Tönge Sular Çelteri

Koyaşka karagan yortnıñ yaktı täräzälären çeltär yözleklär kaymalagan. İke yakta ike kapka. Uñda abzarlar, bazı-keläte, öç kenä buy tiränlektäge koyısı. Utını-salamı şunda kayta, malı-tuarı da töz tübäle şuşı ğalämät olı kapkanı gına belä.

Kıyık tübäle sul kapka bötenläy üzgä itep, bizäkläp-çuarlap koyılgan, buyau kermäsä dä, anıñ çäçäk-koyaşları balkıp tora. Bu yakta ciläk-cimeş bakçası, çirämle işegaldı. Keçkenä kapkadan yortnıñ kultıksalı baskıçına hätle salıngan şoma basmaga ülännär baş igän. Basmanı Miftahnıñ hatını Mörşidä kön sayın yuıp ala – kiler kunakka yul çista. Kunak işegaldı monısı, Miftahlarga vak yomış belän kerüçe dä, çittän-eraktan kaytuçı da şuşı kapkadan rähim itä.

Töp yort bu. Miftah şunda kalıp gomer itä. Äti-änise mirasın izge sanıy, karaltı-kuranı elekke şäkelendä-tärtibendä tota. Altı poçmaklı yaña yortnı da borıngı nigezgä tögäl ük saldı.

İneş kırıyındagı bu nigezdä maturlık-tırışlık atadan balaga yugalmıyça küçep kilä. Näsel ğadät-holıkların üzgärtmilär monda, yort-cirneñ kileş-kıyafäten nigez korgan babaylar istälegenä buınnan-buınga yañartıp saklıylar. Miftah ta täräzägä yüeş borının törtep dönya belän berençe tapkır tanışkannan birle şuña künekte. İneş, yarlarnı kimerep, zaman bulıp aktı, ä Miftahlardagı cihaz-tärtip şul zamanga hiç bireşmi. Barısına da küptän künegelgän, barısı da küñelgä yakın, üz.

...Miftah öy turında tuktadı. Sagındırgan ide – tugan nigezen koçıp rähätlänäse kilde anıñ.

...Tik kaysı kapkadan kerergä ikän? Hucamı ul monda? Ällä, isänlek-saulık soraşkaç häm ber uñaydan häl algaç, kitep baraçak yulauçımı? Häl belü öçen genä kapka açarga kiräkme?

Yuk, monnan kire borılırga yaramıy. Ata-baba nigeze bu, häm Miftah şunda – töp yortta kalıp gomer itä. İtä ide...

Ozın külägä cirgä surayıp suzıla da, kinät sınıp, öy karşındagı räşätkälärgä kıygaçlap kirtläç-kirtläç bulıp sılana. Külägä kilbätsez – kultık tayakları avış baganaga teräü kebek. Tayaklarnı audarıp cibärgäç tä sıñar ayaklı külägä cıynaklanmadı, häzer ozın bişmätle karaçkıga ohşap kaldı. Açık muyınga sentyabrneñ tulgan ayımı şunda, tön üzeme inde salkın sızıp ütte. Ällä külägä çirkandırdı tagın...

Alar öçäü çıgıp kittelär: Miftah häm ike malayı. Ruşanı yegerme altı yäşendä, keçese Rifat yegerme dürtne tutırgan ide. İke tuynı bergä közge baylıkta yasamakçılar ide. Közne kötep bulmadı şul, tuylar kaldı...

Üze tögäl illedä ide.

Häzer küpme? Kunak kapkasın kayırıp açıp, malayların citäkläp-koçıp çıgıp kitkängä ike yıl da... İyül häm avgust tulı, iyündä biş kön, bügen sentyabrneñ unsigeze.. İke yıl da ike ay häm tagın yegerme öç köne bar. Yalgış, könnäre tulı tügel: äle tönge säğat unber tiräseder, ä alar tögäl töş turında säfär atlagannar ide. Äye, ike yıl da ike ay häm yegerme ike kön, tagın yartı täülegen östä. Uza gomer. İsän keşegä...

Öç äzmäver kitkännär ide. Älegä üze genä kayttı. Malaylarsız. Älegä?.. Uy digäneñ çama-çikne belmi, äy...

Külägä dulkınday çaykalıp – ber kıskarıp, ber ozınayıp – başta kunak kapkasına törtelde, annarı taralıp-işelep, kipterergä elgän arış kapçıgın häterlätep – tagın da kıyafätsezlänep, häräkätsez kaldı. Miftah baganadagı kelä sabına kulın saldı.

Kürçe, bu sap cäyenkese elek uçnıñ urtasına kerep oyalıy ide, häzer ällä zurayıp kitkän inde. Tile, kul keçeräygän, yabıkkan...

Kerergäme? Elekkeçä – bu yortta borıngıdan kilgän ğadät buyınça – işek yanı täräzägä ike tapkır çiyertergäme? Akrın gına, öydägelärne siskändermiçä. Öydägelärne? Mörşidä anda yalgızı gınadır bit. Ällä malaylarnıñ berärse kayttı mikän? Kürşe-tirä kuna kergän bulsa inde...

Uylıyk beraz. Säbäbe bar, säbäpläre...

Ul kelägä basmadı, biyek koymaga teräp, ayakların cirgä kümep yasalgan eskämiyägä utırdı.

Eskämiyä kayşala – ayakları töptän selkenä ikän. Şulay inde ul, ayaklarıñ totmasa, gäüdäñne çıpçık cile dä audara. Utırgıç ayakların gına alıştırırsıñ – bu bäla tügel. Dürt kazık-ayak sugu vak närsä – alıştırası bulır.

Kadaklar da oyalarınnan başların kalkıtkannar. Kiyemne yırtmasın dip, Miftah, tübälärenä ikençe kadak kuyıp, alarnı batırıp sukkan ide yugıysä. Kagası bulır. Äyberlär dä tuza...

Miftah arkası belän koymanı etep karadı. Häm koyma torıgı belän yomşak kına çaykalıp aldı.

Uza gomer. Äyberlär dä iskerä. İsän keşe kürä, tanıy...

Äle, ineştän çıkkanda gına, Miftah sudagı däü taşnı tanıgan ide. İke yar arasına kapılt urtaga kuygannar anı. Kuygannar? Bälki, anıñ töp urını şuşıdır. Yuk, kemder izgelek kılıp yartılaş kümgänder – tögäl urtada bit. Bu yardan taşka ber atlıysıñ, taştan tege yarga ikençe – häm sin ineşne kiçteñ.

Miftah tege yarda tuktap, bükän kebek taşka kultık tayagı belän törtep karadı – haman da selkenmi ikän üze. Ämma keçeräygändäy toyıldı ul aña, ällä ay yaktısında gına külämen abaylamadı inde. Şulay da...

Kürmägängä ike yıl, keçeräygänder, su aşagandır. Annarı, kışların aña yulnı yakın salgaç, çana üräçäläre gel bäreler ide üzenä. Malay çakta zurrak kebek ide – kazan tikle, ä häzer çuyın hätle genä. Ällä malay çakta äyberlärne olırak itep kürü ğalämäteme bu? Tügelder. Üzgärä, iskerä, tuza äyberlär. Monı isän keşe kürä...

Närsälär üzgärmi soñ? Barlık närsä bütänäyä bara. Ä yuk, kayber hällär-närsälär mäñgelek, daimi kabatlana. Menä bezneñ avılda yaz berençe bulıp kemgä häm kaya kilä ide? Bezneñ avılda kar östeneñ iñ äüväl çeltärlänüe şuşı min utırgan töştä bula ide, kunak kapkası töbendä. Yıl sayın şulay ide, üzgärmi ide monısı. Bälki, kapkadagı koyaşlarnıñ da cılısı monda töşkänder. Tukta soñ, häzer niçek ikän? Avılga ike yaz minnän başka kilde. Yaz sineñ kunak kapkañnı uylap-çamalap tordımı ikän? Kunak-kunak uynar ämäle bulgandır diseñme? Tege yıllarnı kunaklar kilgängä kürä genä yaz berençe bulıp monda yılmaygandır.

Äyberlär genä tügel, ğadät-tärtiplär dä üzgärä. İsän keşe monısın da ber zaman barıber sizä, kürä, tanıy.

Tanıy? Äyberneme? Ä keşene... Tanımasa?

...Vokzal binasınnan timer yulga taba şıgırdavık baskıç töşä. Kultık tayakların uñga alıp, alarnı baskıç töbenä ük teräp, Miftah basıp tora. Miftahnı kaytargan poyızd küptän, inde küptän kitep bardı, başkaları tuktalmadı. Timer yulnıñ tege yagındagı neftebazadan miçkälär töyälgän ike cigüle at çıktı. Yökçeläre hatınnar ikän. Tezgen-arkalıknı ıçkındırmadılar, atlarnıñ aldına kipşergän klever saldılar. Töyençeklären çişep, ber-bersen kıstaşıp tamak yalgarga utırdılar.

– Mörşidä! – dip kıçkırıp cibärä yazdı Miftah, alarnıñ berse hatını ikänen tanıp. Hatınına taba talpınıp ta kuygan ide, ämma tıyıldı, üze tanısa ide, dip uyladı. Çitkä borılıp kitmäde, Mörşidälärgä dä karamadı, räşätkä eçendä yafrakların oçırgalap utırgan yäş kayınga tekälde. Mörşidä belän kürşe Näsimä ikän, anı da tanıdı.

Üzgärgän hatınnar. Yabıkkannar. Kırıslangannar – kileşmi alarga bolay. Yul yörilär. Avılda hällär bardır... Yul yörilär. Kem yörsen tagın? Malaylar da hatınnar...

Avır ikän hatınnarga. Monda da fronttagıdan kim tügel, hatınnarga kıyınrak ta. Sugış inde ul irlär öleşenä töşkän cäfa, ä hatın-kız irlär eşen dä eşli, sugıştagı irlären, ulların kötep tä tilmerä.

...Tabın betergändä, hatınnar şeşä avızınnan gına söt eçtelär.

...İh, Miftah ta sezneñ belän tämläp söt eçep cibärer ide. Bälki, yänäşä utırganda tanır idegez. Bolay tanımıysız, bälki, kürep betermisezder – ara şaktıy yırak şul. Häyer, bu yıllarda aksak-tuksaknı küp kürgänsezder inde – här garipkä karap ta tormaska künegelgänder. Annarı, Miftahnı barıber tanımas idegez – şundıy da cimerek yözle keşe bulırmı...

İh, söt eçsäñ ikän, üz sıyırıbız söten... Tuygançı! Tik Miftahka tamçı söt-su öçen dä küpme azaplanırga kirägen belmisez şul äle. Bu avızdan yotım rizık uzdıru avırlıgın belmisez, belmisez şul, Mörşidä...

Hatınnar kittelär. Atları arık tügel, tiz kaytırlar, miçkä yöge belän gel yuırtıp ta bula; yökne nık bäylägännärder inde.

Miftah kaldı.

Kem belä, bälki Mörşidäse ireneñ isän kaluına söyenep, anı arba türenä utırtıp alıp kaytır ide. Ä bälki...

Kaytır Miftah, stantsiyägä citkäç, avılga kermiçä yaramıy. Belep-kürep kitärgä kiräk. Mörşidä kabul itmäsä inde. Kaytır, stantsiyä belän avıl arası yırak tügel – cide çakrım, küp yörelgän yul. Üz ayaklarıbız belän çıgıp kittek, üz ayagıbız belän kaytıp keräbez. Cäyäülärbez, ber ayak isän bit äle, tagın ike tayak...

Menä kayttı, kapka töbenä citte. Berkem kürmäde, belmäde.

...Tın. Salkın ay yaktısı.

Beräü dä yörmi. Avıl irtä yoklıy. Bezneñ çakta da irtä yatıp, irtä toru ğadäte ide inde.

Takta abzarda sarık yütälläde.

...Mallarnı betermägän Mörşidä. Barısına da ölgerüe avırdır. Sıyır da barmı ikän? Satıp cibärsä, üzenä ciñelräk inde, azıgın äzerläve dä gazap. Bäräñgene kazıdı mikän äle, bakçanı tulı utırtmagandır, ber keşegä küpme kiräk soñ. Karaltı-kuralar elekkeçä kebek, torıklar kimemägän, sütelmägän.

Kerergä kiräk. Mörşidä kumas. Köndez tanımadı. Ara yırak ide şul. Häzer tanır...

Miftah kelä sabına akrın gına bastı, kapkanı cilkäse belän ette. Tavış çıgarmıyça eçkä ütte, kultık tayakların basmaga tidermäskä tırıştı. Tukta, nigä basmada tügäräk ezlär kaludan kurkırga? Mörşidä anı keşe yörsen öçen yaltıratıp yugan bit!

Sizmäde bugay Mörşidä – täräzälärdä şäülä kürenmäde. Bälki tege öydä yoklıydır – işetelmäve bik ihtimal.

Miftah baskıç töbenä kilde. Täräzägä şakırga ürelde. Tuktalıp kaldı. Menä häzer şakır, – öy işege açılır da, Mörşidä şoma idännän şuıp kına atlar, keläne kütärer häm takta işek inde üze ük kayırılıp açılıp kitär. Mörşidä anıñ koçagına taşlanır...

Yuk...

Mörşidä hävefne abaylamıyça kalmas, işekne açkançı:

– Kem? – dip sorar.

Niçek cavap birerseñ?

Yuk...

Soramas. Bezneñ yortta işek şakıgan keşeneñ kemlegen töpçenü ğadät tügel.

Menä häzer şakır. Ä annarı? Ni bulasın kem belgän...

Miftah täräzä şakımadı, bäräñge bakçasına taba atladı. Räşätkä eçendä – ciläk-cimeş bakçasında – arkılı-torkılı öyelgän taktalarnı kürde. Üze, malayları kitkändägeçä ikän.

Sugış aldı yılında, közdän cir tuñgaç, alma bakçasına takta-büränä kertep öygännär ide. Çäy eçärgä çatır korırga ide isäpläre. Ni säbäbe çıkkandır, kaldı da kaldı şul kileş. Yazın taktalar arasına çıpçık oya yasagan ide, mäçe sıymaslık aralıgın da tapkan. Koş oyasın tuzdırırga batırçılık itmädelär, tora birde öyem.

– Miftahlarda arkılı-torkılı şuşı gınadır, – dip söylägännär ide avılda, ğayep itmiçä, Miftahlardagı tärtipkä soklanıp.

Haman şul kileş ikän öyem. Mörşidä saklıydır. Bälki anda çıpçık oyası häzer dä bardır, bälki ber genä dä tügelder...

Ruşan belän Rifat islärenä töşerälärme ikän bu öyemne? Üzläre aşık-poşık öyep taşlagannar ide bit. Alar kayda ikän inde? Niçek kaytırlar ikän? Kaytırlarmı? Koşlar oyalamasa da, malaylar kaytıp kürmiçä, sütmi-işmi torırga bulır. Üzläre kaytkaç ta ölgererbez çatır korırga...

Miftah bäräñge bakçasına çıktı.

Mörşidä bakçanı kısır kaldırmagan, inde bäräñgene kazıp ta algan. Sabakların, abzar başına kolgalar tezep, kipterergä cäygän.

Karaltı-kuranı elekke tärtibendä tota ikän...

Miftah bakça başındagı karlıganlıkka citte. Monda ineş borılması, tönge tonık sular çelteri.

Äy, zaman...

Küptän bulgan häl inde...

Miftahka änise karlıgan cıyarga kuşkan ide.

– Oyatı yuk anıñ, öydä kız bala bulmagaç nişliseñ, yalgızım gına ölgermim, – digän ide.

Vak eş ikän karlıgan cıyuı, utın yaru tügel bu siña. Hatın-kıznıñ üzenä genä bulsın berük.

Miftah, Mörşidäneñ tavışın işetkäç, siskänep kitkän ide.

– Miftahetdin, sin anı sıdırıp cıy, katı kısma. Börtekläp kayçan beteräseñ, – di...

Miftah çügälägän töşennän ürelep karadı. İneş kirtäse buyında sulı çiläk-köyäntäsen kütärgän Mörşidä balkıp tora ide. Ällä mıskıllıy inde? – dip säyersende Miftah. Alay disäñ, – kıznıñ küzläre üz itep karıy bit aña.

– Bezneñ cıyar keşe yuk inde, Mörşidä. Äni...

– Üzemä äyt soñ, bulışırmın!

– Ğayep itsälär?

– Bulışunıñ ni gayıbe?!

Yaratışu änä şunnan başlangandır, şät, turı süzle, yuknı-barnı işetmäs Mörşidä belän ul şunnan soñ kiçlären oçraşa başladı. Ber kiçne ozatıp kuygaç, Mörşidä aña ürelep karadı da:

– Matur sin, Miftah, – dide. – Yözeñ genä dimim, canıñ da matur...

Mörşidä tagın nider äytmäkçe ide dä, Miftah anıñ avızına uçın kuydı. Kulına kıznıñ tibrängän irennärennän rähätlek küçte.

– Äytmä, bütän ber süz dä äytmä! Şuşı süzläreñ – iñ matur süzlär!..

Nider kıştırdagan sıman buldı. Miftah siskänep ineş yagına karadı – yuk, çiläk-köyäntä kütärgän, yılmaep torgan Mörşidä anda kürenmi ide. Karaltılarga taba borıldı. Ul...

Bakça urtasınnan Mörşidä töşep kilä.

Kürep, belep kilä.

– Miftah!

Cavap yuk.

– Miftahetdin! Sin bit bu?! Sin bit inde!

Hävef kayadır bata-çuma bara, kimi.

– Min...

Mörşidä kilep Miftahnıñ muyınına asılındı.

– Miftah!..

Miftah çaykaldı. Mörşidä anı tagı da kısıp tottı, avarga irek birmäde. Miftah uñ kulın Mörşidäneñ irennärenä kuydı. İrennär sulkıldıy ide.

– Äytmä! Bütän süz äytmä...

Alar ozak tordılar. Ay ineş yagınnan, tau yagınnan öy türenä küçkän ide inde.

– Malaylar?

– İkesenä dä käğaz kilde.

– Min dä yartı keşe...

– Ni söyläveñ?! Nigä yartı-yortı bulırga?! Hävefländerdeñ, ber yıl häbär salmadıñ.

– Kötteñme?

– Kötmilärme soñ? Häzer Ruşan belän Rifatnı ikäüläp kötärbez...

– Kaytırlar, änise...

Miftah, arık gäüdäsen sıgıldırıp, Mörşidäneñ kuyınına başın-yözen yäşermäkçe bula. Mörşidä, anıñ başın kütärep, küzlärenä turı karıy.

İr keşe hatını cilkäsenä başın salıp sulkıldıy. Küzlär niçä yıllar yäş kürmägän ide...

Hatın keşe anı arkasınnan söyä.

Tüzem dä halık inde bu hatınnar – berni sıgıldıra-sındıra almıy alarnı...

1976

Click or select a word or words to search the definition