zur ide. Şuña kürä anı kiçekmästän kire kaytaru burıçı kuyıla. Häm bu gayät katlaulı burıç legendar gangutçılarnıñ ber batalonına yöklänä.

«Gadättägeçä vak kına yañgır sibäläp tora, - dip yaza bu operatsiyä turında «Sovet Başkortstanı» gazetasında (12.02.75) curnalist V. Hämidullin. – Neva buylap agımga karşı citez katerlar kilä. Anda – gangutçılar. Yılganıñ sul yak yarı tekä. Annan doşmanga tirä-yak uç töbendäge kebek kürenä. Katerlarnıñ «pyataçok»ka taban borılmanı ütüläre bula, doşman alarnı minomet häm pulemet utı astına ala. Kaysı yakka karama, yılga östendä su fontannarı.

Katerlarnıñ algısında – batalon komissarı, ikençesendä – kombat häm komissar yärdämçese Kayum Yahudin. Desant «pyataçok»ka citügä doşman utı tagın da köçäyä. Minalarnıñ berse aldagı katerga töşep yarıla häm komissar katı yaralana. Läkin desant tuktalmıy. Gangutçılar, komandirları artınnan suga sikerep, tekä yarga taşlanalar. Kayum Yahudin şunda uk komissar vazifasın ala häm, ukçılarnı äydäp, doşman tranşeyalarına taba yögerä.

Bäreleş ayausız katı bula. Gangutçılar doşmannı kısrıklap alga baralar. Kötmägändä batalon komandirı da yaralanıp saftan çıga. Kayum Yahudin anıñ vazifasın da üz östenä ala.

Bu könne sugış kiçkä qadär suzıla. İke yaktan da yugaltular küp bula. Artaban da «pyataçok»ta özleksez sugışlar bara. Kön yuk, tön yuk – äle ber rotaga, äle ikençesenä kurgaş yañgırı astında şuışıp barıp, isän kalgannarnı barlap, yaralılarnı tılga ozatıp, saftan çıkkan komandirlarnı alıştırıp yörergä turı kilä Kayum Yahudinga»...

«Anda bulgannarnı min yış kına töşemdä kürep uyanam da bik ozak yokıga kitä almıy yatam, - di Kayum Yahudin üzeneñ istäleklärendä. - Bu «pyataçok» çınnan da keçkenä ber cir kisäge ide. Läkin bez anıñ Sovet cire, Lenigrad cire ikänen yahşı añlıy idek, şuña kürä ülsäk tä çigenmädek. 1941 yılnıñ sentyabrennän 1943 yılnıñ yanvarenä qadär (blokadanı özü operatsiyäse başlangançı) bu «pyataçok» bezne ciñügä çakıruçı ömet, keşelärne yalkınlı köräşkä öndäp toruçı serle ber urın buldı. Esse sentyabr ayında un adımdagı ike yılgadan (Neva häm Tosna) su alıp eçä almagan könnär küp buldı. Bu kanga batkan, kızıp, timer kisäkläre belän kazılıp betkän cirdä ber genä kön yäşäve dä tınıç vakıtta unnarça yıl yäşäügä tora ide. 1942 yılnıñ 2 sentyabre – gangutçılarnıñ Neva buylap şul «pyataçok»ka barıp töşkän kön. Bezne belep kalu belän doşman öç yaklap kayçı sıman kiseşkän ut açtı. Gangutçılarnıñ draması häm geroizmı başlandı. Yar buyına çıga algan keşe üzen köçle geroy sanadı. Barlık «pyataçok» ut yalkını belän kaplandı. Cir yanıp öskä kütärelep tordı, taşlar erep, yılga suı kaynadı. Köçle şartlaudan bezne tufrak kümde, äçe töten bugazdan buıp tın alırga irek birmäde. Yış kına monda tere keşe yuktır kebek bula ide. Läkin «pyataçok»nı alabız inde dip nemetslar atakaga kütärelügä telgälänep betkän cir astınnan keşelär kalkıp çıga... Könenä unlagan şundıy atakanı kire kaytara idek»...

10 sentyabrdä şuşı «pyataçok»ta höcüm barışında Kayum Yahudinnı mina yarçıkları ayaktan yıga...

«Küp kan agudan hälsezlängän mine, - di Kayum Halik ulı, - doşmannıñ ut stenası aşa, üz östenä salıp, tar gına basmadan Ähät isemle üzbäk yegete alıp çıktı. Basma buylap bezdän soñ çıgıp kilüçelär doşman utınnan avıp su eçenä yıgıldılar. Ä ul mine snaryad çokırına salıp, Nevadan su alıp kilep (!), tärbiyäläp, medsanbatka alıp kitte...

Operatsiyä östälendä mindäge küp sanlı mina yarçıkların algannar, tik berse genä, kabırganı sındırıp çıga almıyça yöräktän yırak tügel urında tuktap kalganı, mindä haman yäşi äle...»

Oçraştırgan da yul, ayırgan da yul

12.02.45

Polşada inde unikençe kön yaz. Koyaş cılı karıy yäki cıp-cılı tomanlı könnär bulıp tora. Yañgır yava. Kar yava ikän, ul inde şul könne ük erep tä betä. Bügen yomşak kına cepşek kar yava. Tübälärdän tamçılar tama... Monda gomumän yanvar ayında gına kışka ohşaş salkın könnär buldı...

Varşava azat itelep front alga kitü säbäple, bezneñ 10 nçı zapas diviziyä berençe fevraldä yaña urınga küçep kitte. Cäyäü. Nestroyıvoylar diviziyä äyberläre belän poyızdda barırga tiyeşlär ide. Şulay, bezneñ 8 nçe rota, diviziyädäge barlık avıru häm nestroyıvoylarnı cıyıp, kaldı. Bez dönyadan ayırıldık. Hat yuk, gazeta yuk. Frontta nindi hällär barganın da belmibez... Ayupov cayın taptı. Ul, kön sayın barıp, aerodromnan Sovet informbyurosı häbärlären alıp kayta başladı. Öç böyek ilneñ citäkçeläre konferentsiyäse başlanuın beldek – Kara diñgez rayonında... İñ nık avıru häm yaralılardan yözär keşelek ike komanda tılga – Brestka taba cibärelde. Berkadär arular kaldı... Alar belän eş: äñgämä ütkärü, zemlyankalarda cıyılıp cırlau, Sovetlar Soyuzı gimnın öyränü...Bezdä yahşı garmunçı, bik osta skripkada uynauçı bar...

Kiçä kiç Malaşeviç stantsiyäsenä kilergä çıktık. Tön kinät karañgılanıp kitte. Koyıp yañgır yava başladı. Botinka tabannarı kızgılt balçıkka yabışıp canga tiyälär. Çönki bez Moskva – Varşava yulınıñ kırıyınnan barabaz. Yañgır astında yaltırap yatuçı taş yuldan isä – Moskva yagına taba buş maşinalar, Varşavaga taba härtörle yöklär töyälgän maşinalar özleksez ütep toralar. Köndez taş yulga karap torsañ, ul oçsız-kırıysız ozın çılbır bulıp, maşinalar änä şul çılbırnıñ buınnarı bulıp kürenälär. Tönlä isä maşinalarnıñ utları totaş ber cepkä tezelgän yaktı yoldızlar bulıp kürenä başlıylar. Äyterseñ lä ul nıklı cep Moskvadan Varşavaga, Varşavadan Moskvaga suzılgan da, älege yaktı yoldızlar şuşı ike şähärneñ bersennän ikençesenä özleksez küçep toralar...

Ayaklarımnı köçkä-köçkä söyräp atlıym, botinkama yabışıp yödätüçe bäylänçek balçıklarnı tirgim. Koyıp yañgır yavıp toruga karamastan, şuşında uk, yul buyında yatıp yal itäsem kilä...

Stantsiyädä dustım Bezin belän ikebez ber fatirga turı kildek. Botinkalardagı pıçraknı çıbık belän kırdık ta, işek şakıdık. Eçtän:

- Proşa, - digän tavış işetelde.

Kerdek. Polyaklarnıñ ğadäte buyınça:

- Häyerle kiç, - dip isänläştek.

Plita yanında huca hatın aş-su äzerläp yöri. Min, östäl artında utırgan ir keşegä karap:

- Huca sez bulasızmı? - dim.

Ul urınınnnan kuzgala häm, kunakçıl yılmaep, yaktı yöz belän bezgä karşı kilä-kilä:

- Äye, - di. - Sezgä närsä kiräk ide?

- Öyegezdä kunıp çıgarga mömkin bulmasmı ikän, dip kergän idek.

- Nik bulmasın, bula. Tik bezgä komendanttan başka kundırırga kuşmıylar.

- Anısı häl kılıngan – menä yazu.

Huca yazunı alıp karadı da:

- Bik yahşı. Kiyemnäregezne salıgız da utırışıgız, - dide.

Bezin belän bez küptänge duslar. Bez inde ber-berebezneñ holık-gadätenä künegep betkänbez. Minem dustım hucalıkçıl keşe. Kayda gına barmıyk, nindi genä urında tuktalmıyk, ul iñ berençe aşau yagın kaygırta. Monda da ul üzeneñ ğadäte buyınça eş itärgä kereşte. Ul, aşamlık kapçıgın aktara-aktara uçak yanına bardı da:

- Bezgä dä peşerep alırga kiräk bulır ahrı, hozyayka, - dide.

Huca hatın:

- Monda peşä, bar, bötenebezgä dä citär, - dide.

- Närsä peşeräsez? - dip soradı Bezin.

- Bäräñge. Başka närsä yuk inde bezdä.

- Korı bäräñgeme? Alaysa, bezdä duñgız mayı belän konserva bar. Menä borçak kontsentratı...

Bezin huca hatın belän şulay añlaşkan arada min huca belän söyläşep utırdım...

Bügen vokzalga cıyıldık. Yözär keşedän komandalarga bülenep, yul uñaylı eşelonnarda ozatıla torıla.

13.02.45

Kiçä öç yöz keşe kitte. Bez kön buyı vokzalda buldık häm kitä almadık. Buş eşelon, buş vagon yuk. Tank, benzin... ozatıla. Menä çittäräk gayät ozın eşelon. Parovozga unnarça platforma häm şaktıy sanda yabık vagonnar tagılgan. Platformalarda zur-zur tanklar bulıp, alar ozın tanauların yugarı kütärep, härberse berär platformanı biläp tora.

Sibäläp yañgır yava. Başınnan alıp plaş-palatka börkängän kız ike platforma arasında arı-bire yörengäläp tora. Kıznıñ muyınına avtomat elengän. Avtomat tütäsen uñ kulı belän kısıp totkan...

Budapeşt alındı. Varşavadan soñ häm elek Budapeşt tellärdä küp söylände... Häzer, inde ber aydan birle, böten keşeneñ telendä Berlin:

- Berlinga barabız. Berlin aşa öygä...

- Bezneñ ğaskärlär Berlinnan 150, 70, 40 çakrımda...

Kiçä aerodromga ber nemets generalın kiterdelär. Plen. General-konstruktor. Aña: «Front Berlinnan 100 çakrımda», - digännär. Ul maşinaga utırıp çıkkan. Berlinnan 40 çakrımda bezneñ tankistlar anı plenga algan. Samolet belän Moskvaga ozattılar... Bezneñ ike mayor häm ber leytenant ozata bara...

Varşava yagınnan buş eşelonnar agıla. Menä eşelon. Frontka benzin iltep kaytıp kilä. Tsisterna aralarında keşelär: dürt-biş keşe ber-bersenä sıyınıp utırgannar. Açı cil isä. Bolar – sugış başında äsir töşkän soldatlar häm nemetslar tarafınnan kuıp kitelgän hatın-kızlar häm bala-çagalar. Kaytıp baralar. Alarga kararga kızganıç. Yabıklar. İrennäre, bitläre cilgä yarılıp betkän... Alarnı kızganudan küzgä yäşlär kilä.

Menä Orel ölkäse yegetläre. Undürt-unbiş yäşlek vakıtlarında alarnı nemets kuıp alıp kitkän. Alar ber pomeşikta eşlägännär häm barakta torgannar. Kaysıları sıyır saugan, kaysıları sarık kötkän. Alar 20 yanvarda azat itelä. Barakta utırgan çaklarında bezneñ tanklarnıñ kilep çıguın sizmi dä kalalar. Pomeşiknıñ aşap-eçep utırgan çagı bula. Anıñ yanına täbänäk kenä buylı tankist kilep kerä. Avtomatın töbi häm tege kulların kütärä. Koralın birä. Tankist: «Sineñ belän mataşıp torırga bezneñ vakıt yuk, arttagılar nişläsälär dä eşlärlär», - di dä, pomeşiknıñ mıltıgın bärep sındıra häm kitä...

16.02.45

Kiçä kiç vagonga utırdık häm bügen dä utırabız. Häräkät yuk. Bügen töşemdä babaynı kürdem. 1941 yılnı, öydän çıgıp kitüemä öç ay digändä, ul minem töşemä kergän ide inde. Bügen min anı ikençegä kürdem häm öç aydan öygä kaytuga yuradım... Bez Dusım avılında, imeş. Baytak keşe... Babay bezgä berär kisäk it öläşep çıktı... Öygä kaytıp, ğailäm belän söyläşep utıruga yuradım...

17.02.45

Passacir poyızdına utırıp yulga çıktık. Bik akrın kilenä. Bu nigezdä borçılu häm üzara süz köräşterülär dä bar:

- Ni öçen şulay?

- Alar eşli belmilär. Arı da bire butalıp vakıt ütkärälär.

- Bälki berär maksat tota torgannardır?

- Nindi maksat bulsın! Anda bezneñ keşelär dä bar bit. Bezdän dä bit teläsä nindi buş başnı kuymıylar inde.

- Läkin... Närsäder bar. Ni öçen soñ şulkadär kıymmätle eşelonnar...

- Timer yulnıñ bit üz zakonnarı bar. Mäsälän, Varşava kabul itmi. Anda küp tıgılu. Böten çeltärlär tulı. Stantsiyä tulı bulgaç, anı bit äylänep uzıp bulmıy. Eşelonnı äytäm, ul bit cirdän yörmi...

17.02.45

Lukovoda yörergä çıkkan idem, kurbaşıday taza gäüdäle üzbäk yegete Şirovnı oçrattım. Koçaklaşıp küreştek. Baytak vakıt söyläşep yördek...

Kırık dürtençe yılnıñ sentyabrendä bez anıñ belän Baranoviçi gospitalennän bergä kilgän idek. Şunnan soñ ul sugışta bulgan. Biş kön höcümdä bulıp, Varşavanı aluda katnaşkan. Yaralanıp gospitalğä kergän. Häzer yañadan frontka kitep bara. Ul pehotada bula. 14 yanvarda artilleriyä äzerlege başlana... Menä berençe tranşeyanıñ, annan ikençe häm öçençe tranşeyalarnıñ alınuı turında häbär itälär. Dürtençe tranşeya alıngaç gomumi kütäreleş häm kızu räveştä alga häräkät itü başlanıp kitä... Doşman barlık tehnikasın häm koralların taşlap kaça... Menä ber urın: ike yakta kül bulıp, urtada berniçä metr kiñlektä korı cir. Nemetslar şunnan kaçalar, beznekelär alarnı kırıp toralar... Üläksälärdän tau öyelä. «Änä şul tau aşa, - di Şirov, - nemets üläksälären taptap uzdık», - di...

Şirov yırak Üzbäkstanda tuıp üskän. Min – Tatarstannan. Läkin bez anıñ belän ber-berebezne hiçkayçan da onıtmas duslar bulıp ävereldek... Bezneñ duslık närsädän başlandı soñ? Ni öçen bez ber-berebezgä şulkadär yakın bulıp kittek? Monıñ säbäplären min añlatıp birä almas idem. Bezne ber-berebezgä şulkadär nık bäylärlek artık zur vakıygalar, hiçber ayırım hällär dä bulmadı bit yugıysä. Bez anıñ belän ber şähärdä, läkin ikebez ike gospitaldä dävalanganbız. Stantsiyädä oçraşkanga qadär berebezneñ dönyada barın ikençebez bilmi ide äle. Sigez kön poyızdda bergä kildek. Zapas polkta ikebez ike rotaga elägep ayırılışkan idek...

19.02.45

Kiçä kiçen Pragaga (Varşavanıñ ber bistäse şulay atala) kilep cittek. Şähärdän altı çakrımdagı ber avılda kundık. Polyak ğailäse. Açık yözle, kiñ holıklı keşelär. Taza gına tormışlılar. Kart belän karçık häm biş bala. Sigez yäştäge kızlarınıñ borını häm avız tiräse yaralangan. Nemetslar alarnı Visla aryagına kuıp alıp kitälär. Koral zavodına yakın bulalar. Bezneñ höcüm başlangan könne nemetslar bu zavodnı şartlatalar. Kızçık şunda yaralana. Anda küp halık kırıla...

İptäş Stalinnıñ räsemen kürsättem. Bik kızıksınıp karadılar. Unöç yäşlek ulları bu räsemne ütenep soradı. Birdem. Ul anı, bik qaderläp, pıyalalı ramga kuydı...

23.02.45

Bügen bäyräm. Sugışçılarga arakı birelä. Eçälär. Duslarça köleşep söyläşülär, ütkänne iskä alu. Keşelär ber-bersen kıstıylar, sıylıylar, hörmät itälär...

Ä keçe leytenant Mostafin hatının yaratmıy söyli:

- Hatınnıñ borını bigräk keçkenä, malay: kölä başlasa, borını yugala la betä. Şunı bigräk yaratmıym. Öylängän çakta närsä karaganmındır. Häzer ayırsañ da kıyın inde. Bala da bar... Sugıştan soñ matur kızlar da küp bula inde... Üze yarıysı gına hatın. Läkin borını bigräk keçkenä...

27.02.45

Zapas polktan kittek. Yaña hezmät itü urını – Gnezno şähärenä barabız. Bügen Pragada kundık – Bikbulatov belän ikebez ber fatirda. Huca – Berezovskiy, pekarnyada koçegar bulıp eşlägän. Karçıgı häm ike kızı bar: cide yäşlek Staha häm ike yäş tä sigez aylık Hanişa. Keçkenä ber bülmädä toralar. İşektän kergäç tä uñda östäl, sulda plita; arırak – uñda kiñ genä agaç karavat, sulda timer karavat. Türdä östäl. İşektän ul östälgä qadär tar gına yörü yulı.

Başta, yatkırır urın yugın äytep, bezne uñaysız gına karşıladılar. Söyläşep kittek. Huca monnan öç atna gına elek nemets kollıgınnan kaytkan ikän... Min üzemneñ dürt yılga yakın armiyädä buluım, balalarım turında söylädem. Minem dä bit biş yäşlek häm ike yäş tä cide aylık kızlarım bar. Keçkenä borınlı, ak çıraylı, sarı çäçle polyak kızların üz balalarım kebek kürep söydem...

Hucalar belän duslaşıp kittek. Bez, şinellärne idängä cäyep, soldatça gına yatmakçı bulabız. Yarıy, ber atnadan artık salınmagan botinkalarnı bügen dä salmabız inde, dip uylıybız. Hucalar moñar yakın da kilmilär. Üzläre dürtese ber karavatka kısılıp, timer karavatka bezne saldılar. Asta yomşak, östä kalın yurgan, baş astında zur-zur ike mendär... Bötenläy çişenep, eçke külmäk-ştannan gına kalıp yattık. Mondıy tärbiyäle urında 1941 yılnıñ cidençe noyabrendä Kazanda Havariyä belän kungannan birle yoklagan yuk ide. Tön buyı tirläp yattım häm tön buyı töşlär kürdem. Küp töş... Havariyäneñ töşkä kermävenä gacäpsenep yöri idem, bügen ul öç-dürt kabat töşemä kerde. Läkin ber dä rätle tügel. İmeşter, anıñ kemnänder balası bulgan. Ul tınıç kına: «Min dürt yıl kötep utıra almadım inde», - di. Balanıñ atası kilep kerä. Kara gına kız bala. İkäüläp anı yualar, min karap utıram...

Kittek. Hucalar kaytışlıy töşärgä çakırıp kaldılar...

Praganıñ üzäk uramınnan cäyäü üttek. Monda artık vatık-cimereklär yuk... Menä Visla. Ul yartılaş tuñgan. Yaña salıngan küper aşa çıgabız. Boz östendä, şulay uk iske küperlär urınında, şartlaular bulıp tora – anda bezneñ saperlar eşli.

Pragadan çıkkaç ozın gına baskıç buylap Varşavaga kütäreläbez. Uncide-unsigez yäşlärdäge kız belän yänäşä turı kildem. Menäbez. Min, şayarta töşep:

- Menä niçek turı kilä ikän ul. Varşava kızları belän tipterermen dip uyga da kilgäne yuk ide, - dim.

Kız kügärenke yabık çıraylı häm bik basınkı-kaygılı ide. Ul miña moñsu gına karap kuydı. Şunnan soñ min dä däşmädem. Süzsez genä barabız. Minem söyläşäsem, kıznıñ kaygısın beläsem kilä... Bez ikebez dä halık agımı eçenä kısılganbız... Şulay atlıy torgaç, baskıçtan menep citkänne sizmi dä kaldım. Kız kinät kenä miña taba borıldı häm, başın iyep:

- Huşıgız! İsän-sau yörep kaytuıgıznı telim, - dide dä uñga borılıp kitep bardı.

Menä Varşava. Beläm, şulay da yanımda kilgän polyaktan:

- Varşava şuşımı inde? - dip sorıym.

- Şuşı, - di ul. - Dörese, Varşava şuşında ide...

Şähärneñ üzäk uramnarınnan barabız. Yortlar yuk, sorayıp torgan stenalar häm kirpeç öyemnäre genä. Uramnarda halık kaynap tora. Kübese yaña kaytuçılar. Kayber uramnarnıñ buyınnan buyına säüdägärlär tezelep kitkän... Änä mañgay östenä çäç sıman itep tölke koyırıgına ohşaş närsä kuygan kıylançık kızlar, öç tägärmäçle velosipedta utırıp kilüçe uyınçak matur hatın...

Yurusalim alleyası belän elek vokzal bulgan urınga yakınlaşabaz. Kart polyak belän söyläşep kiläbez. Ul kabat-kabat vokzal turında söyli:

- Europada berençe vokzal ide. Yegerme meñ keşe sıyışlı, unike etaclı... Unike yıl tözedelär anıñ üzen...

Vokzal urınında häzer çın mäğnäsendä kirpeç öyeme genä kalgan – ul aska, elek poyızdlar yörgän urınga, işelep töşkän...

1.03.45

Kolo şähärennän 20 kilometr yıraklıktagı Fabriçnaya stantsiyäsendä ber yortka töştek. Öçäü: ike üzbäk yegete häm min. Kiçtän dä, irtä belän dä yahşı kunak ittelär. Tärbiyäle yomşak urında yokıbız kangançı yokladık. Karçık, näq anabız şikelle, bezneñ tirädä bötergälänep yöri...

3.03.45

Şelkovo stantsiyäsendä tuktap şundagı avılda kundık. Kiçä kön buyı häm bügen tön buyı köçle buran buldı, cepşek kar yaudı. Bügen cir östendä kar yata häm azrak tuñdıra töşkän.

Huca hatın avıru, aşarga äzerli almıy. İrtän başka yortka kittek. Basu östennän barabız. Koyaş kütärelep kilä... Bezneñ aldan da, yan-yaktan da kuyannar çabalar. Urını belän ike, öç, hätta dürt kuyan bergä. Basudan basuga uzalar, taş yulnı arkılı ütälär, öy häm karaltı yannarına da barıp çıgalar... Monda halık bay. Zur-zur taş yortlar. Kayber yortlarnıñ hucaları kaçkannar. Yortlar buş, işekläre açık. Käğaz, kitap häm başkalar tuzıp yata...

4.03.45

Bügen irtä belän Vşeşniyä stantsiyäsennän çıktık häm, utız çakrım kilep, Gnezno şähärenä cittek. Atlar karıy torgan zur korpusta yatabız... Nemets vagonnarına utırıp, nemets parovozınnan tarttırıp kildek. Parovoznıñ tavışı yat: nindider tupas kalın, ulap yılagan sıman tavış...

Gnezno şähäre turında işetkännärdän. Gnezno – gnezdo mäğnäsendä. Monda, imeşter, polyaklarnıñ borıngı babaları ak börket häm anıñ oyasın kürgännär, şunda berençe şähärlären korıp, şunnan berençe sugışların başlagannar. Ak börket bilgeseneñ alarda qaderle buluı änä şul zamannan kalgan...

5.03.45

Näzkäy bille kız bala Bögelä-sıgıla su ala. Şul balanı kızganıp, Yäş yörägem sızlana.

Miñlegol Arslanov

Kuyın däftärennän. Gnezno. 38 nçe Atlar deposı

7.03.45. Ak aygır (syucet)

Zapas polkta ozak yatu Siracinıñ teñkäsenä tiyep betkän, anı tämam tuydargan ide inde. Polknıñ kuyı urman eçendä buluı, anıñ cirgä tirän kazıp eşlängän tınçu zemlyankaları batır yegetneñ yörägen sızlandıra, üzeneñ gariplege turında haman uylap, isenä töşerep kenä torırga mömkinçelek tudıra ide. Şunlıktan da yulga çıgu Siracinıñ küñelen kütärgändäy itte...

Ämma yaña urın, üzenä tapşırılgan yaña eş aña bötenläy oşamadı. Häzer anıñ iptäşläre doşman belän sugışa, anı üz cirendä tukmıy. Ä Siraci monda atlar astın çistartıp, kart-korılar isäbennän yörsen, imeş... Läkin bervakıt atlar karap yörgän çakta Siracinıñ yörägen teträtkän ber vakıyga bula. Ul üzenä küptän tanış bulgan ak aygırnı oçrata. Ul anı üze genä belgän tamgaları buyınça tanıy. Anı cigep urmanga yörüläre, peçän taşuları isenä töşä. Aygırnıñ kuşamatı Räşit bula. Ul da, Siracinı tanıganday, añardan hiç tä kalmıy yöri başlıy. Siraci anı artınnan cibärä ikän, borını belän anıñ cilkäsen töyä-töyä atlıy birä...

13.03.45

Standart formada eşlängän beton idänle zur gına atlar sarayı. Üzemä berketelgän dürt atka aşarga salıp yörim. Saraynıñ minnän yırak tügel poçmagında atlar tazartıp yörgän yegetneñ moñlı gına tavış belän başkortça cırlavı işetelä:

Sibäläp kenä sibäläp yañgır yava

İrändek öskäylären kül itep...

Belmim, kaysıdır yagı belän ul şunda uk minem küñelemä oşap kuydı. Yaña kilgän bu yeget belän tanışasım, anıñ belän söyläşäsem kilde. Partorg bularak bu hätta minem burıçım da ide. Köndezge yal vakıtında min anı üz yanıma çakırtıp aldım.

- Starşina Arslanov, - dip familiyäsen äytügä min anıñ kükrägendä yaltırap torgan ordenga iğtibar ittem. «Kızıl bayrak» ordenı, familiyäse dä Arslanov, başkort ta... Kübräk tügelme turı kilülär? Min anıñ isemen häm atasınıñ isemen äytep saldım. Yegetem aptırap kaldı. Ul şulay soraulı karaş belän miña tekälep torgan arada min anıñ kayda hezmät itüen, nindi batırlıklar kürsätüen söyläp birdem... Anıñ hakında berniçä ay elek komandirlarınnan işetep belüemne äyttem. Kuyın däftäremne çıgarıp, anıñ turında yazgannarımnı ukıp kürsättem. Yegetem bötenläy yomşarıp kitte, küñele tulıp, şulay iskä-iğtibarga aluım öçen zur rähmätlär äytte.

Bez nıklap tanıştık.

Miñlegol Arslanov general-mayor Şäymoratov diviziyäsendä kavalerist bula. Sul küze östendä kabarıp torgan zur miñ böten küz kabagın alıp tora. Urtadan yugarı buylı. Salmak kına atlap yörüe aña mähabät kıyafät birä.

Arslanov Stalingrad sugışında katnaşa. 1942 yılnıñ 19 noyabr könen ul hiç tä onıtmıy. Bu könne köçle artilleriyä äzerlege bulıp, havada snaryadlar bertotaştan güeldäp tora. Annan tanklar, pehota ütä. «Bezgä eş tä kalmadı inde monda, bu qadär pehota ütkänneñ soñında, dip torabız», - di Arslanov.

- Kavaleriyä, alga! Vatan öçen, Stalin öçen! – digän köçle komanda yañgırıy.

Atlar ber-bersenä bärelep tıgız saf belän baralar. Doşman ata. Saflar siräklänä bara. Keşelär avalar da kalalar, avalar da kalalar... Komissarnıñ atı yaralanıp yıgıla. Ul cäyäüläp çaba. Kuak töbendä rumın ofitserı yata ikän. Ul komissarga töbäp ata. Pulya komissarnıñ küzennän kerep cilkäsennän çıga. Komissar ülä. Rumın ofitserı üzen-üze ata...

Kılıçlar ütmäs bulalar. Şulay da, seltäp kiterep sukkaç, doşman yañadan tora alırlık bulmıy. Ya başı yarıla, ya istän ava...

Sercant Arslanov ul vakıtta otdeleniye komandirı bula. Menä eskadron komandirı saftan çıga. Arslanov anıñ urınına kala... Bik küp keşe kırıla. Arslanov eskadronında barı tik biş keşe isän kala. Aña obozdan, pekarnyadan keşe östäp, unike keşe itälär. Berniçä könnän tagın höcüm. Karşıdagı ike avılnı alırga kuşıla. Kiçtän doşman tankları kürenä. Soñınnan añlaşıluga karaganda, alar kürenep kenä kitkännär ikän. Köndez alga baralar. Doşmannıñ razvedka samoletı. Küp kürener öçen barlık olau häm bulgan atlarnı yulga salalar... Avıl sugışsız alına häm tagın alga kitelä. Bu sugışlar öçen Arslanovka «Batırlık öçen» medale birelä.

112 nçe kavaleriyä diviziyäse tulısı belän diyärlek tatar häm başkortlardan tora. Postlarda tatarça: «Tukta, kem kilä?» - dip kıçkıralar. Başkortça yäki tatarça belmäüçene ştabka alıp baralar. Şul yul belän küp şpion totıla...

1943 yılnıñ mart ayında Arslanov hezmät itkän kavaleriyä korpusı kamauda kala... Korpus höcüm itep alga bara. Aşamlık töyälgän olaularnı häm berniçä eskadronnı doşman kisep kaldıra. 75 kilometr eçtä kalalar. Başta sugışçılar kamauda kaluların belmilär. Alar arttan pehota kilä dip uylıylar. İkençe könne eskadron komandirı Rähmätullin:

- Yegetlär, minnän aşarga soramagız inde. Kem niçek buldıra alsa şulay tamak tuydırırga turı kilä. Bez häzer kamauda kaldık, - dip belderä.

Yaralangan atlarnı suyıp, avıllardan alıp tamak tuydıralar... Barlık artık-portıknı taşlarga, üzeñdä koral belän azıknı gına kaldırırga häm artka çigenergä prikaz birelä. Hucalık vzvodı olau-olau botinkalarnı, ös-baş kiyemnären taşlıy... Çigenälär.

Kar tirän. Nigezdä, yuldan gına barırga mömkinlek bar. Orudiyelär yuldan bara, cäyäülelär yul çitennän. Atlar kaydan turı kilä şunnan. Härkem alga çıgarga tırışa. Arslanov orudiye yanında bara. Orudiyegä öç par at cigelgän häm at östendä öç at yörtüçe utıra. Tön. Kuyı toman. «Allaga şöker, bu tomanı bezneñ öçen yahşı bulıp tora bit äle», - dilär kartlar. Alar, ber tirägä cıynalıp, täqbir äytep baralar.

Yul tulıp keşelär, atlar agıla. Uñ yaktan «çelt-çelt» itep kenä ber avtomat atıp yata. Ya beräü at östennän oçıp töşä, ya kem dä bulsa ber cäyäüle avıp kala, ya at yıgıla.

Arslanov karap kına bara. Menä anıñ aldındagı yeget atınnan oçıp töşä häm tavışsız-tınsız kar östendä aunap kala. Arslanov tiz genä sul yakka çıga häm, atlarga ışıklanıp, miçäü bavına yabışıp bara. Ul isän-sau ütä...

Menä avıl. «Tek-tek» kilep elektr stantsiyäse eşläp utıra. Berniçä sugışçı anı vata. Böten tirä-yak avıllarga tok birü tuktala. Beznekelär şuşı avılda yal itep, aşap-eçep algan arada avılga törkem-törkem keşelär kilä başlıylar. Başta üzebeznekelär dip uylıylar. Ul nemetslar ikän. Beznekelär alarnı kinät çornap alalar häm, safka tezep, avtomat belän kırıp taşlıylar. Sugışçılarnıñ küñelläre kütärelä – ap-ak kar öste doşman kanı belän kızargan, yäm-yaşel üle gäüdälär cirne kaplagan. Arslanov: «Menä kiräk bulsa, äy! Nemetslar da bolay kırılıp ülä belälär ikän läbasa!» - di. Bu anıñ ber urında şulay küp kırılgan nemetslarnı berençe tapkır kürüe bula.

Könnär uza. Kayber diviziyälär, uñaylı urınga turı kilep, çolganıştan çıgıp kotılalar... General Şäymoratov, keşelären aldan cibärep, üze arttan kilä. Anıñ yanında berniçä «katyuşa».

Avıl. Nemetslar belän beznekelär arasında sugış kitä. «Katyuşa»dan berniçä snaryad cibärelä häm sugışçılar avıl aşa tınıç kına uzalar. Sul yaktan stanoklı pulemet atıp yata. Arslanov orudiyesen tiz genä bora häm ike-öç snaryad cibärä. Toman, kürmiçä ata. Ämma doşman pulemetı tonçıga.

Ber avılda yalga tuktıylar. Nemetslar yaña gına kitkän bula. Bolar başkortça-tatarça söyläşä başlauga:

- Hodayım, bezneñ halık ta dönyada bar ikän äle, - dip huca hatın yılap cibärä. Kürşedä tagın ber tatar hatını bulıp, bu avılda alar tatarlardan ikäü genä ikän. Monda, yaralı atlarnı suyıp, hatınnarnıñ bulışlıgı belän it peşerep aşıylar...

Sigez keşe barıp, karşıdagı avılda nemetslar barın belep kilä. (Bu çakta general Şäymoratov ülgän bula, «katyuşalar», snaryadları betkäç, vattırıla; yozakların alıp taşlap, orudiyelär dä kaldırıp kitelä). Komandir, kartadan karap, avılnıñ sul yagında zur uysulık barın äytä.

- Kar artık tirän bulmasa, şul uysulık belän kitsäk kenä kotıla alabız, - di ul.

Kemder, başkalardan alga çıgarga aşkınıp, uysulıknıñ avıl yak kalkulıgına kütärelä. Anı nemetslar kürep ala. Yaktırtkıç raketalar cibärälär. Avtomat häm pulemetlardan ata başlıylar. Barısı da tuktap kalalar. Şul uk sekundnıñ eçendä, «ura» kıçkırıp, cäyäülelär atıp torgan yakka – doşman utına karşı çabalar. Atlılar tora. Arslanov:

- Vatan öçen, alga! - dip kıçkırıp cibärä. Başkalar da anıñ artınnan kuzgalalar... Läkin atlılar cäyäülelärdän dä äkrenräk baralar, çönki kar tirän, atlar bata. Arslanovnıñ atı arıgan. Kayberäülär anı uzıp kitälär... Bara torgaç, Arslanov yalgız gına ayırılıp kala. Härvakıt bergä kilgän dustın – tatar yegeten dä yugalta. Alda ike keşe kürenä. Arslanov:

- Tukta, kemnär anda?

Nemetslar bulıp çıga, ata başlıylar. Arslanovnıñ atı yaralana häm ıñgıraşıp ava. Ul ak halattan, karga kümelä. Akrın gına çokırga taba tägäri... Yörep kitä. Berazdan üzebezneñ sakçılar yanına kilep çıga - çolganışka kermi kalgan eskadronnıñ sugışçıları ikän...

112 nçe başkort kavaleriyä diviziyäsennän: berençe polktan 20, ikençe polktan 23, öçençe polktan 24 keşe çıga. Barısı cide ofitser çıga. Unike sercant kotıla, şularnıñ berse – Arslanov.

- Başta sugış avır buldı. Küñellär töşenke ide, - di Arslanov. - Kırık öçençe yıldan, tehnika kübäyep algaç, küñel kütärelde dä kitte bit. Kızlar da iskä töşä başladı. Bäyläneş özelgän kızlar belän yañadan bäyläneş urnaştırıldı. Härkemdä avtomat, citärlek qadär pulemet, sugış kiräk yarakları... Doşmannı kuıp barabız, kuıp barabız. Menä ruh kütärenkelege närsä eşlätä bit keşene... Nemetslarnı, sarık kötüe şikelle, Visla suına böterep tıktık läbasa...

Gospitaldä yatkan çagında, yämsez kürenmäs öçen, küz kabagı östendäge zur miñen kızılga buyap, Arslanov fotoga töşä. Ul fotonı öyenä cibärä. Şunıñ buyınça Aleksandra isemle kız aña hat yaza başlıy. Alar yış kına hat yazışıp kitälär. «Min sezne ber genä märtäbä dä kürgänem yuk, - dip yaza kız ber hatında. - Şulay bulsa da miña barlık gomerem sezneñ belän bergä ütkän kebek toyıla. Kiläçäktä dä bez küñelle itep bergä yörerbez kebek küz aldıma kiteräm».

- Menä inde sin anı, tege kartoçkaga rätle genä töşkäç - çäç tä bar ide ul vakıtta - mine bik çibär yeget dip belä ahrı, - di Arslanov.

Läkin Miñlegolnıñ küñele başkada bula, şiğırlären ul başka kızga bagışlıy:

«Baktım isä alsu çäçäklärgä, İsemä töşä sineñ yözläreñ. Mäñge kitmäs minem yörägemnän Sineñ äytkän irkä süzläreñ».

«Dustım digän süzgä üpkälämä, Dustım didem siña karata; Dustım süze, Hädiçäm, ber minut ta İstän çıgarmaunı añlata».

Sugışka ozatılır aldınnan Hädiçä aña yançık birä: ul zäñgär tukımadan tegelep, ike yagınnan kiñ genä ike ak tasma töşkän, poçmakları häm urtaları kızıl, al, ak çuklar belän bizälgän. Yançıknıñ töbenä Hädiçä kulı belän ber baldak tegep kuyılgan häm unar tiyenlek öç borıngı akça salıngan. Bu akçalarnı äbilär birä. Irım buyınça, Arslanov ul äyberlärne - baldak häm kömeş täñkälärne - birgän keşelärenä kaytarıp tapşırırga tiyeş. Ul, küpme genä gazaplar kiçsä dä, şul äyberlärne taşlamıyça inde dürtençe yıl üze belän bergä saklap yöri.

- Menä şul Hädiçä ber dä yöräktän kitmi, malay, - di Arslanov. - Şunıñ ällä kaysı cirläre miña oşıy. Nindi genä kızga hat yazsam da, kemnär belän genä söyläşsäm dä, min alarnıñ bersen dä yaratmıym. Hädiçäneñ borını, yöze, irennäre... holkı miña nık oşıy. Ul da minem ällä kaysı ciremne genä yarata ide şunda, bolay üzemneñ keşegä oşıy torgan cirem dä yuk inde... Ul minem yörägemä kerep, matur göl kebek tamır cäygän...

Arslanov änise häm señlese belän yäşi. Cäylären peçänne üze çaba, üze cıya. Hädiçä añardan:

- Señleñne nigä peçän cıyarga alıp çıkmıysıñ? - dip sorıy.

- Ul bala gına bit äle, anı niçek itep eşkä yörtäseñ, - di Arslanov.

- Salihanı bala diseñ, üzeñ minem belän yöriseñ, bez anıñ belän ikebez ber yäş bit...

Armiyägä kitkän vakıtta Miñlegol Hädiçä turında señlesenä äytmäkçe bula. Hädiçä:

- Sin üzeñ anı balaga gına sanıysıñ, alay bulgaç, nigä... äytmä, - di.

Miñlegol Hädiçägä fronttan hat yaza. Kız bu hatka bik kuana, yäş yöräge kükrägennän çıgarday bulıp yarsıp tibä. Şunnan soñ Arslanov aña öç hat yaza, läkin cavap almıy. Monda Älimä kilep araga kısıla ikän, Älimäneñ poçtada eşläüçe dus keşese bula. Şunıñ aşa ul Miñlegolnıñ Hädiçägä yazgan hatların ukıy häm üzendä tota. «Hädiçä häzer başka avılga küçte. Anı bik yaratsañ, miña hat yaz, min siña anıñ adresın cibärermen», - dip yaza Älimä. Arslanov alarnıñ bersenä dä yazmıy başlıy - açulana... Läkin bolıtlar nikadär genä kuyı bulmasın, kayçan da bulsa taralıp yukka çıgalar. Ä alar taralgaç, koyaş ta elekkedän yaktırak balkıy sıman, yoldızlar da küñelleräk cemeldi kebek... Arslanov änä şuña ömet totıp yäşi.


24.03.45

Bügen minem Arslanov dustım yañadan üz diviziyäsenä kitte. Saubullaştık, hat yazışıp torırga väğdälär bireştek...

Arslanovnı, monda yahşı eşlägäne öçen, komandirlar cibärergä telämägän ide. Ul, komandirnıñ politik eşlär buyınça yärdämçesenä barıp, sorap häm yullap kitte.

- Änidän, tugannardan ayırılırga turı kilde, ul qadär ük kıyın bulmagan ide. Üz çasteñnän ayırılu bigräk kıyın ikän... Bu komandadan kalsam yañadan bezneñ çastka cibärü bulmas dip kurkam, - di Arslanov.

27.03.45

Arslanov turındagı «Daladagı sugış» hikäyäsenä:

Tañ atıp kilgän çaklar. Doşman yagınnan tanklar tavışı işetelä. Berazdan cir tetri başlıy, häm ul teträü köçäygännän köçäyä bara. Bu tanklar kilep citsälär, cirneñ astın öskä izep kitärlär, dip uylarsıñ.

- İptäşlär, - di mayor Räşidov, - kem dä kem okoptan kalkıp çıksa, çitkä-mazar taypılsa, anı barıber doşman atıp yıgaçak. Alay beräm-beräm hälaq bulgançı, üz urınıbızda nık yatarga, betsäk - barıbız bergä betärgä, ni kürsäk tä bergä kürergä kiräk.

(Hikäyä 1946 yılnıñ sentyabr ayında «Sovet ädäbiyätı» curnalında basılıp çıga. M. Ya.)

Sugış betteme ällä

15.04.45

Unınçı apreldä Gnezno şähärennän çıgıp, bügen Kiyevka cittek. Näsel aygırların Rostovka taba alıp barabız. Aygırlar yahşı – ere söyäkle häm tazalar. Şundıy baylıknıñ kaytuı halıknı kuandıra, poyızd tuktagan ber cirdä kızıksınıp karıylar, küp soraular birälär:

- Germaniyädänme?

- Bezdän talap algannarın kire kaytarasızmı? Yahşı, yahşı...

- Sugış betteme ällä, balakayım, elek gel tege yakka töyäp-töyäp alıp baralar ide, sez üzebezneñ yakka barasız, - di ber karçık. Anıñ kerfekläre şatlık yäşe belän çılangan...

16.04.45

Poltavanı uzıp kittek. Min yul buyınça berençe mähäbbätem Fatıyma turında uylıym, anıñ turındagı hıyal belän yäşim häm cırlar çıgaram:

Barmaklarım biyep tora Garmunım tellärendä. Kayda barsam, nişläsäm dä, Sin genä uylarımda.

Akkoş cirgä yıgılıp töşkän Kanatı kayırılganga. Ah, Fatıymam, yörägem ärni Mäñgegä ayırılganga.

19.04.45

Bügen, üz karamagımdagı atlar töyälgän vagon tamburına çıgıp, Azov diñgezen karap bardım. Menä poyızd diñgezgä yakın gına cirdä tuktadı. Min vagonnan sikerep töştem dä, yögerep barıp diñgez yarına bastım. Asta, diñgez dulkınnarına küzen teräp, ber ir yata. Hatınnar diñgezdän su alıp kaytalar. Diñgez buyında gına avıllar – saman öylär, täbänäk kenä taş koymalar... Halık gazaplana. Cirne köräk belän kazıp eşkärtälär. Sabanga sıyırlar cigelgän... Barısına da hatınnar yäki aksak-tuksak irlär...

20.04.45. Rostov ölkäse. Tselina avılı.

Vasyanıñ sul küze yuk, häm ul anı marlya belän bäyläp kuygan. Min östälneñ ber başında yazıp utıram. İkençe başında Vasya üzeneñ siräk kenä mıyıgın kıra. Huca karçıknıñ kızı Nataşa miç äylänäsendä çuala... Keçkenä mäçe balası yomgak şikelle aunap-tägäräp cir idändä uynap yöri. Menä ul neçkä genä tavış belän: «Miyäu, miyäu», - di. Vasya äylänep karıy häm kızıksınıp kına yılmaep kuya:

- Mäçe balasımı? Ber küzle genä bulıp kalgannan soñ mäçe balasın kürgänem yuk ide äle, - di ul.

27.04.45. Tselina avılı.

Öydä 67 yäşlek karçık – Yıkaterina İvanovna belän utırabız. Anıñ ire, çukrak kart, tışta mal-tuar karap yöri, kızı belän ulı eştä. Ozın gına buylı bu taza karçık, küzlegen kiyep ala da, berözleksez eşli: äle külmäk tegä, äle kürşe hatınga çüäk kisä häm anı maşinada tegärgä bulışa. Karçık küpne belä häm söyläşergä yarata.

- Menä, öy eçenä närsä kiräk bulsa, şunı min tegäm, - di ul. - Ayagımdagı çüäkkä qadär üzem tegep aldım. Minem kart kulına enä dä almıy ul. Galoşı az gına yırtıla başlasa, tämam ayırılıp çıkkançı yöri birä. Min üzem yaman öyrättem ahrı anı...

Beraz vakıt tegü maşinasınıñ tekeldäve genä işetelep tora. Min, üz uylarıma birelep, täräzä aşa uramga karap utıram. Änä telegraf baganası yanınnan salmak kına atlap ber sıyır uzıp bara; tegendä dä, monda da sap-sarı bäbkälären iyärtep kazlar yöri...

- Sez işettegezme äle? - di karçık. - Nemetslar belän hezmättäşlek itüçelärneñ ğailälären sörälär. Çın. Alarga irtägä cıyılırga kuşkannar. Üzläre belän bernärsä dä alırga yaramıy: östäl, urın-cir... barısı da kala.

Min kulıma gazeta alam. Anda kayber Amerika gazetalarınıñ: «Amerika ğaskärläre 13 apreldä ük Berlinda buldılar», - dip yazuları turında süz bara. Min monı ukıym da şarkıldap kölep cibäräm. Karçık kilep süzgä kuşıla:

- Äytegez äle, Berlinnı algaç sugış betärme? Betmäskä dä mömkin şul – soyuzniklar yırak...

Söyläşep utırganda karçıknıñ yöräk avıruı tota: ul kaltırana başlıy, tını kısılıp-kısılıp kuya... Ul kayçısın, tegep utırgan külmägen häm enäsen çitkä alıp kuya, küzlegen sala.

- Beläsezme närsä, - di ul. - Bu avıru miña irem arkasında eläkte. Ğailä tormışı arkasında şulay buldım min.

- Niçek? Tormış avır buldımıni? - dim.

- Başkanı söyde... Monnan kırık yıl elek. Karavatta yatkan çaklarında öslärenä kilep kerdem... Menä şul mine üterde dä kuydı... Kiçä bötenläy huşımnan yazammı dip toram. Ber hatın tüşämnän töşep kilä, töşep kilä, mine buam, buam dip kulın suza...

Eştän kızı kayta. Elekke incener, häzer sovhozda kadrlar bülege mödire. Taza gäüdäle, citdi, bik az süzle hatın, änise turında:

- Menä tagın hälsezlänep yata. Niçek kenä sorarga da belmim inde min anı. Eşlämä, eşlämä dip küpme äytäm, yuk. Minem öçen kaytuıma aş äzer bulsın... Ä ul kiçä öy agartırga kereşkän. Şulkadär zur öyne agartkan...

Kiç. Karçık mine söt belän sıylıy:

- Min kızılarmeetslarga dip cıysalar bernärsä dä birmim. Menä şulay üz kulım belän biräm...

Radio. Amerika-Angliyä ğaskärläre bezneñ ğaskärlär belän kuşılgan. Şatlık... Muzıka...

Karçık çäy äzerli. Varene kiterä. Kartına açık yöz belän:

- Çäy eçäseñme? - di. Tege eçärgä teläven äytkäç, aña işettermi genä:

- Sin kire kakmassıñ inde, - di.

Üze kartına böten närsäne añlatıp, ipläp söyli...

28.04.45. Tselina avılı.

Bu yortta tugız kön kunak buldık. Aygırlarnı härbi atlar zavodına tapşırdık. İnde kitäbez. Karçık miña kiçä kiçtän dürt yomırka peşerep kuygan ide. İrtän bişençe yartıda tordım. Yuınu öçen suı, sölgese äzer. Söt, yomırka aşap aldım...

Karçık kamır izep yöri-yöri dä kamırlı kulları belän minem karşıga kilep utıra häm pışıldap kına söylärgä kereşä:

- İrem provodnik bulıp eşläde, 40 sum aldı. Tormış avır ide. Ul vakıtta balalarıbız yahşı yäşädelär, bez alarga kiräk bulmadık. Ä sugış başlanu belän üzläre bezgä kildelär. Leningradtagı kiyävem, sugış betkäç sezne üzem belän alam, digän bula. Kaya inde ul kiyäügä ışanu, üz balalarıñ äle...

Karçık peşerenä. Öy esse.

- Mamaşa, fortoçkanı açarga mömkin tügelme? - dim. Ul:

- Aç, aç! Min açkan idem dä, kart yabıp kuydı. Ul üzeneñ sälamätlegen saklıy, ä miña... yarıy, niçek tä...

- Bu yortlarnı niçek citeşterdegez? - dip sorıym karçıktan. Ul üzeneñ revmatizmnan bögelep, käkräyep betkän barmakların kürsätep:

- Menä şuşılar eşläde ul yortnı, - di. - Kadetlar ber arıgan atların taşlap kitkännär ide. Şunı alıp tärbiyälädek. Ul çakta ülän küp... Anı sıyırga alıştırdık. Öç sıyır, öç bozau, duñgız... Şularnıñ barısı da öygä kerep bette...

12.05.45. Polşa.

Rostov ölkäsennän yörep kilüebezgä 38 nçe Atlar deposı başka urınga küçkän. Bu turıda bez 9 mayda Poznanga kilep citkäç beldek häm turı yaña urınga kayttık. Bu urınıbız ber keçkenä şähär yanındagı alpavıt utarınnan tora. İskitkeç matur urın. Agaçlıklar, kuaklıklar, vak-vak yasalma küllär urtasında ike katlı zur ak yort. Arırak, agaçlar artında, at häm sıyır abzarları...

Şuşı uk yortnıñ äylänäsendä köndez atlar kötäbez. Öç yözdän artık atnıñ barlıgı da kürenmi...

Böten tirä-äylänä yäşel hätfägä törengän. İrtän toruıña sandugaçlar sayrıy, kükelär kıçkıra, törle-törle başka koşlar çutıldaşa...

Öç kön buyınça, sugışnıñ tuktaluı turında işetep, läkin ışanmıyça yäşädek. Bügen gazeta kilde häm «Akt»nı ukıdık...

Şuşı uk poçta belän Havariyädän hat kilde:

«19.04.45. İsänme! Siña üzemneñ küp-küp kaynar häm sagınıçlı sälamnäremne cibärep, sälamät yäşäveñne, tiz könnän balalar yanına kaytıp, bergä-bergä gomer itüebezne teläp kalam. Şulay uk Lyutsiyä belän Ruziyä dä bik-bik sagınıp, tüzemsezlek belän kötep kalalar üzeñne...

Äy, canım, balalar bik zur häm matur bulıp üsep kilälär. Söylägän süzlären işetsäñ iseñ kitär. Şundıy şayan uyınnar uynıylar...

Sin miña: «Bu adres belän hat yazma», - dip yazdıñ da, üzeñ ike ay hat yazmadıñ. Menä bu hatıñnı alu belän hat yazıp utıram. Bik borçılgan idem hatıñ kilmäs bulgaç. Anda soldat hatınnarına yortka kergänder inde, bezne onıtkandır, dip. Balalarnı ukıtıp çıgargaç igeleklären kürerbez dip, bu avır çorlarga çıdarbız inde. İh, tormışnıñ avırlıkların bik küp çiktek... Yarıy, huş, kavışırga yuş. Havariyä».

17.05.45

Gabdelväli ciñüne bik yakın itep kürä ide. 1944 yılnıñ yazında uk ul Oktyabr bäyrämen ciñü belän karşılauga äzerlänä başladı. Ul, zemlyankada arı-bire yörgäläp, ciñü uñayı belän reç söylärgä äzerlänä ide:

- İptäşlär! Bu könne bez küpme aylar, küpme yıllar buyınça köttek. Sugış bette! Uylap karasañ, «sugış bette» digän bu ike süzne işetü öçen bez küpme hıyal, küpme ömet belän yäşädek...

Ul kötkän kön kilep citte. Läkin sugış betmäde. Annan soñ äle altı ay buyınça katı sugışlar dävam itte.

25.05.45

Öygä kaytu turında uylıylar. Meşeryakov Aleksandr Aleksandroviç:

- Min öygä kaytkaç ber ay yal itmiçä torıp hiçber eşkä totınmıym.

- Totınırsıñ.

- Yuk. Başımnı kisep alsalar da, ber ay yal itäm.

- Sin kombayner iç. Urak vakıtına kaytsañ, eşlämiçä hiç tä kotıla almassıñ.

- Yuk. Raykom sekretarenä açıktan-açık äytäm: duskay, min äytäm, ber aysız miña eşlärgä dip äytmägez.

- Sine beräü dä mäcbür itmäs, älbättä. Ügetlärlär. Annan soñ sin üzeñ teläp barırsıñ...

- Barmıym, minem yal itärgä hokukım bar.

- Yarıy, ul yagı alay da bulsın. Ä öydä sine ber ay buyınça kunak itärgä cayları bulsa yarıy la.

- Anısına min kaygırmıym da. Yazuları buyınça, anda rät yahşı...

Trunyakov Mihail Dmitriyeviç:

- Öygä kaytkaç öç ay buyınça başımnı kütärmi eçäm. Menä, karavat astında şeşälär yataçak. Suzılıp kına alam da eçäm, suzılıp kına alam da eçäm... Minem tugız tuganım bar. Alarda bişär könnän genä kunak bulganda da... Annan soñ, äydägez, miña, mineken eçärgä...

Rayonnar üzäge Berlinnan sälam

1.06.45

Min bügen Poznan şähärendä. İrtägä Berlinda bulaçakmın. Poyızd kiçke säğat biştä... Berlinga! Äye, cinayätlär batkagı häm dannar biyeklege bulgan Berlinga kitep barışım...

Poznan vokzalı. Berençe nomerlı perron. Taş yulnıñ näq urtasında ber karçık yata. Anıñ yanında äyberlär tutırılgan berniçä kapçık ta bar. Min, yanımdagı polyakka möräcäğat itep:

- Pan, karagız äle tege karçıknı, nindi katı yoklıy. Tüşäk belän mendär dä kiräkmi...

- Şulay, şulay, pan. Yokı kilgändä katı belän yomşaknı tikşermiseñ ul...

Karçık yanına yalanayaklı, tuzgıgan cirän çäçle ike hatın kilep basa. Alar, öç-dürt sekund karap torgannan soñ, karçık yanındagı kapçıklarnı yögerä-yögerä timer koyma yanına taşıy başladılar. Şunnan alarnı koyma aşa ırgıttılar, üzläre dä tege yakka sikerep töştelär. Kapçıklar zur häm dıñgıçlap tutırılgan. Hatınnar, ikese ber, ikese ber kapçıknı kütärep, alarnı bişençe perron aşa altınçı perronga taşıdılar. Häm, eşelonnarnıñ tege yagına kaplanıp, küzdän yugaldılar.

Karçık yanına tagın ike hatın kilde. Boları inde, elekkelärennän ayırmalı bularak, cıynak kına çista kiyemlelär, ayaklarında sarı tuflilär, ikeseneñ dä beläklärendä kızıl haç bilgele ak povyazka.

Älege cirän çäçle hatınnarnıñ berse tagın äylänep kilde. Beläklärenä ak povyazka takkan hatınnar anıñ belän kızıp-kızıp söyläşä başladılar. Karçık uyandı. Hatınnar, iyelep-iyelep, aña da närsäder äytälär, añardan närsälärder sorıylar...

Min dä bolar yanına kildem. Karçık ta, älege cirän hatınnar da – nemkalar ikän. Kızıl Armiyä Germaniyä cirenä kergäç, alar Çehoslovakiyägä kaçalar. Läkin anda da Kızıl Armiyä bar ikän... Häzer alar kire Germaniyägä kaytıp baralar. Karçık tämam hälsezlängän. Kartlık, avıru häm yul mäşäqatläre anı keşelektän çıgargan. Änä ul, «saf kanlı» ana areets, taş yulda, keşelärneñ ayak astında aunap yata. Anıñ üz pıçragı belän sargayıp betkän yabık botların çebennär bolıtı sarıp algan...

Ä tege cirän hatınnar isä, karçıknı taşlap, anıñ barlık äyberlären üzläre belän alıp kitärgä bulgannar. Bu hatın häzer soñgı kapçıknı alırga kilgän. Läkin karçık, ülärgä yatkan ana nemets, barlık kapçıklarnıñ da üzeneke buluın äytep, hatınnarga protest belderep yata... Şul arada monda baytak keşe cıyıla. Älege cirän hatınnı tirgäp alalar, häm ul, soñgı kapçıknı karçık yanında kaldırıp, kitep bara.

İnde karçık belän nişlärgä? Can birergä yatkan bu ana nemetska nindi dä bulsa yärdäm kürsätergä kiräk bulırmı? Ällä şunda gına yatıp ülä birsenme? Opeka komitetı çlennarı bulgan tege polyaçkalar bu mäsälädä aptıraulı ber häldä idelär. Min, karçıknıñ başı yanındagı miskine ayagım belän çitkäräk etärdem dä älege kiyem-salım tutırılgan yomşak kapçıknı söyräp kiterdem:

- Kapçıknı baş astına salırga kiräk, - didem.

Hatınnarnıñ berse karçıknıñ başın kütärde, ikençese anıñ baş astına kapçıknı etärde häm:

- Nişlibez, monda yatmas bit inde ul? - dip soradı.

İkençese:

- Min häzer keşelär alıp kiläm, gospitalğä salırbız, - dide.

Şul arada kemder karçıkka su kiterep eçerde. Bezneñ poyızd katı gına kıçkırtıp kuydı, häm min vagonga taba yögerdem.

2.06.45

Polşa – Germaniyä çigen uzıp kitkänne sizmi dä kalganbız. Bezneñ halık öçen häzer çın mäğnäsendä hiçber çik yuk ikän... Çiktän altı çakrım gına yıraklıktagı zur stantsiyägä kilep tuktaldık. Stantsiyäneñ yortları yanıp-cimerelep betkännär – kirpeç öyemnäre häm yanıp kalcaygan timer karavatlar gına kalgan. Vatık-cimereklärne kürgän sayın sızlanıp avırta torgan yöräk bügen berençe märtäbä, doşman önendäge cimereklärgä karap, talgın gına kuanıp kuydı...

Ber soldat:

- Menä ul kayda küñelle eş!

- Äye, osta eşlängänlege kürenep tora... Bombalar ärämgä kitmägän...

3.06.45. Mirsäy Ämirgä hat

Mirsäy tugan!

Siña üzemneñ duslarça kaynar sälamnäremne cibärep, sälamät yäşäveñne teläp kalam. Andagı agay-ene häm dus-işlärneñ barısına da minnän küp-küp sälamnär tapşıruıñgı ütenäm.

Menä, tugankay, bu siña Berlinnan sälam! Monda min komandirovkaga kildem (bezneñçä, rayonnan Kazanga kilgän şikelle). Bügen eşemne beterep, irtägä kaytıp kitärgä tiyeş idem (kaytu digäç tä, Kazanga tügel inde, Poznan şähärenä). Läkin, minem bähetkä karşı digändäy, bügen yal köne ikän, uçrecdeniyelär eşlämilär. Şuñardan faydalanıp, bügen min könneñ-kön buyınça Berlin şähären karap yördem. İrtä belän säğat tugızda çıgıp kitkän idem, kiçke tugızda kaytıp kerdem. Toruım – Karlshorst şähärendäge kızılarmeetslar gostinitsasında. İskitkeç yahşı gostinitsa! Yomşak karavatlar, yomşak urındıklar... Dürt yıl urmannarda, zemlyankalarda yäşägän soldat monıñ qaderen yahşı belä inde.

Başta min tramvayga utırıp, Berlin kırıyındagı şähärlärneñ üzäk uramnarın karap çıktım: Karlshorst, Şeynveyde, Kenenik, Ulenhorst, Fridrihsferden şähärlärendä buldım. Monda yahşı gına zur-zur yortlar bar. Häm alar, äytergä mömkin, ber dä vatılmagan-cimerelmägännär. Bu rayonnarda nemetslar da şaktıy küp: uram tulı hatın-kızlar, bala-çaga häm kart-korılar. Şunda uk bezneñ soldat häm ofitserlar da ıgı-zıgı yörep toralar.

Tramvayda miña nık täesir itkän ike vakıyga buldı. Menä tramvay kontrol-propusk punktına citep tuktadı. Cilkälärenä avtomatlar askan kızılarmeetslar kerep, nemetslarnıñ pasportların tikşerä başladılar. Menä şul soldatlar arasında üzeneñ yözenä-bitenä häm mıyık räveşenä karaganda berse tatarga ohşıy. Ni bulsa da bulır, didem dä, tottım da sälam birdem min moñar. Çınnan da tatar bulıp çıktı. Kuanıçınnan närsä eşlärgä belmi, mesken! Söyläşäse kilä, läkin vakıtı yuk. Ufadan yırak tügel ber avıldan ikänen, Gabdelväli Miñleähmätov buluın gına äytep ölgerde.

Tramvay haman alga bara. Tramvay eçendäge ana nemetslarnıñ üzara mıgırdanuları mine ber dä kızıksındırmıy. Alar yanında min üzemne täkäbber totarga tırışam häm täräzädän karap baram. Minem artta gına ber ana nemets utıra. Anıñ kulında bala, ap-ak yözle keçkenä genä bala. Menä şul bala, minem cilkäm aşa, täräzägä ürelä, minem gimnasterka ciñemnän tota, üz telendä närsäder söylägän kebek itenä. Anası, yılmaep, barmagı belän miña kürsätä häm närsäder äytä...

Mirsäy! Menä şuşı urında sin bulsañ nişlär ideñ? Bu minutlar minem öçen gayät avır kiçereşle minutlar buldılar. Minem yöräktä açu kaynıy. Läkin, balaga açulı karaş taşlap, nemetslar arasında däräcäne töşeräsem kilmi. Üz däräcäñ genäme äle? Bez monda härkaysıbız üzebezne tugan ilebezneñ väkile itep sizäbez bit. Menä min balaga yılmaygan sıman itep karıym. Ah, avır! Alarga keşeçä küz sirpep karau bik avır! Läkin, nişliseñ bit, bezneñ ciñüçelär buluıbız zur şatlık häm bu böyek isemne layıklı räveştä aklarga kiräk... Ä alar, yaktı yöz kürsätteñme, sılanırga gına toralar. Menä tege bala da, yaktı çıray kürsätkän sıman itep karagaç ta, böten gäüdäse belän miña ürelä häm ciñemnän tagın da nıgrak itep tota. Läkin, nikadär genä bala canlı buluıma, küpme genä bala yaratuıma karamastan, bu balanı, nemets köçegen, alu öçen minem kullarım hiç tä suzılmıylar.

Minem urınımda dustım İvan Klimçuk bulsa nişlär ide ikän? Anıñ balası belän hatının, avıllarındagı ber yöz utız biş hatın-kız häm bala-çaga belän bergä, nemetslar sarayga yapkannar häm kerosin sibep ut törtkännär. Ul! Menä şul Klimçuk! Bu nemets kaldıgınıñ avızına sugıp cibärmiçä tüzä alır ideme ikän?.. Tüzär ide. İvan Klimçuk kebeklär Berlin şähärendä küplär häm alar üzlären tiyeşençä gorur totalar. Minem dustım Leonid Akamov äytkändäy, bezneñ yegetlärdä arıslan häm hatın-kız yöräge bar bit. Kızganu häm gafu itü digän närsä bezdä köçle. Barınnan da bigräk, namus saklau, üz halkıñnıñ namusın saklau digän närsä bezdä köçle. Bu, älbättä, naçar sıyfat tügel.

Berlinnıñ üzen, anıñ üzägen kürergä kiräk ide. Anda tramvay yörmi, ike katlı zur avtobus yöri ikän. Bezneñ halık öçen çirat-fälän yuk... Kittem. Täräzädän karap baram. Menä monda inde hikmätlär! Amerika, Angliyä soldatlarınıñ, bezneñ yegetlärneñ taza eşläre kürenep-yaltırap yata. Monda barlık uramnar häm tıkrıklarda da – böten yortlar cimerelgän, hämmäse dä kirpeç öyemnärenä äylänep betkännär. Avtobus bara da bara. Uñda da, sulda da – vatık-cimereklär. Kirpeç-tuzan öyemnären kürep şatlanasıgız kilsä, Berlin şähärenä kilegez! Ukraina häm Belorussiyä vatık-cimereklären kürep sızlanudan arıgan yöräklär monda yal itälär...

Aleksandr-plats mäydanında töştem. Mäydan bezneñ yulbaşçılarnıñ räsemnäre belän bizälgän. Urtada iñ zur räsem – marşal formasında iptäş Stalin räseme. Älege ana nemetslar: «Ştalin! Ştalin!» - dip, barmakları belän mäydan urtasına törtep kürsätälär. Monda inde min bu ana nemetslarga çın küñeldän yılmaep karamıyça buldıra almadım... Minem yanımdagı öç-dürt nemets hatını, bötenläy kanatlanıp:

- Ştalin! Ştalin! - dip kabatlıylar. Min alarga baş iyep kuyam: «Döres, beläsez ikän şul!» - imeş.

Reyhstagka qadär öç çakrım cäyäü barırga kiräk ide. Ezläp yörmäle tügel. Bezneñ soldat häm komandirlar şunda taba yäki annan kiregä agılalar. Kirpeç öyemnäre çitkä taşlanıp, uram urtaları yörerlek hälgä kiterelgän...

Bu öç çakrım yulda min närsälär kürdem? Ber hatta gına yazıp betermäle tügel. Sin yazuçı keşe bit, ukırga irenmässeñ. Min siña tagın ber hat yazarmın.

Sälam belän, Näfiq Yahudin.

«Bu hatnıñ datası kuyılmagan. Läkin anıñ bezneñ armiyä ciñü tantanasın kiçergän könnärdä yazılganlıgı eçtälegennän kürenep tora. Avtornıñ nemetslarga, Berlin härabälärenä karata bulgan toygıları bügenge yäş ukuçılar öçen berkadär säyer toyıluı mömkin. Läkin ul vakıt öçen, Näfiq hälendä bulgan soldat öçen alar bik tabigıy. Şunısı ähämiyätle: şundıy häldä dä, nemets ilbasarlarına çiksez näfrät belän sugarılgan, üz ilenä, üz ideallarına fanatiklarça birelgän ayausız sugışçı yörägendä olı gumanistlık toygıları östenlek itä.

Kızganıçka karşı, Yahudin väğdä itkän «tagın ber hat» miña kilmäde».

Mirsäy Ämir. Kazan utları, №5, 1975.

3.06.45

Bügen yakşämbe. Böten yortlarda diyärlek flaglar cilferdi, radio rus muzıkasın uynıy.

Bez Brandenburg kapkasına – Gebbels kirpeçlär öyep saklagan kapkaga kilep cittek. Kızılarmeetslar, ofitserlar, nemkalar yörep-ütep tora.

Reyhstag. Böten stenalar, barlık urınnar akbur yäki korım belän yazıp tutırılgan: «Kavkaz–Berlin. Borisov», «Omsk. Koval», «Ulyanovsk. Abdullin», «Kazan. Möhämätov».

Ribbentrop bülmäse, dilär, bädräf itelgän.

Menä min Reyhstagnıñ näq başına menep utırdım. Böten şähär kürenä. Kaysı yakka gına karama, küz citkesez yıraklık: yortlar (vatık stenalar), zavod morcaları... Şprey yagıp yata... Brandenburg kapkası menä monda gına, ayak astında kebek kürenä... Reyhstagta, anıñ tübäsendä, barlık urınnarda bezneñ halık kaynıy... Foto, foto häm foto...

Reyhstag tübäsendä:

«Kaytır idem illäremä, İllärem kaldı yırak. Kaytır idem ilem yırak, Kaytmasam yana yöräk. Çkalov şähäre. Battalov.»

4.06.45

Tramvayda barabız. Menä ber zur zavod yanınnan ütäbez. Zavodnıñ kapka östenä yazılgan «Berliner metall» digän süzlärne ukıp ölgeräm. Zavodnıñ buyınnan-buyına, uramga, stanoklar tezep kuyılgan. Zavodnıñ işegaldı şulay uk stanoklar belän tulı. Härber stanok yanında öçär-dürtär keşe. Alar stanoklarnı agaç ramnarga salalar, kleenkalar belän çornap bäylilär. Monıñ Sovetlar Soyuzına cibärü öçen äzerlänüen härber nemets añlıy. Häm bu turıdan ütkän vakıtta alarnıñ hämmäseneñ dä yözläre şaktıy citdi töskä kerä.

6.06.45

Min Berlinnan Poznan şähärenä kaytıp töştem. Äye, Germaniyädän soñ Polşaga kilü – bu çınnan da kilü tügel, ä kaytu ide. Monda barısı da küñelgä yakın. Keşelär açık yözle häm eçkersezlär. Alar belän, näq üz keşeläreñ kebek, söyläşep häm uynap-kölep bula:

- Paninka, hällär niçek?

- Yahşı gına. Üzegezneñ hällär niçek? Nindi şatlıklı häbärlär bar?

- Paninka, röhsät itegez sezneñ belän söyläşep barırga.

- Rähim itegez, rähim itegez, pan!

- Paninka, menä inde sezneñ Poznanga kilep töştek...

- Poznanga kilep töştegez? Pan närsä äytergä teli – añlamıym?

- Häzer kayda barırga inde, dim, paninka, fatir yuk.

- Fatir yuk? Nişläp fatir yuk?

- Şulay, yuk inde. Ä sez kayda torasız, paninka?

- Belmim.

- Niçek inde belmisez?

- Pan ni öçen bezneñ torgan urın belän kızıksına?

- Bälki, sez bezne fatirga kertersez?

- Ä-ä! Yahşı, yahşı! Bula!

Kapitan Arziyev

18.06.45. Ovinsk, Polşa.

Arziyev, gospitaldä ozak kına dävalanıp yatkannan soñ, yañadan Atlar deposına kayttı. Anıñ kaytuı depo tormışına şunduk canlılık kertte. Kaydadır anıñ äytüe buyınça, kaydadır ul äytmiçä ük, keşelär häräkätlänälär, ni bulsa da eşlilär. Atlar tiräsendä, konyuşnya äylänäsendä çualalar, idännär yualar, ştab karşındagı tugannar kaberlegen rätlilär (räşätkäsen buyıylar, yazuın yahşılap yazalar).

Arziyev – eş, häräkät, cıynaklılık häm buldıklılık obrazı. Ul keçkenä genä tärtipsezlekkä dä tüzmi. İñ başta ştabta – üzeneñ eş bülmäsendä çistalık häm tärtip urnaştırdı: stenaga kartinalar kadaklattı, idänne yudırdı, östäl häm urındıklarnı üze telägänçä urnaştırıp-kuydırıp çıktı... Dörese, şulay eşlärgä kuştı da, üze eskadronnarga kitte. Bişençe eskadron atlarına «vıvodka» yasıy, alarnıñ çistalıgın tikşerä...

Arziyev monda mart urtalarınnan uk tanış keşe. Ä mart ayı bezneñ depo öçen iñ şau-şulı, iñ köçle burannar uynap torgan ay ide... Berençedän, ştab rabotnikları cıyın mäğnäsez keşelär ide: depo naçalnigı mayor Vlasov, zampolit, ştab naçalnigı – härkaysısı hatın buldırıp, üz bülmälärendä kön-tön eçep yatalar. Eçälär-eçälär dä, yäki başların kütärä almaslık hälgä kilep yıgılıp kalalar, yäki üzara sugışalar... Bu baş keşelärdän kürep, alarnıñ at karauçıları, svyaznoyları eçep iserälär, törle «batırlıklar» eşläp yörilär. Kiçtän alıp tañga qadär ştab äylänäsendä şau-şu oyıştırıla.

Bu sası is böten depoga tarala. Sugışçılar, röhsätsez şähärgä kitep, äyber urlıylar, eçep-iserep sugışalar yäki polyaçkalar yanında kunıp kalalar, Gnezno şähär komendaturasına elägälär.

Şunıñ östenä monda soldatlar gospitallärdän kilälär. Atlar deposı aşa alar üz çastlärenä cibärelergä tiyeşlär. Alar monda üzlären vakıtlıça gına itep sizälär. Şunlıktan teläsä ni kıylanıp yöri birälär...

Bolar belän köräş gayät avır. Cıyılışlarda ber-bereñne sügülär hiçber närsä birmi. Bügen irtän cıyılışta ber kimçelek tikşerelsä, cıyılıştan çıguıña tagın öçäü-dürtäü äzer bulıp tora. Deponıñ danı, Gnezno şähären aşa ütep, yugarı oyışmalarga qadär citä. Tikşerüçelär kilälär... Läkin bu da küp näticälär birmi.

Menä şul vakıt yugarı komandovaniye tarafınnan Atlar deposına kapitan Arziyev cibärelä. Ul, ayırım väkil bularak, başta çittän genä karap-küzätep yöri. Berniçä könnän soñ ştab naçalnigı bulıp eşli başlıy.

Arziyev depodagı barlık pıçraklıklarga karşı yanıp torgan utlı snaryad bulıp taşlana. Ul berençe könne ük barlık sugışçılarnı cıyıp stroyga bastıra da:

- Min sezne asmıym da, kismim dä, başka närsälär belän dä kurkıtmıym. Min sezdän Ustav kuşkannarnı gına taläp itäm. Min beräügä dä anıñ köçe citmäslek eşlärne kuşmıym, -di. - Karagız inde menä üzegezgä! Sezdä nindi Kızıl Armiyä sugışçısı yöze bar? Kem kızılarmeets kiyemendä, kem nemets kiyemendä, kem tagın ällä närsä tabıp kigän. Sakallarıgız az gına bilegezgä citmi tora. Pilotkalarıgız - beregezneke uñga, beregezneke sulga, beregezneke tagın ällä kayda karagan. Kemdä pogon bar, kemdä yuk... Starşinalar, minem yanga!..

- Küräsezme, menä bolar sezneñ keşelär. Alarnı bu hälgä min kitermädem – sez kiterdegez. Ä häzer inde alarnı keşe rätenä kertü kıyın bulaçak. Läkin keşe rätenä kertergä kiräk... İrtägä ük! Ber genä keşedä dä nemets çalbarı, nemets gimnasterkası kalmasın. Barısı da kırıngan bulsınnar. Kıskası, çın Kızıl Armiyä sugışçısı töse birelsen. Bügen beräügä dä hiçber törle cäza birmim. Ä irtägä, karagız anı! Min sezdän Ustav buyınça taläp itäm, anı ütämäskä sezneñ hiçber hakıgız yuk... Kiçke barlaunı berniçä kön üzem ütkäräm. Annan soñ, sezgä tapşırıp, sezne sınayaçakmın. Minem başka süzem yuk. Keşelärne cır belän eskadronnarga alıp barıgız.

22.06.45

Kön esse buldı. Kiç. Säğat unnar tiräse. Yaktı äle. Hava tın häm börkü. İşegaldında söyläşep torabız. Kapitan Arziyev:

- Tuydırdı inde bu Polşada. Tizräk kitäse ide, - dip kuydı.

Ölkän leytenant Perepelitsa:

- Nemets territoriyäsenä kitäse ide, içmasam ber törlelek bulır ide.

- Yu-uk, gomumän, çit cirdä tuydırdı. Üz cirebezdä bulsa kolhozçılar belän söyläşep torır ideñ, - di kapitan.

Berlinga ikençe komandirovka

- Bezne azat ittelär...

- Hem-m, azat ittelär?

2.07.45

Berlinga kitep baram. Yul buyınça agargan arışlar...

Berlin yagınnan bezgä taba eşelon artınnan eşelon agıla: stanoklar, relslar... töyälgän. Kolhozçılar häm kolhozçı hatın-kızlar kuıp bargan at, sıyır kötüläre ütep tora...

Poyızd stantsiyädä tuktagan arada ber nemets hatınınıñ çemodanın alıp kittelär. Ul kıçkırgalap kaldı.

- Kem aldı?

- Rus! Rus! - dilär.

İrtä belän tagın äyber yugalu, tagın şau-şu... Urlauçını tottılar. Tönlä äyberläre yugalgan nemka da monı tanıdı. Ul gracdan kiyemendä. Tikşerdek. Hiçber dokumentı yuk.

- Vitebskidan, trofey artınnan Berlinga baram, - di bu.

Ber kart soldat anı tanıp aldı häm, salmak kına adımnar belän kilep, tegeneñ yañagına salıp cibärde:

- Aldıy, kabahät! Bezneñ avıldan, politsay bulıp nemetslarga hezmät itkän. Anıñ turında minem hatın kan iñräp yazdı...

Berlinga kilep cittek. Berençe märtäbä Berlinga kilüçelärdän beräü:

- Gitlerga kunakka kildek, ä ul kaydadır kitep bargan, - dip şayartıp kuydı.

3.07.45

Min ikençe märtäbä Berlinda. Monda häzergä artık yaña närsälär yuk (minem öçen). Şulay da...

Ana häm bala nemetslarnıñ kızılarmeetslarga mönäsäbätläre sizelerlek räveştä üzgärä bara: soraganga çın küñeldän cavap birü h.b. Bu mönäsäbätlärgä tramvay yörtüçelär ayırata ton birälär. Çönki alar iñ sizger häm eçkersez mönäsäbättä bulu ürnägen kürsätälär...

Şuña da karamastan, häzer inde tramvay yörtüçe nemetslar soñga kalgan rus soldatın yäki ofitserın kötep tramvay tuktatmıylar. Hezmät tärtibe zakon. Normal yöreşkä tik änä tege sarı häm kızıl flacok totkan çibär kızkaylar – regulirovşitsalar gına üzgäreş kertä alalar.

Bügen miña uramda ber karçık känfitkä ohşagan närsä birde. Min, anıñ närsä birüen añlamıyça, karap toram. Ul, mindä bulgan şikne tarkatu teläge belän bulsa kiräk, känfitneñ bersen üze kaptı häm tiz-tiz genä:

- Min nemka tügel, min çeşka. Praga, Praga! Beläsezme? - di.

- Beläm, - min äytäm.

- Sez Moskvadan?

- Yuk. Kazan. Beläsezme Kazan şähären?

- Beläm, beläm...

4.07.45

Tramvayda barabız. Minem karşıda çibär genä ike kız. Küñelle genä söyläşälär. Alar kayber süzne rusça, min kayber süzne nemetsça sukalaşabız. Min alardan Vendenşloss rayonınıñ kayda ikänen sorıym. Alar, üzlären kürsätep, kulları belän alga seltäp, üzläreneñ dä şunda kitep baruların añlatalar. Öçebezne bergä kürsätep, bergä barırbız, digän mäğnäne töşenderälär.

Näq şul vakıt tramvay tuktıy. Alda avtomaşinalar kolonnası ütä ikän. Alarga nemets zavodlarınnan alıngan stanoklar töyälgän. Annan atlar kolonnası uza başlıy. Kızlarnıñ yözläre citdiläşä. Alar inde kölep söyläşmilär. Menä karalı-aklı sıyırlarnı kuıp baruçı Belorussiyäme, Ukrainamı kızları kürenä...

Yanımdagı kızlarnıñ berse, bu sıyırlar kötüen kürep, närsäder äytep taşlıy. Min tiz genä aña kütärelep karıym. İkençe kız isä, nindider katı gına süz äytep, tegeñär däşmäskä kuşa. Min dä däşmim. Tramvay kuzgalıp kitä. Min uyga çumam. Kırık berençe, kırık ikençe yıllar. Nemets itege astındagı Belorussiyä urmannarı, Ukraina dalaları... Şähär häm avıllarnıñ şäm urınına utırıp-utırıp yanuları... Keşelärneñ çeben urınına kırıluı, tires urınına çerüe... Barısı da minem küz aldımnan ütep tora başlıylar... Şul arada tramvay inde tuktagan häm halık çıgıp betä yazgan. Kızlarnıñ berse minem cilkägä törtä häm üze artınnan barırga ımlıy. Töşäbez. Kızlar minnän tämäke sorıylar. Min: «İh niht rauhen», - digän bulıp, üzemneñ tämäke tartuçı tügel ikänemne añlatırga tırışam. Döres äyttemme, yukmı - alar mine añladılar häm tämäke tartmavım öçen mine maktaganday itä başladılar: «Gut, gut», - digän bulalar. Monısın inde min añlıym. Üzeñne maktagaç, niçek añlamassıñ...

Min Şpree yılgası buyınnan baram. Bu – Vendenşloss rayonına baru yulında. İlya Erenburgnıñ Şpree turındagı yazmaları hätergä töşä: Visla häm Oder yılgaları tota almagan Kızıl Armiyäne Şpree yılgası gına tota almas inde, dip yazılgan ide bugay. Min näq menä şul Şpree buyınnan atlap baram. Min anıñ anık Şpree ikänen beläm. Läkin, üçeklänep häm şuñardan bertörle täm-läzzät tabıp, yanımda kilgän nemetstan sorıym:

- Eto Şpree?

- Ya, ya, Şpree, - di tege.

5.07.45

Tramvayda barabız. Koyıp yañgır yava. Yul çitendäge kanau buylap aşkınıp su aga. Min tagın İlya Erenburgnıñ Şpree turında äytkännären häterlim häm karşımda utırgan nemets karçıgına:

- Şpree, - dim, älege yañgır suın kürsätep. Karçık kölä:

- Ya, Şpree, Şpree, - digän bula.

Metroga töşäm. İke soldat söyläşep tora. Berse:

- Metromıni bu, bäräñge bazı, - di. - Bezneñ Moskva metrosına citü kayda inde ul.

Kiç. Uramnan akrın gına atlap baram. Menä klub. Matur gına rus cırı agıla...

6.07.45

Kaytu öçen vagonnarga töyäläbez. Min Poznan şähärenä kaytam. Olı yäştäge kızılarmeetslar, yaralılar häm hatın-kızlar öylärenä kaytalar. Barısında da ikeşär, öçär, hätta artıgrak ta çemodannar belän äyberlär. Velosiped häm tegü maşinaları da kürenä...

Vagonnarga başta kızılarmeetslar utıralar. Annan kala plennan kaytuçılar. Berlinnan Germaniyäneñ başka şähär yäki avıllarına kaytuçı nemetslar isä, üzlärenä urın tiyär dip ömet tä itep tormastan, turı vagon başlarına menälär. Vagon äylänäsendäge barlık baskıçlar da ata häm ana nemetslar tarafınnan sırıp alıngan.

Bezneñ belän ber çeşka kayta: karsak, keçkenä genä kısık zäñgär küzle... Ul bik könçe. Leonid başta anıñ belän tanıştı. Häzer, tegene şayartıp, törle hatın-kız belän uynıy. Ä tege çeşka yögerep kilep Leonidnı alıp kitä, añar açu belän törtä. Bez köleşäbez.

Äye, zur şatlık! Bezneñ keşelär Moskvaga kayta. Vagonnarda, kayda gına karama, duslarça äñgämä...

* * *

- Ni öçen böten keşe söyä häm söyelä dä, ber min genä söymim dä, söyelmim dä ikän?

- Aldıysıñ, Pavel. Min beläm. Sin tege... kemne... niçek söygäneñne min yahşı beläm...

* * *

- Min ul sestranı mäñge onıtaçak tügel. Min anıñ karşında gomergä burıçlı. Ah, min, ahmak, operatsiyä vakıtında, avırtuga tüzä almıyça, äylänep kilep berne kundırdım... Ä ul, mesken, miña soñnan da açulanıp karamadı. Kölä genä torgan ide...

* * *

- Bu minem soldat. Bez anıñ belän üzebezneñ pohodnı Baltıyk buyında tögällädek. Ber snaryad kilep-kilep – boh-h!.. Şulay ikebez dä sakau bulıp kaldık...

* * *

Ul, kapitannıñ bödrä çäçen uçlap tota häm:

- Borya, sin häterliseñme Brombergnı – bez anda spirttan agulangan idek? Anda sin bezne kotkardıñ bit...

* * *

- Minem öç ulım bar. Kız buldırası kilä. Niçek itep kız buldırırga?

- Hatınıñnıñ sul yagına yatarga kiräk.

- Niçek inde sul yagına?

- Uñ kulıña hatınıñnı salıp yatarga kiräk... Şulay itsäñ, kız bala tua. Sul kulıña hatınıñnı salıp yatsañ, härvakıt ir bala bula...

* * *

- «Tsivilizatsiyä»le halık bezgä karap tora...

«Sovet ädäbiyätı»nnan hat

Hörmätle Näfiq iptäş!

Erak Kazannan sezgä bik küp sagınu sälame häm üzegezneñ isän-sau yäşäp, tizräk kaytıp citüegezne teläp kalabız.

Häteregezdäme, ber vakıtnı, ällä rättän berniçä vakıt mikän, min sezne üpkälätkän idem – hikäyäläregezne curnalga urnaştıra almıyça dim. Yalgışmasam, sez mine despotlıkta, üz vkusımnı kürşelärgä bäylärgä tırışuda ğayeplägän idegez, härhäldä, tel töbegezdä şul bar ide tösle. Uzgan eşkä salavat!

Menä bügen sezneñ «Poşmas Häyretdin» digän hikäyägezne ukıp, min bik yarattım. Bu hikäyägezdä tigez häm logika nıklıgı belän üsä torgan vakıyga häm şaktıy uk nık eşlängän obrazlar bar. Kıskası, front şartlarında torıp yazgan yäş iptäş öçen söyeneçle häl bu!

Hikäyäne kayber bik keçkenä «kaläm tibrätülär» belän çirattagı 6 nçı nomerga (Tatarstan bäyrämenä karata çıgaçak №) äzerläp kuydım. Tizdän ukırsıñ dip ışanam. Sälam häm hörmät belän,

Fatıyh Hösni. 9.06.1945 yıl.

(Aldım 17.06.1945. Gacäp tiz! N.Yahudin. Polşa. Ovinsk).

Poşmas Häyretdin

(«Sovet ädäbiyätı», 1945, №6)

Kara sakalıñ kayda barsañ da artıñnan kalmas, digändäy, Häyretdin öçen «Poşmas» kuşamatı näq änä şul «kara sakal» buldı inde. Kayda gına barmasın, kemnär belän genä aralaşmasın, anı härkayda «Poşmas» dip atadılar. Döresen genä äytkändä, anıñ imän töbe şikelle yuan häm avır gäüdäsenä, salmak kına häräkätlärenä bu kuşamat yabışıp ta tora ide kebek.

Başta Häyretdinne anası Höbäybä karçık şulay atadı.

- Äy balam, balam. Kemgä ohşap şul qadär poşmas can bıldıñ ikän sin? Atañ märhüm dä andıy tügel ide bit soñ. Üzem dä, allaga şöker, ber eşkä totınsam, keşelärneñ islären-akılların cibärep eşlim. Maktanıp äytüem tügel, teläsä nindi eşne yalt itep kuyam, - dip tirgi torgan ide ul anı. Bälki änä şunnan işetep kalıptır, başta avılnıñ bala-çagaları, tora-bara olı keşeläre dä Häyretdinne «Poşmas» dip, «Poşmas Häyretdin» dip atap kittelär. Hatını Äminä dä anı:

- Äy, Poşmasım! Poşmasım la minem! - dip irkäli. Ä inde açuı kilgän çakları bulsa:

- Äy, Hodayım, poşmas ta inde sin, Häyretdin. Azrak dönya-tormış turında kaygırtır ideñ, - dip üpkäläp äytä torgan ide.

Häyretdingä sugışka qadär ük üz avıllarınnan çitkä çıkkalarga turı kilä ide. Mäsälän, akça eşläü häm ğailäsen kiyem-salım belän täemin itü öçen kışkı buş aylarda ul şähärgä eşkä bargalıy ide. Kayandır işetep kalıpmıdır, Häyretdinne monda da «Poşmas» dip atıylar ide. İkençe yıllarda kilgändä anı:

- E-e, ütkän yılgı tege Poşmas yeget ikänsez, - dip yagımlı gına yılmaep karşılıylar ide. Häm rähätlänep üzläre belän ber brigadada eşlärgä öndilär. Häyretdinneñ köçle buluı, ike-öç keşe kütärä almaslık kapçıklarnı yalgız üze kütärep yörtüe iptäşlären añar yakınlaştıra ide.

Häyretdin Vatan sugışınıñ başınnan uk Kızıl Armiyä safına çakırıldı. Monda da, niçekter, şulay başlanıp kitte: uyın-kölke vakıtında iptäşläre aña yış kına «Poşmas Häyretdin» dip ıçkındırgalıylar ide. Läkin añardan kölep tä, açulanıp ta, anı kimsetep-mıskıl itep tä äytelmi ide bu. İptäşläre Häyretdingä ayırım ber hörmät belän, anı ayıruça olılap karıylar ide. Bigräk tä frontka kilgäç, Häyretdinne olılap häm hörmät itep karau könnän-kön arta bardı. Anıñ sugışta kürsätkän batırlıklarına soklanıp häm duslarça uyın-kölke itep:

- Äy, Poşmas Häyretdin dä inde. Kiçä kiräklären birde soñ nemetslarnıñ, - dilär ide anıñ iptäşläre. - Äye-äye, berüze biş nemetsnı «pır» tuzdırıp kuıp bara yegetem. Ber dä «Poşmas» ikän bu dip uylamassıñ. Kua torgaç, berseneñ itägennän eläkterep aldı. Ä tegeneñ külmäk itäge Häyretdinneñ kulında özelde dä kaldı. Nişläp avtomattan gına atıp yıkmıy bulır inde. Tege nemetsnı kua da kua bit bu. Kıska, yuan ayakları belän ayu kebek lap-lap kilep çaba birä malayıñ. Nemetsı nemetsmı siña tagın: baskıç qadär ozın, şüräle barmagı kebek näzek. Bara-bara, küzlegen dä atıp bärde bu nemets... Läkin Häyretdin barıber kuıp citte bit üzen. Çäçenä ürelä, läkin buyı citmi bit Häyretdinneñ. Vallahi dip äytäm, sikerä bu. Şulay itep, tuzgıp betkän cirän çäçennän urap totıp aldı da, cirgä böterep saldı tegene.

Mondıy söylänülärgä Häyretdin hiç tä açulanmıy. Kiresençä, tämäkesen akrın gına suırıp, küñelle genä ber tös belän yılmaep utıra birä.

Ämma Häyretdinneñ dä poşınır çagı bar ikän şul. Bez üzebez monıñ şahite buldık.

Monnan cide ay elek Häyretdin yaralanıp gospitalğä kitkän ide. Adresı alışınu arkasında, ul näq altı ay buyınça öyennän hat ala almagan. Yañadan çastka, elekke iptäşläre yanına äylänep kilgäç tä ber aydan artık hat ala almıyça yörde. Cide ay buyınça yödän hat bulmau - soldat öçen şaktıy avır borçu inde ul!

Läkin mäsälä şunda ki, öyennän hat almauga da karamastan, Häyretdinneñ hiç tä eçe poşmıy ide. Ul elektän dä hatnı siräk häm kıska yazarga yarata ide. Ägär dä yılga ber ozın hat yaza ikän, anı iptäşlärenä kürsätep:

- Hatınnıñ käyefe kilsen dip äyttem äle, bu yulı hatnı ozın itep yazdım, - dip söylänä. - Hatın monı ukıp kuanır inde. Üze şuşıñardan ike öleş ozın itep yazmasa, kolagımnı kisärgä birim ägär.

Bu süzlärne ul ayırım ber gorurlık belän häm maktanıp äytä. Anıñ kör tavışınnan, üz-üzen şul qadär poşınusız totuınnan: «Hatınnarnıñ ışanıçsızlıgı, alarnıñ irlärenä hıyanätçel buluları turında närsä genä söylämäsennär, bolarnıñ berse dä miña kagılmıy. Minem hatın bötenläy başka kalıptan» - digän mäğnä añlaşılıp tora ide. Häm çınnan da, ber ozın hatına karşı Häyretdin öç-dürt ozın hat alıp ukıy. Mondıy vakıtlarda anıñ hatını ayıruça kütärenke küñel belän, çınnan da kuanıp-kuanıp yazgan bula ide. Avıldagı hällärne dä, öydäge häl-ähvällärne dä bäynä-bäynä häbär itä. Ulı Häydär belän kızı Hädiçäneñ niçek-niçek uynauların, ataların niçek sagınuların häm anıñ isän-sau kaytuın niçek kötülären - barısın da, barısın da belderä. Häyretdin, üz-üzennän kanäğat kenä ber yılmayu belän, hatını Äminädän kilgän hatlarnı da iptäşlärenä kürsätä:

- Äyttem bit min sezgä, irenmiçä ber ozın hat yazıp salgan idem, hatınnıñ bötenläy käyefe kilgän, - di ul.

- Yahşı ir atın maktar, yaman ir hatının maktar, digändäy, sin dä cülärneñ dä cüläre ikänseñ, Häyretdin agay, - dide bervakıt Mortaza anıñ süzlärenä karşı. - Haman da şul Poşmas Häyretdinlegeñä barasıñ. Yögänsez atka, irsez hatınga ışanma, dilär bit.

Tagın ber sugışçı iptäşlärenä kaşların sikertep, küzlären kıskalap aldı da:

- Işan sin hatınnarnıñ ozın itep hat yazularına, - dip şayartıp kuydı. - Süzne satıp almıy iç ul halık.

Läkin Mortaza tege sugışçınıñ süzne uyın-kölkegä borıp cibärergä teläven yaratmadı. Hatın-kızlar turında Mortaza şayartıp kına söylärgä telämi ide. Bu hakta ul çınlap häm çiksez ber açu belän söyli. Bigräk tä Häyretdinneñ şulkadär tınıç tabiğatle buluın häm ike süzneñ berendä hatını Äminäne maktavın işetergä dä telämi ide. Läkin monnan ber yıl elek Mortaza andıy tügel ide. Kiresençä, ul çaklarda Mortaza şul uk Häyretdinneñ tınıç tavış häm salkın kan belän söylägän süzlären rähätlänep cüpli, anıñ hatını Äminädän kilgän hatlarnı küñel birep häm kabat-kabat tıñlıy ide.

Monnan ber yıl elek Mortaza hatını Fatıymanıñ irgä çıguı turında hat aldı häm änä şul vakıttan alıp ul irlärneñ üz hatınnarın maktap söyläven yaratmas buldı. Bigräk tä Häyretdinneñ bu mäsälädä artık tınıç kanlı buluın Mortazanıñ cene söymi ide. Aña Häyretdin yüri şulay söylänä, Mortazanıñ açuın kiterü, anıñ avırtkan cirenä kagılu öçen şulay maktana kebek toyıla ide. Mortazanıñ añlavınça, Häyretdin anıñ turında, äyterseñ lä: «Mortaza ul üze naçar bulganga hatını anı taşlap kitkän», - dip uylıy, tik ul qadäresen äytep kenä betermi kebek ide.

Menä häzer dä Mortaza Häyretdingä çiksez ber açu belän karap utırdı. Anıñ elektän dä kalın öske irene kinät kenä kabarıp-küperep kitkändäy buldı. Ere-ere sargılt teşläre yämsez genä yaltırap toralar ide. Äyterseñ lä, hatının maktap söylägän öçen, Häyretdinne änä şul sargılt teşläre belän çäynäp taşlarga äzer tora ide ul. Häm ul älege şayartıp söylägän soldatnıñ süzlären çınga alıp:

- Äytmä dä. Küpne söylägän, küpne yazgan hatınnarga bigräk tä ışanma inde sin, - dide.

Ozak vakıtlar öyennän hat almıy torgaç, iptäşläre Häyretdinne bigräk tä şayarta başladılar.

- Yegetlär, Häyretdinneñ maktaulı hatını häzer hat ta yazmıy başladı inde, - dilär ide alar.

Mortaza isä, bötenläy kanatlanıp kitep:

- Äyttem bit min, äyttem bit. Işanma sin hatınnarga, alarnıñ färeştämen digänenä ışanırga yaramıy, - diyä ide.

Läkin Häyretdinneñ moñar da ise kitmi, hätta eçe dä poşmıy ide. «Dönya bulgaç, törle häl bulırga mömkin. Bälki, minem hatlar barıp citmi torgandır», - dip uylıy ide Häyretdin. Ägär dä Mortazanıñ süzläre küñelenä şik-şöbhä sala başlasa: «Yarıy, hatın yazarga da telämäsen. Äni belän señel ni öçen yazmıylar alay bulgaç? Älbättä, alar yazmıyça kalmaslar ide inde», - dip yuana ide.

Ber könne Mortaza Häyretdinnän:

- Hatınıñ çınnan da irgä çıkkan bulsa? Sin inde, Häyretdin agay, akılsız tügelseñ, mäsäläneñ bu yagın da uylap kara äle. Çınnan da, hatınıñ sine taşlagan bulsa, sin nişlär ideñ? - dip soradı.

Häyretdin, kiñ sarı kaşların cıyırıp, kalın cilkäsen tartıp kuydı. Azrak uylap algannan soñ:

- Çınnan da şulay bulsamı? Çınnan da şulay bulsa, moñar minem eçem dä poşmas, yörägem dä köymäs ide. Tik ul turıdan-turı äytep yazsın gına miña. Ällä min hatın taba almammı? Gomerem bulıp isän-sau kayta alam ikän, miña menä digän yäp-yäş kızlar tabılaçak.

Cide ay tulıp sigezençe ayga çıkkanda, Häyretdin beryulı ike hat aldı. Hatlarnıñ ikese dä Sacidä señlesennän ide. Hatlarnıñ ikesendä dä Sacidäneñ üzennän, änise Höbäybä karçıktan, Häyretdinneñ dürt yäşlek kızı Hädiçädän sälam bar. Ulı Häydärdän berençe hatta sälam kuyılgan, ikençesendä yuk ide. Hatını Äminädän isä, ni öçender, ike hatnıñ bersendä dä sälam äytelmägän.

Hatlarnı ukıy başlagaç ta Häyretdinneñ ap-ak yöze kara yanıp, kügärep kalganday buldı. Anıñ küz aldına Mortazanıñ yaltırap torgan ere-ere sargılt teşläre kilep bastılar, kolak töbendä anıñ çäneçkele süzläre yañgırap torganday buldılar. Äyterseñ lä, Mortaza Häyretdinneñ kolagına üzeneñ kalın irennären teräp: «Işanma sin hatınnarga, alarnıñ färeştämen digänenä dä ışanırga yaramıy!» - dip kıçkıra ide. Häm Häyretdin: «Äminägä närsä buldı ikän soñ? Señel ni öçen añardan sälam kuymagan?» - dip uyladı. Aşıga-aşıga hatnı ukuın dävam itte. Läkin ukıgan sayın fikere çuala gına bardı, añlaşılmauçılık köçäygännän-köçäyä genä ide. Berençe hattan Häyretdin bernärsä dä añlamadı. Ä menä ikençe hatta, Häyretdinneñ añlaganı buyınça, mäsälälär azrak açıla töşä ide. İkençe hatta:

«Abıy, Hädiçä señlem üzebezneñ yanda, ätigä minnän dä sälam dip, östäl äylänäsendä yögergäläp yöri. Üzem rayon üzägennän kaytıp-kilep yörim, öydä äni belän Hädiçä señlem genä bulgaç, alarnıñ üzlären genä kaldırıp bulmıy. Abıy, bu hatnı yazgan vakıtta Häydär enem Kimedä ide. Oktyabr bäyrämenä änise yanına kunakka kitkän ide. Abıy canım! Doşmannı ciñep, tizräk kaytuıñnı bik tä kötäbez...» dip yazılgan ide.

Häyretdin kaygısın iptäşlärennän yäşermäde. Hatnıñ ikesen dä alarga ukıp kürsätte. İptäşlärennän berse:

- Kime digäne ber avılmı inde? - dip soradı.

- Äye, bezneñ avıldan tugız çakrımda.

Tege kızılarmeets telen şapıldatıp kuydı:

- Kara sin anı, balaların karçıkka kaldırıp, üze irgä kitep bargan ikän, ä!

Mortaza da şunda ide. Ul:

- Äyttem bit min! Bar, ışan sin alarga, - dide.

Läkin bu yulı Mortaza Häyretdinne üçekläp söylämi ide inde. «Beläm, tugan, beläm, bik avır häl. Üzemneñ dä başımnan kiçkän hällär bolar», - digän şikelle itep, Häyretdinneñ hälen añlap, anıñ kaygısın urtaklaşu teläge belän söyli ide. Şulay uk Häyretdingä dä Mortazanıñ teşläre, elekke kebek, yämsez bulıp kürenmilär ide inde.

Häyretdin, kiçkä qadär küñelsezlänep, başın tübän iyep yörde. Eçe poşıp, tön buyınça yoklıy almıy çıktı:

- Hay-hay-hay, Äminä, min sinnän monı kötmägän idem, - dip uftana ide ul. - Menä siña kiräk bulsa, ä! Ay, ulım, ulım! Ay, Häydärçegem minem. Alarga kunakka barganday itep yöri ikän, mesken bala.

Bervakıt Mortaza uynıy-kölä genä bolay dide:

- Häyretdin agay, sin bit äle yäp-yäş kızga öylänmäkçe ideñ. Hatın irgä kitte dip äytep, şul qadär borın töşerergä yarıymı soñ. Üzeñ äytmeşli, menä digän kızlarnıñ mañgaylarına çiyertä-çiyertä saylap öylänerbez äle.

Häyretdin, keşelärgä ayırım ber täesir itä torgan yuaş häm moñsu tavış belän suzıp:

- Äy, tugan, tugan! - dide. - Hatınıñ, bala-çagalarıñ belän tigez genä tormış itügä citmi inde ul. Şunıñ östenä, anıñ oyatsızlıgın äyt äle sin, hatınnıñ min äytäm. Min monda şar sugıp, uynap yörmim läbasa. Başına tay tipmägän bulsa, ul azrak şunı uylarga tiyeş ide.

Şulay itep Häyretdin öçen kaygılı-poşınulı könnär başlanıp kitte. Hatını häm balaları turında uylagan, alarnı isenä töşergän sayın, Häyretdinneñ kaygısı arta, poşınuı köçäygännän-köçäyä bardı. Andıy sabır tabiğatle keşe kaygını da avır kiçerä ikän. Berniçä kön eçendä anıñ yözenä zäğfran sarısı töşte. Kuyı zäñgär küzläre zur bulıp, kızganıç räveştä yuaş häm uyçan bulıp kaldılar. Niçekter, anıñ üzenä tapşırılgan eşne ütävendä dä sülpänlek çagıla başladı.

Ahır kilep, batalon komandirınıñ politik eşlär buyınça urınbasarı, Häyretdinne üz yanına çakırıp, anıñ belän ozak kına söyläşep utırdı. Häyretdingä kilgän hatlarnı kabat-kabat ukıtıp häm rusçaga tärcemä itterep karagannan soñ:

- Monda berär añlaşılmauçılık bulırga kiräk, - dide ul. - Hatınıgıznıñ irgä çıguı turında ber süz dä äytelmägän iç bu hatlarda.

- Andıy naçar häbärne üz tuganıña belderüe dä kıyın şul ul, iptäş kapitan, - dide Häyretdin. - Bolay da añlaşılganga kürä yazmagandır ul anı.

- Şulay mikän? Bu turıda uylap kararga kiräk. Küptän tügel genä ber hat yazgan idem, digän urını bar tügelme? Ul hatın aldıgızmı soñ?

- Yuk, iptäş kapitan.

- Şulay, şulay, monda närsäder añlaşılıp citmi, - dide kapitan. - Annan soñ, zamanı alay ciñel-cilpe genä uylap eş itä torgan zaman tügel bit anıñ. Üzegezneñ söylävegezgä karaganda, hatınıgız monı añlıy torgan bulırga ohşıy. Sugışka qadär yahşı, küñelle torgansız. Akılı bulgan hatın anı da onıtmaska tiyeş.

Kapitan süzennän tuktalıp tordı, häm zemlyanka eçen tirän tınlık kapladı. Bu avır tınlıknı bozıp, kapitan, tämäke törä-törä süzen dävam itte:

- Zamanı andıy tügel, digännän, anda da bit uynap yörmilär. Front öçen böten köçlären birep eşlilär. Bälki, hatınıgız Kime avılında berär eşkä kergänder.

- Andıy urınga kerep eşli torgan gramotalı hatın tügel ul, iptäş kapitan. Gomer buyınça üzebezneñ kolhozda gına eşläp kilde ul. Monda inde başkaça uylarga mömkin dä tügel...

- Şulay da, señlegezneñ añlatıp yazuın sorap hat yazdıgızmı? Yuk? Alay kileşmi, iptäş Nasıyrov. Bügen ük hat yazıgız. Annan soñ, hätta bu häbär döres bulganda da, ul qadär tiz ciñelergä, üz-üzegezne alay beterergä yaramıy. Sez bit sugışta härkayçan batırlık ürnäge kürsättegez. Mondıy kaygılı hällärne kiçerä aluda da başkalarga ürnäk bulırga kiräk. Nişliseñ bit, dönya bulgaç, kaygısı da, häsräte dä bulırga mömkin.

Häyretdin, avır gına körsenep, başın tübän ide. Kapitan isä, anı yuatırga aşıgıp:

- Añlıym. Döres bulsa, älbättä, uñaysız häl. Läkin hatlar buyınça , tegendi-mondıy naçar hällärneñ buluı añlaşılmıy äle monda, - dide.

Bu süzlär Häyretdinneñ küñelen azrak yuata töşkändäy ittelär. Kapitannıñ zemlyankasınnan çıkkan vakıtta ul: «Dörestän dä, señlemnän sorap yazarga kiräk. Ni genä bulsa da, açıktan-açık belderep yazsın ul miña», - digän kararga kilde. Häm şul könne ük Sacidä señlesenä hat yazıp saldı.

Şunnan soñ tagın ayga yakın vakıt uzdı. Bu vakıt eçendä Häyretdinnär batalonı, doşmannı kuıp, şaktıy uk alga kitte. Batalon, ber zur yılganıñ könbatış yarına sugışlar belän kiçep, şunda nıklap urtaştı. Nemetslar batalonnı yılganıñ bu yak yarında kaldırırga hiç tä telämilär ide. Alar könenä unar märtäbä atakaga kilep tordılar. Öç kön buyınça şulay özleksez avır sugışlar dävam itte. Dürtençe köngä çıkkanda doşman tämam hälsezlände, atakaga kilep mataşuların bötenläy diyärlek tuktattı.

Şul könne Häyretdin tagın beryulı ike hat aldı. Ul bu hatlarnıñ kilüen kötkän dä, kötmägän dä ide diyärlek. Härhäldä, ul señlese Sacidäneñ nindi dä bulsa yahşı häbär cibärä aluın ömet itmäde. Anıñ uyınça, monnan elek kilgän hatlarda barısı da açık häm barısı da añlayışlı itep yazılgan ide inde. Şul uk vakıtta, Häyretdinneñ küñele närsäder kötä, yuk-yuk ta eçtän genä yuangalap kuya ide. Ul, señlesenä hatını Äminä turında açıktan-açık belderüen sorap yazsa da, küñelennän andıy hatnıñ kilmäven teli ide. Nik disäñ, barın da açıktan-açık äytep yazılgan naçar häbärne aluga karaganda yıllar buyınça hat almau, yıllar buyınça öyeñnän hiçber häbär işetmiçä yäşäü ciñelräk bulır kebek ide.

Ä menä häzer aña beryulı ike hat kiterep birdelär. Hatlarnı kulına algaç ta, Häyretdinneñ täne essele-suıklı bulıp kitte. Alarnı uçında äyländergäläp, baytak vakıt adreslarına karap tordı. Hatlarnıñ berse señlese Sacidädän, ikençese - Äminädän ide. Häyretdin Äminädän kilgän hatnıñ kire adresına , kire adrestagı familiyägä iğtibar itte. Äminä, Nasıyrova dip, elekke familiyäse – Häyretdin familiyäsendä bulıp yazgan ide. Bu häl Häyretdinneñ küñelen tınıçlandıra töşte.

Ul bu hatlarnı başta üze genä ukıp çıktı. Annan soñ tagın dürt-biş märtäbä üze genä ukıdı. İptäşläre anıñ şatlıgın Häyretdin üze äytmiçä ük kürep toralar ide inde. Hatlarnı kabat-kabat ukıgan sayın Häyretdinneñ yöze yaktıra, balkıy bara ide, balalarça söykemle-mölayım yılmayu belän yılmaya ide ul. İptäşläre añardan:

- Ukı inde, Häyretdin! Hatlarıñnı bezgä dä ukıp kürsät inde, - dip ütenä başladılar.

Näq şul vakıt, tranşeya eçlätep, batalon komandirınıñ politik eşlär buyınça urınbasarı kilep çıktı:

- Ya, iptäş Nasıyrov, sezneñ hällär niçek? - dip soradı ul.

- Hatlar, iptäş kapitan. Şatlıklı häbärlär alıp toram äle menä, - dide Häyretdin.

- Kaya äle, bezgä dä ukıp kürsät. Tıldagı hällär belän tanışıyk, niçek yäşilär ikän anda.

Häyretdin, uñaysızlanıp kına:

- Tıldagı hällär dip, monda gel yaratu da maratu turında yazılgan, iptäş kapitan, - dide.

- Menä şul yaratu da maratu kiräk inde. Ul bulganda eşlär naçar bulmıy, - dide kapitan şayartıp.

Häyretdin hatlarnı kıçkırıp ukıp çıktı. Annan soñ, kapitan belän başka rus iptäşläre öçen, alarnı rusçaga tärcemä itte.

Sacidä üzeneñ elekke hatında barın da açıklap yazganlıgın, şuña kürä ikençe hatında yañadan kabatlamavın äytä: Kime avılında yätim balalar öçen tärbiyä yortı açıluın, ciñgäseneñ şunda tärbiyäçe bulıp eşkä kerüen häm yahşı gına eşläp baruın belderä.

Äminä:

«Äy, söyeklem, min sine alay poşına beläseñder dip hiç tä uylamagan idem, - dip yaza. - Sineñ poşınuıña min bik-bik kuandım. Balalarıñ belän minem hakta uylap poşına belgäç, rähmät inde siña. Hatınnarın yaratkan irlär şulay poşınalar, şulay könläşälär, dip äytälär bit. Sin dä mine yaratasıñ ikän, söyeklem. Yarıy, bulganı bulgan da betkän inde, monnan soñ alay poşınma, yuk-bar uylar belän üzeñne-üzeñ beterä kürmä. Äy, söyeklem, balalarıñ da bik sagındılar inde üzeñne, min dä özelep-özelep sagındım. Kahär töşkän doşmannı ciñep häm yuk itep, isän-sau tizräk äylänep kaytuıñnı teläp kalabız. Tagın kabatlap şunı äytäm, minem turıda väsväsägä birelep, üzeñne-üzeñ beterä kürmä. Barlık köçeñne sarıf itep, doşmannı tagın da nıgrak kır. Min monda yätim balalarnı tärbiyäläü öçen köne-töne tırışıp eşlim. Alar barısı da Vatan öçen korban buluçılarnıñ balaları. Min alarnı üz balalarım kebek kürep tärbiyälim. Şuşı eşkä öyränü öçen, altı aylık kursta ukıdım. Eşkä ber künekkänçe kıyın buldı. Şuña kürä balalarnı äneki yanında kaldırıp tordım. Häzer balalar üz yanımda. Häydär ulıñ berençe klassta ukıy. Äy, söyeklem, Häydär ulıñnı äytäm, menä gel siña ohşagan inde, az gına ul digänçä bulmasa, üpkäläp kurkıta başlıy. Äti genä kaytsın, Kimegezdä tormıym, äbilärgä kaytam da kitäm, di...»

Häyretdin hatlarnı ukıp häm tärcemä itep betergäç, kapitan süzgä kuşılıp:

- Menä ul niçek bulgan ikän, iptäş Nasıyrov, - dide. - Küräsez, hatınıgız inde urınga kerep eşlärlek gramotalı keşe bulgan. Dimäk, ul da sezdän kalışmıy ikän. Ulıgız da, küräsez, sez kitkändä dürt yäşlek bala bulsa, häzer ukıy belä başlagan.

Aşıgıç eşläre barın äytep, kapitan kitärgä cıyındı.

- Bügen kön sugışçan bulırga ohşıy, - dide ul, - razvedkaçılar şulay añlatalar. Alarga tön buyınça motor tavışları işetelgän. Doşman üzeneñ tankların kiterä bulsa kiräk. Äzer bulıgız. Tege-bu hällär bula kalsa, sınatmassız dip ışanam.

- Tınıç bulıgız, iptäş kapitan! - dide Häyretdin.

Kapitan Häyretdinne yahşı belä ide. Häyretdin ber süzne ike tapkır söylärgä yaratmıy. Şuñar kürä dä, kapitan anıñ süzendä nık toraçagına häm, az gına bulsa da kıymıldarlık häle bulganda, hiçber doşman tankın ütkärmäyäçägenä ışana ide. Ul borçılsa yäşlär turında uylap borçıla.

- Üzegez nık toru gına citmi, iptäş Nasıyrov, - dide ul.

Kapitan, tranşeya eçe belän, aşıga-aşıga kitep bardı. Anı küzdän yugalganga qadär karap ozatkannan soñ: «İşetteñme, kapitan närsä äytte?» - digän şikelle itep, Häyretdin üzeneñ yärdämçese Mortazaga taba iyägen kagıp, küz kısıp kuydı.

Sugışçılarga köndezen almaş-tilmäş yal itkälärgä irek kuyıldı. Kiçtän dä artık ällä närsä sizelmägän kebek ide. Ä häzer alarnı tön urtası citär-citmästän uyattılar. Härkemgä üz urınında bulırga, teläsä nindi avır hällärgä dä äzer torırga kuşıldı.

Doşman tankları bigräk tä batalonnıñ sul yagınnan kötelälär ide. Häyretdin belän Mortaza änä şul kurkınıç kübräk kötelgän yakka kuyıldılar.

Kuyı aksıl toman, cirdän kükkä qadär totaş ber pärdä bulıp, bolay da karañgı häm tın töngä ayırım ber şomlılık birep tora ide. Enä oçıday vak kına yañgır sibäli. Häyretdin, kuyı toman häm vak yañgır pärdäsen küz karaşı belän kisep, mömkin qadär yırakkarak kararga, mömkin qadär açıgrak kürergä tırışa. Läkin ut noktasına bötenläy yakın bulgan zur yükä agaçınnan başka bernärsä dä kürenmi ide.

Häyretdin üzen tınıç häm hucalarça tota. Mortazanı aldagı bilgesezlek borçıy, läkin ul üzeneñ borçıluın Häyretdingä sizderergä telämi ide. Häm ul, älege şul eçke borçıluın basar öçen bulsa kiräk, yuk eşlärne bar itkän bulıp, äle granatalarnı, äle patronnarnı ber urınnan ikençe urınga küçerep kuyganday itep çualdı. Häyretdin, iptäşenä tınıç kına karap tordı da, avız kırıyı belän genä yılmaep kuydı. Annan soñ, Mortazanı tınıçlandırırga teläp:

- Äydä äle, Mortaza tugan, söyläşep utırıyk, - dide. Anıñ tavışı citdi häm ayırım ber cılı kaygırtuçanlık sizderep tora ide: - Alarnı tavışları işetelgäç tä kötä-kötä teñkäñ korıp betär äle.

Mortaza, okop kırıyına arkası belän söyälep, çügäläp utırdı.

- İñ kiräge: kauşarga yaramıy, - dip, pışıldap süzgä kereşte Häyretdin. - Doşman tankları kilälär ikän, kilä birsennär, ä sin aşıkma. Bezgä ike yöz metrdan da yırak bulganda atarga yaramıy. Min üzem, ğadättä, tagın da yakınnanrak atam. Attıñmı – tiderergä at. Yuksa, kayda buluıñnı kürep alıp, ul sine beteräçäk. Ber ata başlagaç, annan inde eşlär kızuga kitä, annan inde üzeñä dä kızu totarga kiräk...

Tañ aldınnan yañgır tuktadı. Läkin toman haman elekkeçä kuyı ide äle. Şulay da töngegä karaganda azrak yaktıra töşkändäy itte. Häzer inde Häyretdin üzlärennän yöz ille metrlar yıraklıktagı kayın agaçın tomannan ayıra ala ide. Ul, änä şul kayın agaçına taba karap torgannan soñ, tankka karşı mıltıknıñ köpşäsen şinel itäge belän sörtä-sörtä:

- Menä nindi yaklarga kilep çıktık, ä! Bezdäge cäy ayları kebek – yañgırlar yava, könnär cıp-cılı, - dide.

Mortaza da, Häyretdinneñ cayına yatıp, tämam tınıçlana başlagan ide. Ul:

- Äytmä dä, - dip, süzgä kuşılıp kuydı: - Dekabr ahırı yakınlaşa bit inde. Bezdä häzer çatnap torgan suıklar bulırga tiyeş.

- Borın oçın köyderep, kolak yafrakların çemetep ala torgan suıklar inde bezdä häzer. Eh, yahşı at cigelgän çananıñ türenä utırıp, kalın kar kaplagan kiñ basu urtasınnan çıcıldatıp ütüläre!

Häyretdinneñ süze şul urında bülenep kaldı. Ul, alga taba kolak salıp, tıñlap tordı da:

- İşetäseñme, korıçlar şaltırıy, motorlar görli! - dide.

Mortaza da urınınnan kuzgaldı. Berniçä sekund çaması tıñlap tordılar.

Häyretdinneñ Mortazaga hatını Äminä turında, balaları turında, ğailä tormışına bäyläneşle tagın kayber närsälär turında söylise kilä ide. Läkin ul, Mortazanıñ hatın-kızlarnı yaratmavın, alar turında barı tik borçılu-tirgänüle süzlär belän genä söyläşä aluın isenä töşerep, bu hakta süz kuzgatudan tıyılıp tordı. Şulay da ber dä äytmiçä kalırga anıñ köçe citmäde. Gayät citdi ber tavış belän:

- Annan soñ, Mortaza tugan, dönya hälen belep bulmıy, - dide ul. - Miña alay-bolay bula kalsa, Äminägä barın da äytep hat yazarsıñ. Kesädä üzem yazıp kuygan hat ta bar. Ni, balalarnı...

Mortaza añar karşı:

- Yuknı söylämä äle, Häyretdin agay, - dide. - Härkaysıbızga da isänlek-saulık nasıyp bulsın. Siña bigräk tä inde, hatınıñ, bala- çagalarıñ hakına...

Mortaza tagın närsäder äytmäkçe, Häyretdinneñ hatını Äminäne maktap, anıñ ğailä tormışına soklanıp, tagın närsälärder söylämäkçe ide. Ul tagın üze turında da, Fatıyma belän Mahirä turında da söylämäkçe ide bügen. «Fatıymanıñ mine taşlavına iskitärlek tä tügel ber karaganda. Anıñ belän minem kuşıluım da tegeläy-bolay gına bulgan häl bit, - dip äytmäkçe ide Mortaza. - Kürşe avılga kunakka barganda oçrattım da, şunda tanışıp ta aldım üze belän. Bik matur, bik çibär närsä ul üze: sızılıp torgan kara kaşlı, söykemle genä yılkıldap torgan kara küzle, keçkenä genä turı borınlı, tıgız tänle, cıynak gäüdäle. Änä şul maturlıgına kızıktım min anıñ. Dürt yıl buyınça söyep yörgän Mahiräne taşlap, şuşıñar kilep kaptım bit», - dip äytmäkçe ide ul. Äye, ğadättägeneñ kirese bularak, Mortaza bügen kiñ holıklı häm neçkä küñelle ide. Häyretdin Mortazanıñ şundıy häldä buluına, añardagı şundıy zur üzgäreşkä gacäpsenergä yäki kuanırga da ölgermäde, gorizontta doşmannıñ, cir tösle, sorgılt-kara tankları kürendelär. Häyretdin alarnı sanarga kereşep:

- Ber, ike... sanap kına betermäle tügel bolar, - dide. - Çama belän, illedän dä kim bulmaska kiräk. Ähä, berse häzer ak kayınga uk kilep citä.

Häyretdin, az gına vakıtka sulışın da almıyça tınıp tordı häm atıp cibärde. Korıç tau şikelle tägäräp-işelep kilgän doşman tankı kinät kenä tuktalıp kaldı. Pulya tanknıñ çılbırına tigän ikän. Häyretdin, tuktalıp ta tormastan, häräkätsez kalgan doşman tankına taba yañadan berniçä pulya cibärde. Tanktan ut-yalkın häm kap-kara sörem baganası kütärelde. Tank äylänäsendäge nemetslar, yan-yakka sibelep, kaça başladılar. Läkin avtomatçılar alarga kaçarga irek birmilär ide. Avtomatçılar berdäm räveştä köçle ut açtılar. Nemets soldatları, ike-öç adım da atlıy almıyça, yözläre yäki arkaları belän cirgä kaplanıp tordılar.

İkençe tank Häyretdin belän Mortazaga bötenläy yakınlaşıp kalgan ide. Ämma Häyretdin añar töbäp atıp ölgerde. Bu tank berençe pulyadan uk dörläp yana başladı...

Ä menä sul yaktan kilep çıkkan öçençe tanknı Häyretdin dä, şulay uk Mortaza da kürmi kaldılar. Tank sıtıp-izgäläp ütärdäy bulıp, alarnıñ okopları östenä menep kitte. Häyretdin belän Mortaza köçkä-köçkä genä şelläre töbenä yatıp kala aldılar. Tank isä, okop östendä az gına tuktalıp häm çılbırları belän okopnı izgäläp tordı da, avır gına şıñşıp-ıñgıraşıp, alga taba kuzgalıp kitte. Doşman tankistı okoptagılarnı yuk itüenä tämam ışandı bulsa kiräk. Läkin Häyretdin belän Mortazaga tank hiçber zarar kitermägän ide. Alar kullarına berär granata totkan häldä, ikese dä beryulı diyärlek sikerep tordılar häm granataların doşman tankısınıñ artına ırgıttılar. Tanknıñ çılbırı özelde. Ul, özelgän çılbır belän az gına bardı da, uñ yakka yantaep, tuktalıp kaldı. Läkin tanknıñ başnyası eşli häm annan bezneñ sugışçılar östenä snaryadlar yavıp tora ide. Häyretdin, okoptan yarım çıgıp häm barlık köç-kuäte belän seltänep, tank östenä yañadan ike granata cibärde. Tankka ut kaptı häm ul yana başladı. Doşman tankistlarına kaçarga irek birmäs öçen, Häyretdin kulına avtomat aldı...

Mortaza, tankka karşı mıltıknı okop töbennän alıp, anı äüvälge urınına, brustver östenä kuydı. Kükrägen okop kırıyına salıp yattı häm mıltıknıñ tütäsen cilkäsenä teräde. Anıñ ütken küz karaşı alga taba töbälde. Anda, kuaklar arasında, nindider kara külägä kıymıldıy ide. Şul urınnan uk özleksez atıp torgan pulemet tavışı işetelä. Mortaza, änä şul pulemet takıldap torgan yakka karap, kıymıldap kürengän kara külägägä töbäp attı. Häm doşman pulemetı kinät tınıp kaldı.

Kızılarmeetslar şunı gına kötep yatkannar ikän. Elek kemneñder yalgız tavışı, yalgız «ura» avazı yañgırap işetelde. Anı başkalar kütärep aldılar häm köçle «ura» tavışları böten sugış kırın kümep kitte. Başka barlık tavış häm şau-şular işetelmäs bulıp kaldı.

Häyretdin kul arkası belän mañgayındagı salkın tir tamçıların sörtte häm sugış kırına küz töşerep aldı. Sugış kırı anda da, monda da dörläp yangan doşman tankları belän çuarlangan ide. Änä, kiregä taba kaçıp baruçı tanklar da bar. Alar artınnan doşmannıñ soldatları yögerälär. Avtomat häm mıltıktan ata-ata, kızılarmeetslar alarnı kualar ide. Änä, kızılarmeetslar älege yuan yükä agaçın uzıp ta kittelär, änä, kara sörem çıgarıp yangan doşman tankların aralap uzıp, alar tege yäş kayınga qadär barıp citkännär ide inde. Ä yäş kayınnı häzer tanırlık ta tügel. Häyretdin anıñ urınına karap kına anıñ ğadättäge ak kayın buluın çamalap bilgeli aldı. Kayınnıñ botakları sıngalangan, üze, urtalay özelep, yartı öleşe kap-kara köyep yanıp betkän ide.

Häyretdin Mortazanıñ cilkäsennän kagıp häm kölemseräp:

- Kittek, tugan, ak kayınga taba, - dide.


Partorg bloknotınnan

Polşa. Ovinsk. 38 nçe Atlar deposı

7.06.45

Sugış dähşätläre turında süz bara – üzara iple genä söyläşep utırabız. Sugışçılardan berse (belorus yegete Yemelyanenko) üzeneñ kırık berençe yılda kürgän gazapları, läkin vocdan saflıgın saklap kaluı, ahırda şul çikkän yuldan kire alga baruları turında söyli. Tönyak Kavkaz, Kuban aşa ütälär... Yaz. Pıçrak. Azık häm sugış kiräk-yarakları kilep ölgermi. Tugız tupka unber snaryad belän yözlärçä kilometr uzalar – nemets kaça, alar kua bara... Su, su, su...

9.06.45

Stena gazetası çıgarabaz. Kartnıñ kulında kızıl karandaş. Aldında - «Boyıvoy listok». Ul, iyelep, tel kırıyın teşläre arasına kısıp utırgan da, köçänä-köçänä häbär başları yaza: «Üzeneñ yalgışların tözätte», «Yahşılarnıñ yahşıları»...

Añarda küzlek. Küzlegeneñ sul yak eläktergeçe ak, uñ yaktagısı kara bulıp, kara eläktergeçe urtalay sıngan häm kolagına citmiçä kütärelep tora. Şunlıktan da, küzlege borın östennän töşep kitmäsen öçen, Petrov anı cep belän, böten başı äylänäsennän uratıp, çornap-çornap bäyläp kuygan.

Ul cebeneñ ber yak oçı munçalalanıp salınıp töşkän dä, tın algan sayın tartılıp, borın tişegenä kilep kaplana, sulışın çıgargan vakıtta isä, älege cep oçı örelep çitkä kitä. Kart üze eşläp utırgan barlık vakıtta, minutlar häm säğatlär buyınça, cep şulay selkengäläp toruında dävam itä: tın algan çagında borın tişegenä kilep kaplana, tının çıgargan vakıtta yañadan çitkä taypıla...

Kart eşçän, turılıklı häm akıllı. Min anı yaratam. Häzer, bik kızıksınıp, min anıñ küzlek ceplärenä karap utıram. (Bu anıñ öydän alıp çıkkan küzlege. Öydän başka äybere yuk.) Min kürep betermägänmen äle – küzlekneñ ikençe eläktergeçe dä sınık ikän.

23.06.45

Mihail Trunyakovnı min dürtençe eskadronga küçerdem. Ul partorg hokukında. Läkin kommunistlardan ul anda yalgızı gına. Eskadron komandirı Yezerskoy yäş, läkin tırış häm eşçän yeget. Eskadronda kübese «başkisär» sercantlar. Alar eçärgä häm sugışırga yaratalar. Küp eçälär. Dimäk, kaydandır alalar, nindider kara eşlär başkaralar. Şunıñ öçen dä anda partiyä çlenı küçerelde.

Mihailnıñ anda küçerelüe üze dä küp vakıygalarga bäylängän. Ul berençe eskadronda starşina bulıp eşli ide. Monda ul yahşı eşläde, küp eşlärne yulga saldı. Läkin eskadron komandirı leytenant Pavel Minayıv belän kileşä almadı. Ul tapkannı leytenant üzenä alıp tordı...

Mihail eçügä birelä. Leytenantnı tıñlamıy. Minayıv anı starşinalıktan ala. Eş könnän-kön zuraya bara. Mäsälä Mihailnı partiyädän çıgaruga qadär barıp citä. Zampolit Perepelitsa da şul turıda süz kuzgata başlıy. Läkin min Mihailnıñ yahşı häm faydalı keşe buluın añlıym. Şuña da min anı dürtençe eskadronga küçerdem. Tagın ber sınap kararga kiräk – yeget tözälergä süz birä. Yaña şartlarda ul üzen kürsätergä tiyeş... Şulay bulıp çıga da – ber atna da ütmi, ul andagı şaykanı aça...

Bügen min Mihail yanında buldım. Eskadron bay alpavıt utarına urnaşkan. Utar yanında – kiñ cäyelep yatkan kül, külneñ tege yagında urman. Utarnıñ yartı öleşe karaltılardan (ozın-ozın dürt at sarayı, timerlek, peçän sarayı), ikençe yartısı – toru öçen eşlängän ike zur yorttan, agaçlıktan häm cimeş-yaşelçä plantatsiyäsennän tora. Minem faeton belän atlarnı saraylarnıñ berse yanına kuyıp, atlarga yaña çabılgan peçän saldık ta, agaç külägäsenä yatıp, söyläşep aldık.

- Monda ikän ul hällär, bezdä äle ul qadär ük bulmagan, - di Mihail.

Ölkän sercant Gulaknıñ eskadron komandirı belän talaşırga kereşüe, berseneñ karabin, ikençeseneñ nagan aluı turında söyläde.

- Ä min, - di ul, yılmaya töşep, - Sovetlar Soyuzı geroyı şikelle, tegelärneñ urtalarına taşlanam. Ayıram...

Trunyakov Mihail, 1908 yılgı. Elek keçe leytenant bulıp, 1942 yılda ryadovoy itep kaldırıla. Säbäbe: Moskvaga benzin artınnan bara. Dürt maşina benzin ala. Yulda, miçkä yarılıp, 3600 litr benzin tulısı belän aga da betä. «İnde nişlärgä? Kaytsam – tribunal», - dip uylıy ul. Öç maşinanı çastka kaytarıp cibärä dä, üze (yarık miçkä, maşina häm şofer belän) kire Moskvaga, baş skladka bara, hälne söyläp birä. Benzin akkan urınga komissiyä kilä, tikşerälär, ülçäp karıylar – niçä kvadrat metr... Çınnan da benzin akkan bulıp raslana. Miçkäne tözätkänçe öç kön vakıt uza. Bu arada çast alga kitä (pereformirovkadan frontka). Mihail, maşinası köysezlänep, 15 minutka soñlıy. Şunıñ öçen anı ofitserlıktan ryadovoyga kaldıralar. Razvedkada yöri başlıy. Berençe razvedkadan soñ rähmät, annan ikençe däräcä Vatan sugışı ordenı ala. Ölkän sercant birälär, häzer – starşina.

Üze bik iple, tınıç, läkin eşne belep eşli häm sugışçılar anı tıñlıylar. Elekke starşina akırıp-bakırıp kuşa, sügenä, şulay da anı tıñlamıylar ide... Monısına karap: «Bu yuaştan närsä çıgar ikän?» - dip uylıy idem. Läkin bu yabık häm tınıç keşedä nindider köç bar...

Sugışka qadär ul agronom da, traktorist ta bulıp eşlägän. Sugış vakıtında tank uçilişesında ukıgan. Teläsä nindi maşinanı remontlıy, hätta Amerika maşinaların da belä... Lozung yaza...

24.06.45

İkençe eskadronga barıp yal ittek. Monda barlık ofitserlar, ştab pisarları häm hatın-kızlar cıyıldı. Eçü, küñel açu, fotoga töşülär buldı.

9.07.45

Bezdä ber-bereñne hörmät itü yuk. Eşlägän keşeneñ qaderen belü yuk. Bu – gomumi küñelsezlekne tudıra.

15.07.45

Ovinsk – Varta yılgası buyında. Ä Varta yılgası, Sakmar belän Cayık şikelle, uralıp-uralıp aga. Bügen yakşämbe. Keşelär yal itälär. Kızılarmeetslar da, polyaklar häm polyak hatın-kızları da, plennan kaytuçı bezneñ hatın-kızlar da – Varta yılgasında su koyınalar. Parlap-parlap kilüçe irle-hatınlılar da bar. Alar üzlärenä ayırım ber kırıydarak mataşalar...

Kön esse. Tännän tir aga... Kük yözendä ber genä bolıt äsäre dä yuk... Kük! Bezdän yırak-erakta bulgan bu zäñgär biyeklek!.. Nigä ul şulay bezneñ karaşlarnı üzenä tarta?..

18.07.45

Gretsiyä faşistlarınıñ çıgışları turında häbärlär buldı. Şul nigezdä öçençe eskadronda süz yöri: imeşter, ozaklamıy sugış başlanaçak, şuña kürä bezne öygä kaytarmıylar.

22.07.45

Perebeynos belän Gulak dürtençe eskadronda ikese dä vzvod komandirı yärdämçeläre. Alar kapma-karşı boyırıklar birälär häm italyannar alardan kölä.

2.08.45. Dyuca-Goslin, Polşa.

İkençe häm dürtençe eskadron rayonında altmışka yakın keşese bulgan korallı banda barlıgı belende. Kiçä alar öç kızılarmeetsnı atıp üterälär. Dürtençe kızılarmeets alardan kaçıp kotıla häm ikençe eskadronga kilä. Anıñ koralın, bil kayışın, iteklären saldırıp algannar... Sarı çäçe cil belän tuzgıgan... Tınıçlana töşkäç, ul bezgä söyläp birä.

Alar, komendantnıñ röhsät yazuı belän, peçän çabarga bargannar. Polşa politseyskiları kiyemendä biş keşe kilep bäylänä başlıylar. Safka tezelep tagın 30 keşe kilep çıga...

Min kiçä dürtençe eskadronga kunarga kildem. Monda ruslar az, kübese italyannar. Läkin alar tulı ışanıçlılar. Bez alarnı korallandırdık häm yort äylänäsenä köçäytelgän patrullär kuydık. Alar sakta teläp häm nık iğtibar belän toralar. Lenin bülmäsendä ber pulemet häm avtomat bulıp, Mihail Trunyakov härvakıt şunda buldı. Tañ belengängä qadär berebez dä yoklamadık...

7.08.45

Bişençe avgustta keçe leytenant Lazarev üzeneñ vzvod komandirı sercant Yagupovnı pistolettan atıp avır yaralıy. Bu uñaydan aña karata hiçber çara kürelmi. Häzer dä üzeneñ kul astındagılarnı kurkıtıp yöri birä. Bügen, kladovoydan altı buhanka ipi urlagan öçen, partorg Meşeryakov aña iskärmä yasıy häm bolay yaramavın äytä. Lazarev anıñ bugazına yabışa. Alarnı keçe leytenant Kostin ayırıp kala.

8.08.45

İrtägä Berlinga kitäm. Eşlär:

1. Mayor Yarkov belän leytenant Minayıvka rekomendatsiyälär oformit itärgä.

2. Ölkän leytenant Perepelitsanıñ «Liçnoyı delo»sın alırga.

11.08.45. Berlin.

Kiçä yulda kiläbez. Min vagon täräzäsennän başımnı çıgarıp karap baram. Vagon tiräsen halık sırıp algan. Kübese nemkalar. Vagon äylänäsendäge baskıçlarga basıp baralar.

Berlinga citäräk ber stantsiyädä tuktaldık. Öç nemka söyläşep toralar. Añlavımça, stanoklar töyälgän eşelonnar turında. Berse, yäşräge, azrak rusça belä ikän. Min añardan:

- Kayda barasız? - dip sorıym.

- Berlinga.

- Ä kaydan kiläsez?

- Eştän.

- Nindi eş eşlisez soñ?

Ul, borgalanıp, cavap kaytarudan çitläşä. İkençe kabat soragaç:

- Minem eşne sez añlamıysız, - di.

Min kinät kenä:

- Ä ni öçen sez, nemkalar, barıgız da irennäregezne buyarga yaratasız? – dip sorıym. Ul tagın cavap kaytarudan çitläşä. Borgalana häm, iptäşlärenä bu hakta äytep, köleşep alalar. Min bu soraunı ike-öç märtäbä kabatlıym. Şunnan soñ gına ul:

- Sez mähäbbätneñ närsä ikänen añlamıysız, - di.

Ul hiç tä şayarıp söylämi. Çınlap häm ihlas küñelennän äytä. Min:

- Änä tege siksän yäşlek karçık ta mähäbbät totamı? Ul da bit kerşän yagınıp, irennären kızılga buyagan, - dim.

Kız, äy, sin närsä añlıysıñ soñ, digän kebek itep, borgalanıp kuya häm, iptäşlärenä äytep, tagın köleşep alalar...

17.08.45. Breslau.

Dürt kön iske duslar yanında – «Ciñü bayragı» (elekke «Vatan öçen») redaktsiyäsendä buldım. «Daladagı sugış»hikäyäsen Şäräfkä ukıdım. Bügen töştän soñ stantsiyägä kitäm. Yul – Poznan aşa Doytş-Aylauga.

23.08.45. Doytş-Aylau. Köçıgış Prussiyä.

Leytenant Minayıv belän şundıy häl bula. Eskadron ber avıl yanına kilep tuktıy. Atlarnı tugaralar häm aşarga cibärälär.

Andryuşa garmun uynap cibärä. Anıñ yanına repatriantlar cıyıla. Avılga kerep, uramda cırlap utıra başlıylar. Bu häl korı tabiğatle Minayıvka oşamıy. Ul:

- Häzer ük tuktatıgız! Bu närsä, bu sezgä nemetsta tügel bit - uramda garmun belän cırlap yörergä!

Partorg Meşeryakovnıñ: «İptäş leytenant, bu inde artık däräcädä mäğnäsezlek!» - dip kıçkırası kilä. Läkin, komandirnıñ däräcäsen saklau yözennän alay itärgä yaramıy ide.

Meşeryakov çitkä kitä. Berazdan anıñ yanına Andryuşa kilä.

- İptäş partorg! Monı niçek añlarga? Leytenant bezgä häzer ük köräklär tabarga, härkaysıbızga üzebez öçen cir kazıp, tön buyı şunda utırırga kuştı. Bu niçek bula inde? Nemetslar gına yevreylarnıñ üzlärennän cir kazıta torgan bulgannar...

Tagın berse yögerep kilä. Anıñ küzläre yäş belän tulı:

- İptäş partorg, bu çokırda bezne atıp ütermäslärme soñ?

Aleksandr Meşeryakov, uylarga vakıt otar öçen, mıyıgın sıpırıp kuya:

- Çokırnı beräü dä kazımıy, - di ul. - Anı kazırga monda urını da yuk... Yarıy, leytenant belän min üzem söyläşermen.

Minayıv anı tıñlarga da telämi...

Ahır kilep, köräk tapmadık, dip kilep äytälär. Minayıv, bähäsle mäsäläneñ bolay häl kılınuına kuanıp:

- Alay bulsa, barıgız da menä monda, açık kırda kunasız – soramıy kitkän öçen, - di.

24.08.45

Serebrov İvan ikençe eskadronga küçerelde. Ul – tarkatuçı:

- Sez bezne nemetslardan da bolayrak kuasız, - di.

Soñgı pohod

28.08.45

Bügen Doytş-Aylaudan kuzgalıp kittek. İke yaklap agaç utırtılgan asfalt yul belän barabız. Aldan hucalık vzvodı, anıñ artınnan altınçı eskadron (bezdän atlar kabul itkän 6 nçı kavaleriyä korpusı keşeläre), annan ber-ber artlı kalgan biş eskadron yulga çıktı. Härber eskadronda meñär at, citmeş-siksäneşär briçka, unar-unbişär faeton.

Min baş kvartirmeyster belän aldan kittem. Fanera belän kuış yasap kaplangan faetonda barabız. Bezneñ arttan här eskadronnıñ kvartirmeyster svyaznoyları atlarga atlanıp kilä.

Bezneñ kuçer – Lukanov. Orlov ölkäsennän. Küp söylärgä yaratuçan kart soldat. Anıñ äle atları tigez yörmi (berse uñga, ikençese sulga tartılıp bara), äle berär närsäsen töşerä dä, şuñar tuktala... Menä ul tagın tuktaldı:

- Kemder pıçak töşerep kaldırgan, alırga kiräk, - di ul. Akrın gına kıymıldap töşä... Ul çerep betkän pıçak bulıp çıga.

Lukanov anı totkan da:

- Naçar ikän. Taşlarga turı kilä inde, - dip tora. Taşlıy häm arbaga menep utıra. Hiç tä açulana belmi torgan leytenantnıñ eçe poşa başlıy:

- Ah, orlovskiy, orlovskiy, - dip kuya ul.

Barabız. Buş dala. Nemetslar monnan kaçıp betkännär: aşlık çäçelmägän, peçän çabılmagan... Avıllarnıñ yortları cimerelep, yanıp betkännär. Anda keşelär yuk.

Menä Raunets avılı. Uramnan ber soldat kilä.

- Monda keşelär toralarmı soñ? - dip sorıybız.

- Avılnıñ änä tege kırıyında ike hucalık bar – nemetslar, - di kızılarmeets. - Ä menä bu yortlarda bez torabız.

- Sez monda närsä eşlisez?

- Bezneñ monda yärdämçe hucalık. Menä bu bäräñgelär bezneke. Änä tege arışnı cıyıp öydek. Peçän çaptık...

Menä Froydental avılı. Zur avıl. Tözek yortlar da şaktıy gına. Monda berniçä ğailä polyaklar tora. Alar monda unbiş kön elek kenä Lyublinnan küçep kilgännär.

Maşina belän çast komandirı mayor Yarkov kilde. Monda ülän küp häm yılga bar – meñnärçä atnı koyıdan gına eçerep ölgerep bulmıy bit. Bez bügen monda kunabız.

Menä kuhnya häm povarlar kürende. Säğat berençe un minutta hucalık häm komendant vzvodları da kilep cittelär. Aldan vzvod komandirı Laskovıy kilä. Simez cirän biyägä atlangan.

İke briçkada bozaular: barısı da bertigez häm barısı da ala...

- Ni öçen az kildek? Kunarga irtä bit äle.

- Arı su belän kıyın. Yılga yuk. Ä kön esse. Suga bügen barıp citärlek tügel...

2.09.45

Monnan dürt yıl elek, 1941 yılnıñ näq ikençe sentyabrendä, min öydän çıgıp kitkän idem. Ul vakıtta da, bügenge şikelle ük, koyaşlı matur kön ide... Bu könne min bügen Könçıgış Prussiyädä karşılıym. Şuña kürä dä, kön matur buluga karamastan, küñel kütärenke tügel. Çit cir häm yat keşelär, üzläreneñ näq änä şul çit häm yat buluları belän, tämam tuydırıp beterdelär. Tik ber şatlık: bez Rossiyägä taba barabız häm yahşı-yahşı atlar alıp kaytabız. Çın mäğnäse belän dönyanıñ hucaları, çın mäğnäse belän ciñüçelär bulıp kaytabız.

Menä vzvod komandirı Tokarevnıñ faetonı ütep kitte. Ul, polyaçkalarnı şayartıp, faetonnıñ artına zur häreflär belän: «Cdi menya!» - dip yazgan. Yazunıñ ike yagına ike kayın räseme töşerelgän. Faetonnıñ aldına isä: «S pobedoy!» - dip yazılgan.

4.09.45

Kolna şähärendä köndezge yal itäbez. Kolna, äytergä kiräk, monda gına şähär dip atala. Bezneñ yakça alganda, Ätnä yäki Mäñgär avıllarınnan ber dä zur tügel. Öyläre dä avılça gına – agaçtan, ber katlı...

Monda inde avıllar keşesez, kır-basular cansız tügel. Monda tormış bar. Avıllarda polyaklar yäşilär, basularda költä öyemnäre, peçän kibännäre...

Bu yakta, ber bu yakta gına tügel, gomumän polyaklar, yarım kırgıy häldä yäşilär - radio yuk, gazeta ukımıylar. Min bügen alarnıñ Kolna şähär militsiyä idaräsendä buldım. Militsiyä idaräseneñ naçalnige belän söyläşep tordım. Häzerge vakıtta böten dönyanıñ iğtibarın üzenä tuplagan Yaponiyä hälläre turında hiçnärsä äytä almıy. Bezneñ ildäge teläsä nindi mäktäp balası belän söyläşsäñ dä bu mäsälälär buyınça hämmäsen añlatıp birer ide.

Bolarnıñ şähärendä şul häl. Avılları turında äytep tä torası yuk inde. Yortlar tarkau, här ğailä üz cirenä utırgan. Alar, avılda yäşäüçelär buludan bigräk, urman karavılçılarına yäki ayırım-ayırım kır sakçılarına ohşıylar. Alar üzläreneñ cirlärennän, sıyır häm atlarınnan başka bernärsäne dä belmilär. Kıskası, bik tä kara halık, tabiğat balaları.

5.09.45

Bişençe eskadronda tagın başlana: eskadron komandirı kapitan Lesovskiy eçä, ölkän leytenant Cukov eçä, eskadron starşinası iserek – faetonda avıp kitär däräcädä çaykalıp bara... Eskadron belän citäkçelek itä, anı alıp bara partorg...

Lesovskiy üzeneñ kuçerı belän kitep bara ikän, ber polyaçka anı kuıp citä häm, yılap, yärdäm sorıy başlıy: »Mine taladılar, seznekelär...», - di. Kapitan polyaçkanı utırtıp kitä. Kuznetsov belän Hudoloşkinnı kuıp citkäç tä polyaçka alarnı kürsätep:

- Minem öyemä menä şuşılar kerdelär, äyberläremne şuşılar aldılar, - di.

Kapitan tegelärne tuktata. Hatın faetonnan üzeneñ barlık äyberlären tanıp ala. Kuznetsov belän Hudoloşkin äyberlärgä karata ber süz dä äytmilär, alar Lesovskiynı tirgilär...

Rusak ber polyak kızınıñ velosipedın tartıp algan (urmanda), häm häzer şul velosipednı üze belän alıp bara.

10.09.45

Kiçä Belostoknı uzıp kundık. Bügen yahşı asfalt yul belän barabız. Urman. Bu urman Sovet–Polşa çigenä qadär suzıla ikän. Bügen, bezneñ çikkä yakınlaşu şatlıgıbıznı urtaklaşkanday, koyaş ta yahşı kızdıra.

Bu tirädä banda otryadları bulu turında küp süz yöri. Läkin bezgä artık zararları tigäne yuk äle (ber atnı, ber sıyırnı talap aludan başka). Bezneñ küp buludan kurkalar, ahrı.

11.09.45

Kiçä çikkä yakınlaşıp kundık. Yegetlär üzebezneñ ilgä çıgu, tugan cirgä ayak basu öçen kiçtän ük äzerländelär: külmäk-ştannarın alıştırdılar, yahşı gimnasterkaların kidelär, orden häm medallären taktılar, iteklären çistarttılar, atların häm olauların bizädelär... Kemnärder, faetonda baruga gına kanäğatlänmiçä, atka atlanıp alırga buldı...

Bügen irtän çikne aşa üttek. Keşelärneñ yözlärendä şatlık...

Şulay, bez tugan cirdän barabız. Volkovıskka 33 kilometr kaldı. Bügen barıp citärgä tiyeşbez.

12.09.45

Mihail Trunyakov monnan un kön elek bezdän ayırılıp kalgan ide. Añarda: undürt at, biş keşe (repatriantlar), biş olau on. Ul tegermännän bezne ikençe yul belän uzıp kitkän. Marşrut añar bilgesez...

Kiçä anı çik buyında kuıp cittek. Eskadronnı azıksız kaldırgan öçen mayor aña un täülek gauptvahta birde. Mihail «utıra», yağni häräkät vakıtında cäyäü bara.

15.09.45

Marşrut: Yarıluvka – Zelva. Häräkät tärtibe: hucalık vzvodı, 6, 1, 2, 3, 4, 5 eskadronnar. Kuzgalıp kitü vakıtı: irtänge säğat biş.

İrtänge säğat altıda tordım. Avılnıñ könçıgış yagındagı hucalık vzvodı da, könbatış yagındagı ikençe eskadron da kuzgalıp kitkännär. Alar bulgan urında yalkınlanıp uçaklar gına yana. Kayber uçaklar yanına sıyır kua çıkkan hatınnar cıyılgan. Ayakların utka cılıta-cılıta söyläşep toralar (mondagı hatınnar häm kızlar härvakıt yalan ayak yörilär, ayakları ğadättä yarılgalanıp-katıp betkän bula).

Kiçä irtä belän kırau töşkän häm salkın ide. Bügen canga rähätlek birä torgan yomşak hava. Avıl tın. Tik ätäçlär genä kıçkıralar. Ara-tirä yörgäläp toruçılar bar. Ber uçak tiräsenä malay-şalay cıyılıp ölgergän. Närsäder ezlilär, alalar...

16.09.45

Keçe leytenant Bayazitovnıñ äytüe buyınça, baş keşe, öygä kaytuçılarga büläk itep birelä torgan tovardan ber keşelek ülçäm (kostyumlık) ala häm anı biş litr spirtka alıştıra. Häzer anı rashodlar isäbenä yazarga kuşa. Yulda, dürt at satıp, ille meñ sum akça alalar (Remizov belän). Ä anı biş yöz sum gına itep yazalar (akt belän atlarnı avıru kürsätälär).

Kiçä zampolit şundıy ber häbär äytte:

Repatriantlardan beräü ştabka kilä häm, bezneñ iñ baş bulgan keşeneñ «hatın»ın kürep:

- Ah, uynaşçı, «SS»çı nemetsnıñ hatını! Sin monda kaydan kilep çıktıñ? - dip sügenä.

Povarlar bu turıda Klavaga äytälär, ä ul – zampolitka.

Freda kem? Kürgän keşelärneñ äytüençä, añarda nemets ofitserları belän töşkän räsemnäre küp. Tege keşene taba almıybız – ul kem buldı ikän? Kaysı eskadron keşese?

Klava turında kapitan Lesovskiy:

Klava NKVD lagerenda bula. Ul annan niçekter kaça häm Germaniyägä köçläp alıp barıluçı hatın-kızlar arasına kilep kuşıla...

Bezneñ ştabtan añar häm Fredaga yalgan käğazlär eşläp birälär. Alar häzer uynaşçılar bulıp baralar, ä ahırdan, härbi çastta eşlädelär, dip dokument aluları mömkin.

Klavanıñ «ire», zampolit, hakında:

Restoranga kerä. Polyaçkadan arakı häm zakuska sorap ala. Üze akça tülämi. «Bez sugıştık, fälän-fäsmätän...» - dip tavış kubara.

17.09.45

Volkovıskta kalmadık. Monda atlar alırga kötep yatuçı kolhozçılarnıñ isäbe-hisabı yuk. Läkin monda inde 25 nçe Atlar deposı kilep urnaşkan.

Baranoviçi aşa Slutsk şähärenä barabız. Anda cirän häm körän atlarnı tapşırırga tiyeşbez (armiyä öçen atlarnı şulay tösenä karap alalar ikän). Ä halık öygä kaytırga aşıga. Kartlar, ukıtuçılar, agronomnar, stroy hezmätenä yaraksızlar kaytırga tiyeşlär – prikaz bar... Läkin bez yulda...

Könçıgış Prussiyäne uzgannan soñ atlarnı tuyındıru haman kıyınlaşa häm kıyınlaşa bardı. Belostoktan alıp bötenläy naçarlandı. Atlar arıklana.

Ülän yuk, solı yuk... Yul buyınça özleksez atlar, sıyırlar häm sarıklar kuıla - böten kır häm tugaylar kırkılıp betkännär, çañnar gına uynap tora. Volkovıskta at başına 2 kilogramm solı da taptık. Läkin anıñ belän genä eşlär tözälmi - bigräk tä zur gäüdäle atlar (alarnı bezdä «traktor» dip atıylar) bara torıp hälsezlänälär häm alarnı briçkalarga salırga turı kilä...

Kiçä bezgä Slonim şähärennän sulga barılırga häm turı Baranoviçiga kitärgä kiräk ide. Bez, azrak urau yasaluın belsäk tä, uñga borıldık. Monda ülän yahşı ikän... Plannan tış bulsa da bügen ber könlek yal yasıybız - Cirovitsı avılında.

21.09.45

Bügen tönlä sercant Gololobov dürt soldat belän berlektä ber kolhozçı hatınnı köçläüdä katnaşa. Bu berençe oçrak kına tügel.

22.09.45

Kletsk şähäre yanında kundık. Şähär nık vatılgan - öylärneñ urınnarı gına kalgan: yanıp betkännär. Ara-tirä yaña salıngan öylär kürengäli. Döresräge, stenaları salıngan, tübäläre salam belän yabılgan, läkin miçläre çıgarılmagan karaltılar...

Atlarnıñ dagaları aşalıp häm kubıp betep bara. Daga yuk... Azrak daga da tabıldı - kadak tabarga hiç tä mömkinlek yuk. Daga kadagı...

Mayor Yahudin, veterinar:

- Yasalma kadak belän dagalau bik hätär inde ul. Anıñ belän böten atlarnı eştän çıgarıp beterergä mömkin. Belmim, yaramıy torgandır ul.

Dürtençe eskadron komandirı keçe leytenant Yezerskoy (balalarça tös-kıyafätle yäş yeget):

- Anı eşlärgä bula. Bez bervakıt pohodta şulay eşlädek: härber soldatka kadaklar bülep birelde, härkem üz atı öçen kadaknı şomartıp eşkä kertte.

Timerçelär daga yasauga kereştelär. Läkin dagalar kıtırşı... Härkemgä birep daga şomartu mäsäläse...

Kiç. Çernogubovo avılında kunarga tuktadık. Tön uzdırırga öy ezlim... Menä ber öy. Sigez yäşlek matur gına kız işegaldında eşläp yöri.

- Ya, kızım, hällär niçek? - dim min aña.

- Yahşı gına äle.

Ul, iyelep eşläp toruın bülä dä, turayıp basa. Anıñ yöze alsulanıp kitä.

- Hucalar öydäme?

- Hucalar öydä yuk.

- Kaydalar soñ alar?

- Baranoviçiga kunakka kittelär.

- Menä närsä, kızım, min sezdä kunıp çıkmakçı bulam. Mömkin bulırmı?

- Mömkin.

Bäyläp kuyılgan et örä-örä miña taba kilä başlıy. Kız anıñ çılbırın kıskartıp bäyli dä kulın yua. Bez öygä keräbez.

- Baranoviçi yırak bit ul... Ä niçek soñ ul eş vakıtında kunakka kittelär?

Bala däşmi.

Cir idänle, läkin yahşı gına cıyıştırılgan öy. Şakmaklı aşyaulık yabılgan östäldä balalar kulı belän yazılgan däftärlär, käğazlär häm karandaş yata, täräzä töbendä kara savıtı.

- Ya, kızım, sin ukıysıñmı ällä? - dip sorıym.

- Ukıym... ikençe klassta.

Gailä mäsäläre buyınça söyläşä başlagaç, kız uñaysızlanıp kala. Anıñ yözenä kızıllık yögerä...

Balanıñ üz atası armiyädä häm añardan baytak vakıtlardan birle hat yuk ikän. Anası, 24 yäşlek hatın, küptän tügel genä Belğiyädän kaytkan. (Nemetslar anı alıp kitkän bulgan). İreneñ avılınnan kitep, üz tugannarı yanına kayta. Monda härbi çast tora ikän. Hatın ber starşinaga kiyäügä çıga. Menä fotoräsemnär:

Gracdannar kiyemendä taza gına gäüdäle yeget. Kükräktän töşkän bu räsem artına bolay dip yazılgan: «İñ yakın dustım Marusyaga bergä yäşägän könnär istälege itep Fedyadan. Onıtma mine, min dä sine berkayçan da onıtmam. 3.02.45. Belğiyä».

Menä böten gäüdäse belän basıp töşkän foto. Kuyı çäçe artka taralgan, ştiblet, gracdan çalbar: «Maruseçkaga Vanyuşadan. Mine naçar dustıñ itep tügel, yahşı dustıñ itep häterlä. Antsel şähäre. 23.05.45.»

Härbi kiyemdä, ber yagında pistolet, ikençe yagında sumka, ozın buylı, kakça yeget: «Hörmätle dustım Marusyaga Volodyadan. Mine onıtmas öçen büläk itäm... 3.08.45.»

Häm başkalar, häm başkalar. «Mäñge sünmäs istälek öçen...»

Menä soldat kimendä töşelgän räsem. Starşina Nikolay, 23 yäşlärdä. Pilotkası uñga kıyıklap kiyelgän, tulı bitle, kalın borınlı, turı gına açık karap toruçı zur zäñgär küzle... Bu räsemneñ artına yazılmagan. Bu – Marusyanıñ yaña ire ikän dä, ul şunıñ belän kunakka kitkän ikän.

Minem alda Marusyanıñ ike räseme: berse iptäş kızı belän, berse üze genä töşkän. Bu räsemnärgä karap utırsañ, çınnan da anıñ uynaşçı hatın bulırga säläte yuk tügel ikänlege kürenep tora.

Berençe räsemdä ul gayät taza gäüdäle , kuyı çäçle, ap-ak çıraylı, tulı bitle. Östendä çuar kofta, kara yubka; uñ kulı belän iptäşen koçaklap, sulı belän anıñ belägennän totkan.

İkençe räsemdä ul bötenläy başka keşe. Başta uk Lyudmila: «Änineñ bu räseme naçar, menä monda ul yahşı», - dip kürsätmäsä, min bu ike räsemneñ ber keşe buluın hiç tä belmäs idem. Häzer dä ışanuı kıyın. Läkin bala aldap ta, şayarıp ta söyli torgan tügel. Soñgı räsemgä Marusya kırık dürtençe yılnı Belğiyädä töşkän. Monda ul yabık, sorgılt küzläre zu-ur bulıp kalgannar. Başın az gına sulga kıyıklata töşep yılmaep tora...

24.09.45

Menä kön belän könneñ ayırması... Kiçä irtä tañnan alıp köndezge säğat ikegä qadär kuyı toman buldı. Gacäyep kuyı toman: arttan kilgännärneñ briçkası kürenmi, aldagılarnıñ - atı... Bügen irtädän ük ayaz häm köne buyı koyaş balkıp tora.

Lenino (elekke Romanovo) avılına kilep tuktadık. Zur häm bay gına avıl. Kolhozçılar belän eş itüe küñelle. Kiçen yegetlär klubka barıp tantsı oyıştırdılar häm kolhozçı kızlar belän küñel açtılar.

Min ber soldatkada kundım. Kulturalı yahşı gına ğailä. Alda aş-su bülmäse, eçkäredä çista itep cıyıştırılgan zur bülmä bulıp, ul göllär belän bizälgän. Öyendä, äytergä mömkin, çeben zatı yuk däräcäsendä. Ä bit bu tirädä halık artık çista tormıy, öyläre tup-tulı çeben bula...

Hatınnıñ ire armiyädä. Öç balası bar: 17 yäşlek Liza, 11 yäşlek Nina, 4 yäşlek Vera. Bu keçkenä sarı kız belän min kiçädän birle uynap rähätlänäm. Minem Ruziyäm dä näq şuşı kız kebekter toyıla. Gomumän, 4 yäşlek kız balalarnı Ruziyägä, 6 yäşleklären Lyutsiyä kızıma ohşatıp, min alarnı bik yaratam, alar belän uynıym, alarnıñ arı-bire yögergäläp yörülärenä yäki matur itep söyläşülärenä karap utıram.

Bu yakta almalar bik küp. Läkin matur-matur kızıl almalarnı min tınıç kına aşıy almıym: ul almalarnı kızlarıma birep, alarnı şatlandırasım kilä...

Mäktäptä häm avıl sovetında buldım. Mäktäp direktorı, keçkenä çuar hatın, gazeta mäsäläsendä yahşı gına yärdäm itte... Ukıtuçılar belän söyläşep utırdım. Alarnıñ tormışı yarıysı uk avır ikän... Zavuç - elekke partizan. Anıñ hatının nemetslar yırtkıçlarça cäzalap ütergännär. Ul hatınnan bersennän-berse keçkenä öç ir bala kala. Häzer öylängän. Hatını ukıtuçı, anıñ elekke irennän ber balası bar.

Avıl sovetına keçkenä balasın koçaklap yabık yözle, ap-ak çıraylı hatın kilep kerde. Ul üzeneñ ire turında käğaz sorıy. Predsedatel sekretar kızga:

- Lenino avılında tudı, nemetslar okkupatsiyäse vakıtında şofer bulıp eşläde, 1944 yıldan armiyädä, dip yaz, - di.

Hatın predsedatelğä karap:

- Andıy yazu belän min kayda barıym? Ul yazu belän miña posobiye birmilär bit, - di.

- Min başkaça yazu birä almıym. Nemetslar vakıtında ul şofer bulıp eşläde bit, eşläde...

Hatın käğazne almıy çıgıp kitä...

Bezneñ yegetlär, uncide par atnı uncide sabanga cigep, kolhozga cir sörälär.

Zampolit:

- Belostok rayonına citü belän miña banditlar turında söyli başladılar. Min şunda uk äyttem: «Min ul banditlarnıñ bezne talaularınnan, bezneñ atlarnı alularınnan kurıkmıym; minem yegetlärneñ ul banditlarnı kıynap taşlaularınnan häm alarnıñ atların alıp kiterülärennän kurkam», - didem.

Kayan kilgän kükräü bu

20.11.45. Volkovısk, Pogorane avılı.

Monda irtänge tormış citen talgu belän başlana häm kön buyınça şulay dävam itä. Min uram buylap baram. Saraylarda, öy allarında citen talguçılarnıñ stanok tavışları gına işetelep tora: «tek-tek, tek-tek...»

İke-öç kön salkınnar bulıp tordı. Cir şaktıy tuñdı. Bügen kön bik matur: cil yuk, koyaş yarıysı gına cılı karıy. Tavıklar, kazlar, koyaş rähätennän käyeflänep, uramda yäki kirtä artlarında iple genä yörilär...

Sugışta mine barınnan da bigräk ülgänneñ soñında kümelmägän kileş cirdä yatıp kalu borçıy ide. Min tik şuñardan gına kurka idem. Ülü kurkınıç tügel, ayak astında aunap yatu, kargalardan çukılu häm törle yırtkıçlardan talanu kurkınıç... Bez härvakıt väğdälär bireşä idek: isän kalgan keşe aldan ülgän iptäşen, nindi kıyın şartlarga da karamastan, kümärgä tiyeş...

30.11.45

Könnär bozılgannan bozılıp tora. Bügen tönlä küp keşelärne gacäpkä kaldırgan häl bulıp aldı. Min, avıru säbäple, yoklıy almıy utıra idem. Kinät yäşen yäşnäde. Min başta ışanıp citmädem. Yılnıñ bu vakıtında yäşen yäşnäve gacäp tügelmeni? Kürşelär torıp lampaga ut algannar bulsa kiräk, dip, täräzä pärdäsen kütärep karadım. Alarda ut yuk ide... Berazdan köçle kük kükräve işetelde. Öy hucası karçık karañgı öydä yatkan cirennän:

- İşetäsezme, närsä görseldi? - dide.

- İşetäbez, mamaşa, kük kükri.

Yaşen yäşnäp kük kükräve tıgan öç märtäbä kabatlandı.

- Borıngı keşelär bulsa, monıñ närsägä buluın añlatırlar ide inde. Bu ni häl bulır ikän?

Menä şulay, kük kükräp, kar-boz aralaş köçle yañgır yaudı. Mondıy hälne kartlar da berençe tapkır kürälär ikän.

Min, karçıknı tınıçlandıru teläge belän:

- 1937 yılnıñ dekabr ayında da kük kükräp yañgırlar yaugan ide, anıñ karavı cäyen aşlık gayät nık uñdı, - didem.

Mögayın, minem artık tınıç cavabımnan çıgıp, 1937 yılda änä şul kışkı yañgırdan başka ber genä dä iskitärlek vakıyga bulmagan ikän, dip uylarga bulır ide. Ä bit min älege dekabr yañgırın çirattagı sorau aludan soñ can açısın yotıp utırgan häldä törmä räşätkäse aşa küzättem. Äyterseñ tabiğat tä, üz zakonnarın üze bozıp kararga uylagan da, üze ük şuña yılıy ide kebek ul çakta...

*

Vasilisa – çibär kız

Karañgı bülmägä nur sibep toruçı yaktı şäm şikelle,

säke urtasında ap-ak çıraylı çibär kız yoklap yata ide...

Anıñ tüp-tügäräk zur kara küzläre eçkersez yagımlı karıylar. Keşelär yanında ul üzen tınıç häm insaflı tota. Ul, inde kiyäügä çıgar vakıtı citkän yäş kız buluına karamastan, yeget-fälängä yarau öçen dip ber genä dä artık süz söylämi, hiçber törle kiräksez häräkät-kılanışlar yasamıy. Ul kübräk tıñlap utırırga yarata. Yäşlärneñ uyın-kölke itep söylägän süzlären iğtibar belän tıñlıy häm kayvakıt tıynak kına yılmaep kuya. Bu şundıy yagımlı häm sak ber yılmayu bula ki, Vasilisanıñ siña açulanganın, mäğnäsez süzläreñ öçen sine mıskıl itep kölemseräven dä sizmi kalasıñ. Anıñ tagın ber märtäbä şundıy uk itep yılmayuın küpme genä kötsäñ dä, ul hiç tä yañadan kabatlanmıy. Menä şul bilgesezlek sine yögänli häm tämam üzenä buysındıra. Änä şul tiñe bulmagan matur yılmayuı belän ul sineñ yörägeñä kerep utıra. Anıñ yanında berniçä minut utırgannıñ soñında sin inde anıñ zur kara küzlären, änä şul küzlär östendäge kara kaşların, ap-ak kiñ mañgayın, barınnan da bigräk, älege kötmägännän genä yılmaep kuyuın häm şul vakıt yözeneñ näq mäk çäçäge şikelle alsulanıp kitüen inde gomereñ buyınça onıta alaçak tügelseñ. Yoklaganda ul sineñ töşeñä kerä. Uyanıp kitkän arada iseñä töşep, böten tön yokıñnı yukka çıgara. Anıñ turında uylanıp yata torgaç, ireksezdän anıñ yörägenä niçek itep yakınlaşu turında hıyallana başlıysıñ...

- Ah, sez nindi bähetle! - diyär idem min. - Sezneñ küzläregezgä karap min şunı küräm. Ägär dä kulıgıznı birsägez, aña karap min sezgä kübräk tä äyter idem...

Ul, älbättä, minem bu süzläremne işetkäç tä yılmaep kuyar ide. Anıñ, başın ber yakka avıştırıp kuyuı buyınça, minem äytkännärgä şiklänep karavın, alarga hiç tä ışanmavın añlar idem min. Läkin min anı ışandırırga tırışır idem. Yanına kilep, anıñ belän söyläşä başlarga batırçılıgım citkän ikän inde, süzlären genä tabar idem äle...

Tugan cirneñ tartu köçe

Yugarıga, kükkä taba karap toram.

Bolıtlar, bähetle bolıtlar,

tınıç kına bezneñ tugan ilebezgä taban agılalar.

Kuyın däftärennän. Polşa, Gnezno, 1945

7.12.45

Dürtençe dekabr könne öygä kaytu öçen yulga çıktım. Yul mäşäqatläre şaktıy avır. Böten yul, barlık vagonnar öygä kaytuçı kızılarmeetslar belän tulı. Bilet kassaları yanında da, azık punktları häm etap komendantları tiräsendä dä alar. Härkemneñ üz kaygısı üze belän. Härkem bu stantsiyädän mömkin qadär tizräk kitü yagın kaygırta. Beräülär, kassa tiräsenä yakınrak yörgän keşelärne kürep, alarga berär butılkalık akça birü yulı belän bilet alu çarasın kürälär; ikençelär isä, 15-20 keşedän komanda tözep isemlek yazalar da, komendantnıñ üzenä baralar, çönki biletlar berençe çiratta komanda belän kaytuçılarga birelä...

Min, kazah häm üzbäklärdän torgan dürt yuldaşım belän, Volkovısktan Baranoviçiga kildem. Anda poyızdga utırır häl yuk. Hätta biletlarga komposter belän tamga saldırgannıñ soñında da konduktorlar vagonnarnı açmıylar, çönki urın yuk... Bez, kapçıklar cilkädä kileş, baskıçlarga basıp kittek... Dürt tuktalıştan soñ gına vagon eçenä kerep utırdık...

Minsk. Monda hällär tagın da kıyınrak. Ber poyızddan, säğat öçtägesennän, kaldık. Böten yögerülär, anda-monda çabular, bilet kassası yanında törtkäläşep-sugışıp torular - barısı da cilgä kittelär. Ahır kilep, ber mıştım gına kartka altmışar sum akça törttek tä, ul bezneñ biletlarga komposter belän tamga saldırıp birde. «Minsk-Moskva» poyızdınnan kalgan idek, «Kenigsberg-Moskva» poyızdına utırıp kittek. Kurer poyızdı...

Orşanı uzdık. Menä Smolensk şähärenä citäbez. Minem bik nık yokım kilä häm yoklarga uylıym. Läkin yoklarga turı kilmäde. Kiresençä, yokı bik tiz açılıp kitte. Smolensk şähärenä citü belän vagondagı böten keşe çıgarga cıyındı:

- Smolenskinı kararga kiräk.

- Karap karıyk äle Smolenskinı.

Min dä çıktım. Stantsiyädän suldarak bulgan kalku urınga - elek yort nigeze bulgan kirpeç öyemenä basıp karap toram: tübäläre häm täräzäläre yuk zur kirpeç yortlar, yaña salıngan keçkenä öylär häm zur-zur baraklar, yögergäläp yörüçe çabatalı hatın-kızlar - barısı da poçık-moçıklar.

- Menä ul, Smolensk, nindi ikän!..

Kittek. İrtägä, 8 dekabr könne, irtänge säğat altıda Mäskäüdä bulırga tiyeşbez...

8.12.45

«Mäskäü – Kazan» poyızdı. Möhämmätovnıñ söylägännärennän.

Ul kolhozda agronom bulıp eşli. Tormışı yahşı bula. Sugışnıñ berençe könnärendä añardagı: älbättä, minnän başka da eş barıp çıgar äle, karaşı.

Armiyägä alıngan vakıtta anıñ ber dä kiyelmägän öç kostyumı bula. Ozatu köne. Hatını, bu kostyumnarnı beräm-beräm sandıktan alıp, karavat östenä kuya. Äle bersen, äle ikençesen totıp yılıy:

- İçmasam, bolarnı berär märtäbä genä dä kimädeñ bit, ätise! Ah, Allakayım, zaya kiyemnär, zayaga kitkän köçlär! - di.

Möhämmätov östendäge kostyumın sala häm älege öçneñ bersen kiyep ala. Töşkä qadär şunıñ belän yöri. Töştän soñ ikençe kostyumın kiyä. Öçençesen isä şähärgä, cıyılu punktına kiyep bara häm armiyä kiyemnären algançı şul kostyumında yöri.

- Menä häzer ul kostyumnarıñnıñ kiräge çıktı, - dide beräü. - Häyerçegä äylänep bettek bit inde bu nemets belän sugışa-sugışa.

Süz frontta bulgan hällärgä küçte.

- Nemetsnıñ da törlese bula ikän ul, - dip başladı süzen Başkortstan yegete Gıylmetdin. – Bezneñ çast Baltıyk diñgezendäge keçkenä utrauda tora ide. Bervakıt şulay utrau buylap baram. Yar buyındagı taş artınnan äsir nemets soldatı (minem kebek yäş kenä yeget) kürende. Imlap, mine üz yanına çakıra bu. Şiklänäm, ämma äsir soldattan kurkıp toru kileşmi bit inde. Bardım. Närsäder söyli bu. Min, añlamıyça, yılmaep kına toram. İşaräläp, kayadır alıp kitte bu mine... Zur-zur taşlar, zägıyf kuaklar arasınnan barabız... Nindider baskıç buylap cir astına töşep kitte yegetem bervakıt. «Zemlyanka?» – dip uylıym. Töştek. Avır gına timer işekne açıp eçkä uzdık. Yöz metr gına bulır ozınlıgı – cir astı korılması, malay. Nemetslarnıñ azık skladı bulıp çıktı bu. Yegetem kiştälärdän konservadır, şokoladtır, tämäkeder alıp birä başladı... Bersen dä almadım – närsägä alar miña? Aptırabrak kaldı tege. Beraz däşmi genä karap tordı da, närsäder isenä töşkändäy häräkät yasap, kulındagı altın säğaten sala başladı. Häm miña tottırdı. Monısınnan min inde baş tarta almadım... Ozaklamıy bez utraudan kittek, tagın algı sızıkka barıp eläktek. Tege säğat minem belän utka da kerde, suda da battı, ämma vakıtnı añardan da tögäl kürsätüçe başka säğat yuk ide rotada...

- Kaya, kürsät äle, - dip bülde Gıylmetdinne Perm yegete İvan.

- Hikmät şunda da şul, - dide Gıylmetdin, - soñgı sugışta katı yaralanıp, gospitalğä elägergä turı kilde. Şunda añımnı yugaltıp yatkan arada yukka çıktı ul säğat...

- Äye-e, - dide İvan uyçan gına, - bu sugış keşelärneñ eçlärendägen tışka çıgardı da saldı. Kemneñ kem buluı şuşında açık kürende inde...

Läkin ul başkalarda avır toygı kaldırırga ğadätlängän keşe tügel ide. Beraz vakıt vagon tägärmäçläreneñ tukıldavın tıñlap bargannan soñ, kıçkırıp kölde dä:

- Ä menä sez miña äytegez äle, - dide, - attan tizräk çaba alamı keşe?

Öske kiştädän:

- Kaya inde ul keşegä atnı uzu, - digän tavış işetelde.

- Ä häzer tıñlagız, - dip karaşın öskä sirpep aldı İvan. - Bervakıt, sugışnıñ iñ kızgan çagı ide, tupnı atlardan söyrätep, üzebez cäyäü, tirän genä çokır eçennän barabız. Çokır betep, öskä kilep çıguıbız buldı... Yä, Hoda! Tsepkä tezelgännär, korsaktan ata-ata iserek nemets avtomatçıları kilä. Bez, şunda uk kire çokırga çumıp, bar köçebezgä kilgän yakka yögermäbezme... At östendä Hacib isemle ber tatar yegete ide. Kızık kına keşe ide ul. Atlarnı can-färmanga çaptırıp ta bezne kuıp citä almagaç, kıçkıra bu: «Tuktagız! Tuktagız dim! Yugıysä häzer min dä atlarnı taşlıym da yögeräm!..»

Vagondagılar tıyıla almıyça kölärgä totındı. Alarnıñ tınıçlanuın kötep, İvan tämäke kabızdı. Şunnan:

- Bezneñ dä azaktan bu turıda söyläp kölä-kölä eçlär katıp bette, - dide. - Tege vakıtta gına kölke bulmadı...

Täräzä yanında utıruçı kart soldat üzenä kürä näticä yasaganday:

- Çukıngan parazitnıñ kotırgan vakıtları bar ide anıñ, agayne... Üze dä kürde-e kürmägänen, - dip kuydı, - yöztübän kadalıp kına kitte...

Leytenant, ul kontuziyädän soñ yarım akıl bulıp kalgan:

- Öygä kaytam. Üzemne-üzem tınıç totarga tırışam. Karmak alam da yılgaga balık totarga yörim...

Keşelär tınıp kaldı. Leytenantnıñ gadi genä süzläre ayaz könne yäşen yäşnägän kebek täesir itte. Çınnan da, sugış bette bit!.. Ä bez haman şul turıda...

Ozaklamıy Kazan. Minem dulkınlanuım ahır çikkä citte. Paraşyutçı samolettan sikerü belän cir şarı anı nindi köç belän üzenä tarta başlasa, Vatanımnıñ da mine şundıy uk köç belän üzenä tartuın yörägemneñ çitlekkä bärgälängän koştay şaşıp tibä başlavınnan beldem...

15.12.45

Min Dusım avılında. Hatınım, balalarım belän kavışıp, gayät şatlıklı könnär kiçeräm... Bu könnärdäge his häm toygılarnı söyläp tä, yazıp ta betererlek tügel...

Balalar gayät avır şartlarda üskän. Alar bäräñgegä şulkadär iyäläşkännär, min alıp kaytkan ipigä iyäläşä almıy ber buldılar. Keçkenäse häzer dä äle ipi aşamıy – bäräñge belän genä tuklana...

24.12.45

Bu dürt yıllık gomerem, üzemneñ çın küñeldän ışanıp karavımça, uñaysızlanıp iskä alırlık bulıp ütmäde şikelle. Vatanımnı doşman yaularınnan saklap kalu öçen min üzemneñ köçemne dä, sälamätlegemne dä kızganmadım. Yuk!..

Üksezlek

Olı Mäñgär balalar yortında tärbiyälänüçe sigez yäşlek İshakov Cäüdätneñ üze turında söylägännären yazıp aldı Ätnä rayonı mäğarif bülege inspektorı Näfiq Yahudin. 17 fevral, 1946 yıl.

*

- Elek Kazanda tordık ta, annan, äti belän äni ike komnat yasadılar da ber öydä, annan, äti belän äni ayırılıştılar da, ikese ike komnatta tordılar. Min äti yanında da aşıy iyem, äni yanında da aşıy iyem. Äti dä üz komnatın bikläp kuya iye aşaganda, äni dä üz komnatın bikläp kuya iye aşaganda. Min äni yagında tordım, apay belän äti bergä tordılar. Min änidä dä aşadım, annan äti çakırıp ala iye üz yagına. Aşıy torgan iyem dä, annan äni yagına çıga torgan iyem dä, annan yoklıy torgan iyem. Annan, äni kaysı vahıtnı kiçtän eşlärgä dä kitä iye. Annan, irtä belän min tora iyem dä, yaktırgaç, annan ükerep-ükerep cılıy iyem, işekne aça belmägäç. Keşelär aça iye işekne dä, kürşedäge keşelär açalar iye işekne. Annan min änine karşı alırga bara iyem. Kaysı vahıtnı äni tege baştan kayta iye, kaysı vahıtnı bu baştan kayta iye. Min karap tora iyem dä, kaysı baştan kaytsa da, yögerep bara iyem. Äni mine koçaklap ala iye dä, söyä iye arkamnan kagıp... Annan, äni belän kerep aşıy iyek tä, min uynarga çıga iyem. Apay ipigä kitä iye...

Annan, äti belän äni kaysı vahıtnı sugışalar iye. Äti äytädriye änigä, pıçak belän kadıym dip äytädriye. Äni cılap çıgıp kitädriye dä, militsionerlarga barıp äytädriye. Annan, äni barıp äytädriye dä, tege militsiyälär kilep, ätine orışıp kitälär iye dä, äni belän catıp yoklıy iyek tä, äti dä catıp yoklıy iye...

Annan ber vahıtnı min avırttım da, annan yaktırmas borın avılga kaytıp kittek tä äni belän, äti kaldı tegendä....

Äni mine kütärep bardı da, avırtkaç min şeşendem, avırtkaç min şeşendem dä, äni mine ber poyızga qadär kütärep bardı. Poyızga utırdık ta, avılga kayttık annan. Poyız bik yırak bardı da, avılga kaytıp cittek. Annan. Poyızdan töştek tä, babaylarga kittek. Bezne bargaç ta öygä alıp kermädelär. Babaylar bäräñge kazıylar iye, äni dä bäräñge kazıy başladı. Mine bäräñge sabagına utırttılar da, öyep kuygan bäräñge sabagına utırttılar da mine, min tuñam... Äni babaylarnıñ öyenä kertmäde, babaylarnıñ öye bikle iye. Annan, bez kilgäç bäräñgene az gına kazıdılar da, babaylarnıñ öyenä kerdek...

Babay bezneñ kaytkannı yaratmıy başladı. Anda az gına tordık ta, bez kvartir sorap yöri başladık avıl sovetlarınnan. Babaylar kön sayın bezne kualar, änine haman-haman tirgilär iye. Annan, ul öylärneñ keşeläre ülgän iye, bez şul öydä tora başladık. Annan kunaklarga barıp yöri başladık äni belän. Äni belän kunaklarga barıp yöri başladık ta, annan äni avırta başladı...

Annan bez äni belän urmanga çıgıp kittek. Ber apay da bezneñ belän urmanga çıktı. Äni tayakka tayangan iye. Urmanga kerdek tä, ciläklär cıyıp yördek. Annan, apay kaytıp kitte, ciläk cıydı da. Apay kaytıp kitkäç, bez, urmannıñ ber cirennän çıgıp kittek äni belän. Bez urmannı çıktık ta, urman canında ike apay urak uradriye. Annan, ul apaydan äni soradı, ällä kaysı gına avılnıñ kayda ikänen beläseñme, dide dä, tege apay, belmim dide. Belmägäç, bez ber yakka taba çıgıp kittek. Kittek tä, ozak bardık-bardık ta, ber cirgä barıp cittek. Ber cirgä barıp citkäç, äni:

- Ulım, teläsäñ nişlä, inde min üläm, - dide dä, halatın cäyep yattı. Min dä äni yanına yattım. Min dä äni yanına yattım da, äni ülde.

- Şunda üldemeni äniyeñ?

- İye, yatu belän ülde äni. Şul äni yatkan könne yuldan arbaga ügez cikkän keşelär uzdılar. Alar miña ber süz dä däşmädelär dä, min dä alarga süz dä däşmädem. Alardan bik kurıktım min, abıy... Annan, ügezlär uzıp kitkäç, kiç buldı da, koyaş bayıdı da, min yokladım. Karañgı bulgaç yokladım da, irtä belän genä uyandım, tönlä ber dä uyanmadım. Uyandım da, azrak yatkaç, ike apay kilde minem yanga. İke apay miña yul kürsätte dä, miña kabartma birde ike apay. İke apaynıñ da kabartması bar iye, alar miña sındırıp birdelär, ikese dä. Annan, tege apaylar kitkäç, min kıçkırıp cıladım da:

- Äni, mä aşarıña! – didem. Ul däşmäde. Kabartmanı irenenä kiterep kuysam da, äni ber dä aşamadı. Annan, kabartmanı üzem genä aşadım da, tege apaylar kürsätkän yul belän kittem. Artıma äylänep karasam, ber at kilä iye. Min alarnı kötep aldım. Anda ber abıy, ber apay utırıp kilä iye. Ul abıy:

- Kaya barasıñ? – dip soradı.

Min äyttem:

- Änä tegendä äniyem ülep kaldı, min känsälärgä baram, - didem.

- Äniyeñ üldemeni? – dip soradılar da, min:

- İye, änä tegendä, kürdegezme? – didem dä:

- Kürdek, - didelär. - Äydä, utır arbaga, - didelär dä, min menep utırdım...

Atka utırıp kittek tä, ber öy yanında tuktadılar alar. Min kapka töbendä utırıp tordım, alar öygä kerep kittelär...

Minem yanga çıktılar da, şul abıy belän apay, mine arbaga utırtıp, äni yanına kırga bardılar. Kilü belän, azrakkına uylap tordılar da, äydä apkitik dip, mine utırtıp tagın känsälärgä bardılar. Mine känsälär kapkasınnan kertep cibärdelär dä, üzläre kittelär.

Känsälärdän ber abıy çıgıp kilä iye. Min tiz genä yögerep bardım da:

– Abıy, äni ülde, abıy! – didem.

Ul mine tege öygä alıp kerde. Ber bülmägä kerep, minem belän söyläşte dä, ber apay kilgänçe kötärgä kuştı. Annan tege apay kilde. Ul miña ipi birde, ipineñ östenä may yaktı. Annan şul apay miña ber yazu birde dä, ikençe känsälärgä kittem. Anda barganda ike apay söyläşep tora iye kapka yanında, miña:

– Räşidä malayımı ällä sin? – dide ber apay.

– İye, - didem

Ul apay miña tiz genä aş çıgarıp birde dä, min aşadım. Annan ikebez känsälärgä kittek. Östäl yanında ber apay utıra iye. Tege minem belän kilgän apay yazunı östälgä kuymadı da, min üzem iltep kuydım yazunı östälgä. Ul apay yazunı ukıp karadı da, ikençene yazıp birde... Bezneñ änilär avılınnan ike kız bar iye, şular belän kaytıp kittem...

Annan, avılga kaytıp citkäç, persidätel abıy çıgıp kına kilä iye känsälärdän, min tiz genä yögerep bardım da, persidätel abıyga yazunı birdem. Ul ukıp karadı da, yazunı kesäsenä tıgıp kuydı:

- Bar, bezneñ öygä kerep tor, aş aşarsıñ, - dide.

Aşları peşmägän ikän. İşek töbendä genä kötep tordım. Aş peşkäç, kerttelär dä öygä, aş aşadım... Annan... Abıy, min äle genä närsä digän iyem?

- Öygä kerttelär dä, aş aşadım, - dideñ.

- Annan, kapka töbendä ber at belän arba tora iye. Ber abıy, ber apay, min utırıp, änine alırga kittek. Atka utırıp kittek tä, urmannı çıktık ta, änine ezläp yördek basuda. Askarak töşkän iyek, änine taptık.

Tege apay belän abıy töştelär arbadan, min dä töşep tordım. Änine arbaga saldılar ipläp kenä. Min dä arbanıñ artına menep utırdım. Abıy belän apay utırmadılar da, akrın gına kayttık, alar arba artınnan bardılar cäyäüläp.

Bez kaytıp citkänçe babaylar, äbilär cıyılgan iye öygä. İrtägägä qadärle dip, änine öygä kertep kuydılar da, şunda gına yattı äni. İrtägä bulgaç, zıyarat kazıp kayttılar da, änine yuıp, annan kümärgä bardılar.

Min dä bardım şunda... Annan, änine kümep kayttılar da, miña bik küp itep akça birdelär. Min ul akçanı malaylarga taratıp beterdem... Abıy! Min monda äniyemne sagınıp cılıym...

Akçalar birdelär dä, abıylar öylärenä kaytıp kittelär, babaylar da öylärenä kaytıp kittelär. Şul öydä apay belän ike kön tordık ta, keçkenä abıy da bar, min babaylarga küçtem. Babaylarda ike-öç kön tordım da, babay hat yazdı mine Kazanga iltergä abıylarga. Abıylar da hat yazdılar da, kiteregez dip, ipilär peşerdelär dä, annan mine apay Kazanga alıp kitte. Anda keçkenä apayımnı da kürdem üzemneñ.

Abıylarda tordım da ber cıl, ber kullı abıyım kilde dä avıldan, detpriyemnikka iltte mine. Min irtägä kiläm, sine ikençe detdomga iltermen, dide dä bu ber kullı abıyım, üze kilmäde. Calganlap kitte mine. Min şunda ber cäy, ber kış tordım. Min anda toz aşadım da, aşıysı kilgäç – anda aşarga bik az iye – toz aşadım da, su eçtem bik küp itep. Annan min şeşendem. İzolyatorda yattım. Tagın toz aşap, su eçep şeşendem dä, tagın izolyatorga yattım. Bik küp yattım da monısında, çıkmadım inde. Miña ber kiyez itek birep, östemä kiyerttelär dä, bolniska alıp kittelär. Bolniska barıp citkäç, ike telogreyka birde dä, tege mine alıp kilgän apay – ul urıs iye – annan min doktor apay yanına bardım. Äy min cılıym: kilgändä ayakka kiyez itek kenä buldı da, kulga da bulmadı, min tuñgan iyem.

Tege apay doktor apaydan ber yazu gına aldı da, mine öskä alıp mende. Anda yuındırdılar. Ul vakıtta miña eçke külmäklärne genä kiyenderdelär dä, avırular yanına iltep yatkırdılar. Bu vakıtta inde alar ipi algannar iye. Miña mayga yagıp ipi, bolamık alıp kerde mine yuındırgan apay. Anı, ul apaynı Nataşa dip yörilär iye. Anda zurlarga maysız gına ipi, minem kebek keçkenälärgä maylı ipi birälär ikän.

Bolnista yattım da bik ozak, terelgäçten mine alıp kayttılar detpriyemnikka. Anda az gına tordık ta, bezne monda alıp kildelär. Kilgäç, menä şuşı bülmädä tordık, ä bu apay – detdom direktorı apay – änä tege kürşe bülmädä tora iye ul vakıtta.

- Annan soñ?

- Annan soñ, bette inde abıy.

- Monda kayvakıtta kildegez soñ?

- Monda bäräñge algan vahıtnı kildek... Abıy, min monda kilgäç, balalardan kurıktım, kaynarlar dip. Monda bik yahşı. Apaylar da äybät, tamagım da tuya monda. Tuymasañ, aşnı tagı östäp salalar. Detpriyemnikta tamak ber dä tuymıy iye. Anda az aşatalar, anı da zur malaylar tartıp alıp aşıylar iye, birmäsäñ kıynıylar...

- Alaysa, Mäñgär detdomına kilgäç, siña yahşı bulgan ikän?

- İye, abıy, monda kilgäç rähät bulıp kitte...

- Ä ätiyeñ kayda soñ sineñ häzer?

- Ätime? Äti sugışta. Äti äytte, ulım, dide, sine öygä alıp kaytırmın, dide, isän bulsam, dide, sugışka kitkän vahıtta... Keçkenä apay, iñ keteki apay, bezneñ işek aldındagı öydä tora. Äti sugışka kitkän vahıtta, änigä belendermiçä genä öyne satıp kitte... Äti kitkännän birle, monda kilgänçe ber hat algan iyem, şunnan başka yuk. Ätine anı ber yılga dip cibärgännär iye sugışka, ber yıl gına bulmadı inde...

Tuy çanası

Näfiq Yahudin. Köndälek. Olı Ätnä.

27.03.46

Tuy çanası cılı bula ikän. Başta min monı belep citkermiçä, tolıp kimägän öçen üz-üzemne şeltäläp tä algan idem. Läkin hatın belän çanadagı yastık östenä menep utırgaç, östävenä yomşak kına zur yurgannı da ayaklardan çornap kiterep muyıngaça yabıp kuygaç, yauçı Miñlekamal apay äytmeşli, tämam kıtlık kitte.

Tuyga kilergä äzerlänep torıgız, dip, bezgä ber atna elek ük häbär itep kuyılgan ide inde. Kiyäügä çıgaçak baldız üze hat yazıp, «yahşı kiyenep kilegez, apay, yäme», dip tä bezneñ isebezgä töşerep kuygan. İñ yakın kürgän keşeläre başkalar arasında matur häm küñelle utırsalar aña da küñelle, küräseñ. Tuyga kilmi kalır öçen hiçber säbäp tä säbäp bula almıy, dip kisätkän. Cizni, üzeneñ inspektor vazifaları belän avıllarga çıgası bulsa, eşen aldan uk köyläp kuysın, minem tuy könemdä çıgıp kitep yöri kürmäsen, gomeremdä ber kilä torgan şundıy şatlıklı könemdä küñelemä kitek bulırlık itmägez, apay, yäme, digän...

Baldıznıñ hatı apasınnan aldarak minem kulga kilep kerde häm ul mindä bik nık täesir kaldırdı. Bu gadi genä süzlär belän yazılgan hattagı üteneçlärne ayak astına salıp taptarga hiç tä mömkin tügel ide. Havariyä kaytkaç ul hatnı uyın-kölke süzlär kuşa-kuşa tagın ber kat ukıp çıktık ta, bez tuyga äzerlänä başladık.

Monda äle ber caysızlık kilep çıktı tagın. Äle anda, äle monda küçenep yörgän keşeneñ räte-başı bulmıy ikän ul. Bezneñ kiyemnär tutırılgan çemodanıbız Dusım avılında, äbi öyendä kalgan ikän.

- Yarar, änise, armiyädän kaytkannan birle härbi kiyemnän yörim bit äle, tuyga da şul köye genä barırmın, - disäm, hatın yakın da kilmi...

- Yuk inde, ätise, ul turıda uyıña da kitermä. Äle, äytmi yörgäç tä, sine genä kiyendererlek cayım bar minem: aklı buy-buy kostyumıñ belän çikkän yakalı külmägeñ monda ul. Şularnı gına kiyärseñmeder inde? Çikkän yakalı külmägeñ dä matur inde, yuksa... Yıfäk külmägeñ belän kara kostyumıñnı kiderermen digän idem, - di bu hatın.

Anısı mindä hatınnan uzıp kiyem saylau säläte yuk inde. Bu yakların min aña tulısınça ışanıp tapşırganmın. Şuña kürä min: «Äydä, andıy rätlärlek çamañ bulgaç, üzeñ kara inde», - dip uylıym. Tik, şul uk vakıtta, mine ber närsä gacäpsenderä: ul kiyemnärneñ barısı da niçek saklanıp kala aldı ikän? Sugışka qadär ük bulgan kiyemnär bit inde alar. «Üzeñne dä, balalarnı da aptırauga töşermä, aşau-eçü yaklarıñ kısılıp kitsä, minem kiyem-salımnarnıñ barısın da tot ta sat, ber dä uñaysızlanıp-nitep torma, baş isän bulsa, mal tabılır», - dip niçä märtäbälär yazgan idem bit inde min aña yugıysä. Läkin bolar turında min häzer süz-fälän kuzgatıp tormadım. Bervakıt ul üzeneñ hatında, alsu yıfäk külmägemne satıp, utırtu öçen altı pot bäräñge aldım, dip yazgan ide. Küräseñ, üzeneken satsa satkan, ä minekelärne saklarga tırışkan. Ul hatınga rähmättän başka närsä äytäseñ inde.

Şulay da, yüri genä üpkälägän şikelle itep:

- Ul kiyemnärneñ barısı da isän-sau bulgaç, niçek soñ, änise, alarnı miña şuşı köngä qadär äytmi kildeñ? - dip soradım.

Hatınnıñ yöze alsulanıp kitte. Läkin bu anıñ oyalıp yäki uñaysızlanıp kızaruı tügel ide. Bu sugış yıllarında hatın şaktıy kıyulıkka öyrängän. Ul turıdan turı:

- Tuy bulmasa bik tiz genä kürsätergä uylamagan idem äle. Hatın barısın da satıp aşagan ikän dip yöri bir ideñ şunda. İrlärneñ kayberläre armiyädän bik ikelänep kayta bit. Hatınnarı yanına kaytıp ike-öç ay gına sınagan bulıp yörilär dä, unsigez yäşär kızlar artınnan çaba başlıylar, - dide.

Moñar karşı närsä dip äytergä dä aptırap kaldım. Hatınga yaratıp kına karap aldım da, yagımlı gına yılmaep:

- Alay da, änise, ällä kaylardan uratıp-çormatıp uylıy torgan ğadäteñ bar ikän sineñ, - didem.

Kıskası, niçek itsäk tä ittek, bez tuyga küñeldägeçä itep äzerländek. Äbilär öyendä kalgan yıfäk külmäk belän kara kostyum da kaytıp citte... Bezne alırga dip çuklı şleyalar belän bizälgän kıñgıraulı tuy atı da kilde...

Anıñ Tukay bulasın belmägännär

1946 yılnıñ aprele. Tukay könnären ütkärü buyınça cavaplı itep Kuşlavıç avılına Ätnä rayonı mäğarif bülege inspektorı Näfiq Yahudin bilgelänä. Tübändäge yazmalar anıkı.

*

24.IV-46. Minem soñgı könnärem Tukay belän uzdı: Tukay könendä söyläü öçen dokladka äzerländem, Tukay şiğırlären ukıdım. Ä bügen min Kuşlavıç avılında. Söyekle şagıyrebezneñ töp yortına kildem.

Kuşlavıç avılı üzeneñ tışkı küreneşe belän artık matur tügel: yortlar bik tarkau utırgan – anda öç öy, monda biş-altı öy... Gayät tirän yılga avılnı urtalay yarıp uza. Bu yılga, avılnı tarkaulandırıp kürsätü yagınnan küñelsezlek tudırsa da, andagı kar sularınıñ yırakka uk işetelerlek räveştä şaulap aguları, tizdän yäm-yaşel yafraklarga törenep bizänergä väğdä itüçe yar buyı agaçları avılga kilep kerü belän küñelgä tulılık birä, avıl turında yahşı karaş tudıra.

Kuşlavıç avılınıñ keşeläre açık yözle häm küñelle keşelär ikän. Menä avılga citär-citmästän ük miña olı gına yäştäge ber apa oçradı. Ul sıyırın häm sarıkların kardan ärçelgän ülängä çıgargan.

- Nişliseñ bit inde, yıl avırrak bit häzer, mallarga azık citmi, - di ul. – Ülän çemçenep kön ütkärsennär şunda, dip çıgargan idem dä, sıyırımnı kızganıp bäräñge kabıgı alıp kildem äle. Anıñ tege, sarıklarına citä inde ülän citüen, ä menä sıyırnıñ avızına bik ük elägep betmi şul, kıskarak.

Anıñ ber kulında bäräñge kabıgı kitergän savıt bulıp, ikençe kulında bau belän bäyläp totkan korı ülän sabakları:

- Az-maz faydası timäs mikän, dip alıp kaytam äle şunda, utın yagı bezdä avırrak bulıp tora.

Tukay turında sorau birgäç tä, apayım kinät canlanıp kitte. Başta min uyın-kölke belän genä:

- Apay, bu avıldagı Tukay digän keşene beläsezme sez? – dip soradım.

Läkin ul citdi häm iple genä uylanıp cavap birde:

- Tukay ... Ul bit, enem, bu avılda bik küptännän tormıy inde. Ul patşa zamanında uk ülgän bit. Hay, ul ülmägän bulsa-a! Tagın ällä närsälär yazıp betergän bulır ide.

- Ä soñ, apay, Tukay tuıp-üskän yortnı sez belmisezme, monda kaysı cirdäräk ikän ul?

- Tukay tuıp-üskän yort dip, ul yort üze yuk bit inde. Anda başka öy salınıp, ul da bik iskergän. Tukaynıñ miläş, şomırt agaçları bar, aları saklana. Menä şul sezneñ şikelle yırak-eraklardan kilgän keşelär ul agaçlarnı karap kitälär.

Urını-urını belän pıçrak yırıp, çıltırap akkan kar suları aşa atlap kilä torgaç, bez mäktäpkä yakınlaştık. Mäktäp elekke mäçet yortında ikän. Şunıñ yanında gına Tukay nigeze. Änä ul! Änä, kitaplarda räseme çıkkan täbänäk kenä agaç öy. Ul inde iske häm balçık belän sılanıp betkän. Anıñ işegaldında ber hatın yöri, uñ ayagın kütärep, ike kultık tayagına tayangan ber ir keşe tora, şunda uk keçkenä genä balalar çuala. Menä şul öy Tukay ihatasına salıngan da, bik küptännän inde bu keşelär şunda tora ikän. İr keşe üze Vatan sugışı invalidı. Soñrak min alarnıñ üzläre belän dä söyläştem. Apaynıñ Ğadel isemle olı ulı bulıp, ul Ätnädä eşli ikän. Min Ätnädän kilgän bulgaç, apay üzeneñ ulı turında da soraşıp aldı. Tik min anıñ ulın belmi idem. Moñar apaynıñ äzräk käyefe kitte. Ul, bik gacäplängän räveştä:

- Kara anı, ul alay Ätnädä torgaç niçek inde sez minem ulımnı belmisez. Minem ulım Ätnädä traktorçı bulıp eşli iç. Tukay şikelle bik uñgan, bik-bik zihenle yeget ul – minem ulım. Anı Ätnädä barısı da belä...

*

Galiyev Kasıym, Kuşlavıç mullası:

- Min üzem Yaña Şimberneke. Kuşlavıç avılında 45 yıl toram – üzem 73 yäştä. Bu avılga min mulla bulıp kildem. Miña qadär monda Gabdelhäyer häzrät mulla ide, ä ul – Tukaynıñ atası ülgäç kilgän keşe. Garif häzrät üze dä şul Tukay şikelle şağıyr bulgan, tik anıñ şiğırläre ber dä kalmagan inde... Garif häzrät bik şayan, şat, uyınçak keşe bulgan.

*

Asiyä abıstay, Kasıym mullanıñ hatını:

- Tukay ul yabık kına çandır malay ide. Min anı nabor eşenä kaytu vakıtında kürep beläm.

Kuşlavıçka kaytkaç, ul çat yazu eşendä bulgan. Haman öydä utırıp yazgan. Kergän keşelär belän dä yünläp söyläşmägän. Bezneñ ätiyebez äyter ide inde, min kergäç ber dä söyläşmäde, diyär ide – menä turısı gına şul... Çat yazu eşendä bulgan.

Hupcamal isemle karçık, Fäthulla cämäğate söylär ide. Ul Tukay keçkenädän bik usal buldı, dip äytä torgan ide. Tukaynıñ anası şularnıñ kürşesendä genä torgan. Tukaynı ike yäşlek vakıtında kütärep kerä ide dä, di, ul bezneñ şkaflarga menep, savıt-sabanı vatıp beterä ide, di. Tukaynıñ anası balasın kütärep kerä başlasa, tege cäfa tagın kerä inde, dip tora torgan idek, di ...

Anıñ şulay zur keşe bulıp kitäsen belmägänbez inde. Belsäk, barısın yazıp, böten äyberlären saklap bargan bulır idek ...

Bezneñ ätiyebez Kazanga barganda Tukay yanına kergäläp-çıkkalap yörgän. Bervakıt yuldaşı belän kergän. Tukay botinka kiyep yata ide, di. Yuldaşı, bülmägä kerü belän stenalarga küz taşlagan da, monda räsemnär küp ikän, dip, borılıp çıgıp ta kitkän. Tukay şunda, kermäsä kiräk tügel äle, tar itep, dip bik ciñel genä äytte dä kuydı, di. Äti şunı, isenä töşkän sayın äytep, köler ide. Bezneñ äti anıñ şiğırlären bik yarata ide, alarnı yatlıy ide, menä niçek itep yazgan bit, di ide ...

Häzer Tukay tugan öyneñ nigeze genä bar. Şul nigez yanında başka öy, anda başka keşelär tora. Tukay tugan öyneñ nigezenä alar yıl sayın kabak utırtalar. Kabak bik uña anda, kabak. Tires sibälär dä, yıl sayın kabak utırtalar.

*

Sitdıykov Zinnät, Kuşlavıç avılı kolhozçısı, 72 yäştä:

- Tukaynıñ atası Garif häzrät bezgä kodarak tiyä ide – yakın uk koda tügel, yıragrak koda. Ul şeşä töben kagarga yarata ide, bezneñ äti belän şunlıktan dus ide.

Berençe başlap Tukay bezgä naborga kaytudan öç yıl elek kayttı. Min anı Kazanda Säydäş kazarmasında oçrattım. Anıñ yäşägän urını täräzä buyında gına ide, cırlap utırır ide şunda. Min anı täräzädän genä barıp karar idem. Tukay şul, märhüm, ul könne mine kürde dä: «Ä-ä, Zinnät abıy, bik yahşı kilüeñä, min dä kaytıym äle sineñ belän», - dide. Şunda uk iptäşlärenä närsäder äytte dä tiz genä kiyenep çıktı. Bez Bolgar nomerına kittek. Anda äle mine kertmilär ide – çabatalı dip. Çabatalı muciklarnı kertmilär ide anda. Şunnan kapka töbendäge kibetkä minem çabatalarnı salıp birde dä annan botinka alıp kiderde. Kerep pärämäçlär, pilmännär aşadık. Bez anda öç säğat utırdık – koyaş bayır aldınnan gına çıktık. «Tormışlarıgız niçek, igennär bulamı-yukmı, avılda ni hällär bar?» – dip soraşa ide. Çıkkaç çabatanı kibettän kire aldık... Ul kitte üz eşenä, min kittem üzemneñ fatirga – koyaş bayıgan ide inde. Köz köne ide bu üze, saban uragı betmägän ide äle. Ul: «Sin, Zinnätulla abıy, miña karama inde, min üz vakıtım belän kaytırmın», - dide. Şunnan öç könnän soñ kayttı. Bezdä unbiş kön tordı. Bik yazar ide. Yazar, yazar ide dä, annan ukır ide dä yırtıp taşlar ide. Yazar ide dä, cırlar ide dä, yırtıp taşlar ide. Bez mucik halkı inde, eştän buşamıy idek. Ul bernärsä dä eşlämäs ide, yazar da utırır ide. Üz balabız şikelle ber tabında utırıp aşar ide. Uyın-kölke süzlär yäki üz başınnan ütkän avır hällär turında söyläp utırır ide. Kiçen änä tege bolınlıkta uyın bula ide, Gabdulla belän şunda kızlar yanına çıga idek. Ul bik çibär ide. Çista gına kiyenep, huşbuylar sibep cibärä... Anıñ çibärlegenä ise kitmägän keşe bulmıy ide inde, kızlar anıñ artınnan öyeleşep kenä yörilär ide. Ä bolay üzeneñ kızlar yanına kuna barıp, koçaklaşıp yörgäne bulmadı. Härvakıt minem belän çıgıp, minem belän kayta ide. Mullalar yanına da barıp yörgäne bulmadı.

Şunnan soñ öç yıl uzgaç, ul naborga kayttı. Közneñ pıçrak çagı ide. Bu kaytuında ul bezdä ozak tormadı. Ber genä kiç kundı da ikençe könne ük Mäñgärgä kitte. Ozak torırga bu uraza vakıt ide. Avıl halkı barısı da uraza tota. Kartlar aldında caysızlangandır inde, ul üze uraza totmıy ide. Şulay öylä vakıtında gına kaytıp töşte ul bezgä ber yuldaşı belän – Mäñgärneñ Mäçtürä malayı. (Mäçtürä – Uralskiga barıp sölge-aşyaulık satıp yörüçe hatın, şunnan tanış; ulın üz atı belän Kazanga Tukaynı almaga cibärgän.) Anısı da uraza tügel ikän. Tukay mine çakırıp aldı da, kil äle monda, Zinnätulla abzıy, dip, Sitdıyk abzıyga äyt äle, bez çäy eçep alır idek, dide. Äti abzarda eşläp yöri ide. Barıp äyttem, Gabdulla şulay, çäy eçär idek, dip äytä, dip. Yarıy, minem çokırıma ul kerep yatası tügel, äyt, samavır kuyıp birsennär, dide. Üzlärendä alarnıñ kala kümäçläre, ak bulkalar bar ide. Öydä öçebez genä. «Kaya äle, Zinnät abıy, sin dä aşap-eçep al, teläsäñ», - dide Gabdulla. İşekne biklädek tä, min dä alar belän aşap-eçep aldım. Monı inde beräü dä belmäde...

*

24.IV-46. Kiç. Min fatirda. Mäktäp mödire Zinnätullin eş belän çıgıp kitte, bez anıñ hatını Hälimä hanım belän ikäü genä kaldık.

Min Sibgat Häkimneñ Tukay turındagı poemasın sugışka qadär ük ukıgan idem inde. Bügen, şağıyrneñ tugan cirenä üzem kilep, anıñ tugan yort urının, ul yort urınındagı miläş häm şomırt agaçların üz küzlärem belän kürgäç, üzemne söyekle şagıyrebezneñ keçkenä vakıtta uynap yörgändäge täpi ezlärenä basıp yörim kebek his itülär säbäpleder inde, şağıyrneñ bala çagına tagın ber märtäbä häm tulırak itep kaytasım kilde. Şul uy häm teläklär belän min «Şağıyrneñ bala çagı» poemasın ukıy başladım. Min anı kıçkırıp ukıdım häm Hälimä hanım da kızıksınıp tıñlap utırdı.

Ukıym. Hälimä hanım, tıñlagan sayın iğtibarın arttıra barıp, «Hay, canım!», «Ah, meskenne!» kebek süzlärne äytä-äytä, Tukaynı kızganuınnan nişlärgä dä belmi utıra. Bervakıt min aña küz töşerep alam. Hälimä hanımnıñ yöze kızarıp, tanavı bürtenep ük kitkändäy bulgan. Tukaynıñ ana kulınnan asrauga kitü könnären häm ananıñ şiğırlären ukıy başlagaç, Hälimä hanım bötenläy sulkıldap-sulkıldap yılarga totındı. Bu häl minem dä his häm toygılarıma nık täesir itte. Küñelem artık neçkärep, küzemä yäşlär kilep tıgıldı. Läkin min, Hälimä hanımnan caysızlanıp, niçek kiräk alay tüzdem, küz yäşläremne kire yotıp, älege dähşätle yullarnı ukıp üttem.

«Sugış vakıtında zur üskän öçen» medale

Näfiq Yahudin. Köndälek. Olı Ätnä

2.03.47

Minem Lyutsiyä kızıma inde cide yäş tula, häm közgä ul mäktäpkä yörep ukıy başlayaçak. Läkin, ni öçender, vakıt-vakıt ul artık balalarça kılanıp kuya. Şulay ber könne min bik nık birelep yazıp utıram. Lyutsiyä kızım östälneñ miña karşı yak kırıyında basıp tora. Min başımnı kütärmi yazam da yazam. Läkin küz kırıyım Lyutsiyägä dä töşkäläp kuya. Ul, avızın borgalap, irennären ällä niçek kıyış-mıyış kitergäli. Min añardan:

- Ul nindi eş, kızım, sin avızıñnı ni kılandırasıñ? - dip sorıym.

- Min yazarga öyränäm, - di bu.

- Niçek inde ul, yazarga öyränäm? Şulay avıznı kıyış-mıyış kiterep yazarga öyränälärmeni? - dim.

- Nigä inde, äti, yazgan vakıtta sin üzeñ dä avızıñnı şulay itäseñ iç, - di kızım.

Min añar närsä dip äytim inde. Rähätlänep kilep, şarkıldap kölep cibärdem... Annan soñ portfelemnän kıyık sızıklı däftär häm matur gına ruçka belän pero aldım da:

- Yazarga alay öyränmilär ul, kızım. Sin miña karama, - dim.

Häm aña: «Häreflär yazarga öyränerdän alda menä şundıy tayaklar yasıy belergä kiräk», - dip, törle sızıklar ölgesen kürsätep birdem...

Min yazam, Lyutsiyä kızım mışnıy-mışnıy sızgalap utıra. Ara-tirä ul borının da tartkalap kuya. Ruziyä kızım bezne çittän genä karap tora. Menä ul miña yakınrak kilep sıyına da:

- Bolar ikäüläşep yazıp utıralar. Berse küzlekle, berse küzleksez, - dip kuya.

Min anıñ uydaklanıp torgan bit urtalarına soklanıp kına karap alam. Anıñ östendä yäşel fufayka, ä ul fufaykanıñ kükräk turında keçkenä genä kesä, ul kesäneñ näq östenä yoldız suräte töşerelgän tügäräk ciz tegep kuyılgan. Anıñ hätta kıska gına yaltır çılbırı da bar. Min, bälki yöz dä berençe märtäbäder:

- Kızım, bu närsä soñ äle, kükrägeñdä? - dip sorıym.

Ul şunda uk:

- Medal, - dip cavap kaytara.

- Kem birde soñ anı, kızım?

Ul, başka keşelärgä cavap kaytargan vakıtındagı kebek:

- Äti birde anı miña, - di.

- Närsä öçen birde soñ ul anı?

- Sugış vakıtında zu-ur üskän öçen.

- Kil äle, kızım!

Min anı şunda uk koçaklap häm übep alam. Äye, çınnan da ul minem sugış vakıtında üskän kızım. Ul bit min frontka kitkändä anasınıñ karınında gına kalgan ide äle. Ä häzer nindi zu-ur kız bulıp üskän. Ul minem koçaktan tiz genä atılıp kitä dä, urındıkka menep basa:

- Äti, äti! Min däüme häzer? – dip sorıy.

- Hu-u, kızım, bik däü buldıñ inde sin! – dim min. Ä üzem, nigäder, Berlin häm reyhstag turında häterläp kuyam...