Toponimnar

(Urta Uraldagı geografik atamalar)

Borıngı zamannarda Könyak häm Urta Ural töbäklärendä küp sanlı törki kabilälär yäşägännär. Meñ yıllarça tarih kazanında kaynagannan soñ, alar başkort häm tatar halkı bulıp oyışkannar. Başkortlar turında äle 10 ğasırda uk Bolgar ilenä kilgän garäp ilçelegeneñ särkatibe İbn Fazlan yazıp kaldırgan. Ul alarnı Cayık yılgasınıñ başlangan urınnarında kürgän (häzerge Çelyabinsk ölkäsendä). Marsel Ähmätcanov fikere buyınça alar ul vakıtta äle vengr telenä ohşagan ugro-fin telendä söyläşkännär. Häzerge başkort telendä söyläşü alar öçen tatarlaşu gına bulgan. Urta ğasırlarda şulay uk tatarlaşkan häm soñrak üzlären başkort dip atıy başlagan tagın ber iştäklär törkeme tönyak tarafında Kamanıñ urta agımında yäşägän. Bu urınnar häzer Perm ölkäsenä kerälär.


Urta häm Könyak Uralnıñ başka cirlären törki telle kıpçak häm ugız kabiläläre bilägän. 11-nçe, 12 –nçe ğasırlarda alarnı bolgarlar üzlärenä buysındırgan häm Bolgar däüläten tözegän. Ul İdeldän alıp häzerge Krasnoufimsk kalası tirälärenä qadär cäyelgän bulgan. Älege şähär urınındagı avılnıñ elek Bolgarı dip atalganlıgı häzer dä bilgele. Soñrak, Batıy han ğaskärlärennän kaçıp kitkän bolgarlar da Ural taularına kitep kotılgan (1236 yıl). Alar, üzläre dä törki telle bulu säbäple, şundagı törkilär belän kuşılgannar. Ä Ural Tatariyä digän gayät zur il sostavına kertelgän, ä halkı tatarlar isemen algan. Evropa kartalarında ul il Tartariyä dip atalgan.


Yavız İvan Kazannı algaç, İdel buyındagı bik küp tatarlar tagın Uralga agılgan. Ä Kazan hanlıgı İvan patşa tarafınnan sugışıp alıngaç, Uralda Nugay urdası köçäygän. Kazan häm Seber hanlıklarınıñ Uraldagı cirläre şuşı urdaga kergän. Ä halkı öfe häm nugay tatarları, dip atala başlagan.


Östä äytep kitelgän tarihi vakıygalarnıñ çagılışı – Uraldagı törki – tatar - başkort geografik atamaları. Gomümän, älege territoriyälärdäge toponimnar ike teldä: rus häm törki tellärdä. Ruslarnıñ Uralga 16 – 17 ğasırlarda gına kilep töplänüen isäpkä alsañ, aña qadär bu cirlärdä törki halıklar gına yäşäve añlaşıla başlıy. Älbättä Perm – Verhoture – Tavda sızıgınnan başlap tönyakka taba finno-ugor telendäge toponimnar da kübäyä.


Kıskaça gına itep bulsa da, Uralıbızdagı geografik atamalarnı barlagan häm tikşergän ğalimnärne atap kitü dä zarur. Şunsın äytergä kiräk, Uraldagı toponimnar turında turıdan-turı yazıp çıkkan tatar ğalimnäre yuk. Şulay da küpmeder mäğlümat kürenekle etnograf Damir İshakov kitaplarında tabarga bula. Bu turıda şulay uk Firdäves Garipova, D. Ramazanova, Marsel Ähmätcanov, Hadi Atlasi häm başka avtorlar çitlätep bulsa da yazalar häm yazgannar.


Atamalarnı öyränü öçen baytak kına östämä yazmalar tabarga mämkin.


Bik faydalı çıganak – Rifkat Ähmätcanovnıñ “Tatar teleneñ tarihi etimologik süzlege” digän kitabı, çönki geografik atamalarnıñ küp öleşe yözlärçä yıllar elek barlıkka kilgän, häm şuña kürä, şul vakıtlardagı telebezneñ üzençäleklären, borıngı süzlärneñ mäğnälären belmiçä, mondıy eşkä totınu mömkin tügel. Marsel Ähmätcanovnıñ “Nugay urdası” digän kitabındagı yazmalar häm şäcärälär dä atamalarnıñ kilep çıgışın añlarga yärdäm itä.


Ber uñaydan, süzleklär turında da äytep kitärgä kiräk. Bik küp mäğlümat rusça – tatarça häm rusça-başkortça süzleklärneñ tulırak variantlarınnan tabarga bula. Mari tele buyınça süzlek buldıru da faydalı. Tatar teleneñ añlatmalı süzlege dä iğtibarga layık, çönki anda küp kenä süzlärneñ tatar teleneñ törle dialektlarında niçek äyteleşe añlatılgan. İnde onıtılgan yäki onıtıla bargan arhaizmnar da küp kenä kiterelgän.


Törki isemnärne elegräk çıkkan “Sovetskaya tyurkologiyä” curnallarında da, tyurkologiyä buyınça törle ğalimnärneñ hezmätlärendä häm başka yazmalarda tabarga bula.


Soñgı yıllardagı rus ğalimnärennän Ural toponimnarı turında iñ zur eş başkargan keşe – Ural däülät universitetı professorı, filologiyä fännäre doktorı A.K.Matveev. Älege tema buyınça anıñ berniçä kitabı çıkkan, şularnıñ iñ tulısı – “Geografiçeskiye nazvaniyä Urala” (1987 yıl). Perm ölkäsenä karagan toponimnar buyınça İ.Ya.Krivoşekov häm A.S.Krivoşekova-Gantman hezmätläre bar.


Şunsın da äytep ütik: Uralnıñ geografik atamaları östendä bik aktiv räveştä başkort ğalimnäre eşli, häm alarnıñ hezmätlärennän küp mäğlümat alırga bula. Läkin, kızganıçka karşı, alarnıñ maksatı – Uraldagı barlık toponimnarnı başkortnıkı dip isbat itü. Tatarnıñ geografik atamaların gına tügel, anıñ tarihın da yukka çıgaru, tatarnı Uralda kilmeşäkkä äyländerü. Bu, Aydar Hälim, Marsel Ähmätcanov, D.Ramazanova, Damir İshakov h.b. tatar ğalimnäre fikere buyınça, tatar halkı isäbenä yasalma başkortlar sanın arttırırga tırışu ğalämäte. Kızganıçka karşı, mondagı tatarlarnıñ bik kübese bu cirlär başkort cirläre, ä bezneñ ata-babalarıbız başkort bulgan, dip ışana. Bu isä tatarlarnıñ üz tarihın belmävennän genä kilep çıga. Bu turıda östä äytep kitelgän ğalimnär bik ışandırıp yazıp çıktılar.


Tatar ğalimnäreneñ süze buyınça, 17- nçe ğasırdan başlap, az sanlı bulgan başkort kabiläläre hakimiyät tarafınnan cirbiläüçe katlamga (sosloviyegä) äverelderelgän. Patşa hökümäte bu katlamnı Uralnı alu häm anı üz kulında totu öçen tayanıç itkän. Başkortlarga küp kenä taşlamalar (lğotalar) birelgän. Şunnan soñ bik küp Ural tatarları häm İdeldän kaçıp kilgän tatarlar başkort katlamına yazılgannar. Bu alarga cir alırga mömkinlek birgän, bälki, alarnı kua kilgän Yavız İvan başkisärlärennän kotılu öçen dä kiräk bulgandır. Bu yasalma başkortlar böten Urta häm Könyak Uralga cäyelgännär. Läkin telläre häm mädäniyätläre tatarnıkı kileş kala birgän. Häzer inde şularnıñ barısın da başkort millätenä kertergä tırışalar.


19-nçe ğasırnıñ ahırındagı san alu (perepis naseleniyä) buyınça, mäsälän, Krasnoufimsk öyäzendä 11 meñläp başkort häm 8 meñgä yakın tatar bulgan. Ä 1926 nçı yılgı san aludan soñ bu öyäzdä başkort kalmagan, dip äyterlek. Tatarlar sanı artkan. Kaya bulgannar başkortlar yegerme yıl eçendä? Tatarlar başkortlarnı tatarlaştıru öçen tatarlar sanı başkortlarnıkınnan berniçä märtäbä kübräk bulırga tiyeş ide. Tel belgeçläre bu turıda yahşı belä. Läkin bit monda näq kiresençä bulgan. Ä eş şunda: 1917 yılnıñ 10 noyabrendäge dekretı belän Sovet hökümäte böten törle katlamnarnı yukka çıgargaç, başkort sosloviyesenä kergän tatarlarnı kire üzläreneñ çın millätenä kertkännär. Şulay itep alar yañadan tatarga äylängän. Bu häl monda gına tügel, böten Başkortostan buyınça şulay bulgan. Bu turıda başkort ğalimnäreneñ ”Zapadnıyı başkirı” (tözüçese A.Z.Äsfändiyärov) digän kitabın karau da citä.


Kaderle ukuçı! Tatarlar üz vakıtında İrtıştan alıp, Karpat taularınaça, Urta Uraldan Kaspiy häm Kara diñgezgäçä cirlärne bilägän halık. Ural da alarnıñ üz cirläre. Monı isbat itü bik ciñel: Uraldagı häm tagın distälägän ölkädäge yılgalar, küllär, rayonnar häm avıllar kürsätelgän nindi genä kartanı alsañ da, tatar telendä bulgan yılga, kül, avıl isemnäre yarılıp yata. Alar ällä niçä yöz yıllar elek birelgän atamalar häm bezneñ tarihıbız turında kıçkırıp toralar. Döres, urıs häm başka millättäge ğalimnär saf tatar telendäge atamalarnı ya vogul, ya komi, ya iran telennän çıkkan dip isbat itärgä tırışalar. Başkort ğalimnäre isä Ural tatarları telen başkort teleneñ ber dialektı gına dip inde barısın da ışandırdı diyärgä bula. Ägär dä alar şuşılay tırışa torgaç, Başkortstandagı millionnan artık tatarnı başkort dip zakonlaştırsalar, bezneñ andagı millättäşlärebezgä köçläp başkort tele ukıtırga yüridik nigez buldırılaçak.


Şunsın da äytergä kiräk, bu yazma ike tugandaş halık arasında kotkı salır öçen yazılmagan. Minem üzemneñ başkort duslarım bar, başkort köylären yaratam, hätta cırlarga da mataşam. Başkort häm tatar halıkları östä äytelep kitkän ğalämätlär turında belmider dä. Kemder menä şuşı belmägänlektän faydalana da inde.


Şuña kürä, tugan töbägebezdäge toponimnarnı öyränü, şunıñ aşa çın tarihnı açıklau, döresräge yaktaşlarıbıznıñ fikerläülären şuşı problemalarga yünältü – bu yazmanı eşläüneñ maksatı bulıp tora.


Älbättä, minem Ural toponimnarınıñ mäğnäsen häm tarihın añlatırga tırışuımnıñ säbäbe – nindider zur gıylmi eş kürsätergä teläü tügel ( çönki min ğalim dä tügel), ä millättäşlärebezdä, yaktaşlarıbızda üzebezneñ borıngıdan kilgän tugan cirebez Uralnıñ, halkıbıznıñ tarihı belän kızıksınu uyatu, çönki atamalar tarih belän turıdan – turı bäylängän. Üz halkınıñ tarihın belgän keşe telen, goref – ğadätlären onıtmas, üzeneñ milläte belän gorurlanır.


Älbättä, min üzemneñ yazmalarım gel döreslekkä turı kilä, dip uylamıym, bu minem öçen mömkin dä tügel. Şuña kürä, berär cirneñ atamasın añlatkanda, härvakıt “Ä sezneñçä niçek? Sez niçek uylıysız?”- digän sorau kuyası kilä. Häm sezdän cavap ta alası kilä, möhtäräm millättäşlär!


Şunsın da iskärtü kiräkter, atamalarnıñ kübese bez tatar süzebez, dip kıçkırıp tora. Şuña kürä mäğnäse açık añlaşılıp tormagannarın gına açıklıysı kilä.



Ekaterinburg şähäre tiräsendäge geografik atamalar.



Uktus. Yıkaterinburg şähäre çiklärenä kergän taular. Şunda uk Patruşiha yılgası aga. Uktuz digän kül häm şunıñ yarında urnaşkan avıl Tömän ölkäsendä dä bar. Tikşerenüçelär bu atamanıñ törki – tatar süzennän kilep çıkkanlıgın inkyar itmäsälär dä, ışandırırlık variantlar birmilär. Bu alarnıñ tatar telen belmävennän kilep çıga. Mäsälän, älege atamanı “uk” (strela) häm “tuz”(beresta) süzlärennän çıgaralar. Ä inde bu – mäğnäsezlek.


Bezneñ fikerebezçä, bu oçrakta borıngıdan kilgän (“ük”) häm “tüz” süzlärenä iğtibar itärgä kiräk. Elek “ük” süze näsel-näsäp, ana mäğnälärendä kullanılgan (R.Ähmätyanov), mäsälän, “üksez” süze yätim, näsel – näsäpsez digänne añlatkan. “Tüz” süze elegräk üzäk digänne dä añlatkan, äle häzer dä agaç tüze, üzäge, yılga tüze digän süzlär bar. Älege ike süzne kuşsañ, näsel – ıru urnaşkan cirneñ üzäge, tugan cir mäğnäsendäge “üktüz” süze kilep çıga.


İkençese, maturlıgı yagınnan kalışsa da, çınbarlıkka yakınragı “ık” häm älege dä bayagı “tüz” süzlärennän yasalgan “ıktüz” - yılga tamagı digän toponim. Ansı bigräk tä ışandıra töşä. Ä “ık” nıñ elek yılga, agım mäğnäsendä äytelgänlege inde ser tügel. Häzerge vakıtta da näq tatarlar yäşägän urınnarda distälägän Ik, İk yılgaları bar. Dimäk, Ik - häzerge Patruşihanıñ elekke iseme. Iktüz – Patruşihanıñ tamagı häm şundagı taular. Sverdlovsk ölkäseneñ başka urınnarında da şundıyrak atamalar bar. Mäsälän, Krasnoufimsk rayonındagı Bäyäk - Tüz avılı Bäyäk yılgasınıñ Öfegä koygan cirendä urnaşkan.



T a v a t u y, Yıkaterinburg şähärennän yırak tügel, Sverdlovsk ölkäseneñ Nevyansk rayonındagı kül. Ğalimnär bu atamanı finno – ugor tellärennän çıkkan dip karıylar. Mäsälän, komi-permyak süzläre ta va tuy –etot vodnıy put digän mäğnädä yöri ikän (Matveev A.K.). Läkin V.A.Lockin bu atamanıñ törki tellärdän, bigräk tä tatar telennän çıkkan buluı ihtimalın äytä. Läkin ul monı uñay gına, häzerge zaman tatarça-rusça süzlektän karap kına kiterep çıgargan. Anıñça, Tavatuy pir gor digänne añlatırga tiyeş ikän. Sorau tua: bu nindi andıy taularnıñ mäclese bulgan ikän? Bezneñçä, bu atamanıñ küñelgä yatışlırak ike versiyäse bar. Berençese – “tau” süze belän bäylängän. Bu süz borıngı törki teldä bäyräm, kotlau häm şulay uk rähmät äytüne añlatkan. Ä “tau äytü” kotlau, rähmät äytü urının da beldergänder, dip äytergä bula. İkençese - “tautuy” kotlau bäyräme, söyeneç bäyräme (saban tuyın iskä alıyk). Bu süzlär ikese dä ata-babalarıbıznıñ äle islam dinenä qadär ük kiterep çıgargan süzläreder kebek. Alar şuşı kül tiräsendä elekke allalarına tabıngannar, olı bäyrämnär ütkärgän bulgannardır, dip faraz itärgä bula.



Ş a r t a ş, Yıkaterinburg şähäre çitendäge kül. Kül çitendä taş kıyalar da bar (rusça “Kamennıyı palatki”) . Tikşerenüçelär bu atamanı “şar” (törki tellärdä şaroobraznıy yäki bolotnıy mäğnäsendä äytelgän) “taş” süzennän dä, sarı taştan da çıgaralar (A.K.Matveev). Şunı äytergä kiräk, Krasnoufim rayonında şar dip atalgan sazlı cir häzer dä bar. Monı berençe variant, dip sanarga mömkin.


İkençe variant, bezneñ uyıbızça, Şartaş ataması “şärä taş” (golıyı skalı) süzennän kilep çıkkandır, çönki älege kül buyındagı kıyalar şarsıman da , sarı da tügellär. Ä şärätaşnı şartaş dip äytü – ruslarnıñ tatar süzlären ğadättägeçä bozuı gınadır.


Östä äytep kitelgän taşlarnıñ berseneñ östendä uyıp eşlängän çokırsıman närsä buluı bilgele. Monı ğalimnär borıngı zaman keşeläreneñ korban salu taşı, dip añlatalar.



T a g i l, Sverdlovsk ölkäsendäge şul isemdäge yılga häm Verhniy Tagil, Nicniy Tagil şähärläre. Bu atamalarnıñ semantikası törleçä añlatıla. Kemder “tyagıl” (hant telendä “ermak”), ikençeberläre törkiçä “taglı” (taulı) süzennän kilep çıkkandır, dip yaza. Kaysıları tag il (gornaya strana) dip kiterep çıgaralar. Läkin Tagilnı şuşı tirädäge tatarlar “Taygıl” dip äytälär. Könçıgış törkilärençä “tayga” taulı urman nı belderä ikän. İkençe çıganak buyınça “taygı” - borıngılarça audarılgan agaçlardan torgan nıgıtma bula ikän (rusça – zaseka), ä “taygılı” – yıgıtılgan agaçlardan torgan kirtäle, nıgıtmalı urın.. Borıngı zamanda bu taularda tönyak halıkları törkilärdän şulay saklangandır, dip faraz itärgä bula.



Ç u s o v a ya, Sverdlovsk häm Perm ölkälärendä agıp uzuçı güzäl ber yılga. A.S. Krivoşekova- Gantman häm A.Matveev bu atamanı finno - ugorça “çus” – yögerek häm “va”- su süzläre belän bäylilär. Älbättä, bu döreslekkä ohşagan. Läkin Urta Uraldagı häm bigräk tä şuşı tirädäge atamalarnıñ kübese törki-tatarça ikänen iskä töşersäñ, uylanırga turı kilä. Bu turıda A.Matveev ta äytep uzgan, läkin bu isemne tatarga birmäskä bulgan. Bezneñ uyıbızça, bu atama “Çu suı” (bu oçrakta su – yı l g a mäğnäsendä) süzlärennän kilep çıkkan häm ruslar tarafınnan Çusovayaga äyländerelgän. Bez bit häzer dä “İdel suı, Öfe suı” dip äytäbez. Ä “Çu” (su, yılga mänäsendä) tamırı kergän isemle yılgalar könçıgış törkilär yäşägän cirlärdä baytak, mäsälän: Çu, Çuya, Çunya, Çuna.



R yı v d a, Sverdlovsk ölkäsendäge yılga häm şul uk isemdäge şähär. Şulay uk Öfe basseynında Revdel yılgası, Pışma yılgasına koyuçı Reft yılgası häm Tömän ölkäsendä Revda avılı bar.


A.Matveev bu atamalarnıñ kübese tatarlar torgan cirdä buluın äytep ütsä dä, tatar süzläreneñ “r” dan başlanmavına nigezlänep, atamanıñ kilep çıgışın finno-ugor yäki iran tellärennän ezli (A.K.Matveev. Geografiçeskiye nazvaniyä Urala. 1987g.), läkin uñışka ireşä almıyça, avır häldä kala.


Ämma tatar telen belgän keşegä bu avır mäsälä tügel, bezgä monda älege atamanıñ “Revdel” variantı yärdämgä kilä. Añlaşıla ki, ruslar bu cirlärgä kilgäç, cirle halıktan yılga häm küllärneñ atamaların teldän soraştırıp yazıp algannardır. “Erüidel” (Talaya reka, Talitsa) digän süzne alar näq Revdel formasında yazıp alırga tiyeş idelär dä inde. Bu bit inde Agıydel (Agidel), Karaidel (Karaidel) atamaları kalıbı buyınça tözelgän süz. Süz başındagı basımsız “e” ne bez üzebez dä äytmibez diyärlek, gärçä yazganda töşerep kaldırmasak ta. Ä Revda häm Reft Revdelnıñ kıskartılgan variantı gınadır. İkençedän, tatar süzläre “r” dan başlanmıy digän süz dä döreslekkä turı kilmi.



İ s yı t , İsetskoyı külennän başlana häm Yıkaterinburg şähäre aşa agıp, Tömän ölkäsendä Turaga koya torgan yılga. Şul uk Tömän ölkäsendäge İsetskoyı isemendäge rayon üzäge dä bar. Şulay uk Ural yılgası basseynında keçkenä genä İ s yı t yılgaçıgı, Perm ölkäsendä İ s yı t yılgası aga.


A.K.Matveev yazmaları buyınça, İ s yı t süzen añlatırga tırışıp karauçılar bik küp bulgan. Anı is häm et (zapah sobaki) süzlärennän çıkkan dip tä, kazah iseme İsetbaydan da, Gerodot yazmalarındagı borıngı halık issedonnardan kalgan isemder dip tä uylıylar. Şulay uk başka tuzga yazmagan versiyälär dä kiterelä häm alarnıñ barısı da şul uk avtorlar tarafınnan yukka da çıgarıla.


Ämma tatar telendä bu süzne uñay gına añlatıp bula (A.K.Matveev ta bu süzneñ “könyak” halıklarında tugan bulırga tiyeşlegen hup kürä, läkin kiterep çıgaralmıy). Başta yomşaklık bilgesen töşerep kaldırabız, çönki saf törki- tatar süzlärendä ä, i, ö, ü avazları kergän süzlär bolay da neçkä äytelä. Yomşaklık bilgesen ruslar süzne neçkärtü öçen mahsus kertkännär. Şunnan soñ bu süzne is häm it süzlärenä tarkatabız. İskitärlek, is kitä süzlärenä iğtibar itik. İs itmästän (kötmägändä, uylamaganda mäğnälärendä) süze tagın da yakınrak. Tatar teleneñ añlatmalı süzlegendä is süze kergän utız-kırıklap yasalma süzlär bar. Bezgä bu oçrakta iñ kiräklese – is it ( it – delay ). İs – häter, soklanu nı belderä, is it – hätereñdä tot, ontılmas, soklangıç matur yılganı añlatkandır.



P ı ş m a, Yıkaterinburg şähäre tiräsennän agıp ütüçe yılga häm şul yılga buyındagı Pışma, Verhnyaya Pışma şähärläre. Tikşerenüçelär bu atamanı ugro – fin tellärenä dä, törki tellärgä dä nisbätle, dip karıylar, läkin ışandırırlık versiyälär yuk ikänen üzläre dä äytep ütälär.


Bez iske tatar telenä bäylängän öç yaña variant täqdim itäbez. Berençese - p ı ş (pışıldap söyläşü) tamırınnan kilep çıkkan pışma (“tihaya”) (TTAS). İkençese - p a c m a süzennän. Bu süz “usadba” nı añlatkan (R. Ähmätcanov), öçençese – p yı ş m ä, yäki “uçak”- ırunıñ tuktap aşarga peşerü urını, yäki, gomümän, yäşäü urını. Pışma häm peşmä süzläreneñ yasalış formasın bez başka tatar süzlärendä dä küräbez, mäsälän, basma, kuşma, bülmä h.b.



Ş u v a k i ş, Yıkaterinburgtan yırak tügel ber kül ataması. Bulgan gına añlatmalar tönyak halıkları telläre belän bäylänep karala, läkin bik uñışsız näticä kilep çıga. Monı A.Matveevnıñ östä äytep kitelgän kitabında kürergä bula. Ä iske törki – tatar telennän çıgıp, uñay gına añlatıla. Bez bu süzneñ mäğnäseneñ öç versiyäsen biräbez. Berençese -yua, cua – kırgıy, dikiy (R.Ähmätcanov) k yı ş yı, k i ş i (dikiy çelovek), ikençese – şava kişi (neopryatnıy çelovek), läkin mondıy mäğnädä birelgän atamalar bütän cirlärdä oçramıylar. Öçençese – cua kiş - “dikiy sobol” süze. Läkin bu oçrakta bezgä, kırgıy bulmagan keş bula mikän, digän sorauga cavap tabarga turı kiläçäk. Kürenep tora ki, mänäse yagınnan da, tözeleşe buyınça da iñ kulay variant – cua kişi, häzerge tatar telenä äyländersäk, kırgıy keşe. Kızıklı soraular tua, monda süz “kar keşese “ turında barmıy mikän soñ? Elegräk bu turıda törle illärdä bik küp şauladılar. Barı tik tatarlar gına ber yakta kaldı. Şul uñaydan ul kotoçkıç nämärsäneñ (snecnıy çelovek, yeti ) tatarça isemen “cua keşe” dip kuyarga täqdim itäbez.



Reşetı, Yıkaterinburgtan yırak tügel timer yul stantsiyäse häm keçkenä genä Reşetka yılgası. Berençe karauda bu atamanı rus süze, dip uylarga bula. Läkin mäğnä yagınnan karaganda añlaşılmıy, ni öçen yılga häm stantsiyägä mondıy isem birdelär ikän. İnde alıp karıyk rus telendä dä bulmagan reşetı süzen. Tatar süze bulsa, ul räşäte dip äyteler häm yazılır ide. Läkin bezdä dä mondıy süz yuk kebek. Ä inde borıngı törki – tatar telenä möräcäğat itsäk, andıy süz kilep çıga, çönki elek -lı, -le kuşımçaları -tı, -te, -dı, -de formasında bulgan. Älbättä, borıngılar bu süzne räşäte dip yazarga tiyeş bulgannar. Ä häzer bulsa, ul süz räşäle dip yazılır ide. Ä anı inde bez yahşı beläbez: räşä - esse köndä cirdän kütärelä torgan toman, tötensıman cılı par. Dimäk, bu su buylarında küp vakıt toman kütäreläder, şuña aña räşäle yäki tomanlı isemen birgännärder. Mondıy isem bik tabigıy häm urınlı.



Urta Uraldagı toponimnar.



U r a l, Auropa häm Aziyäne ayırıp toruçı taular sisteması häm şul isemdäge yılga. Läkin, şunsın äytep kitik, 1775 nçe yılga qadär Ural yılgası Cayık dip atalgan.


Ural tauları atamasınıñ kilep çıgışı turında süz küp bulsa da, bähäslär äle tınmagan, häm soñgı süz äytelmägän.


Berençedän, urıs telendäge Kamennıy poyas digän süzgä iyärep, Ural atamasın uralmak (opoyasatsya) süzennän kiterep çıgaruçılar bar. Läkin borıngı zaman halkı Ural atamasın birgändä bu taularnıñ nindider meñnärçä çakrımga suzılgan Yevraziyäneñ “bilen buıp torganın” kayan beldelär ikän. Monı bit kartadan karap kına belep bula.


Başkort halkınıñ Ural – batır turındagı legendası da eşkä cigelä, tatar-başkorttagı Ural antroponimı da iskä alına. Ämma, meñnärçä çakrımnarga suzılgan ilahi - uptım taularga keşe iseme birelüe mömkin mikän soñ? Häm gomümän, keşe isemen kübräk avıl häm şähärlärgä birgännär.


Aral diñgeze dä, mansi halkınıñ ur – ala süze dä (krışa gorı), yırak seberdäge evenk halkınıñ ure (tau) süze dä kiterelep karıy, läkin problema “açık kala”. Şunsı bähässez dip tabıla – bu süz könyaktan kilgän törki halıkları süze.


Bezneñçä, Ural ataması borıngı süz, häm anı iske süzlär kitabınnan ezlärgä kiräk. Mäsälän or, ur, ür süzläre törki halıklarda holm, gora, vozvışennost, bereg, obrıv häm tagın ällä niçä törle mäğnädä yörgännär. Äl süze elek şul uk il süzen beldergän. Şulay itep, or äl, ur äl, ür äl – bolar barısı da “gornaya strana”, “gornıy kray” mäğnäsen añlatkannar. Çınnan da, “Kniga Bolşomu Çertecu” digän kitapta (1627 yıl) taunıñ iseme Oraltova (Uraltova) gora dip kiterelgän. Monda yomşaklık bilgese “ä” urınına süzne neçkärtü öçen kuyılgan bulırga tiyeş. Dimäk, Ural (Üräl) – Tau ile.



Ç yı l ya b i n s k, ölkä üzäge. Tatarlar Çiläbe dip yörtälär. A.K. Matveev buyınça, 1773 yılga qadär şähär Çilyabinsk, dip atalgan.


V.A.Buşakov “çelebi” süzen törekneke, dip yaza, mäğnäse – aksöyäklär näselennän (çıkkan), ädäple, insaflı. Monıñ belän öleşçä genä kileşergä bula, çönki bu süz kırım tatarlarında da yış äytelä. Mäsälän, Kırımda Çiläbe ile, Çiläbelär digän avıllarnıñ barlıgı bilgele. Tagın şundıy sorau tua: bu süz törekneke bulgaç, Uralga niçek kilep çıkkan? Monıñ öçen tarihka kerep karıyk. 1380 nçe yılda Kulikovo kırındagı sugışnı tatarlar yagınnan Çelubey digän keşe başlap cibärä. Bu şul uk Çiläbe tügelme soñ? Ruslar bit bik küp tatar süzlären bozıp yazalar. Ä bu bit töreklärneñ başka törkilärdän ayırılıp kitüennän soñ berniçä ğasır ütkäç bulgan hällär. Dimäk, çiläbe süze böten törki kavemnäreneñ, şul isäptän tatar süze dä. Yukka gına ul cırga kermägän: ...“Ufa – Çiläbe, kaytasıgız kiläme?”...



S u k s u n, Perm ölkäsendäge rayon üzäge. Bu şähär tibındagı poselok elekke tatar avılı urınında tözelgän (A.K.Matveev). Älege avtor bu atamanı ike tatar süzennän kiterep çıgarırga tırışa: “sok”, ”suk”, “sık” – cadnıy vzor, boyazn sglaza häm sın (idol,istukan). Bu, älbättä, bik matur häm ışandırırlık kilep çıkmıy. İkençe variant ta bar: S u k s u n suık su süzennän çıkkan imeş, yänäse. Läkin monsı da ışandırmıy. Ägär inde “sık”, “sok” süzen yılau, sıktau mäğnäsendä alsak, älege urınnıñ borıngı babalarıbıznıñ kamlau, sınga tabınu, añarga kaygıların yılap – sıktap söyläü häm aldagı käseplärdä, tormışta uñış inderüne sorau urını ikäne añlaşıla. I avazınıñ u – ga äylänüe dä añlaşıla: garäp yazuında ı bulmagan. Anıñ urınına küp vakıtta u yazılgan. Ägär urıslar bu süzne yazudan karap belsälär, anda näq Suksun, dip yazılırga tiyeş ide.


Bu toponim şunıñ belän dä iğtibarga layık, ul ata – babalarıbıznıñ bu cirlärdä bik küptännän, mäcüsi vakıtlarınnan başlap yäşägänlegen kürsätä.





O s a, Perm ölkäsendäge şähär. Uralda yäşäüçe tikşerenüçelär tarafınnan karalmagan. Bu atamanıñ kilep çıgışın açıklar öçen M. Zäkiyev, D.Ramazanova, D.İshakov hezmätlärenä iğtibar itü faydalı. Alar kürsätüençä, bu tirälärdä äle yaña eranıñ berençe meñellıgında uk törle törki kabilälär yäşägän. Şulardan “as (yas – os – az – oz – uz )” kabiläse astık (aslık) iseme astında häzergä qadär bilgele. Tatarda süz başındagı “a” “o”ga yakınaytıp äytelgängä kürä, ruslar da bu süzne “ostyak” formasında äytä başlagannar. Ul gına da tügel, bezneñ elek Perm yagında tatarlar belän ber ük avıllarda kürşelär bulıp yäşägän “astık” babalarıbıznı rus ğalimnäre ostyaklar – hantlar bulgannar, dip yazalar. Ä bezneñçä, astıklar tatarlarnıñ borıngı ata - babalarınıñ berse, dip äytergä bula. Osa şähäreneñ häm şul tirädäge yılga isemeneñ (Osinka, Osa yılgası da bulgandır) älege as – os kabiläse isemennän kilep çıkkandır, dip faraz itärgä bula.




P yı r m , Uraldagı Ölkä üzäge. Bu atamanı tikşerenüçelär hiçber törle ikelänüsez finn – karel tellärendäge “Perya Maa” yäki “Perama” (Eraktagı cir, Artkı cir mäğnäsendä) süzlärennän kilep çıkkan, dip isäplilär.


F. Garipova, M.Zäkiyev hezmätlärenä tayanıp, bu süzne Biarm atamasınıñ beraz üzgärgän forması, dip karıy. Yaña eranıñ berençe meñellıgında uk bu tirälärdä Biarm (Biarmiyä, Biarmland) digän zur häm köçle däülät bulgan, anda törle kavemnär yäşäsä dä, törki halıklar hakimlek itkännär, başkalası häzerge Bilär (Tatarstan) şähäre tiräsendä bulgan. Anıñ fikerençä, 8-9 nçı ğasırlarda könyaktan bolgarlar kilep İdel – Kama Bolgariyäsen tözegäç, älege Biarmnıñ ähämiyäte kimegän, häm däülätneñ iseme dä üzgärgän. Arı taba Biarmiyä üze dä Bolgarga kuşılgan.


M.Ähmätcanovnıñ “Nugay Urdası” digän kitabında da tatarlarnıñ ata-babalarınıñ cirläre Permne yırakka uzıp, Kama başlarına çaklı cäyelgän bulganlıgı yazılgan.





S t yı r l i t a m a k, Başkortostanda Sterlya yılgası Agıydelgä koygan urındagı şähär. Olı buın tatarlar bu atamanı Estärletamak yäki kıskaça Estärle dip äytkännär. Monı elegräk icat itkän yazuçılarıbız äsärlärennän dä kürergä bula. Dimäk, yılganıñ iseme dä Estärle dip äytelergä tiyeş bula.


Ä tikşerenüçelär bu atamanıñ kilep çıgışın bötenläy törki tellärgä nisbätle, dip karamıylar (A.Matveev). Başkort yazuçısı Yu. Gäräy isä sterlyad süzennän kilep çıkkandır, dip uylıy. Anıñ uyınça, bu yılgada älege balık bigräk tä küp ikän. Uylap karasañ, borıngı törki halıklar çögä balıgınıñ sterlyad dip ataluın belälär ide mikän soñ.


Bezneñ uyıbızça, tatarça äytelgän Estärle atamasına iğtibar itärgä kiräkter. “Estäü” süze teläü (celat) belän ber mäğnädä yörgän. Şuşı süzdän kiterep çıgarılgan ayırgıç estärle (celannaya) bulırga mömkin. Süz başındagı basımsız “e” bezdä äytelmi diyärlek, şuña kürä urıslar tarafınnan sterli, sterlya bulıp kitkänder, çönki alar anı niçek işetelsä, şulay yazıp algannardır.



Alapayıvsk, Sverdlovsk ölkäsendä Alapaiha yılgası tamagındagı şähär. Tikşerenüçelär bu atamanıñ tatar süzennän çıkkan buluın bertavıştan raslıylar, tik nindi süzdän ikänen täñgäl äytä almıylar. Alar tarafınnan alapay (neryaşlivaya), alapa (zdorovıy çelovek), al apay (rozovaya tetka) häm başka şundıyrak çıganaklar kiterelä. Bez tagın ber variant täqdim itäbez. Küpçelek atamalarnıñ antroponimnar, yäki keşe isemnärennän kilep çıkkanlıgın iskä alsak, bu atamanıñ Alıpbay isemennän çıkkanlıgı ışandıra töşä. Monda alıp - köçle, kuätle mäğnäsendä, bay – bay, mallı, ir süzlären beldergän. Alıpbay iseme Ural törkiläre arasında kiñ taralgan bulgan.



Aramil, Sverdlovsk ölkäsendäge şähär. Bu atamanı hiçber ikelänüsez ärämä il yäki ärämäle süzlärennän kilep çıkkan, dip isäplilär. Bez dä moña kuşılabız.



Açit, Sverdlovsk ölkäsendäge rayon üzäge (Açitka yılgaçıgı buyında). Kayseber keşelär bu atamanı aç et (elegräk it dip tä äytkännär) süzennän çıkkandır dilär. Läkin bu ışandırmıy. Şunsın da äytep ütärgä kiräk, faydalanılgan ber süzlektä dä açit süze oçramıy. Bu oçrakta A.K Matveevnıñ, bu atama mongollarnıñ açit ( märhämätle mäğnäsendä) süzennän çıkkan, digän fikere belän kileşergä bula, çönki, berençedän, andıy oçraklar yış oçrıy; ikençedän, bütän kabul itärlek versiyälär yuk. Şunsın da äytep ütärgä bula, tatar häm mongol telläre ikese dä ber altay telläre semyasınnan bit.


Tagın ber versiyä: Tatarstanda häm Başkortostanda berniçä Aşit atamasın algan avıllar bar. Ä aşit – borıngı törki babalarıbıznıñ näsel – ıru iseme. Yugarıda kiterelgän avtornıñ uyınça, aşit halık telendä açitka äylängän.


Öçençe variant itep, tatarnıñ äçetke süzenä iğtibar itärgä bula.


Vahit İmamovnıñ “Säyet batır” digän kitabında Pugaçev yauları zamanında bu atamanıñ Açıt formasında buluı äytelä.



Bilimbay, Sverdlovsk ölkäsendä şähär tibındagı poselok. Tikşerenüçelär bu atamanı Belembay (bogatıy znaniyämi) isemle başkort yäki tatar isemennän çıkkandır, dip faraz itälär. Läkin şunsın äytergä kiräk, yakın tirädä yäşäüçe olı buın tatarlar bu atamanı Bilämbay formasında äytälär ide. Bu inde bilämä (vladeniye) süzennän çıkkan isem, cire – suı küp bulgan bay iseme.



Kasli, Çiläbe ölkäsendäge Bolşiye i Malıyı Kasli külläre buyındagı şähär.


Tikşerenüçelär Kasli atamasın başta mansi telendäge “ hasli (mükle)” süzennän çıkkandır, dip faraz itälär, ahırda başkort süze “kazlı”ga kaytıp kalalar(A.K.Matveev). Gomümän, älege avtor belepme, belmime, daimi räveştä tatar häm başkort süzlären butıy. Soñgı oçrakta da şulay: kazlı(gusinıy) başkortça başkaçarak bit. Kayvakıtta tatar süzlären kazah telendäge süzlär belän dä butıy. Mäsälän, Kartalı şähäre atamasın kazah süze kara tallı dan kiterep çıgara. Bu inde hörmätle avtornıñ, tellärne belmägän kileş, şundıy eşkä totınuı kürsätä: kara tallı tatar süze dä bit.


Bez isä bu atamanı käsle süzennän kilep çıkkandır, dip uylıybız. Akrın aguçı yılga töplärendä, küllärdä küp vakıt ülän, käs bula bit. Bu susıl azıknı poşi häm bolannarnıñ da yaratıp aşavı bilgele.



Kungur, Perm ölkäsendäge şähär, Kungur rayonınıñ üzäge. Bu atamanı ğalimnär törki halıklar telennän çıkkan, dip uylıylar. Alarça, törle törki tellärdä kungur süze bulıp, ul törleçäräk yañgırıy ikän. Mäsälän, tatarça koñgır – burıy ( Krasnoufimsk rayonınıñ Bişavıl avılında küñgerlär oçı, küñgerlär cire bulgan), başkortça kuñır – şulay uk burıy, kazahça kongır, kongur – burıy, temnıy, borıngı kıpçak telendä kongur – rıcevatıy. İkençedän, bu atama tagın konur, hongor formalarında Tönyak Kavkazdan alıp Mongoliyägä qadär taralgan ikän. Ä bu inde näq elekke törki - tatar cirläre.


Ä şulay da, närsä añlata ikän bu atama? Bezneñçä, näsel - ıru iseme. Tatar etnografları yazuınça, nugay – kıpçak kabiläläre arasında kungur häm koñgırat ıruları buluı bilgele. Ä inde nugay tatarlarınıñ, yağni Ural tatarları ata-babalarınıñ bilämäläre Kungur häm Perm şähärlärennän tönyakkarak suzılgan bulgan, häm bu atama kayçandır alar tarafınnan birelgän.



Şamarı, Sverdlovsk ölkäsendäge Sılva yılgası yarındagı poselok. Atamanıñ kilep çıgışı ğalimnär tarafınnan tikşerelmägän. İñ elek şunı äytep ütärgä kiräk, näq şul tirälärdä Sılva tatarları digän millättäşlärebez yäşi. Şuña kürä bu isemne dä törki – tatar süze, dip äytsäk bula. Monıñ öçen, älbättä tagın borıngı süzlär kitabına keräbez. Berençedän, elek şäm süze şam formasında da äytelgän. Anıñ mäğnäse dä kiñräk bulgan. Mäsälän, mayak utı digänne dä beldergän. Or süze kalku urınnı, taunı, kirtläç cirne da añlatkan. Şulay itep, şamarı şam orı dan üzgärep kilep çıkkan.


İnde şamorınıñ närsä añlatkanın karıyk. Bu - Sılva yılgasınıñ tekä borılışında yarga bärep akkan cir bulırga tiyeş. Andıy urınnarda karañgıda yözep kilüçe köymäçelär sak bulsın öçen, biyek yar başına signal uçakları yakkannar. Şamorı – signalnaya gora.


Äytep ütärgä kiräk, Äzerbaycanda Şamhor yılgası bar. Monda hor korılmanı añlata (signalnoyı sooruceniye). Üzbäkstanda Şamaldı-say yılgası aga. Bu - utlar alıngan yılga ( say, çay – borıngı törki telendä - yılga).


Şunsın tagın kabatlıyk, älege isem tatarlarnıñ bu tirälärdä borıngıdan uk yäşägänleklären belderä.



U f a, Ö f yı, Şul isemdäge yılga häm şähär. Başkortostanda bu yılga Öfö dip tä, Karaidel dip tä, Ufimka dip tä atala. Äytep kitärgä kiräk, Öfe şähäre 1586 yılda urıslar tarafınnan nugay (Ural) tatarları cirendä salına başlıy. Ul alarnıñ cirlären basıp alu öçen baza räveşendä eşlänä. Başkortstan respublikasına bu cirlär 1920 yılda gına birelä (M.Ähmätcanov). Şähärneñ iseme yılga isemennän alıngan.


Öfe atamasınıñ kilep çıgışın añlatırga tırışkan ğalimnär baytak (A. Matveev). Kaysısı başkortnıñ uba( kaber taşı) süzennän çıkkan bulırga tiyeş, dip karıy; ikençeläre, şulay uk başkort ıruı üpä dän kalgan, dip sanıy.


Finno – ugor halıkları süze yu – va (elga-su), iran süze ap (su), osetin süze iraf (osetin suı) – barısı da ğalimnär tarafınnan Öfe atamasınıñ mäğnäsen añlatu öçen kiterelgän süzlär. Añlaşıla ki, tırışularnıñ faydası bulmagan: bu atama – Uraldagı iñ serle süzlärneñ berse bulıp kala birä.


Öfe buyında yäşägän küpsanlı tatarlarnıñ berse bularak, bez dä söyekle yılgabıznıñ isemen añlatıp kararga buldık. Berençedän, Öfe ataması bik borıngı süz, kayçandır cirgä - suga tabıngan mäcüsi ata – babalarıbız birgän isem bulsa kiräk. Yılga bit alarga su gına tügel, azık birgän, aralaşu öçen yul hezmäten ütägän. Ata-babalarıbız yılgaga alla urınına tabıngannar, suı belän dävalangannar, im – tom itkännär. Äle häzer dä, berär cir avırtsa, bez öf itep öräbez, äbilär avırularnı da, yılagan balalarnı da öf – şöf itep öşkerä, öşkergändä tagın su kullana. Könküreştä öf itep kenä tota, digän süz dä bar. Kıskası, häzerge süzlär belän äytsäk, bu yılgaga “Şifa” (istselyayuşaya, civitelnaya) digän isem birergä bulır ide.



Barança, Sverdlov ölkäsendäge şul uk isemdäge yılga häm şähär tibındagı poselok. Bu töbäkne öyränüçelär (V.A.Lockin) älege atamanı tatar telendäge berençe digän süzdän çıkkandır, dip bilgelilär. Monı berençe versiyä dip kararga bula. Läkin, bezneñçä, yahşırak versiyälär dä bar. Mäsälän, ğalim O.T. Molçanova yazuı buyınça, Altay törkiläre telendä baraançı digän süz bar ikän. Ul karañgı (su) digänne belderä. Altaylılarnıñ borıngı zamanda küpläp Uralga, Könçıgış Evropaga küçülären iskä alsañ, älege yılgaga isemne şular birgän dip uylarga bula.


Öçençe variant şundıy: nugay tatarlarınıñ Barançı isemle yugarı katlau keşese bulgan. Anıñ turıda Hadi Atlasinıñ “Nugay urda”sı digän tarihi romanında yazılgan. Älege yılganıñ şuşı keşe isemen algan buluı ber dä iskitmäle häl tügel, çönki Uraldagı bik küp atamalar keşe isemennän yasalgan. Ä nugaylarnıñ, Kazan hanlıgı yukka çıkkaç, böten Könyak häm Urta Uralnı kullarında totuları bilgele.



Kama yılgası, İdelneñ kuşıldıgı. Keçkenäräk kenä ikençe ber Kama yılgası Sverdlovsk ölkäsendä Tavdaga da koya häm şulay uk Novosibirsk ölkäsendä dä Kama yılgaçıgı bar. Älbättä, rus ğalimnäre bu atamanı tönyak halıkları tellärennän kilep çıkkandır yäki borıngı nindider tarihta iseme kalmagan halık telendäder dip uylıylar. Şul fikerne isbat itär öçen tuva süze hem (elga), fin süze kyumi (agım), seberdäge hantlar süze kam (saf) häm başkalar kiterelä. Barı tik Kama yılgasınıñ buyınnan-buyına yäşäp kilgän tatarlar süze genä iğtibarga layık tügel dip sanala. Läkin näq menä Kama isemle yılgalarnıñ kübräge tatarlar yäşägän urınnarda bulganlıgı uylanırga mäcbür itä dä inde. Citmäsä tatar telendä kama süze äle dä bar. Kama dip su cänlege vıdranı atıylar. Hätta bu turıda cır da bulgan: “Baylar kiyä kama bürek, bez kiyäbez eşläpä...” Dimäk, Kama – kama cänlege küp bulgan yılga.


İkençe variant buyınça Kama kam, kamlau süzennän çıkkan, dip äytergä bula. Kam – borıngı ata-babalarıbıznıñ şamansıman dini ruhaniye. Kamlau - älege kamnıñ üzläreneñ tabigıy allalarına tabınu yolaların ütäve. Monı alar su buyında kama tirese yärdämendä ütkärgännär dä inde. Bu turıda garäp İbne - Fazlan yazıp kaldırgan.



Nicniye (häm Verhniye) Sergi şähärläre, Sverdlov ölkäsendä Serga yılgası yarında urnaşkannar. Şunnan yırak tügel Sarga yılgası da bar. Tikşerenüçelär tarafınnan bu toponimnar karalmagan. Süz uñayınnan äytep kitik, şul tirädäge tatarlarnıñ bu yılga isemen Sırga dip äytüe ışandırıp citmi, çönki ul geografik atamalarınıñ kilep çıgışı kanunnarına häm logikasına turı kilmi.


Bu atamalarnıñ kilep çıgışın tikşergändä bu isemnärneñ ikese dä Särge süzennän kilep çıkkandır, dip uylıybız. Çınnan da, monda berençe märtäbä kilep çıkkan urıslar, şunda elektän yäşägän halıktan soraşıp Särgene kaysıberläre Sargı, ikençeläre Sergi, dip otıp häm yazıp algannardır, çönki ruslarda “ä” avazı da, härefe dä yuk bit. Şulay bulgaç, borıngı tatar telendäge “sär” tamırı kergän süzne ezlärgä kala. Çınnan da sär süze bulgan bulıp çıktı häm ul elek cäyelderü (toman turında) mäğnäsen añlatkan. Dimäk, Serga yılgasın da, Sarganı da tomanlı dip añlata alabız. Krasnoufimsk rayonında Saranka yılgası häm Sarana poselogı bar. Bu yılga iseme dä “Sverdlovsk ölkäse” digän kitapta Tomanlı dip añlatılgan. Küräbez ki, monda da “sär” tamırı kergän süz.



Sakmara, Ural yılgasınıñ uñ yak kuşıldıgı häm şul uk isemdäge avıl. Bu borıngıda kilgän tanış häm küñelgä yatışlı süz ışandırırlık añlatma ala almagan. Anı tatarnıñ sak bar süzennän dä, rus telenä kayandır kilep kergän sakma (tropa) süzennän kilep çıkkandır, dip tä añlatıp karagannar. Ä bezneñçä, bu oçrakta da iskeräk süzlärne ezlärgä kiräkter. Mäsälän, çakma süze. Bu bit elek ut çıgaru öçen ber-bersenä suga torgan taş bulgan (rusçası ognivo, kremen). Başkort, hakas, buryat tellärendä sakma, seber tatarları telendä tsakma. Bu- Sakmara süzeneñ berençe öleşe.


İkençese ya orı, ya ara bulırga tiyeşle. Or- elek biyek tekä yarnı añlatkan. Şulay bulgaç, sakma orı – çakma taş ezli torgan cimerelgän yar buyın añlatkan tügelme soñ? İnde ara süzen alıp karıyk. Borıngı törki teldä ara - ezläü süzen beldergän. Dimäk Sakmara –tagın çakma taş ezli torgan cir , yılga buyı bulıp çıga.



Satka, Çelyabinsk ölkäsendäge yılga häm şul uk isemdäge şähär. Bu geografik atamanı kiterep çıgarır öçen ğalimnär satka digän başkort kabiläse isemen kiterdelär. Sat (perekrestok) digän başkort süzen dä kullandılar. Ä bezneñ uyıbızça monda satkı digän ikençe başkort süzen alırga kiräk (tatarça – çatkı, iskra). Satkatau digän cir dä bilgele bit äle. Bu süzneñ tatarça variantları da bar. Mäsälän Perm ölkäsendä Çad stantsiyäse. Tatarlar Çat dilär. Krasnoufimsk rayonında Çatlık avılı. Bu tirälärdä borıngı babalarıbız ut yagar öçen çakma taş tabıp çatkı çıgargannardır, dip faraz itärgä bula.



Sim, Çelyabinsk ölkäsendä häm Başkortostanda akkan yılga. Şul uk isemdäge şähär dä bar. Bu atamanıñ kilep çıgışı açıklanıp citmägän. Anı añlatır öçen, mäsälän başkort süze esemne kiterep karagannar. Tatarça eçem. Törek häm pers süze sim dä näq şulay uk äytelä ikän. Kömeşne belderä. Läkin alar bik yırak, alarnıñ süzläre monda kilep kerüe ikele, gärçä matur süz bulsa da. Tagın borıngı süzlär ezlibez. Borıngı gomumtörki süze sim dä bar ikän. Bu süz tatarlarda sem formasında häzer dä bar. (Mäsälän, semäygän, dilär) Kaysıber könçıgış tellärendä äle dä sim dip äytelä ikän. Mäğnäse tın, tınıç. Dimäk Sim yılgası Tın yılga (Tihaya reka) digänne añlata, dip äytergä dä bula.



Taborı, Sverdlovsk ölkäseneñ tönyagında Taborinka yılgası häm rayon üzäge. Bu oçrakta yılga iseme soñrak kilep çıkkan, dip uylıylar. Taborı süzeneñ kilep çıgışın añlatır öçen tikşerenüçelär iran-tadcik iseme Tabarnı kiterep kıstırgannar. Anıñ mäğnäse alarça böten kirtälärne kıruçı ikän. Läkin bit tabar bezdä dä bar, ul naydyot mäğnäsendä yöri. Ul gına da tügel, bu süz tatarda bik kiñ kullanılgan. Mäsälän, tovar, tovariş süzläre dä tabardan çıkkan. Monı ber variant, dip isäplärgä bula.


Läkin törki tellärdä tabır süze da bulgan. Ul tınıgu, at eçerü urının beldergän. Tabur at kötüen, oboznı, arbalar belän uratılgan härbi lagernı da añlatkan. Borıngı ata-babalarıbıznıñ tormış itü räveşen küz aldına kitersäñ, tabır yäki tabur variantı küñelgä yatışlırak.



Tobol, Tömän ölkäsendäge yılga häm Tobolsk şähäre. Bu cirlärneñ seberdäge millättäşlärebezneñ tugan ile ikäne añlaşıla inde. Tobol süzeneñ kilep çıgışın añlatu öçen ğalimnär tatar süze tubılgını kiterep karıylar da anı kileştermiçä, şul cirlärdä tatarlardan elegräk yäşägän millät süzeder dip, tatarnıñ seberdä kilmeşäk buluına, anıñ kayandır yırak könçıgıştan küçep kilüenä işärät yasap kuyalar. Şul uñaydan äytäse kilä, änä bit şunda uk könçıgış Ural buyında tabılgan borıngı bik kızıklı, tügäräkläp eşlängän kirmän ezlären tabıp, añarga Arkaim iseme birep, urıslarnıñ borıngı ata-babalarına nisbätläp kuydılar. Gärçä, tügäräk nıgıtmalar elektän törki-tatar dönyasına has bulsa da.


Döresen äytkändä, tobol süze tatar telennän çıgıp, uñay gına añlatıla. Tobolsk şähären şundagı tatarlar Tubıl-tora dip atagannar. Tora, tura, türä süze törki –tatarda şähärne, kirmänne, nıgıtmanı añlatkan. Läkin elegräk mäcüsi halıklarnıñ tabınu urını da ( kapişe, svyatilişe) şulay uk atalgan. Küp vakıt andıy cir yılga buyında bulgan. Mäsälän, Öfe, Kama şundıy yılgalar.


Tobol süzen tubılgı agaçınnan başka da kiterep çıgarırga bula. Mäsälän, Tubal çäçäge tönboyıknı (kuvşinka) añlatkan. Tubal bäyläü – kunakka çakırışu, tubal tegü- yoklaunı beldergän. Dimäk, borıngı zamanda tubal çäçäklär üskän yılga buyında Tubıl-tora kirmäne bulgan, şunda bezneñ ata-babalarıbız “tubal bäylägännär”, annan soñ “tubal tekkännär”. Şul urınnı häzer Tobolsk dibez.




Şadrinsk, Kurgan ölkäsendäge şähär. A.K. Matveev bu şähärneñ isemendä borıngı ruslardagı şadra (ospa) süze saklanıp kalgan, dip sanıy. Läkin tatarlarda şadra süze küptän kullanılgan. Tarihçı S.B. Veselovskiy “Onomastika. Drevnerusskiye prozvişa i familii” digän kitabında da bu süzneñ tatar süze ikänen yazgan.



Utka, Sverdlovsk häm Perm ölkälärendäge berniçä yılga. Şul yılgalardagı Staroutkinsk, Novoutkinsk şähärläre. Bisert häm Sılvaga koygan Ut yılgaları da bar. Tikşerenüçelär Utka Ut isemennän kilep çıkkandır dip faraz itälär. Moña kuşılmıyça bulmıy. Läkin bu gidronimnıñ kilep çıgışı açıklanmagan kileş kalgan. Anı kiterep çıgaru öçen ut (ogon, törki tellärdä), ut (yul, vengr telendä), ut, vyut (yul – mansi telendä) tuzga yazmagan süzlärne kiterälär. Bu inde borıngı süzlärne isäpkä almaudan kilep çıga. Mäsälän, tatarnıñ borıngı süze ut bar. Ul bit ülänne, kötülekne añlatkan. Utlau - malnıñ kötülektä tuklanuı. Utlık (kormuşka), utau(propolka) süzläre äle dä kullanıla. Dimäk, älege yılga buyında kuyı ülänle kötüleklär bulgan, dip äytergä bula. Borıngı zamanda küpläp mal karagan ata-babalarıbız öçen şunnan da möhimräk närsä bulgan?



Salda, Sverdlov ölkäsendäge ike yılga, Verhnyaya Salda häm Nicnyaya Salda şähärläre. Kürenep tora ki, monda yılga iseme aldanrak barlıkka kilgän.


Bu gidronimnıñ isemen añlatu öçen, tikşerenüçelär tarafınnan ber genä versiyä kiterelgän: ul da bulsa, mansi süze “salt, salta”. Ul yükä, munçalanı belderä ikän. Bu versiyä naçar tügel üze. Läkin, älege dä bayagı törki – tatar süzläre bar bit äle, alarnı kaya itäseñ? Şunsı da bar, ul urınnar seber tatarları kulında bulgan bit, aña qadär borıngı törkilär cire buluı ihtimal.


Törki tellärendä “çal – cal – yal – dal – tal – sal” tezemendäge sal tamırı kergän distälärçä süz bar ikän. Şulardan bezgä kiräklese – “saldau” – yar buyındagı küperçeklär, debarkader, tezelgän agaçlardan torgan basmalar. Bu – berençe variant.


Sallı - kuätle. aşanıçlı, nık. Borıngı törkilär -lı kuşımçasın -dı dip äytkännär. Tagın saldı kilep çıga. Ruslar anı saldaga üzgärtkännär.


Suga salañ saldı – suga agaç kayrısın saldı süzen añlata. Monda da şul uk yükä kilep çıga, läkin inde tatarça. Bezneñ babaylar äle 30 – 40 yıllar elek kenä böten baularnı yükädän alıngan munçaladan işälär ide.



Uçalı, könçıgış Başkortostandagı şähär. Bu atamanıñ kilep çıgışın añlatır öçen A.K.Matveev başkort süze asıyuzını kiterep kertä. Läkin ahırda tatarça açulı variantında tuktala. Bu süzne ruslar uçalıga üzgärtkännärder, dip añlata. İkençe ber kitabında ul udmurtlarnıñ uça (sandugaç) süzen dä kiterä. Sandugaçlı – matur isem bulır ide. Läkin udmurtlar monnan yırak bit, bu süz monda niçek kilep eläkte ikän, dip üze dä aptırıy. Eş şunda, udmurtlarnıñ könçıgış Uralga taba küçkänlekläre mäğlüm tügel.


Läkin bu serle süzne añlatuı kıyın tügel, monıñ öçen iske tatar – törki tellären belergä kiräk ikän. Mäsälän, uça süze arka, sırt, tübä, iñbaş mäğnälärendä yörgän ikän. Bu oçrakta sırtlı, tübäle variantların saylarga bula. Taulı cirlärdä mondıy isemnär tabigıy yañgırıy. Uça süzeneñ arhaizmga äylänüe tatar kavemeneñ bu töbäktä küptännän yäşäven tagın ber märtäbä isbatlıy.



B a r a b a, andıy avıllar Sverdlovsk ölkäseneñ Ärtä häm Bogdanoviç avıllarında bar. Şulay uk Kurgan, Tomsk, Novosibirsk ölkälärendä şulay atalgan torak punktlar bar.Läkin iñ kızıgı şunda: Baraba küp vakıtta nindider torak punktınıñ kırıydagı ber öleşe bulıp tora, häm Sverdlovsk ölkäsendä andıy urınnar distäläp ikän. Şularnıñ berse bezneñ Krasnoufimsk şähärendä.


URGU professorı A.K.Matveev yazuı buyınça (Geografiçeskiye nazvaniyä URALA. 1980 g.) baraba süze niçekter törki-tatar halkı belän bäylängän. Tagın Baraba dalası, baraba tatarları digän närsälär dä bar bit äle.


Urıs telenä bu süz şulay uk tatarlardan kergän häm ul alarda avıl çiten añlata ikän. M.T.Muminov buyınça baraba digän koş ta bar ikän. Kaysıber osta ğalimnär, tikşerenüçelär süze buyınça, baraba yırak barma, digänne belderä ikän. İkençeläre baram süzennän çıkkanlıgın da äytälär.


Bu gipotezalar belän ber dä kileşäse kilmi, çönki alarda logika , mäğnä yuk. Berençedän, bu bik küptänge süzder, şuña kürä anıñ mäğnäse onıtılgan. İkençedän,ul süz şul qadär kiñ cäyelgän bulgan, şunduk anıñ böten tatarlar öçen urtak, universal, könküreş belän bäylängän süz bulırga tiyeşlege añlaşıla başlıy.


Çınnan da bar ikän R.Ähmätcanovnıñ “Tatar teleneñ kıskaça tarihi-etimologik süzlege “ digän kitabında andıy süz, barı tik, ğadättägeçä, urıslar tarafınnan bozılgan.


Ul ike süzdän barlıkka kilgän, dip uylarga bula. Berençe variant buyınça, “bäy” (privyaz) häm “äräbä” (sugılgan aşlık, yäki şunı öyep kuya torgan yabık urın). Dimäk, avıl çitendäge at bäyli torgan yabık urın, dip tä añlarga bula.


İkençe variant täqdim itäbez. “bay” häm şul uk “äräbä”. Monsında “bay ındır” kilep çıga. Rusçası-“bogatıy ovin”. Monsı atama bötenläy yahşı yañgırıy: olıraklardan kemnär urak eşe betkännän soñ « bogatıy ovin» (şul urınnardagı tatarlar “Äben botkası” dilär) bäyräm itmägännär?


Şulay itep, elek Bolgar, dip atalgan bezneñ ata-babalarıbız avılınıñ (elek Krasnoufimsk şulay atalgan) çitendäräk aşlık sugar öçen yabık urın bulgan, şunda atlar da totkannar, bay äbenne dä bäyräm itkännär.


Borıngıdan başlap, mal karap, aşlık üsterep yäşägän ata-babalarıbız öçen baraba bik tabigıy häm matur atama.


Sezneñçä niçek, duslar?



Avıllarıbız atamaları


(Perm gubernası, Krasnoufimsk öyäzenä kergän avıllar)


Yugarıda kiterelgän misallardan kürengänçä, cir-su, yılgalar häm küllär atamaların halık alarnıñ nindider üzençäleklärennän çıgıp birgän. Ä menä avıllarnıñ atamaları küp vakıtta keşe isemnärenä (antroponimnarga) bäylängän. Ni öçen bu şulay? Çönki avıllarnı härvakıt diyärlek kem dä bulsa nigezlägän, häm bu avıl anıñ isemen algan. Äytergä kiräk, elekke zamannarda avıllar zur bulmagan, 3-5 yorttan gına torgan. Şunnan Öçile, Dyurtyuli (öç öyle, dürt öyle) avılları kalgan. Häm bu avıllarda yakın tugannar gına yäşägän.


Şulay itep, küp kenä avıllarnı başlap cibärgän keşelärneñ isemen bez äytä alabız. Läkin kayçan bulgan bu hällär, ul keşelär kaydan kilgän, nigä alar üz cirlären taşlap, ikençe urınga küçkännär, monı arhivlardan ezläp tabalar tabuın, läkin anda da tulı mäğlümatlar (svedeniyä) yuk. Mäsälän, şundıy-şundıy isemdäge keşe Bolgar yagınnan kilep, şuşında başlap yort salgan dip arhivta ukısak, bu äle bezgä bik az närsäne añlata.


Avıllarıbız turındagı baytak kına kızıklı mäğlümatlarnı tarihtan belergä bula, çönki keşe yazmışları härvakıt tarih belän bäylängän, tatar halkınıñ facigalı (tragiçeskaya) yazmışı näq menä şulay kaçıp, küçenep yörülärgä, şıgrak, tınıçrak urınnarda yaña avıllar tözergä etärgän dä inde.



Başta yazılıp kitkän töbäk öyränü materialları (karagız: Urta Uraldagı geografik atamalar) menä şuşılarnı añlatu öçen birelgän ide dä inde. Şuña kürä aldarak avıllar isemnären tikşergän vakıtta, östä yazılgan kereş süzdäge mäğlümatlarnı istä totu kiräk.


Avıllarıbıznıñ kilep çıguı vakıtı turında fiker yörtkändä, şularnı onıtmau mäğkul: başkort ğalimnäreneñ yazmaları buyınça, böten tatar avılları da 1650 – 1750 yıllarda häm soñrak barlıkka kilgännär. Alar monı ata-babalarıbıznıñ cirgä dokument algan yıllarınnan çıgıp äytälär. Häm bu alar öçen (ruslar öçen dä) faydalı. Çönki tatarlar, yänäse, Uralga şul yıllarda gına kilep çıkkan bulıp çıgalar häm bezne üzebezneñ hokuklarıbıznı taläp itärgä haksız kilmeşäklär itep kürsätergä tırışalar. Ä bez inde tatarlarnıñ monda töp halık, ä küpçelek başkortlarnıñ da çınında tatarlar ikänen östä ukıdık.


Döresen äytkändä, älege kürsätelgän yıllar, rus administratsiyäseneñ Uralga kilep töplänep, ştıklar, kamçılar yärdämendä halıknı üzenä buysındırıp, hakimlek kıla başlagan yılları ul. Ä añardan alda halıknıñ hannardan cir algan yarlıkları bulgan, çönki bu urınnarda Kazan, Seber hanlıklarınıñ, ä añardan da elegräk Bolgar ile halıklarınıñ, yağni meñnärçä yıl elek cir sörep, igen igep yäşägän bezneñ ata-babalarıbıznıñ kübese berkaya da kitmägän. Tik alarnıñ dokumentları gına yukka çıkkan.


Arhivlarda avıllar turındagı turıdan-turı yazılgan dokumentlar Rus administratsiyäse eşli başlagan vakıtlarga gına karıy. Ä añardan elegräk yazılgan käğazlär sugışıp aluçılar tarafınnan yuk itelgän. Şuña kürä halkıbız tarihın ğalimnärgä başka yullar häm ısullar yärdämendä torgızırga turı kilä.


Räsmi räveştä kabul itelgän dokumentlarnı karasañ, böten Könyak häm Urta Ural barı tik başkortlarnıkı gına bulgan, dip añlarga bula Häm küplär şulay añlıylar da. Ä tatar tarihçıları süze buyınça alay tügel: Urta Uralda küpçelek halık tatarlar bulgannar. Läkin rus hakimiyäte tatarlarnı baştuk törle katlamnarga bülgäläp betergännär: kazak, tiptär, başkort, morza, tarhan, laşman, meşan, çemodannıy, soldat, igençe, zäräğatçe, mişär häm başkalar. Hätta vogul (mansi) dip tä yazgannar. Bu sotsial törkemnär cirgä hokukları buyınça häm tülägän salımnarı buyınça ber-berennän ayırılgannar. Menä şuşı başkort katlamındagı tatarlardan başkort milläten ävälilär dä inde.


Revizskaya skazkalar buyınça küp kenä tatar avılınıñ halkı başkort dip kürsätelgän. Başkort ğalimnäre älege başkortlarnıñ tatar bulganlıgın “belmiçä” kılana. Ä nigä soñ ul başkortlar küpçelek bula torıp tatarga äylängännär? Dimäk, alar, bulsalar da bik az bulgannar. Bu turıda M.Ähmätcanov süzläre kiterelä:


...Televideniyedä, radioda, matbugatta, hätta tatar telle gazetlarda Başkortstandagı tatarlarga “sez borıngıda başkort bulgansız, telegezne onıtkansız”, dip kabatladılar. Ä bit karasañ, dokumentlar bötenläy başkanı söyli. Mäsälän, 1761 yılgı “Revizskaya skazka” dokumentı bar. Anda Kazan belän Ufa arasındagı çama belän ike meñläp avılnıñ iseme yazılgan. Şuşı Kazan belän Ufa arasında cide genä başkort avılı bar. 900läp tatar avılı, 360ka yakın mari avılı, 60 tiräse udmurt, 20läp çuvaş avılı kürsätelä. Ber mordva avılı, ber mişär avılı da bar. Ul dokument minem kulımda.


Annan soñ ul vakıtta bu cirlärdä “başkort” digän süz bula da almıy. Uralnıñ könbatışındagı cirlär barısı da äüvälge Nogay Urdası, annan da elek Altın Urda, aña qadär Bolgar däüläteneñ cirläre bula. Anda başkortlar turında süz barmıy.


Başkortlar turında asıl häbärlär 1552 yılda barlıkka kilä. Kurbskiy äytüençä, Kamanıñ yugarı yagında Çerdın tiräsendä “Başkirskaya zemlya” digän ber cir bula. Ul cir Kazan hanlıgına buysıngan. Ul cir öçen 1467nçe yıllarda İbrahim han sugışlar alıp bargan. Kazan alıngaç, Nogay Urdası hakimnäre şul cirgä yañadan däğva belderälär. Şuña çıdıy almıy, başkortlar Mäskäügä üz teläkläre belän kuşılırga baralar. HVII ğasır ahırına başkortlarnıñ 888 yort bula. 1626 yılda başkortlarnıñ sanı 5000 keşe dip sanalgan. Bolar hakında 1916 yılda Ufada çıkkan “Başkirı” digän kitapta urıs etnografı yaza.


Nogay Urdası 1620 yıllarga qadär başkortlarnı bu yakka kertmi. Çönki üzeneñ kuäte bula. Şuşı yıllarda Orenbur yanında Sakmar yılgası tiräsendä Nogay Urdası tatarları arasında katı sugışlar bula. Şunda tatarlar bik küp kırıla. Nogay Urdası territoriyäse yaklauçısız yomşap kala. Alarnıñ ber öleşe Kazaqstan yagına kitä, ber öleşe Kırımga küçä, şulay taralalar.


Şulay itep, Nogay Urdasınnan buşap kalgan cirlärne üzläşterü öçen Mäskäü hökümäte, urıs voyıvodaları kilä, alar tege 888 yorttagı başkort ğailälärenä “vernıyı başkirtsı” dip bu cirlärne bülep birä başlıy. Bolarnı kürep, kalgan tatarlar da yarlıklar alıp, cir ala. Ul sosloviyegä kerü bula inde. Anıñ baştarak etnik mäğnäse bulsa da soñga taba kalmıy”, dip söyläde Marsel Ähmätcan.


Başkort ğalimnarınıñ kärt kolodasındagı iñ töp kozır inde bu älbättä. Anda çınlap ta tatar avıllarınıñ ber öleşe halkı "başkirtsı", "başkirı iz mişar", "başkirı iz teptyar", "başkirı iz çeremis" dip terkälgän. Şunı kürsätep avıznı yabarga künegep bettelär. Tirängäräk kerergä yaratmagan keşene ışandırıp mahom üz yaklarına audaralar inde...Ämmä tirängä kermiçä genä Mäskäüdä saklanuçı I-III Reviziyä materialların karau belän bu "dokozatelstvolar" şik astına alına başlıy. "Başkirtsı" dip yazılgan avıllar Mäskäüdägelärendä akka kara belän "tatarı" häm "çeremisı" dip yazılgan. Napolon ğaskärläre Russiyägä basıp kergäç "başkort sosloviye" väkillärennän 25 polk ğaskär cıyarga boyırık kilä. Az sanlı votçinniklar sanı bu tiklem ğaskär cıyarlık bulmagaç vlastlar tiptär, mişär, tömän, alatır kebek tatar avılları halıklarına "başkortlıkka" küçärgä röhsät itkän. Çönki tatar öçen bu bik otışlı närsä bulgan. "Başkort" sosloviyesında torsañ sin dimäk köçläp çukındırılmıysıñ, nalognı da kümäkläp cämgıyat belän tüliseñ, iñ möhime - cir hucası bulıp kitäseñ digän süz. Şunıñ öçen dä bu protsess massovıy töstä bargan. Misalga tatar telle Yılan volostında gına 40 avıl tatarlarınıñ "başkort" bulıp yazıluı räsmi dokumentlarda, Volkonskiylarnıñ perepiskalarında terkälep kalgan... İnde tatar telle "cir başkortları"nıñ töp yadrosına kilgändä HIH ğasırda urıs krayıvedı Kudryavtsev digän keşe "urman başkortları (Agidelneñ uñ yagı Askın, Boray, Baltaç, Mişkä, Yanaul, Täteşle, Krasnokama rayonnarı halkı) üzlären bügen dä "bolgarlar" dip yörtälär!" dip yazıp kaldırgan. Ä bolgarlar kazan tatarlarınıñ turıdan turı babaları. Tagı da çokınganda "cir başkortlarınıñ" ikençe öleşe Nugay Urdasınnan cirlären yugaltıp kilgän "nugay tatarları" bulıp çıkkanı belenä. Kazan ğalimnarınnan D.Ramazanovanıñ "Formirovaniye tatarskih govorov yugo-zapadnoy Başkirii" digän kitabında da küp "başkort" avıllarınıñ kazan tatarlarınnan formalaşkanı kürenä. (İnternet. “Tatar milläte çüp savıtı tügel.05.08.2010)



Añlaşıla ki, M.Ähmätcanov äytkän tatar avılları Başkort respublikasınnan Tatarstanga küçärgä tulı hokukları bar. Min kiläçäktä şulay bulır dip ışanam.



G ä y n ä, (Gaynı), Perm ölkäsendä, Kama yılgası yarı buyındagı şähär tibındagı poselok, şulay uk Sverdlovsk ölkäseneñ Äçit rayonındagı tatar avılı.


Bu toponim (atama, isem) gäynälär (gaynintsı) dip atalgan törki telle, döresräge, tatar telle halıktan çıkkan. Gäynälär tönyak tarafında, Kamanıñ yugarı agımında äle İdel buyı Bolgar däüläte zamanında uk (meñ yıl elek) yäşägännär. Häzerge vakıtta alar üzlären tatar dip isäplilär.


Tatar ğalimnäre – etnograflar, lingvistlar häm başkalar gäynälärne ya bolgarlar näselennän, ya bolgar telenä küçkän ugro – finn kabiläläre näsele dip isbatlıy.


Başkort ğalimnäre isä gäynälär – tatarga äylängän başkortlar dip sanıy.


Gäynälär turında bähäs baru bu turıda küp kenä yazma material kilep çıguga kiterde. Mäsälän, tatar ğalimnäre D.İshakov, M. Ähmätcanov, D.Ramazanova, başkort ğalime A.Äsfändiyärov h.b. bu turıda küp yazdılar.


Tatar professorı M. Zäkiyev gäynälärneñ borıngı Biarmiyä däülätendä yäşägän Ural törkiläre ikänlegen yaza.


Bu yazmanıñ avtorınıñ fikere şundıy: dönyada ber halıknıñ ikençesen yotuı, yaña halıklarnıñ barlıkka kilüe daimi räveştä bara. Bu – tarihi protsess. Şuña kürä, küptän inde ikençe halıkka äylängän üz halkıñnıñ ezlären ezläü faydasız. Monda şunı gına istä totarga kiräkter: kem dip isäpli bügenge köndä üzen sineñ halkıñ, şul döres bulır, mari ikän – mari, tatar ikän – tatar, başkort ikän – başkort.


Gäynä turında yazgaç, yakındagı Gäynäne dä onıtırga yaramıy. Älbättä, başkort ğalimnäre dä, tatarlar da Äçit rayonındagı Gäynä halkın Kama buyındagı Gäynädän küçep kilgän halık dip isäplilär. Läkin bu turıda tögäl dokumentlar yuk şikelle, härhäldä bu yullarnıñ avtorına alar bilgele tügel. Bilgele bulganı şul ki, 1834 yılda Gäynä avılında 13-14 yortta 99 keşe yäşägän. Alar üz cirlären bilägännär. Ä 1859 yılda inde 39 yortta 234 keşe yäşägän. Monsı dokumentta inde alar “kertelgännär” (pripuşenniki) dip yazılgannar. Läkin cirne kemnän aluları bilgesez. Avılnıñ tözelü vakıtı mäğlüm tügel.


Añlaşıla ki, başkort ğalimnäre bolarnı da başkortlar dip isäpli. Ä Gäynä halkı üzlären tatarbız dip belälär.


Gäynä atamasınıñ üzenä kilgändä, ğalimnär, halık arasında yörgän rivayätkä tayanıp, anıñ Gaynetdin digän Bolgardan kilgän keşeneñ isemennän çıkkandır dip uylıylar.


Gäynä (Gayna-Bisert) avılı turında elek Krasnoufimskida yäşägän L.Zelentsov digän keşeneñ kızık kına ber yazması bar (Krasnoufimsk arhivında saklana). Küp kenä keşe, bu cirlär elek başkort cirläre bulgan, dip äytkäç, başkortlar üzläre kaya kitkän soñ, digän sorau kuygan ul üzenä. Bu cirlärdä bit äle 1896 yılga qadär başkortlar tatarlardan kübräk bulgannar. Ä 1926 yılgı san aludan (perepis) soñ başkortlar kalmagan dip äytergä bula. Avıllap-avıllap küçep kitmägännär bit inde alar. Ä ber halıknı ikençe halıkka äyländerü öçen berniçä yöz yıl vakıt kiräk. Ansı da äle ägär yotılgan halık tegesennän 4-5 märtäbä azrak bulgan bulsa gına. Ä monda kiresençä, tatarlar azrak kürsätelgän bulgan bit.


Menä şunıñ turıda uylap, Zelentsov Äçit rayonındagı Gäynägä kitkän, çönki anda, perepis buyınça, berniçä başkort kalgan bulgan. Başkort dip äytelgän ber babaynı tapkaç, ul añardan, sin başkortmı, dip soragan. Yuk, digän tegese, min tatar, ä menä minem babam da, ätiyem dä başkort bulgannar, çönki alarnıñ cire küp bulgan. Cir bulmagaç, min nindi başkort bulıym?


L.Zelentsov ta şulay uk, başkortlar dip cirläre küp bulgan halık atalgan, digän näticä yasıy. Ä keşeneñ milläte Rusiyä administratsiyäsen bik kızıksındırmagan.


Yazmanıñ östäräk öleşendä äytelgänne kabatlap, şunı gına yazabız. 1917 yılda sovet vlastenıñ dekretı belän elekke Rusiyädäge böten katlamnar - sosloviyelär (dvoryannar, meşannar, kazaklar, başkortlar häm başkalar) beterelälär. Şunnan soñ här keşe üzeneñ çın milläte buyınça yazıla başlıy. Şulay itep bik küp başkortlar kire tatar millätenä küçälär.


Läkin başkort ğalimnäre häm türäläre bu turıda belmägän sıman kılanalar. Çönki Başkort respublikasında başkortlar bik az, şulay bulgaç ul respublikanı beterep kuyuları da bar.



Bäyäk avılları: Bäyäk Baş, Urta Bäyäk, Bäyäk Tüz.


Bu avıllarnıñ iseme Bäyäk yılgasınnan alıngan ikäne kürenep tora. Berse alarnıñ yılganıñ başlangan cirendä, ikençese – urta agımında, ä Bäyäk Tüz yılganıñ Öfegä koygan cirendä urnaşkan. Dimäk Bäyäk yılgasınıñ atamasın açıklarga kiräk.


Bu yılga isemeneñ kilep çıgışı añlaşılmıy, çönki “bäyäk” süze üze ük bez belgän närsä tügel. Keşe isemennän çıkkan dip äytüe kıyın, çönki borıngı Ural häm İdel buyında yäşägän halıklarda mondıy isemle keşe oçramıy. Tatar häm başkort şäcärälärendä dä andıy isem yuk.


Törkilär yäşägän urınnarda da andıy yılga yuk. Barı tik tarihka Altaydagı “boyak” kabiläse iseme genä kerep kalgan. Läkin anıñ kaysı yakka taba küçengäne dä bilgesez. Batıy yaularında katnaşkan, soñrak Nugay Urdası zamannarında Uralda yäşägän andıy kabiläneñ iseme oçramıy. Bulsa kalsa, 3 - 4 nçe ğasırlarda (1500-1600 yıllar elek) gunnar (hunnar, sönnär) kabiläläreneñ könbatışka taba häräkät itkän çaklarında alar belän bergä kilgän bulırga mömkinnär. Monı bulmas dip äytergä yaramıy, çönki soñgı yıllarda Urta Uralda (Perm krayında) arheologlarga näq menä sönnärdän (gunnardan) kalgan äyberlär tabıla başladı.


Şuña kürä bu avıllarnıñ isemnäre kilep çıguda bez kimnän dä öç variantka tuktalırga tiyeşbez:


1) Älege boyak kabiläse (plemya) başka zur kabilälärgä iyärep äle meñnän artık yıllar elek Uralga kilep çıkkan häm şuşı tirägä urnaşıp, yılgaga isem birgän.


2) “Bäyäk ” süze inde onıtılgan ber süzne añlatkan, häm häzer inde anı belü mömkin tügel.


3) Bäyäk süze üzebezçä “bay yak” süzen añlata. Bezneñ borıngı babalarıbız şuşı cirlärneñ cire-suı-urmanı baylıgına kızıgıp, monda urnaşkannardır.


Älbättä, soñgı 300-400 yıl eçendä dä bu yakka zur köçle kabilälär kilep tä mondagı halıklarga kilep kuşılgandır. Çönki yakın tirä avıllarga kilep utırgan Gäräylär, Meñnär, Kara bäk näselläreneñ şäcärälärendäge keşelär isemnäre bu avıllarda äle dä baytak. Küçenep kilüçelär kübesençä Küñger yagınnan kilgännär.


Bäyäk Baş (Verhniy Bayak) avılına 1760 yıllarda Küñger tatarları küçenep kilgän. Ä inde 1834 yılda 7 genä keşe (irlär, hatın-kız sanalmagan) yäşägänlege bilgele. Cirne alar Mançac vulısı tatarlarınnan alıp torgan bulgannar, häm alar belän bergäläşep dogovorsız-nisez eşkärtkännär. Bu fakt Mançacda tatarlar cir biläp torganlıknı kürsätä häm Bäyäk Baş halkınıñ alarnıñ yakınnarı yäki tugannarı buluına da işaräli. 1859 yılda inde Bäyäk Başta 18 keşe yäşägän (irlär turında gına süz bara).


Urta Bäyäk turında 17 ğasır dokumentlarında mäğlümatlar yuk, ahrısı avıl soñrak barlıkka kilgän. Läkin 1762 häm 1869 yıldagı tatar avılları isemlegenä kergän. Bäyäk Baş häm Urta Bäyäk tatarlarınıñ 1762 yıllarda Küñger yagınnan küçep kilüe bilgele. Älege faktlar halıknıñ yaña vlastlardan cirgä röhsät aluı bulıp sanalırga tiyeş. Ä aña çaklı alar elekke tatar hannarınnan algan yarlık buyınça cir totkan bulgannar.


Bäyäk Tüz (Ust Bayak) avılında 1834 yılda 168 keşe üz cirlärendä yäşägännär digän yazma bar, ä 1863 yıldagı yazma buyınça 48 yortta 291 keşe yäşägän. Şulardan 53 keşe soñrak kilgän tatar-tiptärlär bulgannar. Avılga küpmeder mişärlär dä kilep utırgan.


Bu turıda şunı äytep kitärgä bula, avıllarnıñ barlıkka kilüe 1450-1500 nçe yıllardan da soñ bulırga tiyeş tügel, çönki patşa administratsiyäse eşli başlagaç, bolarnıñ ciren üz cirläre dip bilgelägän.


Tatar avıllarınıñ borıngılıgın şunnan çıgıp ta äytergä bula. 1382 yılda Tuktamış han (Altın Urdanıkı) Kırım yagınnan berniçä distä meñ tatarnı İdel-Ural buyına küçerep utırta. Ul monı Kırım ämirlegen köçsezländerü, ä Bolgar vilayaten, kiresençä, köçländerü öçen eşli. Çönki kırımlılar Altın Urdadan ayırılıp çıgu öçen sugış başlap toralar. Ä Bolgarga (häzerge Tatarstan häm Ural tiräläre) Perm aşa urıslar tuktausız höcüm itälär. Alardan saklanu öçen halık sanın arttırırga kiräk bulgan.


Şul vakıtlarda Uralga näsel-näsel bulıp kongıratlar (küñgerlär), gäräylär, meñnär, ugızlar, Kara bäk ıruları, tabınnar häm başkalar küçenep, elektän monda yäşägän törkilärgä kuşılalar, yaña avıllar salalar.



Akbaş. Mondıy avıl Urta Uralda häm İdel buyında berniçä cirdä kürenä. Şularnıñ berse Perm krayınıñ Barda rayonında. Akbaş isemle keşe tatar şäcärälärendä dä oçrıy, häm şulay uk Akbaş digän ıru iseme dä bar. Şuña kürä avılnıñ ataması keşe isemennän çıkkandır dip uylarga mömkinlek bar. D. İshakov fikerençä, mondagı Akbaş avılın nigezlägän keşe häm anıñ näsele Şäkür avılı keşelärennän cir alıp torgan bulgannar.


Elek Perm gubernası, Krasnoufim öyäzenä (uyızd) kergän bu avılnı başkort ğalimnäre üzläreneke dip isäplilär. Läkin 1869 nçı yılda çıkkan “Spisok naselyonnıh punktov Permskoy gubernii” digän dokumentta böten avıllar da tatar avılları dip kürsätelgän. Avılnıñ baytak halkı mişär bulganlıgı da bilgele. Läkin kaysıdır vakıtta alarnı başkort katlavına da kertkän bulgannar. Ä ni öçen Uraldagı tatarlarnıñ ber öleşe başkort dip yazılganın östäräk ukıp kittegez.


1834 yıldagı reviziyä (keşe sanın alu) buyınça Akbaşta 106, ä 1863 yılda 119 keşe yäşägän. Yortlar sanı 22 bulgan.


Kıskaça gına bulsa da yıragrak tarihka tuktalıp kitik.


Revolyutsiyägä qadär Akbaş Krasnoufim öyäzeneñ Tabın vulısına (volost-berniçä avıldan torgan, häzerge Territorialnıy otdeldan zurrak administrativ berämlek) kergän. Tabın vulısı şul uk isemdäge tatar kabiläse isemen algan bulgan. Kara Tabın isemle bi (knyaz), anıñ atası Bolgayır, anıñ atası Alça, anıñ atası İläk bi, anıñ atası Maykı bi. Bu Maykı bi Uşin (sön, hun, gun) digän bik zur kabiläneñ başlıgı bulgan. Alarnıñ yäşägän cirläre Uraldagı Miass yılgası buyları bulgan. Şul tirälärdä äle dä Tabınskoyı digän urın bilgele. Tabın bineñ yäşägän yılları yakınça 1350-1400 nçe yıllar buluı mömkin, çönki ber buınnıñ yäşe 25 yıl dip sanala. Ä monda Maykı bidän Tabın bigä qadär 4 buın yäşägän.


Maykı bi Çıñgız hanga zur büläk alıp barıp, anıñ arkadaşı bulıp kitkän. Tatar-mongol yaularınnan soñ, bigräk tä Aksak Timer yaularınıñ Altın Urdanı tözälmäslek itep tuzdıruınnan soñ (1394-95 yıllar), Tabın kabiläse könbatışka, Çulman yılgasına taba häräkät itkän. Şuşı kabilä başlap kaldırgan avıllarnıñ berse Akbaş buluı mömkin.



Ürmäkäy avılı. Bu avılda 1834 yılda 97 keşe yäşägän bulsa, 1863 yılda 21 yortta 143 keşe torgan. Başta alar cirbiläüçelär (votçinnik) dip atalgan bulsalar, 29 yıldan soñ inde alar “kertelgännär” (pripuşenniki) dip yazılgannar. Pripuşenniklar dip cirläre bulmagan yarlılarnıñ votçinniklar tarafınnan yallangan, kabul itelgän, alarga vakıtlıça yäki arendaga cir bülep birelgännären äytkännär. Mondıy “kertelgännär”ne kübesençä tiptärlär katlamına (sosloviye) yazgannar. Millätläre buyınça ul tiptärlär kübese tatar bulgan.


Kabatlap äytergä kiräk, cirbiläüçelär häm tiptärlär katlamı tatarlarnı ikegä bülep ber-berenä doşman bulsınnar öçen mahsus yasalgan törkemnär ul. İsebezgä töşerik, votçinniklarnıñ ber öleşe milläte buyınça başkortlar bulgan, ikençese – başkort bulıp yazılgan tatarlar, läkin barısı da başkort katlamı dip sanalgannar.


Ürmäkäy avılındagı başkortlarnıñ çınında elek mişär bulganlıkların da açıklagannar tarihçılar. Bu mişärlär soñrak başka törkem avıldaşları belän kuşılıp betkännär.


İnde beraz tirän tarihka kerep, Ürmäkäy avılın nigezlägän keşelärne ezläp karıyk. Östä äytep kitkänebezçä, avıl isemnäreneñ kübese antroponimnardan (keşe isemnärennän) yasalgan. Dimäk, kayçandır berniçä yöz yıl elek Ürmäkäy yäki Ürmäk digän keşe bulgan häm şunıñ näsele bu avılnı başlap tözegän. Tatar häm başkort (bu başkortlarnıñ da kübese tatar ikänen inde beläbez, şuña kürä dä alarnıñ ata-babaları ber ük keşelär) şäcärälären karasak, Ürmäk digän keşene çınan da tababız. Ul ataklı häm borıngıdan kilgän Meñ ileneñ (ıruınıñ) ber biye (knyaze). Şuşı bi yäki anıñ yarçıkları Bäläbäy yagında häm Krasnoufimsk tiräsendä Urmäkäy avılların salgannar bulıp çıga. Döresräge bolay: Bäläbäy yagındagı Ürmäkäy avıl keşeläre tönyak - könçıgışkarak küçep utırgannar häm yaña avılların şulay uk Ürmäkäy dip atagannar.


Meñ kabilälärenä kilsäk, anıñ yazmışı tatar yazmışınnan ayırılgısız. Meñ kabiläläre äle Batıy han yauları sostavına kergän bulgannar. Arı taba meñnär Altın Urdanıñ, Kazan häm Seber tatar hanlıgınıñ, annan soñ Nugay Urdasınıñ tormışında tirän ez kaldırgannar. Äytep kitik, Ürmäk mirza digän keşe Kara bäk kabiläsendä dä bulgan, häm ul kabiläneñ ıruları Ural yaklarında da kiñ taralgan bulgannar. Avılga soñrak küñger tatarları da küçep kilgän.



Kantugan (Kontuganovo). Bu tatar avılı turında, kızganıçka karşı, mäğlümatlar azrak. Ahrısı bu şunıñ öçender, Kantugan avılı Perm tatarlarınnan ber çittäräk torgangamı, ul tirälär tatar häm başkort ğalimnäreneñ iğtibarın cälep itmägän, häm alar bu turıda bernindi yazmalar da kaldırmagannar, yäki, döresräge, alar avtor tarafınnan tabılmagannar. Ä şulay da tarihta bu avıl turında küpmeder häbär tabarga bula.


Bu avılnıñ yazma dokumentlarga kerüe 1726 yılga karıy.


Avıl başta Bisert (Utka), annan soñ şul uk Kontugan vulısına (volost) kergän, häm anda yasaklı tatarlar yäşägänlege mäğlüm; alar urıs patşası hakimiyätenä här yıl sayın 2 sumlık 32 yasak tüläp torgannar. Akçaları bulmau säbäple yasaknı tölke, bolan, poşi häm başka cänlek tireläre belän birgännär. Bez halıknıñ sunarçılık (ohota) belän şögıllängänlegen küräbez. Bu tarihi yazmalarga da turı kilä: Uraldagı töp tatarlar çınnan da auçılık, balıkçılık häm kortçılık belän kön kürgännär.


Läkin tarihta bu avıl halkınıñ kazna (gosudarstvennıyı) tatarları dip ataluı da bilgele. Dimäk, alar soñrak şul yıllarda tözelgän timer koyuçı zavodlarga eşkä, döresen äytkändä, kollıkka berketelgän bulgannardır.


Avılnıñ ataması (iseme) turında. Avıl halkı bu isemneñ kilep çıgışın “kön tugan” süzennän dip sanıy. Matur süz, läkin ul tatar avıllarınıñ ataması kilep çıgu logikasına turı kilmi. Alar haklı bulsa, Köntugan rus telendä Kyuntugan dibräk äyteler ide. Ä şulay da, halıkta “Köntugan” digän fiker bar ikän, bu versiyäne berençe variant itep alırga bula. İkençe variant şul – şuşı isemne bik bozmıyça Kantugan (krovnaya rodnya) dip äytü döresräk bulır tösle. Bu oçrakta avılnıñ iseme kilep çıgışı başka küp kenä avıllarnıkına turı kilä, çönki Kantugan digän şähes tarihta bar. Tatar şäcärälärendä ul ber genä kabat oçrıy, dimäk avılnıñ yazmışın anıkı belän bäyläü hakıykatkä kübräk turı kiler tösle.


Älege şäcärä Koñgırat kabiläläre näseleneñ bersenä karıy. Häyer bu kabiläneñ başka ırularında da Kantugan iseme bardır. Nik disäñ elekke zamannarda balaga isem saylauga bik zur ähämiyät birgännär. İsem keşeneñ yazmışı ul digän gıybarä äle dä yuk tügel bit. Şuña kürä isemnärne barı tik şuşı näsel-ıru eçennän genä algannar.


Şunsın da äytik, borıngı babalarıbızda kabiläne, ırunı taratu ğadäte bulmagan. Näseldän ayırılıp kitkän keşeneñ yazmışı ayanıç bulgan. Şuña kürä dä inde Kantugan avılın nigezlägän keşene bez Koñgırat kabiläsenä nisbätli alabızdır.


İnde tiränräk tarihka kerik.


Koñgırat digän (kıtayça Honghirat/Hungirat) kabilä Çıñgız hannıñ ıruı belän yänäşä yäşägän. Temuçin Çıñgız han isemen alganda älege kabiläneñ başlıgı näq Koñgırat üze bulgan. Kabilä soñrak Batıy han yaularına kuşılıp könbatışka yünälgän. Ul Altın Urdada nıklı urın totkan, küp cirlärdä kabiläneñ ezläre kalgan: Moldaviyädäge Komrat şähäre, Uraldagı Koñgırat (anıñ urınına Öfe şähäre tözelgän), Kungur şähärläre häm betmäs-tökänmäs avıllar.


Kantugan älege kabiläneñ Çabçakay ıruınnan. Koñgırat belän Kantugan arasında barısı 17 buın almaşıngan. Ä bu isä yakınça 400 yıl täşkil itä. Dimäk Kantugannıñ yäşägän yılları 1650 yıllar. Bu vakıtlarda Urta Uralda äle Nugay Urdası häkem sörgän, barlık tatarlar şuşı Urdaga kergännär. Läkin Urda inde tarkala, ä Rusiyä Uralnı kulına ala başlagan. Şuşı vakıtlarda Kantugan halkı urman aralarındagı şık cirdä yäşägän dip äytergä bula. Tormış alarnı auçılık belän şögıllänergä öyrätkän; häyer, avılda koñgırat keşelärennän tış küptännän yäşägän Uraldagı töp törki halık ta bulgandır. Çönki kilgän halıknı sunarçılık, balıkçılık belän şögıllänergä şular öyrätkänder dä inde.



Äcegol, Tirsä (Azigulovo). Yakın tirädäge tatar avılları öçen ähämiyäte zur bulgan bu avıl 1834 yılda tiptär häm başkortlardan torgan dip yazıla kaysıber çıganaklarda. Ul vakıtta da avıl çagıştırmaça zur gına bulgan, 486 keşe yäşägän. 1863 yılgı reviziyädän soñ 219 keşe cirbiläüçelär (votçinniki) genä kürsätelgän, tiptärlär sanın, ahrısı, yazmagannar. 1869 yılda çıkkan Perm gubernası avılları isemlegendä ul tatar avılı dip yazılgan. Ul vakıtlarda avıl Koşçı vulısına kergän.


Läkin äle 1762 yılda bu avılda inde Küñger tatarları yäşäve bilgele. Avılda baytak kına başkortlar yäşägän bulgan. Läkin, äytkänebezçä, soñrak alar tiz genä tatar bulıp kitkännär. Ä bu isä bula torgan häl tügel. Dimäk, alar başkort dip yazılgan tatarlar bulgannar.


Statistikaga kilgändä, Äcegol avılı Uralda bütän oçramıy. Dimäk, avılnıñ ataması (iseme) keşe isemennän yağni antroponimnan çıkkan dip äytergä bula. Tatar-başkort şäcäräläre buyınça karaganda, andıy isemle keşe Koñgırat kabiläseneñ Çabçakay ıruınnan çıkkan dip kürsätelä. Koñgırat kabiläse turında kıskaça östäräk, Kantugan avılı tarihında ukırga bula. Avılnıñ kilep çıgu vakıtı yakınça 1600 nçe yıllar tiräse dip uylarga bula, çönki Koñgırat belän Äcegol arasında 14 buın tuıp yäşägän. Ä ber buınga tarihçılar urtaça 25 yıl birälär.


Älbättä, koñgırat kabilälärennän tış bu avılda borıngıdan kilgän törki ırular yäşägänder häm dä 400-500 yıllar elek köçle gäräylär häm Kara bäk kabiläläre anda kilep utırıp yaña isem birgännär bulırga tiyeş. Çönki avıl halkınıñ familiyälärendä genä saklangan elekke isemnär näq menä şuşı kabilälärneñ şäcärälärendä yazılgan.


Äcegolnıñ Tirsä dip atalgan zamanı da bulgan. Bu turıda olılar belälär. Başkortlar bu atamanıñ tirsä başkortlarınnan alıngan dip äytsälär dä, tatar ğalimnäre tirsälärneñ tatar bulganlıkların isbat itälär. Äle 1625 yılga qadär ük Verhoture öyäzendä yäşägän tirsä tatarları 5-6 yıldan soñ küçenep kitkännär häm alarnıñ ber törkeme Öfe yılgası buyına kilep utırgan. Ğalimnär uyınça, alar Äcegol häm Arakäy avıllarına urnaşkannar.


Bişavıl (Bişaul, Bişkovo). Bu zur bulmagan tatar avılı 18-19 nçı ğasırdagı reviziyälär buyınça bilgele. Koşçı vulısında bulgan bu avılda 1834 yılda uzdırılgan reviziyä (keşelär sanın alu) Bişavılda başkortlar torgan dip kürsätä. Alar barısı 54 keşe bulgannar, şularnıñ 23 ir zatı. Keşelär sanı buyınça karaganda, barlıgı 5-6 yort bulgandır dip äytergä bula. 1863 nçe yıldaga reviziyä käğazläre buyınça, 12 yortta 91 keşe yäşägän, şularnıñ 49 hatın-kız. Ä 1869 yıldagı “Spisok naselyonnıh punktov Krasnoufimskogo uyızda» digän dokumentta, başka avıllar kebek ük, ul inde tatar avılı dip äytelgän. Älbättä, 15- yıl eçendä başkort tatarga äylänä almıy. Monıñ öçen berniçä yöz yıl vakıt kiräk. Ä bit halık Bişavıldan berkaya da küçep kitmägän, olırak buın keşeläre bu turıda yahşı belälär ide.


Äle bu yullarnıñ avtorı häterli, avıl halkı ber-beren başkort, tiptär, küñger, dip ürti torgannar ide. Dimäk monda da başka urınnardagı kebek, cirläre küp keşelär başkort katlamına, az cirlelär tiptär katlamına kergän bulgannar. Küñgerlär digäne şunnan çıkkan dip uylanıla, Krasnoufimnan yırak tügel Ahmetkino digän avıl tatarlarınıñ cirlären ruslar tartıp algannar, häm cirsez kalgan halık Bişavılga küçkän. Alar anda üzläre ber oç täşkil itkän. Bu häl 20 nçe ğasır başında bulgan häm avıl kartlarınıñ häterendä ozak saklangan. Krasnoufimsk muzeenda da bu turıda mäğlümat bar. Küñgerlär Rahmanavılda da töplänep kalgannar.


Avılnıñ urını başta ikençe cirdä, Bakıy avılına tabarak urnaşkan bulırga tiyeş, çönki şul urında iske zirat bar ide, ä kül çitenä taba töşkän tau kırında öy urınına ohşagan 5-6 çokır bar. Avılnıñ küçüe Öfe yılgasınıñ arırak ikençe yul saluına bäylängänder.


Avılnıñ iseme turında. Başka yakın-tirädäge avıllar kebek keşe isemennän çıkkan dip äytergä nigez yuk kebek. Avıldaşlar arasında Biş (Biyeş) kart başlap salgan avıl bu digän süz yörgäläsä dä, şäcärälärdä mondıy isemnär ber dä oçramıy, ä Bigeş isemle oçrıy. Şulay da, şundıy häbär bulgaç, monsın berençe variant dip kararga bula.


İkençe variant buyınça, bu avıl keçkenä bulganga (biş öy) isemen dä şulay birgännär. Şunsı da bar, Uralda Bişaul digän avıllar berniçä. Bu da anıñ keşe iseme buyınça atalmavın kürsätä kebek. Nihayät, Öçile (öç öyle), Dyurtyuli (dürt öyle) digän avıllar Uralda da , Tatarstanda da bar. Citmäsä äle berniçä cirdä Bişbüläk digän avıllar da bar (Bişbüläk – zurrak avıldan bülenep çıkkan biş yorttan torgan keçkenä avıl). Kırım tatarlarınıñ da Beş eli (Biş öyle) avılı bar.


İnde tarihka kerik. Tatar şäcärälärenä karaganda, avılnı başlap saluçılar Kara bäk häm Gäräy näselläre bulgannar dip äytergä bula. Çönki bu näsellär şäcäräsendä şuşı yakın tirädäge avıllarda yäşägän keşelärneñ isemnäreneñ kübese bar. Ä isem bit kabilädä, näseldä saklangan, başka näsellär isemnären kuşu soñ gına, sovet vlaste yıllarında gına başlangan.


Gäräylär häm Kara bäklär turındagı mäğlümatlarnı tübändäräk ukırsız.


Rahmanavıl (Rahmangulovo).


1834 yılgı reviziyä kürsätüençä, avılda 164 keşe yäşägän häm alar barısı da başkortlar bulgannar, dip äytelä başkort ğalimnäreneñ hezmätlärendä. Ä 1863 yılgı dokumentlar buyınça avıldagı 48 yortta 343 keşe yäşägän. Monda bez ğailälärneñ işle bulganlıgın küräbez. 1969 yılda inde Rahman avılda gel tatarlar gına bulgan (“Spisok naselyonnıh mest Krasnoufimskogo uyızda”).


Tiptärlärgä cirne Rahmankovo avılınıñ başkortları birgän. Läkin avıl başkortları, başka cirlärdäge kebek, çınında tatarlar bulgannar. Şunnan çıkkan bit inde häzer dä halık telennän töşmägän tatar-başkort digän süz. Şulay bulgaç, mari-başkort, urıs-başkort, başkort-başkortlar da bulgandır dip äytergä bula.


Avıl turında kürenekle tatar ğalime, etnograf Damir İshakov materialları da bar. Ul avıl kartı Zinnatov Hälfät (1902 yılda tugan) süzlären kitergän: “Avılda kertelgän (pripuşenniki) tatarlar-tiptärlär häm küñgerlär yäşägän. Alar ber-berennän ayırımrak yäşägännär, ziratları da ayırım bulgan. Avılda urıslar da bar.


Bolardan başka avılga beraz soñrak Kazan yagı tatarları da küp kenä kilgän”.


Älege süzlärdän soñ Rahman avılnıñ ike oçı bulganlıgı añlaşıla, ul oçlarnıñ isemnäre dä başkaçarak. Äytergä kiräk, urıslar avılga soñrak kilep urnaşkan bulırga tiyeşlär, çönki alar tatar avılı belän anıñ ziratı arasına kerep utırgannar. Bu bik säyer häl, ğadättä tatar avıllarında zirat avılga terälep utıra, ä monda başkaça. Dimäk, urıslar ul urınga köç kullanıp, töp halıknıñ cirlären tartıp alıp kilep utırgannardır, çönki älege Urıs Rahman avılında yortlar ere, hucalıklar nık bulgan, anda kilde-kitte mesken keşelär yäşämägän.


Avılnıñ ataması Rahmangul babaydan çıkkan digän süz bulsa da, şäcärälärdä andıy isem oçramıy, ä Erahmankol (Meñnär kabiläsendä) häm Rahmankol (Kara bäk kabiläsendä) digännäre kürenä. Şulay uk ugızlar belän bäyle kabilälärdä dä mondıy isem oçrıy. Häm, gomumän, Rahman süzennän çıkkan isem könyak belän, islam belän bäyle süz ikäne kürenep tora. Ä menä avılnıñ ikegä bülengän buluı anıñ ike kabilä halıklarınnan torganlıgın kürsätäder. Dimäk, älege öç kabiläneñ bersen töşerep kaldırabız. Ul ugızlar kabiläse, çönki anda Rahman avıl halkına has isemnär az.


Kara bäk kabiläse bik köçle kabilälärdän sanala. Anıñ borıngı tamırları İrtış – Ural - İdel aralarındagı kıpçaklarga (polovtsı) barıp totaşa. Şunsın da äytep kitik, kıpçaklar häzerge tatarlarnıñ töp ata-babaları. Batıy han yaularınnan soñ kıpçaklar tagın da kiñräk cäyelälär, Dunay yılgasına qadär barıp citälär. Uralda da alar küp cirgä tarala. Nugay Urdasınıñ töp halkı şuşı kıpçaklar bulalar da inde. Soñrak alar nugay tatarları dip atala başlıylar. Şularnıñ ber zur, köçle törkeme Kırım yaklarınnan (1382 yıl) kire İdel häm Ural buylarına küçenep kilä. Läkin 1395 yılda bulgan Aksak Timerneñ kotoçkıç yaularınnan soñ bu kabilälär yañadan tarala, küçenä. Ä şulay da alar İdel -Uralda kalalar.


Kara bäk (häzerge teldä äytsäk “Böyek knyaz”) Gabdulla han üze. Ul Altın Urdadan ayırılıp çıkkan Bolgar olısınıñ (Kazan hanlıgınıñ) hannarınıñ iñ soñgılarınnan bula.


!552 yılda Kazan Yavız İvan tarafınnan yaulap alıngaç, Kara bäk näsele tagın Uralda sıyına. Şulay itep Uralda kıpçaklarnıñ häm Kara bäk näseleneñ bik küp avılları dönyaga kilä. Bu yazmanıñ avtorı kulında älege näselneñ berniçä variant şäcäräse bar. Alarda Rahman avılda gomer kiçergän, ä häzer avıl keşeläreneñ familiyälärenä äylängän bik küp isemnär bar.


Meñnär kabiläse turında sez tübänräk ukırsız.


Kuyan avıl. Bu avılnıñ ataması, älbättä, kuyan cänlege belän bäylänmägän, ä bälki, Gäräylär kabiläseneñ Kuyan näselenä barıp totaşa bulır. Tatar-başkort şäcärälärendä İdel – Uralda Kuyan, Kuyanovo, Koyanovo digän avıllar distälägän. Şuña kürä bu isem keşe isemennän alıngan dip äytüe kıyın. Ä menä Kuyan näseleneñ taralganlıgın kürsätüe küñelgä yatışlırak.


Tarihi materiallarga karaganda, Kuyan ıruı gäräylär kabiläsenä kerä didek. Ä gäräylär, kara bäklär häm meñnär kebek ük, bik kiñ taralgannar. Kürenep tora ki, anıñ Kuyan ıruı da baytakka cäyelgän.


Ber başlagaç, Gäräylär turında da kıskaça söyläp kitmi bulmıy. Gäräylär, Batıy han ğaskärläre belän könçıgış yaktan kilep, tatar kabiläse bularak Kara diñgez, Kırım buylarında köçlänep kitkännär häm ämir Nugaynıñ kul astında Altın Urda sostavına kergännär. Nugay (1280 nçe yılda ülgän) Urdadan bülenep çıgarga tırışıp, Altın Urda hannarına karşı törleçä köräşep, anı bik köçsezländergän keşe. 1382 yılda gäräylär näseleneñ bik zur ber törkeme Uralga häm İdel buyına küçengän.


Altın Urdanı tarkatıp, Kara diñgez buyında kalgan gäräy kabiläläre başlıkları 1425 yılda Kırım hanlıgı tözilär, häm hannar da gel Gäräylär yortınnan bulıp torgan: Hacigäräy, Miñnegäräy, Sähipgäräy häm başkalar. Ä tege Könyak Uralga küçengän gäräy kabiläläre nugay tatarları dip isemlänä başlagan. Bu turıda şuşı yazmanıñ başında baytak yazılgan. Bez monı barı tik gäräylärneñ tarihın açıklau öçen genä östäp yazdık.


Gäräylärneñ bezneñ öçen möhimlege şunda ki, Ural tatarlarınıñ yäki bezneñ yırak ata-babalarıbız küp oçrakta şuşı näseldän bulgannar. Soñga tabarak Böten Uralga taralıp, küp kenä avıllar kaldırgannar.


İnde yakınrak tarihka kilsäk, 1834 yılda Kuyan avılda barlıgı 76 keşe terkälgän. Alar başkort dip kürsätelgännär. Ä 1863 yılda 10 yortta 76 keşe yäşägän. 1869 yıldagı dokument buyınça Kuyan avıl tatar avılı dip yazılgan.



Bikenä avıl (Bikkenä, Bikenavıl, Bitkino, Bitkinina, Staroyı Bitkino). Tarihi materiallardan kürengänçä, bu törle vakıtta törleçä atalgan avılnıñ çın iseme Bikkenä avıl bulırga tiyeş. Bu antroponimnıñ (keşe isemeneñ mäğnäse bik (knyaz) kenä dip uylanıla. Anıñ ata-anası balabız barı bik kenä bulaçak dip ışangannar häm telägännär. Döresen äytkändä, ul zamannar öçen bu tabigıy isem.


Bikkenä Urta ğasırlarda tatarda kiñ kulanılgan isem. Läkin barlık tatar ırularında da tügel, barı tik Kara bäk näselendä häm gäräylär näselendä genä . Kara bäk näsele Agıydel buylarına häm anıñ kuşıldıklarına 500-600 yıllar elek kilä. Gäräylär beraz gına soñrak kilep urnaşalar.


Bu tarihlarda tirän ez kaldırgan, Çıñgız han häm Batıy han zamannarınnan uk inde dönya selketep torgan kabilälärneñ kıskaça tarihı beraz östäräk yazılıp kitelde inde. Kabatlap toru kiräkmäster.


1834 yılgı reviziyä buyınça Bikenä avılında 153 keşe yäşägän. Dimäk yortlarnıñ sanı 15-20 bulgandır. 1863 yılda inde 26 yort bulgan häm anda 183 keşe yäşägän. Alar üz cirlärendä yäşi diyelgän. Halkı başta başkortlar dip birelä, 29 yıldan soñ votçinniklar (cirbiläüçelär) dip yazılgan.. Östä äytkänçä, ul vakıtlarda keşelärne milläte buyınça yörtmägännär, ä cireneñ küplege buyınça. Cire küp bulsa, başkort dip äytelgän. Az bulsa, “kertelgän” (pripuşennik yäki tiptär). Tatar ğalimnäre şulay uk bu avıl başkortların tatar bulgannar dip isäplilär.


Şuşı avıl keşese Fatıhov Hänif (1906 yılda tugan) äytüe buyınça bu avılda da başkort oç, tiptär oç, küñger oç bulgan.


1869 yılgı “Spisok naselyonnıh punktov...” buyınça Bikenä avıl inde tatar avılı dip yazılgan.


Bikmät avılı (Bikmätavıl, Bihmetkovo, Behmetkova) Bu avıl Mançac yılgası buyında utırgan häm elek İske avıl digän atama da alıp torgan. Ul 1834 yılgı san alu buyınça bilgele. Ul zamanda anda tiptärlär torgan. 7-8 yorttan torgan bu avılda 70 keşe yäşägän. Tiptär digän katlam (sosloviye) az cirle halıktan torgan. Alar cirne şundagı başkort dip ataluçı cirbiläüçelärdän (votçinniklardan) 1793 yılda algannar, kaysıberlärenä hökümät buş cirlärne bülep birgän. Älbättä, Bikmät avıl (başka avıllar kebek ük) näq şul yılda barlıkka kilgän dip uylau döres bulmastır, çönki aña qadär dä bu cirlärdä keşe yäşägän bit. Ä menä rus administratsiyäseneñ Uralga kilep urnaşıp, vlastnı üz kulına alıp, cirlärne yañadan büleşterä başlavı şuşı vakıtlarga turı kilä. Elegräk bu cirlär Kazan yäki Seber hanlıgına, annan soñ Nugay Urdasına nisbätle bulgan, läkin ul vakıttagı dokumentlar saklanmagan.


Tiptärlär millätläre buyınça kübesençä tatarlar bulgannar.


Avılnıñ ataması Bikmät isemennän çıgarılgan. Ä Bikmät süze ike süzdän çıkkan: bik – bay, başlık keşe (knyaz), häm Möhämmät. Kuşma isemnärdä päygambärebezneñ iseme küp vakıtta kıskartılıp –mät dip äytelgän: - Qadermät (kaderle Möhämmät), Mamätkol (Möhämmät kolı) häm başkalar şundıy kıskartılıp yasalgan isemnär.


Äytergä kiräk, Bikmät digän avıllar Uralda berniçä cirdä bar. Avıl halkınıñ tarihın anıñ nindi kabilälärgä, näsellärgä karavınnan farazlarga bula. Bikmät iseme östä äytep kitelgän Kara bäk häm gäräylär näselenä karıy dip äytergä bula, çönki ul näq şul näsellärneñ şäcärälärendä küzätelä. Bu näsellär İdel buyına häm Uralga 500-600 yıllar elek Kırım, Kuban buylarınnan küçkännär häm küp cirlärgä taralgannar, häm törle cirdä avıllar nigezläp kaldırgannar. Bu kabilälärneñ kıskaça tarihı östäräk yazılıp kitte inde.


Şunsın dä äytep kitü kiräkter, Bikmät avılına soñrak başka cirlärdän, bigräk tä İdel buyı tatarları kilep utırgan bulırga tiyeş, çönki avıl başta keçkenä bulsa da, soñrak ul nık kına üsep kitkän.



Bakıy avılı (Bakıy avıl, Bakiykovo, Bakeykova). Bu avıl başta şulay uk tiptärlärdän torgan. Yakınça 15-16 yortta 143 keşe yäşägän (1834 yıl) bulgan. 1822 yılda Rahmanavıl häm Bişavıl keşelärennän cir algannar. Şunıñ öçen barısı 325 sum akça birgännär, häm dä yıl sayın 10 sum tüläp torırga bulgannar. Küräbez ki, ul zamannarda akça bik kıymmät torgan. Mäsälän, 12 sumga sıyır satıp alıp bulgan.


Mondıy avıllar Uralda tagın ikäü: Bakiyevo häm Bakibaş. Ul urında, dimäk, Bakıy yılgası da bardır. Bakıy avılı 1869 yılda şulay uk tatar avılı dip Perm gubernası avılları isemlegenä kertelgän.


Avılnıñ atamasına (nazvaniye) kilgändä, ul kiñ taralgan Bakıy (mäñgelek) isemle keşe tarafınnan nigezlängän häm şunıñ isemen algan bulgandır. Mondıy isem gäräy kabiläläre näsellärendä kiñ taralgan bulgan. Başka ırular şäcärälärendä kürenmi diyärlek. Gäräy kabiläläre turında östä yazılıp kitte inde. Bu kabilälär kıpçaklar näselennän bulgannar, meñ yıl elek Könyak Uralda, Kuban häm Don buylarında yäşägännär. Batıy han yaularınnan soñ Altın Urda sostavına kerep kitkännär. Bolarnıñ ber zur gına öleşe 1380 yıllarda Uralga küçenep kitkän häm anda bik nık taralgan. 1500 nçe yıllarda Uralnı üz kulına algan Nugay Urdasına kergännär. Ä könyakta üz urınnarında kalgannarı soñrak Altın Urdadan bülenep çıgıp, 1441 yılda Kırım tatar hanlıgın tözegännär. Hannarnıñ isemnäre dä Gäräylär bulgannar: Hacigäräy, Sähipgäräy h.b.



Mançac, Mançac Tamak (Ust Mançac, Yaña avıl), avılları avtor kulına kergän tarihi dokumentlarda çagılmıy. Läkin Mançacnıñ üzendä tatarlar torganlıgı äytelä. Dimäk, bu avıl da başta tatar avılı bulgan bulıp çıga. Ä ruslar anda soñ gına kilgännär. Tatarlar cirne 1765 yılda Sıskı cirbiläüçelärennän dogovorsız-nisez algan bulgannar, läkin kire birmiçä sudlaşıp yörgännär, ämma soñrak senat ul cirlärne Mançac tatarları kulında kaldırgan.


Mançac iseme başta yılgaga birelgän bulırga tiyeş, çönki avıllar yılganıñ başında da (Mançac baş, Mança baş), tamagında da bar (Mançac tamak). Bälki Urta Mançac da bulgandır äle. Härhäldä, Mançac avılınnan tübänräk mal ferması kaldıkları äle dä bar.


Mançac atamasınıñ kilep çıgışı turında mondıy süz bar, yänäse ul marinıñ munça süzennän kilep çıkkan. Läkin marilar alay dip uylamıylar, çönki ul mari ädäbi telendä momotsa, ä Krasnoufimsk tiräsendäge marilarda monca dip äytelä. Mançac süze alarda bötenläy yuk. Krasnoufimsk tatarları da munçanı monça dip äytälär.


İkençe yaktan karaganda, Uralda häm başka yakın-tirädä dä mondıy atamalar yuk. Şunsı da bar: yakın-tirädäge tatarlar bu avıllarnı Mançaş dip äytälär, çönki elekke tatar telendä c avazı da, härefe dä bulmagan, ä Mançac digäne bezgä soñrak rus telennän kergän, ahrısı.


Östä äytelep kitkännärne iskä alıp, älege yılga iseme Mançış bulgandır dip farazlarga cörät itäbez. Mançış süze mançu dan alıngandır (tıgıp alu, buyau), häm yılganıñ keçkenälegenä işarä itäder (ayak mançırlık kına). Şuşındıy, f iğıldän isem yasalgan süzlär baytak bit, mäsälän, çıgış, kereş, barış, uñış, Bugalış, Töreş. Döresen äytkändä, Könyak häm Urta Uralda elekke isem-atamalar gel tatarça bit. Nigä soñ Mançacga da tatarça bulmaska.


Avılnıñ elek Yaña avıl dip ataluınnan çıgıp, Mançac tamakka halık terälep kenä torgan Bikmät avılınnan başlap küçkänder dip äytergä bula. Şuña da anısı İske avıl dip äytelgänder, mögayın.



Ärtä Şiger häm Öfe Şiger. Ärtä Şiger häm Öfe Şiger avıllarınıñ yazmışı tarih tarafınnan ber-berenä nık bäylängän, dip äytergä bula. Eş şunda ki, äle 1625 nçe yılda uk Verhotur öyäzendäge Koybagişev yurt digän cirdä “bulkurlar” häm “şigirlär” digän halık yäşägän. Läkin bolarnıñ sanı 1634 yılda kinät kenä kimep kitkän. Ä dokumentlar kürsätüençä, 1647 yılda Öfe yılgası buyındagı Öfe Şiger häm Ärtä Şiger avılları barlıkka kilgän. Başkort ğalimnäre bu ike avılnı Gäynä başkortları avılı dilär. Läkin Perm tatarları belän rättän yäşägän Gäynä başkortları digän halıknıñ başkortlıgı üze ük şik astında. Berençedän, alar başkortça söyläşmi. İkençedän, 1653 yılda Perm tatarlarnıñ ber öleşe Ufa öyäzenä kertelgän häm başkortlar dip atala başlagan. Mondıy häl äle haman da küp cirdä dävam itä. Öçençedän, Ufa öyäzenä kermägän başkortlarnıñ da tatardan kiterep çıgarıluı turında inde küp yazıldı.


Ärtä Şiger avılınıñ yazmışı gadi genä bulmagan. Avıl kartı Yärmöhämmät söyläve buyınça, avılga urıslar kilgäli başlagannar häm bolarnıñ yahşırak atların tartıp algannar. Şuña kürä avıl halkı ikençe urınga küçärgä bulgan. Avıl keşeläre Yähya häm Mäülekäy häzerge urınga küçep ike yort salgannar. Soñrak bu urınga başkalar da kilgän.


İnde “bulkurlar” häm “şigirlär” turında. Bulkurlar dip Bolgardan küçenep kilgän halık ataluı mömkin. Alar tatarlarnıñ yırak ata-babaları bulalar häm äle 700-800 yıllar elek Uralga agılgannar. Şiger digän halıknıñ bulganlıgı bilgesez. Uralda Şugur digän urın gına bar. Ä şigir süze İdel buyı belän bäyle bulırga tiyeş. Dimäk, Ärtä Şiger häm Öfe Şiger halıklarınıñ kayçandır Bolgar ilennän küçenep kilüe mömkin. Häyer, Alar elek yäşägän urınnarın üzläre dä Bolgar ile cirläre bulgan dip äytkännär.


Ärtä Şiger avılınıñ iseme elekke dokumentlarda Arte Şigari dip tä, Arti Şigiri dip tä yazılgan. Bu avıl başkortları (yağni cirbiläüçeläre, votçinniki) soñrak Ärtä zavodına cirlären satkannar häm üzläre şul uk cirlärdä yäşilär dip yazılgan ber dokumentta. Dimäk avıl Ärtä zavodı salıngan çakta (1787 yıl) küptän bulgan inde. 1834 yılgı reviziyä kürsätüe buyınça bu avılda 16-17 yortta 125 keşe yäşägän. Ä 1859 yılda inde 26 yort bulgan häm anda 220 keşe torgan.


1869 yılgı “Spisok naselyonıh punktov...” buyınça Ärtä Şiger tatar avılı dip yazılgan.


Ärtä-Şiger avılınıñ tarihı belän şul avıl halkı da kızıksına ikän. Bu bik kürkäm ğamäl. Şuña kürä Ärtä-Şigerneñ tarih ukıtuçısı Kadırova Albina yazmasın kiteräbez (Kızıl Yar” gäzitennän):


“ ... A.Äsfändiyärovnıñ “İstoriyä Başkirskih sel Permskoy i Sverdlovskoy oblastey” digän kitabı buyınça,bezneñ ata-babalarıbız Başkort cirennän çıkkannar, çönki Ärtä rayonı cirläre elek Başkortostanga kergän bulgan. 1755 yılnıñ 19 iyülendä ul cirlär graf, soñrak baron Aleksandr Sergeeviç Stroganov tarafınnan 300 sumga satıp alıngan. 1850 nçe yıldagı 9 nçı reviziyä (halık sanın alu, perepis.Red.) näticäläre buyınça, Ärtä- Şiger avılında 80 ir-at, 76 hatın-kız yäşägän. Ul vakıtta avılnıñ iseme Maulekeevo bulgan. Ul atamanı avılga nigez saluçı keşe isemennän algannar, dilär.


Elegräk bezneñ avıl Ärtä yılgasınıñ sul yak yar buyında urnaşkan bulgan. Ul urın häzer “Yort öste”dip atala. Ä häzer avılıbız yılganıñ uñ yagında urnaşkan. Ärtä-Şiger digän atama kayan kilep çıkkandır, ansı bezgä bilgesez. Ber versiyä buyınça, bu yaklarga ike tugan Şigerlär küçep kilgännär. Alarnıñ berse Öfe yılgası buyına urnaşkan, häm ul urında Öfe-Şiger avılı üsep çıkkan. Ä ikençesenä bezneñ yaklar oşagan. Näq şul vakıtta bezneñ avıl urının alıştırgan, küpmeder vakıt ul ike isem yörtkän. Kürşe avıllardagı olırak keşelär anı äle dä Maulekeevo (Mäülekäy?) dip yörtälär.


Avılıbıznıñ iseme turında tagın ber versiyä bar: borıngı Aziyä halıkları telendä Şiger avıl, yäşäü urını digän mäğnädä kullanılgan ikän. Läkin bezgä berençe variant kileşäräk töşä”...



Öfe Şiger (Ufa Şigiri, Ufa Şigari) avılı keşeläre şulay uk cirlären Ärtä zavodına satkannar, läkin şul uk cirlärdä tormış alıp bargannar. 1834 yılda avılda 141 keşe yäşägän. Ä 1859 yılda inde monda 29 yort bulgan häm 221 keşe yäşägän. 1859 yılgı dokument buyınça Öfe Şiger tatar avılı dip yazılgan.


Şuşı ike avılnıñ ataması turında yazganda, şunnan başlarga kiräk: şiger süze törle vakıtta, törle cirdä törleçä bozıp yazılgan bulsa kiräk. Mäsälän älege Şigerdän başka Uralda Şugur häm Şugurov ta bar, Şigır häm Şigırt ta bar. Alardan başka Tatarstandagı Şögerne (Şugur) iskä töşerik. Tömän ölkäsendä dä Şugur (Şöger) bar. Kürenä ki, bu atama barı tik tatarlar yäşägän cirlärdä genä kürenä. Dimäk bu tatar süze. Tatar avıllarınıñ ataması kübesençä keşe isemennän çıkkanlıgın beläbez häm bez monı kürdek. Läkin avtor kulındagı meñ yıllarnı eçenä algan tatar häm başkort şäcärälärendä mondıy isem bötenläy oçramıy. Uraldagı berniçä distä näsel-ıru isemnärendä dä andıy ıru yuk.


Şulay bulgaç, bu avıllarnıñ iseme niçek kilep çıguın üzebezgä uylap belergä kala. Läkin tatar süzleklärendä dä, başkortnıkında da şiger süze dä, şöger dä, şugur da yuk. Ä bit bu kiñ taralgan, könküreş tormışta yış oçrıy torgan süz bulırga tiyeş. Läkin ul yäki onıtılgan, yäki ... bozılgandır. Soñgısı, bezneñçä, iñ dörese bulır kebek. Bu süzneñ berençe kisäge şık süze. Ul ike mäğnägä iyä: berençese – maturlık, güzällek (şıksız süze ele dä kullanıla); ikençese – ışık süzeneñ dialektik variantı şık, yağni, ukromnoyı, tihoyı mesto. Dimäk bu avıl keşeläreneñ yırak ata-babaları bu cirlärgä kilep urnaşkanda matur häm şık (ışık) cir ezläp kilgännär. İkençe variant alar öçen bigräk tä möhim bulgandır, çönki Uralga tatarlar meñ yarım buyı kilgännär dä kilgännär bit, häm küp vakıtta doşmannarınnan kaçıp kilgännär. Häzer süzneñ ikençe kisäge turında: ul – cir yäki yer(mesto, malaya rodina). Şulay itep bez şık cir yäki şık yer süze kiterep çıgardık. K kuşma süzdä g bulıp işetelä häm yazıla da. Kilep çıga şıgyer, ä anı törle cirdä häm dialektlarda äkren-äkren şigergä, şigirgä, şögörgä, ä şögördän urıslar – şugurga äyländergännärder. Äle şunsı da bar bit, elek bezneñ halkıbız garäp alfavitın kullangan, ä anda ı härefe şulay uk yuk, kirillitsada andıy süzne yä u belän, yä i belän yazarga turı kilgän.


Läkin, östä äytep kitelgänçä, Şiger ataması Şöger digän keşe isemennän bozıp kına kiterep çıgarılgan bula ala. Çönki andıy keşe Urdac bi şäcäräsendä oçrıy. Urdac bi Çıñgız han zamanında uk “meñ”när kabiläse biye (knyaz) bulgan. 200 yıllar ütkäç, Urdac bi näsele Nugay kabiläläre sostavında Uralnıñ Perm yaklarına qadär yäşägänlekläre bilgele. Älbättä, bolay bulsa, Upa vulısına kergän avıllar bik borıngı bulıp çıgalar.



Arakay, Arakäy (Arakayıvo). Arakay avılı şulay uk 1834 yılda ütkärelgän reviziyä yäki san alu buyınça bilgele. Ul vakıtta avılda 118 keşe Mihaylovskiy zavod cirendä yäşägännär. Ä elegräk şul uk cirlärne üzläre zavodka satkan bulgannar. Şunsın da äytep kuyııyk, ul vakıtlarda basıp aluçılar zavodlar tözegändä cirne hucalarınnan sorap tormagannar, tartıp kına algannar, ä üzlären vlastlar zavodlarga kollıkka birgännär. Şuña kürä bit inde Uralda 17-18 ğasırlarda 6-7 tapkır başkort-tatar vosstaniyeläre bulgan. Soñgı tapkır halık Pugaçev buntında katnaşıp, tagın irek alırga tırışkan, läkin kanga batırılgan.


1863 yılda bu avılda 22 yortta 207 keşe yäşägän. Berençe dokumentta halkı başkortlar dip yazılgan bulsa, ikençesendä tiptärlär dip yazılgan. Tiptärneñ kübesençä tatar ikänen inde beläbez. Läkin bu avıldagı tiptärlärneñ kaysıberläre üzlären çirmeşlär dip kürsätkän bulgannar. Soñrak, 1869 yılgı dokument buyınça Arakay tatar avılı dip terkälgän. Avıl Tirsä vulısına kergän. Tirsä digän näsel-ırunıñ borıngı zamannarda uk Uralda häm Seberdä yäşäve bilgele häm anıñ eze kalgan. Mäsälän, Tirsä Yamanelgası barın beläbez, Äcegolnıñ da Tirsä dip atalganlıgı bilgele.


Arakay avılı halkınıñ tatar ikänlege şunnan da belergä bula, Alar küñger tatarları kebek ük “Cua cıyını” bäyräme ütkärä torgan bulgannar.


İnde Arakay avılınıñ tarihtagı ezen ezläp karıyk.


Avılnıñ ataması küp vakıtta tarih belän bäylängän. Şuña kürä, ansın tikşerik. Avıllar atamasınıñ küp vakıtta tarihi şäheslär yäki näsel-ıru iseme belän bäylängänlegen inde beläbez. Läkin başta avıl atamasın açıklap kuyıyk. Tirä yakta yäşägän tatar halkı, olı buın niçek isendä kaldırgan, alarnıñ ata-babaları avılnı niçek atagannar?


Başta Äräkäy variantın karıyk,çönki kayber keşelär avılnı şulay atıylar. Şäcärälär buyınça şundıyrak isemle keşeneñ İdel-Ural tiräsendä yäşägänlege kürenmi. Andıy isemle näsel-ıru bulganlıgı da avtor kulındagı yazma dokumentlarda yuk. Läkin äle bu andıy ıru bulmagan digän süz tügel. Arakay variantın karasak, andıy isemdäge şähes yäki näsel-ıru bulganlıgı bilgele tügel, läkin Rakäy isemle keşelär elek yäşägän. Bälki avılnı şularnıñ berse başlap salgandır.


İkençe yaktan, avıl keşeläreneñ tarih belän kızıksınuçıları (mäsälän Äkräm äfände) bu atamanıñ Arıkkäy isemle keşe belän bäyle ikänen äytälär. Arıkkäy bu avılnıñ tarihında bilgele ber ez kaldırgan. Bu çınga ohşagan, çönki andıy kalıpta sugılgan isemnär yuk tügel: Ürmäkäy, Galikäy, Köçekäy h.b.



Olı Töreş(Bol.Turış), Keçe Töreş (Mal) Turış) häm Tuktamış (Taktamış, Tohtamış). Krasnoufimsk rayonına kergän bu avıllarga başlap Küñger yagınnan kilgän tatarlar nigez salgan , dip söylägännär avıl keşeläre Mirhaydarov Mönip (1892 yılda tugan) häm Bädretdinov Dinislam (1908 yılda tugan). Läkin bu kilgän halık tagın da yıragraktan – Sember gubernasınnan (Häzerge Ulyanovsk ölkäse) häm dä Kazan gubernasınıñ Çistay öyäzennän küçenep kilgän bulgan. Avılga isem birgän Töreş babaynı Çistay babay dip tä öyrtkännär.


Töreş avılı salınganda Krasnoufimsk äle bulmagan (ul 1736 yılda salına başlagan). 1679 nçı yıldagı “Pistsovaya kniga” buyınça avılda yasak tüläüçe tatarlar yäşägän. Dimäk avıllarnıñ tözelüe kimnän dä 410 yıllar elek başlangan bulgan.



Sıskı (Sızgi), Krasnoufimsk rayonındagı bu avıl elek Perm gubernasınıñ Krasnoufimsk öyäzenä kergän bulgan. Küpmeder vakıt avılda vulıs (volost) üzäge dä bulgan.


1726 yılda inde avılda başkortlardan başka küñger tatarları da yäşäve bilgele.


Başkort tarihçılarınıñ yazuı buyınça Sıskıda 1834 yılgı reviziyä buyınça 135 keşe yäşägän (irlär genä kürsätelgän). Alarnıñ kübese başkort dip kürsätelgän. Tiptärlär başkortlardan 1793 yılda, hakın söyläşep, cir algan bulgannar.


1859 yılgı reviziyädä Sıskıda inde 56 hucalıkta 226 keşe yäşägän. Alarnıñ 204 - votçinnik (cirbiläüçe), 24 - pripuşennik (kertelgän yäki tiptär), dip kürsätelgän.


10 yıldan soñ inde “Spisok naselyonnıh punktov Krasn. uyızda” digän dokumentta Sıskı tatar avılı itep kürsätelgän. Bu häl tatar ğalimnäreneñ (D.İshakov h.b.) yazmalarına da turı kilä, çönki alar başkortlar dip atalgan Perm (elekke Osa, Küñger, Krasnoufimsk öyäzläre) halkınıñ tatarlar buluın isbat ittelär inde. Läkin kemnärder bu cirlär başkort cirläre bulgan dip haman baş katıralar.


Sıskı atamasınıñ kilep çıgışı turında. Berençedän, andıy isemle torak punktı Uralda yuk. Şulay uk Könbatış seber yaklarında da andıy avıl bilgele tügel. İkençedän, avılnıñ ataması keşe isemennän alıngan dip tä äytep bulmıy, çönki borıngı tatar-başkort şäcärälärdä andıy isem kürenmi.


Läkin halık telendä ber versiyä bar, yänäse, cir büleşkändä, cir uçastoklarınıñ çittäge agaç käüsälärenä balta belän bilgelär yasap kitkän bulgannar (sızık sızgannar), şunıñ buyınça avılga isem birelgän, ikän. Läkin bu ğamälne küz aldına kiterüe häm añlau kıyın. Şulay da, kaysıber Sıskı keşeläre şulay dip isäpli ikän, monsı berençe variant bulsın.


Küp vakıtta avıl ataması şunda yäşägän kabilä-ıru isemennän alına. Mäsälän, Kuyan avılı şundıy näsel-ıru isemennän çıkkan dip äytergä bula. Bälki Sıskı digän ıru da bulgandır. Bulsa, bu ikençe variant bulır ide.


Läkin bit sıskı digän süz dä bar tatar telendä. Ul da bulsa, balta ostasınıñ agaçka, taktaga sıza torgan mahsus lineykası. Bu instrument avılga isem birä alamı?


Tagın ber variant- sızkı süze. Bu süzne rusçaga beglıy (cirle söylämdä) dip tärcemä itärgä bulır ide. Kaçu, sızu – kaçkı, sızkı (kaçıp yäşägän urın).



Yamanelga, Bogalış Yamanelga (Emanzelğa, Yımanzelga, Tatarskaya Yımanzelğa), Krasnoufimsk rayonındagı şul uk isemdäge yılga buyında urnaşkan tatar avılı. Bu avıl halkı (alar taptärlär dip yazılgannar) 1765 yılda Sıskı vulısı başkortlarınnan cir algannar dip yazıla “Zapadnıyı başkirı” digän kitapta. Hakın tülämiçä ozak kına sudlaşıp yörgäç, cir Yamanelga halkınıñ üzläreneke bulıp kalgan.


1834 yılgı reviziyä buyınça avılda 240 “kertelgän” (pripuşennik) tiptär yäşägän (irlär). Ä inde 1859 yılda avılda yäşäüçelär irlär sanı 400 läp bulgan (Nalognı irlärgä genä salu häm cirne alarga gına birü säbäple, hatınnar sanalmagan). Dimäk, avıl äle ul vakıtlarda uk zur gına bulgan.


Avılnıñ kilep çıgışın 1890-94 yılda eşlägän Öyäz statistika bülege 1697 yılda dip yazgan. Şuşı uk datanı “Yamanelga tarihı” kitabın yazgan hörmätle yazuçıbız märhüm Mullanurov Möhämmätnur äfändebez dä hup kürgän. Dimäk avılga 400 yıldan artıgrak.


Avılnıñ kilep çıgışı turındagı legendanı östä äytelgän kitapta M.Mullanurov birgän. 1554 yılda Bikä isemle tatar kızı belän Svirkä isemle mari yegete, Ärtä Şigerdän kaçıp çıgıp kitep, şuşı avıl bulaçak cirdä kuış yasap torgannar. Şuşı uk kitapta Yamanelga tatarlarınıñ urıslar tarafınnan bik nık kıyırsıtılgan bulganlıkları yazılgan.


Uncidençe ğasır başında Küñger yagınnan Yamanelgaga ber törkem tatarlar kilep utırıp, üzläre ber uram tözilär.



Mullanurov M. Yamanelga avılı halkın hiçşiksez tatarlar bulgannar dip yazsa da, başkort tarihçıları ul avıl halkı başkorttan çıkkan dip äytäseläre kilä (halıknıñ üzennän sorau yuk). 1834 yıldagı reviziyädä alar tiptärlär dip yazılgan bulgannar. Ä tiptärlär dip İdel buyınnan Uralga küçep kilgän cirsez keşelärne atagannar. Ber versiyä buyınça andıy keşelärne ayırım uçyot kenägäsenä (halık anı däftär, täptär digän) yaza bargannar. Şunnan çıgıp ul keşelär tiptärlär dip atala başlagannar. Bu süz millät ataması tügel, ä sotsial katlam, sosloviye. Mäsälän, şundıy uk katlam dvoryannar, kazaklar, başkortlar häm başkalar. Läkin başkortlar belän başkaçarak. Uralda başkort digän millät tä bulgan, häm arı taba ul az sanlı başkortlardan küp sanlı başkort katlamı yasalgan. Çönki ul katlamga bik küp tatar yazılgan. İnde häzer şul küp sanlı başkort katlamınnan Ufa türäläre küp sanlı


Başkort milläte yasıylar. Ä mondagı tatarlarnı başkort teleneñ ber dialektında söyläşüçelär dip isäplilär. Baksañ, Ural tatarları İdel buyı tatarlarınnan bötenläy ayırılmıy, dip äytergä bula. Alar tatarnıñ şul uk İdel buyı dialektına, töp dialektka kerälär. Ul gına citmi, Sankt-Peterburgnıñ “Volnoyı geografiçeskoyı obşestvo» sınıñ Perm töbäge turındagı hezmätlärendä (18 nçe ğasır materialları) başkort tele bötenläy tatar teleneñ ber dialektı dip atalgan. Bu hezmätlär cıyıntıgı Krasnoufimsk muzeenda saklana.


Östä kiterelgän “küzgä töten cibärü” protsessınıñ kilep çıgışın A.Z.Äsfändiyärov tözegän “Zapadnıyı başkirı” digän kitapta küzätergä bula. Bu kitapnıñ 36 bitendä ul, etnolog R.G.Kuzeevnıñ süzlärenä tayanıp, başkort halkınıñ ike telle buluın tanırga kiräklekne nıklap äytä. Yugıysä başkort halkınıñ sanı azayaçak häm anıñ yäşäü çikläre bik tarayaçak, di. Bu 1999 yılda äytelgän. Dimäk, 8-9 yıl eçendä başkort halkı ike telle dip inde tanılgan, häm bu kontseptsiyä Başkortostan respublikasınıñ räsmi milli säyäsäte itep kabul itelgän. Kabul itelgän genä tügel, bu säyäsät inde eşli häm başkort halkına häzer azayu kurkınıçı yanamıy, çönki başkort “yasau” öçen respublikada material citärlek, tagın millionnan artık tatar bar. Ütkän san aluda başkort halkı nık kına arttı, häm häzer anıñ az öleşe başkort telle, kübräk öleşe – tatar telle. Ä bıyılgı san aluda respublikada başkort halkı urıslarnı da uzıp kitär.



Urta Bogalış, Yaña Bogalış, Bogalış – tamak (Sredniy Bugalış, Novıy Bugalış, Ust - Bugalış). Krasnoufimsk rayonına kergän bu tatar avıllarınıñ iñ “olısı” dip Urta Bogalış isäplänä. Avıl yakınça 1600 nçe yılda salına başlagan dip sanala. “İstoriyä Bugalışa” digän kitapnı yazgan Möhämmätnur Mullanurov ta şundıy uk fikerdä bulgan. Döresräk äytkändä, 1600 nçı yılda avıl inde bulgan. Küptän tügel Urta Bogalışnıñ 400 yıllık yübileen bäyräm itü, minemçä, aşıgıçrak bulgandır. Çönki kiläçäktä anıñ “yaşe” küpkä olırak ikäne açıluı mömkin. Häm çınnan da, M.Mullanurov şul uk “İstoriyä Bugalışa” digän kitabında Bogalişnıñ kilep bu urınga utıruın 1438 yılga turı kiterä. Monıñ belän kileşergä bula, çönki tatar tarihçıları Uralda tatarlarnıñ bik borıngıdan yäşäülären isbat itälär.


Urta Bogalışnıñ berençe nigez saluçısı, di M.Mullanurov, Seber tatarları yagınnan kilgän Bogaliş isemle keşe. Monı hup kürergä bula, çönki, berençedän, küpçelek tatar avıllarınıñ ataması keşe isemennän çıkkan. İkençe yaktan, İdel buyındagı häm Uraldagı tatar-başkort şäcärälärendä mondıy isem kürenmi. Dimäk, ul Seber yagınnan bulgandır.


Urta Bogalış avılına şul uk yıllarda, bälki beraz soñraktır, Klenovskoy ulusındagı Aytugan avılınnan vogullar (mansilar) küçkän, digän häbär bulsa da, monda şiklänergä urın bar: ni öçen vogullar tatar avılına küçendelär ikän? Alar bit tayga halkı. Citmäsä üzläre dä tatarça atalgan avıldan kilgännär. Häm çınnan da bu häbär döres tügel bulıp çıkkan: D.İshakov Klenovskoy ulusındagı vogullarnıñ çın vogul tügel, ä vogul yasagın tülägän tatar keşeläre ikäne turında yazgan. Dimäk, ul vakıtlarda vogullar da, katlam bularak, üzlärenä başka yasak tülägännär.


Urta Bogalışta 1834 yılgı reviziyä buyınça 291 ir zatı yäşägän, Yaña avılda 75, Bogalış - Tamakta 144. Ä 25 yıldan soñ inde Urta Bogalışta irlär-hatınnar bergä 120 hucalıkta 821 keşe yäşägännär. Yaña Bogalışta – 255 ( 46 yort), Bogalış –Tamakta – 246 (40 yort).


Küp kenä avıllardagı kebek, Bogalış buylarına da İdel buyınnan küp kenä tatarlar küçep kilälär. Bu häl bigräk tä Yavız İvan Kazannı algaç köçäyä. Tatarstannıñ Saba töbägennän zur törkem tatarlar küçep kilüe bilgele. Şulay uk Kamanıñ yugarı agımınnan urıslar tarafınnan tugan cirlärennän kuılgan Äcembay näsele tatarları küçep kilep, ber “aymak” bulıp utıralar (1585 yıl). Küñger tatarları da ber uram bulıp kilep yortlar salalar (1624 yıl).


Avıl kartı Möflihunov Gabdelyan äytüe buyınça, Urta Bogalışta öç zirat bulgan: tiptärlärneke, küñgerlärneke häm İdel yagı tatarlarınıkı.


Yaña Bogalışnıñ (Yaña avıl, Novıy Bugalış) yazmışı Urta Bogalışnıkı belän bergä ürelep bargan. Avıl kartları süze buyınça, Yaña avılda başlap yort saluçı Urazmät isemle keşe bulgan. Anıñ tuganı Urazbay Urta Bogalışta urnaşkan.


Bogalış – Tamak (Ust – Bugalış), bu avıl 1515 yılga qadär salıngan buluı mömkin, çönki ziratta ber kaber östendä kuyılgan taşta şuşı yıl kürsätelgän. Çınnan da mondıy taşlar elek kaberlär östenä yış kuyılgan. Anda älege märhüm turında närsäder belergä mömkin bulgan: üzeneñ, näsel -näsäbeneñ iseme, tugan häm vafat bulgan yılları h.b. Hälleräk keşelärneñ taşı da zurrak, zinnätleräk, tekstı da tulırak itep yazılgan.


Berençe bu urınga kilep utırgan keşe Sıskı avılınnan Gaysa digän keşe bulgan.



Olı Aka (Bolşaya Oka), Häzerge vakıtta Başkortostan respublikasına kergän bu tatar avılı elek Krasnoufimsk öyäzenä karagan bulgan. M. Mullanurov kürsätkänçä, avılnıñ berençe nigezläüçese Mişkä yagındagı Yanaguş (bälki Yañaguştır)avılı keşese Tuygilde bulgan. Bu keşe ozak kına Mäskäü tiräsendä armiyä hezmätendä bulıp, Oka yılgasın bik kileştergän häm şuña kürä avılnı Aka dip atagan. Monda azrak oçı oçka yalganmıy: avılnı ni öçen Aka dip atadı ikän, ul iñ elek şundagı yılganı atagandır Aka dip, annan soñ gına avılnı. Şulay da M.Mullanurov versiyäsen şul kileş kaldırabız. Monda inde avılnıñ ataması turında süz kilep çıktı bit. Ni öçen tatar telendä Aka, ä rusça Oka? Eş şunda bulırga tiyeş, tatarlar (mişärlär tügel) häm tagın kaysıber törkilär süzneñ berençe icegendäge a avazın o dibräk äytälär. Mäsälän, bala süze äytkändä bola dibräk işetelä, kala – kola, talları - tolları dibräk h.b.


Soñga tabarak İdel yagınnan küçenep kilgän tatarlar häm mişärlär avıl salıp tora başlıylar. Avılnıñ salına başlagan yılı yakınça 1600 nçe yıllar,ä inde Birski öyäzennän tiptärlärneñ kilep urnaşkan yılları 1758 yıl bulgan. Çönki alar şul yılnı şundagı mişärlärdän cir algannar. Ä mişärlär bu vakıtta inde monda yäşägän bulgannar. Alardan başka Olı Akaga küñger tatarları da kilep utırgan bulgannar.


Avıl elek tä zur gına bulgan. Mäsälän, 1834 yılgı reviziyä kürsätüençä, 493 irlär genä yäşägän, hatın-kızlarnıñ tögäl sanı yuk.



Arslan (Arslanovo, Arslankovo) avılı Çiläbe ölkäseneñ Nyazepetrovskiy rayonına kerep kitkän, gärçä elek şul uk Krasnoufimsk öyäzenä karagan bulsa da. Avılnı Kama aryagınnan, Stroganov cirlärennän küçep kilgän Arıslanbay digän tatar keşe nigezlägän. Dokumentlar buyınça ul tiptär dip yazılgan bulgan.


Avıl kartları Bayramgulov Hayırzaman (1905 yılda tugan), İsmagilov Sargäskär (1904 yılda tugan) söyläüläre buyınça, Başta avıl ikençe urında urnaşkan bulgan häm ul “Yort öste” dip atalgan. Şunnan soñ häzerge Melniçnaya yılgası (elek Arslanka yılgası dip atalgan) buyına küçep utırgan.


Arslanbay Şäkür avılınnan hatın algan, tormış korgan. Üze sunarçılık belän şögıllängän. Ä soñrak cirle bulıp kitkän.


Avıl halkınıñ baytagı kümer yandırıp yakındagı zavodlarga taşıp satkannar.


Avılda başkortlar da bulgan, läkin ğalimnär alarnıñ başkortlıgı ikele, dip belderälär. Avıl halkı İdel, Kama buyınnan kilgän tatarlar isäbenä nık artkan.


Dokumentlarda avıl 1745 yılda kürenä başlagan. Dimäk ul vakıtta inde bulgan. 1834 yılgı reviziyä kürsätkänçä, 120 tiptär (irlär) yäşägänlege mäğlüm. Ä 1859 yılda inde bötenese bergä 63 hucalıkta 381 keşe yäşägän.



Şäkür (Şokurovo) avılı elek Upa vulısına kergän bulgan. Anda “küçenep kilgän” başkortlar yäşägän, digän yazma bar reviziyä kenägälärendä. Şunsı bar, Şäkür avılı keşeläreneñ 1697 yılga qadär Öfe yılgasınıñ sul yak yarında Guba yılgası tiräsendä yäşägänlekläre mäğlüm. İkençedän, başka dokumentlarda bu vulıs Ufa vulısı dip atalgan häm anda “yasaklı başkortlar” digän tatarlar yäşägän. Alarnıñ “tamga”ları da küñger tatarlarınıkı belän ber ük bulgan. Citmäsä alar küñgerlär kebek ük “Cua cıyını” digän bäyräm dä ütkärä torgan bulgannar. “Ufa vulısı”nıñ reviziyä kitaplarında anda yäşägän halıklar äle 1625 yılda uk “Verhufimskiye tatarı” dip yazılgan bulgannar.


Şäkür avılı ul vakıtlarda zur avıl bulgan. Mäsälän, 1834 yılgı reviziyä buyınça barısı 404 keşe yäşägän. Ä inde 25 yıldan soñ 125 hucalıkta 669 keşe yäşägän.


Avılnıñ kaysı yılda tözelüen halkınıñ Guba tiräsennän küçenep kilü vakıtı (1697 yıl) belän yakınça bilgeläp bula. Läkin ul urında aña qadär dä keşelär yäşägän buluı mömkin. Eş şunda ki, küñger tatarları digän halık äle Bolgar zamanınnan uk Uralda urnaşkan bulgan.


Avılnıñ ataması keşe isemennän kilep çıkkanlıgı turında kıçkırıp tora. Mondıy avıl (Şokurova) Troitskiy yagında tagın beräü bar. Läkin Ural buylarında urnaşkan küp sanlı tatar häm başkort näselläre şäcärälärendä Şäkür isemle keşe oçramıy. Dimäk, älege Şäkür çınnan da 13 nçe-14 nçe ğasırlarda İdel buyınnan Uralga küçkän bolgar kabiläläre keşese buluı mömkin.



Tabanlıkül, Tabannı Kül (Ozerki), Krasnoufimsk rayonına kergän mondıy atamalı avıllar Urta Uralda tagın berniçä. Älbättä, avılnıñ iseme üzennän üze añlaşılıp tora. Yağni, bu avıl yanındagı küldä taban balıgı küp bulgandır. Läkin monda ber sorau tua: avıl häzerge üze yanındagı kül buyınça atalmagandır bit inde. Ul bit İske Öfe. Häm anıñ barlıkka kilüe 100-150 yıldan da artık tügelder, çönki küllär bik tiz sazga häm annarı bolınga äylänä. Alay bulgaç, nindi kül turında süz bara? Bu sorau tagın ikençesen kiterep çıgara: gomumän avıl elek kayda urnaşkan bulgan? Avıl kartları moña tögälräk cavap birä alırlar ide. Min isä üzemneñ fikeremne genä äytäm: avıl häzerge klub, mäktäp urnaşkan cirdä, elekke Öfe yarı buyında bulgandır. Ä tabanlı kül digäne şul yar astındagı inde bolınga äylängän uysu cirdäge tagın da borıngırak İske Öfe bulgandır.


1834 yılgı reviziyä dokumentlarında bu avılda barlıgı 227 başkort yäşi dip yazılgan. Şuşı uk yılnı Akadan berniçä mişär ğailäse küçep kilde diyelgän. 259 yıldagı dokumentta inde 435 cirbiläüçe (votçinnik) häm 26 kertelgännär (pripuşennik) yäşi dip kürsätelgän. Avıl Sıskı vulısına kergän bulgan. Ä bu vulısta başkortlar bulganlıgın tatar ğalimnäre döreslekkä turı kilmi didelär. 1900 nçe yıldan soñ halıknı isäpkä aluçı statistiklar Tabanlıkül halkın häm başkalarnıkın da sosloviye buyınça başkort-votçinnik, millätläre buyınça – tatar dip yazgannar. (Añardan alda Rusiyädä milättlärne isäpkä alu bulmagan. Ä revolyutsiyädän soñ, kiresençä, sosloviye-katlamnar beterelgän).



Faydalanılgan yazmalarnıñ avtorları:



• D.İshakov


• M.Ähmätcanov


• D.Ramazanova


• M.Zäkiyev


• “Uyızd” gäzite



häm başkalar.



Hörmätle millättäşlär! Yaktaşlar! Bu yazma tämam. Älbättä, min monı nindider külämle gıylmi eş kürsäter öçen başkarmadım. Ä bälki, östäräk äytkänemçä, yaktaşlarıbızda tugan yak belän, avıllarıbız häm alarnıñ tarihı, halkıbıznıñ yazmışı turında uylanu, kaygırtu, üzebezneñ avır tarihıbız belän kızıksınu uyatır öçen yazdım. Här avılda cirle tarihnı minnän yahşırak belgän keşelär bar. Ägär alar da şulay, olı keşelär vafat bulıp betmäs borın yazıp alıp, barısın ber cirgä cıyıştırsak, bu bik kürkäm bulır ide.



2010 yıl İldus Hucin

Click or select a word or words to search the definition