Tormış Bäyäse

Hikäyä

— Bezne dä, yäşäp kittelär, diyärsez... Yuk, açulanıp tügel, añlap, yakın itep isegezgä alıgız. Bez sugışta bulmagan, ämma sugış kürep üskän balalar. Üzebezne belä başlaganıbız da ciñü könnärenä bäyle. Bu — bezneñ buın! Bähetsez häm ayanıç, ämma yäşäü köçe belän sugarılgan ruh iyäläre ikänleklärebezdä şik-şöbhä totuçılar bulmasın!..
— Enem, sine, yaza, dilär. Ukıganım da bardır. Ä mondıyın äle sin belmiseñ! Bezneñ çorlar, bezneñ zamannar hakında küp yazıldı, faktlar — citärlek! Ämma hakıykat?..
Äñgämädäşem miña karap kuydı, iğtibar belän tıñlavımnı sizengäç, ozın kakça yözennän güyäki yıllar tuzanın sıpırıp taşlaganday itte dä, boyık küñeleneñ karañgı işeklären açarga teläp berazga tın kaldı. Süze ozakka häm ozınga ide, ahrısı.
— Ä hakıykat,— dide ul,— ä hakıykat barıber öskä çıgarga tiyeş, çönki annan başka cir yözendä döreslek, yağni dä ğadellek urnaşa almıy!..

I
Gomerneñ niçek uzganın belmi dä kalasıñ ikän anı. Äüväle maksat ambarın kiñ itep, anda hıyal digän teläkläreñne ärdänä-ärdänä itep öyäseñ. Ämma yäşägän sayın, ul hıyal häm omtılışlarıñ kiläçäkkä kaldırılıp, könnärneñ berendä alar süränlänep, yukka çıgıp, töslären häm mäğnälären yugaltıp beterälär ikän şul. Ä minem, yugıysä, maksat yulım ällä ni zur däğvalardan gıybarät tä tügel ide. Tugan avılımda, tugan nigezemdä könnän-könemne hezmätkä bagışlap yäşisem genä kilä ide. Min äle ul vakıtta tırışlık iyäse tatar balasınıñ hätta üz könenä, üz tufragına häm telägenä huca bulırga hakı yuklıgın da belmi häm töşenmi idem. Ä tormış kirägemne birde. Mine genä tügel, hätta böyek halıklarnıñ balaların da üzenä buysındırdı da yortınnan-cirennän ayırdı.
Bezne, sugış vakıtlarında ber kabım ikmäkkä tilmerep üskän balalarnı, ciñüdän soñ tuklık häm bähet kötäder sıman ide. Bu hislär küñelebezne därtländerep, härdaim: “Bu hällär vakıtlı gına... Monısı ütär dä söyeneç kiler... Anısın da kürerbez dä...”— digän kısır yuanıçıbız yäşätte. Ägär dä gomerem başınnan ahırınaça barı tik şuşılardan gına torasın belgän bulsam, yäşärgä üzemdä köç taba alır idemme ikän?
Sez dä beläsezder äle Sovetlar çorında söyelep ukılgan Arkadiy Gaydar isemle urıs yazuçısınıñ “Kaynar taş” digän äsären. Anıñ eçtälege bik gadi. Vaklıklarına kerep tormıyça gına, ber süz belän genä äytkändä şul: malaylar tapkan kaynar taşnıñ sihri köçe bar, ul gomerne yañadan başlarga, yañaça korırga yärdäm itä ala. Ber babaynı kiterälär. Ä ul danlıklı köräş yulların uzgan. Tormışın yañadan başlarga kiñäş itsälär dä, gorurlık hisenä kümelgän babaynıñ anı yañaça, yaña baştan korası kilmi. Menä bu yäşäü bähete, içmasam, diyä idek bez, malay vakıtlarıbızda uk, şuşı kitapta yazılgannarga gacäplänep.
Ä minem gomer... Minem gomerem komga kitkän su kebek buldı. Küñelemdä söyeneçem bar ideme, yukmı, häzer isemä dä töşerä almıym. Täqdir miña sugışka qadär ük tuarga nasıyp itkän. Bişençe bala bulıp dönyaga kilsäm dä, apalarım häm abıyım da keçkenä bulgannardır inde, häteremdä, berençe istälegem dä yäşäeşemneñ şuşıdır, ber telem ikmäk öçen üksep yılagan idem. Döresräge, andıy ikmäkne gomeremdä ber genä aşadım min. Şundıy tämle toyıldı ul. Annarı, söylägännärennän soñ, monıñ säbäben dä töşendem. Sugış başlanıp, ätkämne soldatka algan bulgannar. Ul, anda katı yaralanıp, tämam savıgıp kilsen öçen gospitaldän öygä berniçä atnagamı-köngäme kaytarılgan ide. Mine aldına utırtıp söygänen üzem dä bik yahşı häterlim. Koyaşlı, matur kön ide. Miña ikmäk kisägen suga manıp birä. Tamagım gomeremdä berençe tapkır tuyıp kitte sıman. Rizık tämen häm läzzäten moñarçı şuşı qadär dä üz itep tatıganım yuk ide bugay...
Ätkäm ikençe tezenä abıyımnı utırttı, aña:
— Zur üskänseñ, Allah nasıyp itep, sugıştan isän-sau kaytsam, zur itep däü yort salırbız, idännärebez dä cir bulmas, taktadan tezep yasarbız!— dip söylägän ikän. Şunda ipine çäygä manıp abıyıma da kaptırdı. Min, könläşep inde, abıyımnın şul ikmäk kisägen küpsengänmen. Yılavım da şunıñ öçen bulgan. Boların da yahşı häterlim, näq şulay bulgandır dip beläm. Abıyım, ätkäbezne sagınganda, haman-haman da bu hakta süzgä-süz cöpläp söyli torgan ide.
Min bu tormışnı totaş sugıştan, ayırılışudan, küz yäşennän, açlıktan tora dip belep üstem. Tizdän ciñü kiläsen zarıgıp köttem. Ämma anıñ närsä ikänlege kolakka da, küñelgä dä säyer närsä ide. Döresen äytim, ciñü häbären min üzem kurkıp karşı aldım. Böten keşelär dä söyenälär, berse-ikençesen kotlıylar, ä min — yılıym, çönki ciñüneñ ni-närsä ikänlegen añlıy almıym. Çönki yortıbız tulı kaygı ide: ätkämneñ sugışta häbärsez yugaluı da, abıyımnı, kır stanında tönge karavılda torganında, ikmäk karaklarınıñ üterep kitüläre dä... Soñınnan äle anı, yoklagan bulgan, yokısında buıp kitkännär dip, tora salıp ğayepläp söyläüläre dä... Apamnıñ ayakları şeşep, kuzgalmas hälendä urında yatuları da...
Sugış yılları hakında, ütkän tormışlarnı tıñlarga yäşlär yaratmıylar. Alarnı da añlıym. Üz istälekläre, üz hatiräläre küpter inde. Yäşlek ul ömet belän yäşätüçän. Kartlıkta — hatirälär genä, istäleklär. Zäñgär tomannar taralgan. Avropanıñ ber hakime äytmeşli, keşe ömet belän yäşäüçän häm şunıñ arkasında adaşuçan ul! Güyäki menä irtägä yahşı bulır, barısı da üzgärer, bähet cimeşen özep tatırsıñ sıman. Ukıgan dogalarıñ kabul bulır kebek.
Menä min dä, barısın taşlap, gomeremne yañabaştan alıp kitärgä dip tugan yaklarıma küçenep kaytmakçı da idem äle. Küz aldıña kiter, ärekmännär, borıngı nigezlärdän kalgan çokır-çakır urtasında, yäşüsmer çagımda kaldırıp kitkän nigez östendä utıram. Beraz arırak bezneñ şomırt üsä ide. Cäygä çıksak, yäşel çagınnan anı aşıy başlıy idek. Ölgerep tä citä almıy ide, bäğır. Ul korıp augandırmı, ällä sındırıp-botap betergännärme? Barı tik şomırt üsenteläre genä kürenep kilälär... Alardan tanıp, nigezebez şuşında bulırga kiräk dip kilep utırdım. Käüsäläreñne sındırsalar da tamırıñ korımasın ikän ul! Tamırıñ korımasa, barıber kütärelep çıgasıñ. Halık kebek. Ä halıknıñ tamırın korıtırga ni tırıştılar. Nindi yamanlıgıbız bulgandır, belmim. Şulay da, äye, yäş üsentelärneñ kütärelep kilgännäre kürenä...
Min söylim inde. Bolar barısı da meñ kat işetelgän, bütännär söylägännärdän ük tanıştır. Bez bit, ul çor keşeläre, hämmäbez dä bertörleräk yazmış iyäläre buldık. Ukıgan keşe kürenäseñ. Kitaplarda da bolar hakında küpter. Şulay da, enem, tıñla äle, yaz äle bolarnı, yaz! Yöräk ärni şul! Anı süz aça, süz dävalıy. Artık süzneñ mäğnäse yuk, dilär. Anısı da şulay şul anıñ. Ämma süzneñ kodräte, köçe zur ikänlegen beläseñ bulır, yuksa yazuçı atalmas ideñ. Yöräkneñ ärnüen basa alırlık süzne azlar belä. Süz ul, äyttem dä bugay inde, yabık işeklärne açtırtu köçenä iyä, hätta yöräklärne dä... Añlıysıñdır... Karañgı yöräklärgä dä nur kerter işeklärne açuçı açkıç ul — süz digännäre!..
Ul vakıtlarnıñ nindi ikänlegen tel belän genä söyläp beterä almam. Yäşäp karagannarga añlatıp ta torası tügel. Menä sin küñeleñ belän toy, bälki ni äytergä telägännäremne açık töşenerseñ! Añlıysıñ bulır... Şulay da tıñla äle. Tıñla. Küzläreñnän kürep toram, yahşı keşe, zatlı kürenäseñ. Min inde andıy uk bula almadım.
İ ul vakıtlarnı. Häteremdä, salkın, kara köz başlangan çak ide. Minem kebek malaylarnı Bögelmä vokzalına kiterep, vagonnarga utırttılar. Miña iñ yugarıdagı yatak kiştä eläkte. Berençe toygılar. Yul yıraklıgın küz aldına da kiterä almıybız. Gazap häm räncü, açlıktan gayrene kürmägän sala malayları tugan tufraklarınnan ayırılgannar, yöräkläre ärni, küz töplärendä yäş börtekläre salınıp-salınıp tora. Şunda da usallar oçrıylar ikän. Arabızda Rangazarnıñ küsäkläre dä bar ide. Bez, aç tamaklar, öç malay. Berebezdän ikençelärebez yabık, hälsezlär. Häyrulla, Häkimulla häm min — Nasıybulla. Ä rangazarlar kimsetepme-kimsetergä mataşalar. Bez endäşä dä almıybız. Alarnıñ ällä kemleklären elektän ük beläbez. Çallı elevatorına, stantsaga aşlık iltä barganıbızda, şul rangazarlar inde — timer hutlı, kayış dirbiyäle. Alar bezneñ yükä belän genä ciñelgän korçañgı atlarıbıznı mıskıllap, hämmäbezne yul kırıyında kaldırıp hur itärgä buldıra torgan idelär. Kara tañnan çıgıp kitkän balalar gına şul bez. Yokı kilä, tamaklar aç. Ä rangazarlar, Şıgay tavına citep kilüebezgä, kuıp totalar da, arbalarıbıznı küçärläreneñ başı belän genä törtterep ütälär. Atlarıbız tugarılıp, yükä dirbiyälärebez özgälänep, yöklärebez taralışıp kalabız. Bäğırlär izelä, küzlärdän yäşlär aga. Şulkadär integülärebez östenä şuşı bälalär östälälär. Yükägä yükäne bäyläü kebek mäğnäsez eşne alar belmägännärder inde. Gaciz bulabız. Köç-häl belän genä cayına kiterep, yul buylap kitep kenä barabız, alar inde yöklären tapşırıp kaytışlarında tagın arbalarıbızga törtterep ütälär dä, tugarılıp, bozılıp, mıskıllangan hällärdä kabat kalabız. Bezneñ avıllar eleklärne nıklı halıktan bulgan. Kızıllarnıñ da, aklarnıñ da avıl aşa talap ütülären ciñel kütärgännär. Ämma sovetlar avılnıñ tamırına balta çapkannar. Sänäkçelär kütäreleşen tarihlar yazmıylar inde alar. Eleklärne kolak kuyıp kına söyläşterä torgannar ide. Beznekelär şul sänäkçelär çorında harap bulgannar da inde. Urman artında Minzäläbaş avılı bar. Sänäkçelär şunnan kütärelä başlagannar. Ämma alarnı kızıllar kisep-turap kına kitkännär. Ä beznekelärne sörep kenä kalmagannar, här yorttan diyärlek mendär häm samavırlarına qadär talap alıp kitkännär. Şul hällärdän soñ yabırılıp kilgän açlıktan gayrene kürmägän halık niçek tämam kırılıp betmägänder, anısın uk äytä almıym. Ä Rangazarga cil dä tigäne yuk. Alar nık bulmıy, kemdä kodrät saklansın, di? “Ya Hoday, ata-babadan işäytelep kalıngan baylıktan ayırma!”— di torgan bulgan äbekäy, nindider moğciza belän isän-imin kalgan ciz samavırın sörtä-sörtä. Ğailäneñ bar kuanıçı barı şul gına ide.
Halıkka soklanam. Ämma dä nık bulgan ikän beznekelär. Sabır töben sarı altın dip yukka äytmilär ikän şul. Sabırlık ul bähet tä, sälamätlek tä — betmäs-tökänmäs baylık ta!
Rangazarnıñ küsäkläre aralarındagı Gıybadulla isemle başkisärneñ kulında ikänlegen, anıñ ämerendä buluların tiz añlap aldık. Ul, bezneñ yanga kilep:
— Yegetlär, ägär dä ber törkem sıfatında oyışa almasak, anda, bez bargan cirdä, başkalar östen çıgarlar da hämmäbezne cäzalıy başlarlar. Bezgä kuşılıgız!— dip näsıyhät birep kitte.
Älegä anıñ hak süz iyäse ikänlegen belmi idek. Çönki yulga töşkännän birle bezne izep, mıskıllap kilde. Ul rangazarlarda elektän küñeldä ışanıç bulmagaç, süzlären dä çınga alırga telämädek. Şulay da alarga kuşılu teläge küñeldä nıgıy bardı. Vagonı-vagonı bezneñ kebek yäş yegetlär üzara berläşep betkäç, poyızd buylap yörergä mataşuçıları da tabıldı. Ämma ozata kilüçelärebez alarnı sizenep aldılar. Tärtipneñ kullarınnan kitä baruın añladılarmı, ällä ber-ber ämer kilep töşteme, haman da karap-häterläp yöri başladılar. Tik soñ ide inde. Bezneñ vagonda rangazarlar baş alırga ölgergän bulsa, kürşelärdä Bögelmä mişärläre ämer yörttelär, alar närsä äytsälär, buysınırga mäcbürbez. Citäkçebez, sugışta ayagı yaralangan aksak abzıy, kaynarlanıp ta karıy, yomşak söyläşergä dä tırışa. Rangazarlarnıñ kirese kilsä, berni dä eşli almıy — bez bäydän ıçkınabız. Mondıy vakıtta ölkännärdä yülärlek artuçan bula. Bötenläy ğayepsez, karap toruga ällä kem dä kebek kürenmägän bezneñ avıllarga elägä çıbıknıñ sıyık başı. Döres, rangazarlarga da töşkäli, ämma ul, avırtkan cirgä timägäç, sukır sukkan işe genä kilep çıga. Bezneñ can yarasına tänneke kuşıla, digändäy, kan yotabız. Tugan tufraknı sagınu, anda kalgan yalgız änkäylärgä şuşındıy vakıtta da yärdäm itärgä kulıbızdan kilmäü bäğırlärne özä, kisä. Kürşem Häkimulla berkönne yılap uyandı. Moña qadär küz yäşeneñ närsä ikänlegen kürsätmägän yegetebezneñ bolay yomşap kitüe häyersezlek häbäre kebek kabul itelde. İnde genä anı tınıçlandı dip uylap:
— Nigä yıladıñ, ällä avır töş kürdeñme?— didem, soravımda beraz kırısrak bulırga tırışıp. Ä ul:
— Änkäy yalgızı urmanga utınga bargandır da ayakların öşetkänder. Kayta almıyça yılıy torgandır. Yortta ber kiyez kata ide, anısın da miña kidertep cibärdelär... Bulmıy, yegetlär, kiläse tuktalışta poyızddan töşäm dä kaçam,— dip, tagın üksep yılap cibärde.
Ul kitsä, min dä kalası tügel idem. Alarga karaganda bez hälleräk ikänbez äle! Minem ayaklarımdagı oltanlı itek, ätkäyneñ sugışka kabat kitkänendä ullarıma dip atap kaldırganı. Änkäyneke dä bar. Kitär aldınnan gına üzem oltanın yañartıp saldım. Ämma dä Häkimullanıñ änkäse kızganıç. Utınga dip urmanga barıp, kuak töbendä öşep ülsä? Allah saklasın!

II
Tugan yaklar yırakta kalgan ide inde. Stalingrad tiräläre buldımı ikän, kaysı yul belän barganıbıznı äytmi idelär, sugış vakıtında cimerelep tä, häzer tözätelä başlangan şähärlär dä oçrap, andıy küreneşlärgä küzlär inde künegelä kilä ide, berençe tapkır sugış äsirläre belän oçraştık. Alarnı kötüläre-kötüläre belän kuıp alıp baralar. Yılga kebek agılalar da agılalar bolar. Bezneñ poyızd tuktalıp torgan çak, malaylar da, savıtlar alıp, suga dip kitkän idelär. Menä-menä poyızdıbız kuzgalırga tiyeş, ä alar agılıp kuıluçı äsirlär kötüeneñ tege yagında kaldılar. Hiçniçek vagonnarga taba kilä almıylar. Agılalar da agılalar didem bit. Näq yılga kebek.
Äsirlär arasında nemetslar gına tügel ide bulsa kiräk...
İl! Närsä soñ ul il? Tugan tufrak, tugannar, balalar häm alar aldında sineñ burıçıñ. Äti-äni. Min bolarnıñ hämmäsennän ayırılganımnı belsäm dä, älegä can monı kabul itmi, añlarga telämi ide.
Uylap karagız! SSSR inde tarkaldı. Ämma älegä bez şul uk ildä yäşibez. Anı bar kebek küräbez. Ä ul küptän yuk. Barı tik, urısnıñ üze äytmeşli, üterelgän ayunıñ tiresen bülgälise genä kaldı. Häläl öleşlärebezne talap algan baylar kulındagı bu ildä, üterelgän ayunıñ tirese östendä bez barı tik tuzan börtege qadärle borçalar gına. Sikerenäbez. Ä yuk, kiräksez ikänlegebezne añlamıybız gına. Tege vakıtta da min şundıy ber añsız bala bulganmın. Däülät maşinası minem ber şörep sıyfatın alırga tiyeşlegemne yahşı töşenep eş itkän. Häm min näq şul şörep bulıp yäşädem dä inde. Tuzdım, alıp taşladılar, yañasın kuydılar. Bette-kitte, vässälam!
... Ä, äye, min närsä hakında söyli idem äle?
Äye-äye, şulay äsirlär agıla. Ä tege yakta bezneñ malaylar totkarlanıp kaldılar. Berni eşlär çaraları yuk. Menä-menä poyızdıbız kuzgalırga tora. Häm avıldaşım Gıysmätulla tege yaktan kıçkırıp cibärde:
— Äti, äti! Äti, bu min — ulıñ!..
Agılıp kuılgan äsirlär arasınnan tatar balasınıñ tavışına ber totkın kütärelep karadı. Avıldaşım aña taba yögerergä itä, ämma konvoir yul birmi.
— Äti, äti, bu min — ulıñ, Gıysmät!
Çınnan da ul üz ätisen tanıdımı-yukmı, ällä sataştı gınamı, belmim, ämma alar ber-bersenä taşlandılar. Konvoir Gıysmätne totıp kala almadı. Alar menä-menä koçaklaşırga tiyeş idelär. Ämma başka konvoirlar kilep citeşep, äsirlär arasına yırıp kerep bargan Gıysmätkä mıltık tültäse belän ordılar, ul izelep töşte. Ätise konvoirlarnıñ yakasına barıp yabıştı. Ämma, kinät aynıpmı, alarnı kaldırıp, bezneñ Gıysmätne kütärep aldı. Ulına can kerde. Ätiseneñ muyınına sarıldı. Şunda konvoirlar, aknı-karadan ayırırga da telämiçä, alarga taşlanıp, ätiseneñ muyın artına, sırtına, tezlärenä mıltık tültäläre belän katı-katı itep tondırdılar, Gıysmät tä, ul da yıgıldılar. Atışu avazları yañgıradı. Bezneñ poyızd kuzgala başladı. Sörep diyärlek hämmäbezne vagonnarga töyäşterä tordılar. Äsirlärneñ argı yagınnan bezneñ yakka kilä almıyça gazaplanuçı iptäşlärebez çarasız uñlı-sullı sibelep häm avız açıp kaldılar. Min:
— Gıysmät, Gıysmät!— dip, kullarımnı suzıp, can açısı belän kıçkırdım. Ämma avıldaşım, bergä sıyır cigep saban sörgän dustım, aşlık taşıganda arkadaşım bulgan Gıysmät başın da kalkıta almadı. Anı konvoirlarnıñ äsirlär arasınnan söyräp çıgarganın gına şäyläp ölgerdem. Yul buyı yılıy-yılıy şeşenep bettem.
Ul kiçne Rangazar yegetläre miña may yagılgan ikmäk aşattılar, çäy eçerttelär. Mondıy tämle sıynı gomeremdä berençe tapkır kabuım ide. Töne buyı Gıysmät küñelemnän çıkmadı. Äle genä anı — ätise belän bergäder dip uyladım, kabat sataşıp, ul yılıydır, koyıga töşkän dä çıga almıyça gazaplanadır sıman toyıldı...
Härhäldä anıñ yazmışı hämmäbez öçen dä açık ide. Ätise doşman äsirlär arasında bulsın da, andıy keşene kem dip belergä kiräk, äye... Gıysmät tä minem küz aldıma doşman sıyfatta kilep basarga tiyeş ide. Ämma monı buldıra almadım. Küñelem karıştı, akılım mondıy uylarnıñ kapkasın açarga uylap ta karamadı.
Gıysmät!.. Närsä eşlätkännärder ul biçaranı?
Härhäldä häbärsez yugaluı hak ide. Kaysı çokırlarga üterep taşladılar ikän üzen? Bigönahtan kaysı zindannarda çerettelär?
Bezneñ poyızddan kalgan malaylarnı ber atnaga soñartıp kiterep citkerdelär. Alar da Gıysmät hakında hiçber häbär belmilär ide. Ul, suga taş kebek töşkändäy, bälagä tardı da, dönya yözendä ber kön dä yäşäp kalmaganday yukka çıktı. Anı soñınnan iskä alıp söyläüçelär dä tabılmadı. Ämma minem küz aldımnan anıñ ätise belän oçraşu vakıygası, annarı kanga batırılıp izelep taşlanuı häm cansız gäüdäsen kayadır söyräp alıp kitüläre ozak vakıtlar kitmäde. Ahırda, beraz tınıçlana başlap, kinät isemä töşsä, yılıy torgan idem.
Ul yıllarda moñarga oşaganrak vakıygalarnıñ bulgalauları hakında ukıganım da bar. Dustım Gıysmät hakında yazmadılarmı ikän digän şigemne küñelemdä saklasam da, anıñ yazmışı hakında soraştıru, anı ezlätep karau tügel, vakıygadan häbärne berär kemgä belderergä dä kıymadım. Bu yulı gına, ällä niçek, sizenmiçä kaldımmı, söylänelde inde...

III
Bez partiyägä, kommunistlarnıñ böyeklegenä ışanıp üstek. Mañgay küzlärebez berne kürsä, küñel küzlärebezdä başka törle surätlär ide. Adäm balasınıñ bu dönya yözendä tatıgan mihnätlären tege dönyada cännät rähätlekläre alıştıra dip ömet itelgän kebek, kommunistlar da bezne bügen-irtägä ireşeläçäk cirdäge cännätkä — kommunizmga ışandırgan idelär.
Kiler könneñ bähetle bulaçagına ömetländerü keşeneñ ni bar akılın, şähsi irek hisen, döreslek toyımın küñelennän kuıp çıgaru öçen kommunistlar tarafınnan kullanılgan säyäsät kenä ikänlegen ul vakıtlarda hiçkem añlamıy häm küz aldına kiterä dä almıy ide bugay. Äye, bez, inde sugış yılları tarafınnan bähetsezlekkä hökem itelgän buın, rähät tormışnıñ närsä ikänlegen küz allarıbızga da kiterä almagan balalar şuşı ayausız yäşäeşneñ töp korbannarı bula barganlıgıbıznı belmädek häm töşenä dä almadık. Ägär dä il agaları üsep kilüçe häm tuaçak buınnarnı bähetsez itärgä telilär ikän, alar sugış uyının başlıylar... Keşegä aña bähetneñ närsä ikänlegen kürsätmä, bälki alda kötep toraçagın äyt kenä häm ul kolga äverelä...
Bezne Donbass şahtalarında kümer çabu öçen öyrätergä tiyeşleklären anda barıp citkäç kenä beldek. Äüväle küñelne: “Kümer çabu öçen dä belem kiräk mikänni?”— digän sorau borçıgan bulsa da, ozaklamıy, toygılarıbıznı tagın neçkärtep, yöräklärebezne sagınu-sagış hisläre biläp aldılar, ukunıñ qadere, yäşäüneñ täme betä bargan kebek toyıldı. “Bähetle bala kitäme tugan-üskän cirennän?”— digän sorau mine haman da borçıp tordı. Ahırda: “Kaytıp kitärgäme ällä?”— dip tä uylıy başlagan idem, ämma şulay eşlägän minem kebek yuksıl tatar malayların yañadan, totıp kıynap, mıskıllı hällärendä kiterü vakıygaları, alarnıñ başlarınnan kiçkännären söyläüläre, bu telägem tuuga, kurku katış ber hisne uyatırga totındı. Tik barıber, könnärneñ berendä — ul hiçşiksez koyaşlı bulaçak — tugan yaklarıma kaytıp kitäçägemne bik yahşı belä idem. Şulay da aña äle bik yırak ikänlegen başıma da kiterä almadım. Ömet yäşätte. Tatar yegetläre kümer bazlarında nilär kiçergänen beläse kilgän keşe halkımnıñ cırların tıñlasın, añlap alırlar dip beläm...
Bezgä äytä tordılar, yahşı ukısak, häryaktan ürnäk bulsak, hiçşiksez yalga avılıbızga kaytıp kilergä yullanma biräçäklär ikän. Moña hämmäbez dä çın küñellärennän ışana, häter alaçıgına bähet koyaşınıñ yaktısı töşäçäk dip beldek. Ägär dä tugan yaklarıbızga kayta kalsak, meñ törle häylägä başıbız eşlär, monda kire kiläçäk tügel idek. Ul ömetebez, zuraya barıp, gomer buyına ezläp-ezläp tä tabılmıy kalgan bähetebezneñ üzenä äverelmädeme ikän? Uylıym-uylıym da, şuşı soravımda adaşıp kalam. Yuk, alay tügel, diyäsem kilmi. Çönki, yuk disäm, hatalanırmın sıman... Äye dip tä äytä almıymdır inde...
Baştarak uku avır buldı. Urısça belemneñ ipi-tozlık kına däräcädä ikänlege ber häl, ämma bäğırneñ izelüe — ikençe.
Tatar balası tırış bit ul. Bez dä akrınlap tartıla bardık. Däreslärneñ küpçelege praktik künekmälär belän bäyle bulganlıktan, ukıgannarıbız başlarıbızga kerä, tik şul töşenep algannarıbıznı äytep birüe genä meñ gazapka tiñ tora. Süzgä süzlär bäylänmi. Söyli başlasañ, kölälär. Kayberäülärneñ tele telenä yokmıy, ä mineke, süz yabışmıy dip äytälär bit äle, näq şulay, korı tel! Üz ana telemne dä onıta barganday toyıla başlap, inde urısnıkına künegergä tiyeş idem. Ukıtuçılarıbız, kayvakıt, yahşılık beländer inde: “Urısça uylarga kiräk, urısça uylagan keşeneñ tele dä urısça äylänä başlıy!”— dip, bezdän urıs balaları yasarga tırışa, akıllı kiñäşlären dä birä toralar. Yuk kına bit, bulmıy!
Urısnıñ üz söyläme katı-kotı, yarım-yortı anıñ. Gäcit häm kitap tele kebek tügel. Ädäbi tele sıgılıp-sıgılıp çaykalgan tiräk sıman, sirtmäle häm därtle. Ä menä ike urıs bergä oçraşıp söyläşä başlasalar, avıl agayınıñ maylanmagan at arbasında kantarlı yuldan iza çigep barganı sımanrak, tel tägärmäçe ber kantarnı ütep ölgermi, ikençesenä kilep bärelä, öçençesenä ireşep törtelä. Çın urıs ägär şulay söyläşmäsä, süzeneñ tämen toya almıy. Gäcit tele belän söyläşkän keşene çit, kılançık itep kürä.
Menä miña da şul telne üzläşterergä kiräk ide. Rangazar yegetläre bu yaktan da bezgä karaganda ölgerräk bulıp çıktılar...
Ber yıl digändä Gıybadullanı ike tapkır kistelär, ike tapkır, kara poçmakta kısrıklap, öç-dürt äzmäver dömbäsläp karadılar, mañgayına altatar köpşäsen dä terägännär ikän digän häbär taraldı, ämma yegetebez bireşmäde, üz tärtiben urnaştırdı, üzenä kiräkçä dönyalık tägärmäçen äyländerä birde. Şunnan başlap bez tatar malaylarınıñ hälläre ciñeläyä töşte. Ämma monıñ öçen Gıybadullanıñ bik kıymmät bäyädän tülägänlegen, keşe üterügä qadär barıp citkänlegen bez belmi idek.
Anı kara töndä toraktan kilep aldılar. Karavatın, kiyem-salımın, biştär häm yaña algan çemodanın yırta, vata-cimerä, enäsennän cebenäçä tikşerep çıktılar. Üz digännärenä ireştelär, altatarı häm asıl häncäre, akçaları bulgan. Barısın da taptılar häm anı, kulların kayırıp, törmägä alıp kittelär. Ämma öçençe köne digändä tagın “kızıl ätäçlär” bezneñ östebezgä bastı. Alar kitkäç kenä bilgele buldı: Gıybadulla, tikşerüçene täräzä ramı belän kamıtlap, törmädän ni hikmät beländer kaçıp kitkän ikän. Döresräge, törmädä tügel, başka urında bulgannardır, yuksa zindan täräzäläre kalın räşätkäle bula tügelme?
Gıybadulla vakıygalarınnan soñ bezneñ tatar balasına ukıtuçı ostazlarıbız yagınnan kön kürsätü bette. Ämma, anıñ karavı, yäştäşlärebez genä tügel, eşçe halkı da, tatar yözen kürergä, beraz şölläp kalunı ğadät ittelär. Bu hällär bezne afärin yegetlärgä äverelderä bardı.

IV
Keşe küñele çit cirlärdä çagında bigräklär dä cılıga integä. Duslarım da: “Monda kilep kapkaç, tugan yaklarıbızga äylänep kaytular “yıdva-li” täter!”— dip, bavır-bäğırlärebezne çeretep moñlana idelär. Änekäyem ni hällärdä ikän? Ber hatında brigadir Ähmädullanıñ bäylänüen, itäk aslarına ürelep, hatınnardan sıñar börtek ikmäk ezläülären yazgan ide ul. Kaytsammı, şul murkırgırını akılga utırtam äle! Andıylarnı teräp atarga kiräk!
Adämneñ hıyalı yırakka kitsä dä, kulı barıber kıska kala. Min andıy eşne başkarıp çıga ala torgan keşe tügellegemne beläm. Ä ul vakıtlarda, kön dä ülem häm ütereş kenä işetep üskän minem çordaşlar öçen, keşe canınıñ bäyäse sukır ber tiyengä dä tiñ tügelder kebek toyıla ide.
Gıybadullanı militsiyä taba almadı. Bu vakıyganı ul arada ikençese alıştırdı. Bezneñ aradagı urıs yegete Saşa tagın da hätärräk hällärgä oçrap, tellär anıñ keren çaykarga totındı. İserek baştan ber äbigä kerep, annan arakı taläp itkän. Tege, mesken, karşı kilä almagan. Annarı Saşa, üzen-üze onıtıp, anı köçlärgä itkän, imeş. Tege äbi, bik katı kıstaluın äytep, işek aldına yomışka çıkkan. Yegetne aynır da akılına kiler dip uylagandır inde. Ämma ätäçlege belän ber dä sizelmägän Saşa üzeneñ sukır uyınnan kire kaytmagan. İrtän uyanıp kitsä, bökşäygän äbi yanında anadan tuma şärä yata ikän bu.
Garlegennän yeget bauga mende. Anıñ hakındagı asıl häbärlär mäyeten cirlägäç kenä bezgä dä mäğlüm buldı. Tugannarına häbär salgannardırmı, belmim, alarnıñ kilgännäre hakında hiçber süz bulmadı.
Bez şuşılay yäşi idek. Könnär sorı häm mäğnäsez ütä tordılar. Bu isä bezne basa, cannarnı kayızlıy, yäşävebezneñ yämen kisä bardı. Monı ukıtuçılarıbız da añlıylar ide bulırga kiräk. Häm menä, aradan biş yegetkä, yal könenä şähär teatrına kontsertka bilet birdelär. Ul sanda min dä bar idem.
Avıldan kiyep kilgän yamaulı kiyem-salımnarıbız yuılıp, kapçıklarıbız töbenä salıp kuyılgan idelär. Teatr, kontsert digäç, iñ maturdan gına kiyenäse dip min alarnı çıgardım. Ul kiyemnärem änkäyemneñ hatiräsen, tugan tufrak cılısın, avılım kırları istäleklären, küz yäşläremne här cebendä saklıy idelär. Min hätta kaysı yamaulıgınıñ kayçan salınganın da häterlimder sıman. Ul kiyemnärem şuña da iñ yahşılar, iñ rähätlär, teatrga baru öçen iñ kulaylar toyılalar idelär. Tumışımnan birle kontsert digännären küz kırıyı belän genä bulsa da kürep kalgan bala idem min. Eleklärne bezdä sabantuylar uzgan. Ölkännär ul bäyrämne häyrannarga kalıp islärenä ala idelär. Kontsert digännäre dä şundıyrak ğalämätlärdän bulırga kiräk, didem. Minem häter çikmänemneñ çitendä şuñarga ohşaş ber vakıyga çigelep kalgan: ätkäy bezne yaña çapkan peçän salıngan olı arbada, at cigep, hätta kürşe apa-abıynı da utırtıp, halık cıyılgan, çuarlangan su buyına alıp bargan ide. Mul koyaş, tatlı rizık, yılmaygan yözlär — menä şuşı ide minem küñeldäge sabantuy hatiräse. Teatr da menä şuşındıy rähät cir, kiñ mäydan, tabiğat koçagı, cännät urını kebek küñelemä kilde. Min dä şunda baram bit!
Kiyenep karadım. Çalbar balakları kıskargannar, tezgä taba kütärelep, ayaklarım şäülegännekedäy sıyrak kebek kürenep toralar. Külmäk ciñnärem dä tersäkkä yakınaygannar. Alarnı änekäyem ätkäyneñ iske kiyem-salımnarınnan töne buyı yañartıp tegep azaplangan ide, üsep citkänçe çıdatırsıñ, digän ide. Keçeräyergä dä ölgergännär ikän!
Bezneñ belän barırga tiyeşle masterıbız Stepan Holyavo aşıktırırga dip artımnan kergän.
— Sin närsä, tatarçenok? Mondıy kiyem kiyenäse tügel, formadan, ak külmäktän barası!— dip katgıy itep äytte. Ämma yözenä yılmayu çıgarıp: — Sagındırgannarmı?— dide. Küzläremä, sizenmi dä kaldım, kaynar küz yäşe tamçıları cıyılırga ölgerde.
— Nu-nu! Yeget keşegä kileşmi!— dide dä, olı däü uçı belän baş çümeçemne totıp, kükrägenä taba kıstı. Minem küz yäşlären, küñeldä kuzgalgan sagınu sagışların inde tuktatırlık tügel ide.
— Utırıp torıgız äle!— dide dä Stepan Holyavo çıgıp kitte. Min, tınıçlanıp, kiyenergä ölgergänçe, ul ör-yaña formalar, ap-ak külmäklär kütärep kilep tä kerde. Anıñ yarım peläş başı tirlägän, ozınça kakça yöze kızarıp çıkkan, ämma yözendäge tege yomşak yılmayuı sünärgä ölgermägän ide.
— Zavhoz urınında buldı. Añlatkaç, yaña kaytkan formalarnı bersüzsez birergä itte. Beraz ütük yöretep alırga da, kılt itkän kiyemnän, enädän-ceptän teatrga barıp kerergä... Böten kızlar sineke bula, tatarçenok. Hämmäse dä! Bezdä sindäy yegetlär siräk, aldıña kızlar yıgılaçaklar inde menä, kür dä tor!— dip, yalt kına söyläp, mine yuanıp, kotırtıp, maktap, ällä kem itte dä kuydı.
Teatrga kitkänebezdä iptäşlärem ah itep ozatıp kaldılar. Niçä aylardan, sagış häm borçılulardan soñ minem berençe tapkır bähetle mizgellärgä dä tarıgan çagım ide bu.
Teatrnı, sänğatne — can azıgı, dilär. Hak süz ikän. Ul çın mäğnäsendä hakıykıy baylık. Ämma anıñ tämen azlar tatıylar. Teatrda berençe tapkır bulganımda uk min aña ğaşıyq buldım. Bu toygılarım ozakka, bik ozakka citte. Dönyalıkta yäşäüne sugıştan kurku häm tugan tufraknı sagınudan gına gıybarät dip belgän yırak tatar avılı malayına güyäki zinnätle saraylarnıñ işeklären açıp-açıp kürsättelär häm anı serlär bülmäsenä alıp kerdelär.
Spektaklneñ öç säğat buyına barganlıgın min barı tik soñınnan gına beldem. Tänäfeslärdä dä urınımnan kuzgalmıy, aldagı pärdäne kımşanmıyça da kötep aldım. Bezgä ingliz şagıyre Vilyam Şekspirnıñ ülemsez “Otello”sın uynadılar. Soñgı aktlarda minem küzlär, keşelärneñ mäkeren häm ğadelsezlegen kürep toruım häm bolarga karşı berni dä eşli almavım arkasındadır inde, kaynar yäşlär belän tuldılar. Oyatımnan iptäşläremä karap aldım, alar da minnän kim tügellär ide.
Kemgä niçek şul bu dönyada. Beräülär çiksez baylıklarga kümelep yäşilär, ikençeläre can rähätendä üz bäheten taba. Äye, dönyalıkta tän rähäte dä kiräk. Tän rähätenä, baylıkka ireşkän keşelär can rähäte öçen tüli belsälär ikän ul. Alar şul can rähäten dä buşka gına kaptırırga teli. Bez hämmä barçabız da şulay uylıy: can rähäte buşlay gına, ciñel genä kilergä tiyeşter sıman.
Bu süzlärem safsata, süz tegermänemneñ buşka äylänüe kebek toyılırga mömkin. Yäşi-yäşi, ällä närsälärgä qadär uylar barıp citä ul.
İğtibar itüçelär bardır äle: avır eşne başkarganda uylar, küñelgä kilälär dä, häterne çistarta, onıtılgannı yañarta, tutıknı kua başlıylar. Bigräk tä yalgız başıña cäfa çikkändä ul şulay. Filosofka äylänäseñ, Äflätun bulasıñ.
Minemçä, avır fizik eştäge keşeneñ akılı saf buladır sıman. Eş söymägännärneñ — kiresençä, başı tulı cil öyermäse, häterläre dä butalçıktır. Keşe zihenen fizik eş, kul hezmäte saflandıra. Ämma ul yaratılıp, söyelep, üz kürelep, kanäğatlek belän başkarılırga tiyeşle. İğtibar itüçelär bardır: yalkau keşegä ahmaklık päräveze päräncä kora!

V
Ul kiçne töne buyına küzgä ber çemetem yokı kermäde. Teatr tamaşasın karagannan soñ min bötenläy bütän keşegä ävereldem. Güyäki tönem belän könem butaldı. İkençe könne tänemdä hälsezlek toydım.
Häyläsez keşene tintäk bula, dilär. Andıynı härkem törtkäli, akrınlap ahmakka çıgara. Monı gına yahşı belä idem. Tormış sabakların almaganmıni bez!
İkençe tapkır teatrga tiz genä barıp bulmadı. Yäş küñelem türendä ul yırak bähetem kebek uyılıp kaldı. Teatr miña zifa buylı çibär kız kebek toyıla ideme, ällä inde cännät sarayıday täesir itkänme — hıyalıy dönya niçek keşene üzenä tarta, teatr da küñelemne tuktausız üzenä çakıra, däşä, canımnı sataştıra ide. Bu his häm uylarımnan kotıla almadım. Tırışmadım tügel... Güyäki yäşäeşem şul teatrda bulırga tiyeş sıman ide. Änä, zatlı ak märmär baskıçlardan ak külmäkle, çiyä irenle, çäçen ikedän ürgän kara ozın tolımnarında ak bantlı kız kütärelep kilä. Min anı ul könne kürgän idemme — äytä almıym, ämma dä bu surät hakıykatter sıman toyıla ide. Küz allarıma kabat-kabat kilep yödätte...

* * *
— İnde şähärneñ utları da kürenä başladılar,— dide tönge yokımnı algan hikäyäçem.
Min dä ul kürsätkän yakka karadım. Çınnan da alda meñnärçä küzlären yaktırtkan olı şähär yulıbızga çıgıp baskan, aşkınıp çabıp kilgän poyızdıbıznı tuktatırga äzer bulıp tora ide.
Ä hikäyäçem, menä-menä häzer süzen ahırına citkerep, vakıygalarnı söyläp betererder sıman. Ömetemne yugaltmıyça aña taba borıldım. Ä ul:
— Äzerlänergä kiräk... Oho, säğat telläre aldatmagannar,— dip, yokılı kupebızga kerep kitte. Anıñ äle kiyemnären dä alıştırırga ölgeräse bar ide. Min täräzädän vagonıbızga kilep kererdäy bulıp utların balkıtkan şähär uramnarına küzlärem karasın yögerttem. Vokzal radiosınıñ tonık avazları da işetelä, halık poyızdga utırırga dipme, ällä kırık tartmalarınnan yokılı-uyaulı passacirlarga vak-toyak äyberlären dürt bäyäsenä törtep kalırga teläpme, perronga tuldı. Vagonnar güyäki alarnı yırıp baralardır sıman toyıldı.
Monda da tormış mıcgıy, dönyalık mäş kilep gazalana ide. Härkem üz ömete belän yögerä, aşkına.
Berazdan hikäyäçem, kulına ciñelçä ike yögen alıp, ıspay kiyemnärendä kilep tä çıktı häm:
— Perrongaça ozatıp kuyasızmı? Ällä monda gına huşlaşabızmı?— dip soradı.
— Yuk,— didem min,— monda torgançı, hava alıştırıp kerüem yahşırak bulır!
Yulım alda tagın da sigez säğatläp dävam itäse ide. Hikäyäçemneñ yöklärennän bersen kütärep, anıñ artınnan atladım. Ul töse-kıyafäte belän “Tatar yäşlär teatrı”nda eşläüçe, artistlarınıñ arasında iñ ölkäne buluı belän genä tügel, sabır holkı häm talantı belän dä hörmät kazangan Nuri äfändene häterlätkänlektän, min alar arasında tuganlık barmı-yukmı dip tä kızıksıngan idem. Ul kire kaktı. Kazanda bulgalasa da, “Tatar yäşlär teatrı” barlıgı hakında häbäre dä yuk ikän. G.Kamal isemendäge teatrga bu kilüendä kön sayın diyärlek ber tapkır bargan. Tuygançı huşlangan. Teatr hakında, Nuri äfände turında süz kuzgatularımnıñ säbäbe — yuldaşım hikäyäseneñ ahırın işetergä telävem belän dä bäyle ide.
— Vakıygalar närsä belän bettelär soñ?— dip soradım min, ücätlänep.— Başladıgız, ämma ahırına citep ölgermädek...
— Alar hakında söyläşkän idek tügelme?— dide ul, soravıma sorau belän cavap kaytarıp, mine beraz aptıraşta kaldırıp, ä üze perronnan vokzalga taba kuzgalıp.— Yazuçı halkı barısın da häterläp, vakıygalarnı tulısı belän üze genä dä küz aldına kiterä tügelme?
— Soñ, alay dip, anısın gına niçek tä buldırırbız... Ämma üzegezdän işetü yahşırak bulır ide. Hikäyägez yartı yulda tuktalıp kaldı kebek.
Min haman da rizasız idem. Söylägännäreneñ iñ kızıklı cirenä citkändä genä yulıbız özelde. Ä min tagın da ber-ike säğat kenä tıñlap barırlık häldä idem. Söylägännären häteremdä yukkamı kaldırası ittem?
Ul balkıgan vokzal binasına kerep kitte. Min haman da perronda anıñ artınnan karap kalgan hälemdä idem. Şunda huşlaşmavıbız isemä töşte dä, monda ber-ber hikmät bardır dip başıma da kitermiçä, üz vagonıma utırıp, kupema kerdem, urınıma yattım. Ämma yokım hikäyäçemä iyärep kitep bargan ide. Uy östenä uy kilde, häterem yañarıp, vakıygalarnıñ niçek betkänlegen ötek-tötek häbärläre aşa bergä bäyli-cıya, açıklıy başladım.
Miña ul zavodta eşläve hakında äytkän ide bugay. Dimäk, şahter buluga layık tabılmagandır, yäki başkadır... Monısı ällä ni ähämiyätle dä tügel. Ä menä niçek şuşı Ural yaklarına kilep çıkkan ikän soñ ul? Härbi zavodka bälki üze teläp urnaşkan bulgandır?
Bu soraularım tagın da häteremne bötäytte.
— Äye bit äle,— didem, küñelemdä isäp-hisap töymäsen tartıp.— Härbi hezmätkä alıngaç, soldattan soñ monda urnaşıp kalgan. Äüväle bu zavodnı saklagan, annarı üze dä şunda eşli başlagan. Monısı añlaşıldı. Ä menä ğailäse? Hatının marca digän ide bugay?
Äye-äye, marca belän gomer kiçerdem, ul halıkka tel-teş tidererlek süz äytä almıym, millätçelek hisläre minem üzemdä uynaştırgalasa da, monıñ öçen kimsetmäde, dide tügelme? Kazanga kilgäç, häzer yäşägän şähärendä mäscid tözetü eşen oyıştıru mäsäläsendä möftiyätkä dä kerep çıkkan. Döres, andagılarnı bik ük maktap betermäde. Ä menä ber mäscid binası proyıktın tabuı hakında kuanıp söyläde. Min annan:
— Hatıgız çirkäügä yörime?— dip soragan idem.
— Äye,— dide ul, ber dä yäşerep tormıyça.— Bezdä bu mäsälä häl itelgän. Ğailä üzara hörmät nigezenä korılsa — bähetle bula.
— Ä sezneñ mäscid tözetü eşläre artınnan yörüläregez anı borçımıymı soñ? Üz dinenä kıstamadımı?
— Yuk!— dide ul bu yulı.— Kiresençä, hörmätem genä arttı dip, hätta namazga basuımnı da hupladı.
— İslam dine Allahıdan iñgän soñgı hakıykate Korängä nigezlängän. Möselman keşe başka dinnän hatın alsa, yäisä bütän dindägegä kiyäügä barsa, şärigatebezdän min alar ikese dä İslam dinen üz dinnäre itep saylarga tiyeşlär dip belä idem. Çönki anıñ bit äle şunısı da bar, Ahirätkä küçengäç, bändälärneñ dinnärenä bäyle cännätläre dä üzlärençä tügelme? İkegez ike törle yakta bulıp, cannarıgız zar-intizarlık itsä?— dip, ozın häm ozak kına añlata-añlata sorau da birep karagan idem. Äle ul vakıtta poyızdıbız Arça kırları buylap kına bara ide. Äñgämäbez başlanıp kitärgä genä itä, ämma süzlärebez yabışmıy häm yatışmıy aptırata idelär. Miña:
— Dinnär törle bulsalar da, bändälären bar itkän Allahı täğalä dä ber ük, dimäk, cännäte dä hämmäsenä dä urtak inde Anıñ!— digän ide ul, üzençä añlatmalı cavabında.
Bu fikere başımda ozak tugılandı. Çınnan da, ägär şulay ikän, nişläp soñ bez dini karşılıklarga yabışıp yatabız? Bu kemgä kiräk? Bälki bez, keşelär, ansız, yağni karşılıklarsız yäşi almıybızdır? Änä, “ORT kanalı”nnan “Vremya” alıp baruçı Yıkaterina, möselmannar hakında naçar häbär tapşırası bulsa, avızın yırıp, kuana-kuana süz başlıy häm söyläp tuymas hälgä kerä. Ägär dä inde kiresençä, İslam dinenä bäyle yahşı häbär ireşterergä tiyeşle bulsa, telläre körmäklänä, yöze cimerelä, açuı yözenä çıga. Härhäldä “Äl-Kaydo” terrorçılar oyışması berär etlek eşlägän ikän, hämmä möselmannarga şik taşlap, hälaq bulgannarnı kimsetep avız yırıp söyläve ber dä kileşmi inde. Moñarga urıslar üzläre niçek tüzälär ikän?..
Vagonnar ciñel genä şuıştılar da şuıştılar. Häzer Tubıl şähärenäçä tuktap torular bulmayaçak ide bugay... Ä yuk, Sverdlou-Kätrinburnı gına uzdık bit äle, alda Tömän bar! Tubılga annan soñ gına!
Küzläremä yokı çakırıp karadım. Şunda kabat häterem yañarıp, hikäyäçemne isemä töşerdem dä uylap kuydım: “Ä ul, yuksa, miña nindider ser söylämäkçe ide bugay tügelme?” Närsä äytergä, nilärne belderergä teläk itkän ide ikän? Sugış çorı turında hakıykatne küptän, kat-kat, inde meñ tapkırlar yazdılar. Möhämmät aga Mähdiyevneñ “Bez kırık berençe yıl balaları” üze genä dä ni tora!
Hakıykatne açam dip bälki hikäyäçem iğtibarımnı gına cälep itärgä telägänder, üz tarihçasın miña gıybrät öçen dip söylägänder? İmeş, min yäş keşe, närsä kürgän äle bu dönyada, yäşäüneñ, tormışnıñ qaderen belmiçä, cilgä oçırmıymmı ällä? Minem çordaşlar hakında ölkännär şulay uylıylar tügelmeni?
Uylarım katlı-katlı idelär. Küñelem alar kanatına utırıp adaştı. Yokısızlık tänne alcıttı. Üz aldıma kuyılgan soraular, küñel töpläremnän nikadär aktarsam da, cavapsız kala bardılar.
— Balalarıgız kaysı dindä soñ? Üzlären kem dip belälär: tatarmı, urısmı?
Bu soraularıma da ul tögäl cavap birgändäy ide. Alar urıs anası, urıs mäktäbe, urıs institutı tärbiyäsen alıp üskännär. Dimäk, kem bulalar inde?
— Min üzem ällä ni zur belemnär alalmadım. Bolay yahşı ukısam da, urısçam barıber çamalı bulıp kala birde,— digän ide ul, beraz tınıçlıgın cuyıp häm artıgı belän häveflänep. Poyızdıbız inde yaña tözelep kilgän häm hiçşiksez mähabät bulırga cıyıngan Ägerce vokzalı karşında tuktalıp tora ide.— Tatarstan üsä, zuraya, maturaya... Söyenep tuymaslık!
Äye, üseş, zurlık Cir yözendä küptän inde kvadrat kilometrlar belän isäplänelmi, täräkkıyät, maturlık masştabları belän sanala! Hikmät olı bilämälär hucası buludamıni! Hikmät matur häm bähetle, mul tormış belän yäşäüdä şul!
Ämma min äñgämäbezneñ dilbegäsen ikençe yakka tartıp kuyarga telädem:
— Kızlarıgıznıñ irläre dä urıslardır inde, onıklarıgız da?— dip soradım.
— Anısı şulayrak buldı inde. Ämma olı kızımnıñ malayı üzemä iyärep yörep üste. Garacga barsam da... Minem garac bakçam yanında gına. Fatirlar da yakın. Ä min tehnika belän mäş kilergä yaratam, agaç eşen söyäm. Küpme tatar agayların beläm — barısı da şundıylar! Ä onıgım kul arasına kerep üste. Şunda ara-tirä tatarça äytkälägänmender inde. Häzer dä tatarçanı aru gına sukalıy. Äle üzenä küçtänäçkä tatar kitabı da aldım. Miña ohşagan, kitap ukırga bik yarata. Äytmi kaldırganmın, minem kitaplar belän tulı olı kitaphanäm bar...— ul söyläde dä söyläde. Balaların da, marca hatının da, onıkların da, garacın häm yort-cirlären dä sagıngan ide.
Min häzer küñeldän bolarnı barlap baram. Ällä totınıym da utırıp yazıymmı, dim. Ämma kuzgalasım da kilmi. Poyızd, tägärmäçlären kelterätep, üz cayına yögerä dä yögerä. Miña yokı kerä belmi yödätä. Alıp kitte, ahrı, ul anı. Keşe süzenä kolak kuyıp, üz canımnı cavapsız soraular gazabına taşlap ni ottım inde, yä?
Alar niyät itkän mäscidlären sala alırlarmı? Balalarına kalgaç, boları anda cämäğat bula alıp yörerlärme? Ällä çirkäügä barırlarmı? Alarda üz cannarın kotkaru teläge uyanırmı?
Uyanır, uyanmıy kalmas, anısı. Keşelär yäş çaklarında maksimalist bulalar, üz köçlärenä ışanalar. Ä kartlık barıber kilä, köçlärne alıp, sälamätlekne kakşatıp... Can sıyınır urın ezli başlıy, çönki belä: tizdän tän anı üzennän ayıraçak. Ä yäşlek? Ülem bit ul här säğat, här minut yänäşädä yöri. Keşe dinle bulırga ölgermi, kartaymıy da kitep barırga mömkin tügelme?
Gomer ul kırıkka törlänüçän. Min kem digän azlarmı yukka çıkmadı da, isäpkä dä kererlege kürenmägän niçälär öskä kalıkmadılar. İl eçendä padişahlar, tirannar da buldı, meñ yaktan afärin altın akıl iyäläre dä töptä kalıp kügärdelär. Närsä soñ ul tormış, nindi soñ anıñ bähase? Şulay uk bez aña bik küp häm kıymmät itep tülärgä tiyeşbezme? Ällä dönya yözenä bez, adämi zatlar, barı tik üz telägebez belän genä tuabızmı? Ägär dä näfsebez bulmasa, Cir yözendä gazaplarga-cäfalanularga tara-tara da yäşärgä tırışır idekme, şul tormışıbıznıñ taläbenä buysınıp, tugan tufraktan, ata-anadan, tugannardan, yaktaşlardan ayırılıp çitkä kitärgä mäcbür iteler idekme?
Min äle haman menä şuşı meñ törle soraularım häm uylarım eçendä sataşıp kalganmındır sıman. Bu da tormış bähasemeni?
İñräp poyızdıbız kıçkırtıp kuydı. Tanış bulmagan kırlar-bolınnarnı, avıl häm şähärçeklärne kaldırıp, ul atıp kilä torgan tañga taba aşkındı. Monda da keşelär yäşi, alarnıñ da üz yazmışları, üz uyları, hıyalları...
2002–2004.