Tiñsezlär Gıyşkı

Hikäyä

Kürşe malayı Harisnıñ Fazıylä apası bıyıl unınçı sıynıfnı tämamladı, Kazanga ukırga kitäse bilgele buldı. Ämma ätise — Tupas Gayfulla, kızınıñ bu niyätenä karşı töşkän ikän dip işettek. «Min sine şähärgä cibärer öçen üsterdemmeni, änä kolhozda sıyır sau, yortka faydañ tiyär» dip orışkan, di, imeş.

Bulır, äyter, ber dä cälläp tormas, balta kütärsä — çaba, teşläsä — özä torgan, pırdımsızlıgı öçen «Tupas» kuşamatı algan Gayfulla bit ul. Aña yomış töşkändä genä Gayfulla abzıy dip söyläşälär, ä gaybätkä kerep, telgä kütärelsä — Tupas Gayfi, küp vakıtta Tupas Gayfulla atı belän yörtälär.

Şulay itep, Tupas Gayfulla üz balasınıñ hıyal kanatların ber seltänü belän özgäläp taşlagan da, kızı, meskenem, ındır artına kaçıp, tireslek başında küz yäşlären sıkkan.

Monı işetkäç, yörägem kuzgalıp kuydı, telsez kaldım. Ägär dä min bıyıl unınçını betergän yeget bulsam, yuatır idem genäme, yaklap çıgar idem, ul Tupas Gayfullanıñ kirägen birer idem. Yuk, bulmadı, min soñrak tuganmın şul. Äle dürtençe sıynıfnı gına beterdem bit.

Ä şulay da Fazıylä apanı bik yaratam min. Anıñ talçıbıktay zifa buyı, ozın kara çäçe, nazlı küz karaşı häm süzläre, tagın da ällä närsäläre, ällä nindi güzällekläre mine tañ-häyran kaldırıp kına tügel, hätta huşsız itälär. Ah, min ölkänräk bulsam! Kiçlären ozata barır idem. İrtälärdä, çişmä yarına kilgäç, kuyın kesäsennän däftär çıgarıp, yöräk serlären yazıp bargan çagında Fazıylä apa yanına kilep utırır idem, tallar arasınnan gına kaçıp karap tormas idem, ugrı kebek. Eh, yuk bezneñ avılda aña layık, tiñ bulırlık yeget! Yuk, dim, şuña kürä şähärgä kitäder ul? Mine kötep tormas mikänni? Üsär idem äle. «Kayçan üsärseñ ikän sin, maturım» dip äytmäs ide ul vakıtta. Kara äle, Gayfulla abzıy anı şähärgä cibärmiçä döres eşli bit. Dimäk, Fazıylä apa monda kalsa, sıyır sausa, min ul arada üsep tä citsäm, aña buyı citär yeget yuk, häm bez, min häm Fazıylä... He, tukta, altı yıl eçendä közen-cäyen rezin iteklär kiyep saz yıra-yıra, kışların tires tügä-tügä tämam tauşalıp, güzällegen yugaltıp beteräçäk bit ul. Yuk, şähärgä kitsen, mine şunda kötep torsın!

Şulay dip uyladım. Küñelem nurlanıp kitte. Hätta sızgırgalap ta kuydım. Hıyallanıp uk kitkänmen, şomırt botagına cäyelep utırgan ciremnän çak kına mätälep töşmädem, harap bulaçak idem.

— Kadalgırı!— dip kıçkırgan Tupas Gayfulla abzıynıñ tavışı kolaknı yarıp ütte. Miña äytteme ällä?

Avaz kilgän yakka borıldım. Kayan kilä bu ön? İyäse kürenmi.

— Kadalgırı, bar, çıgıp kit!.. Içkın küz aldımnan!

Tupas Gayfullanıñ bakıruı ikençe tapkır bäğırne yırtıp uzdı. Çaltırap tabak-savıt vatılganı işetelde. Fazıylä apa yorttan atılıp çıktı häm ındır yagına yögerde.

Açık yan täräzälärennän atasınıñ tagın da cikerenüläre işetelä kaldı, min, üz-üzemne beleştermiçä, Fazıylä apa artınnan yögerdem häm tireslek başına citep tuktadım. Yırak tügel yar astında sıktap yılagan Fazıylä apanı kürügä, yanına ni räveşle kilep baskanımnı sizmi dä kaldım.

— Yılama inde, Fazıylä apa! Sin yılasañ, bägırem kiselep kitä,— dip çın küñelemnän äytüdän soñ gına akılım aynıp kitte. Ber kulım anıñ iñbaşınnan totkan, ikençese çäçennän sıypıy ide. Kurkıp kittem. Ämma Fazıylä apa mine niçekter yomşak häm cılı itep koçtı ki, min eredem, ä ul, menä bähet — yılaudan tuktadı!

— İ maturım minem! Nigä bezneñ Haris ta sineñ kebek tügel ikän? Tuganım kebek yaratam bit min sine,— dip, küzläremnän übep aldı.

«İ Fazıylä apam!»

Haris digäne minem sıynıftaş ul. Ber dä apasına ohşamagan, haman kıynaşıp-sugışıp yöri, anıñ belän uynıy başlasañ, eş şunıñ belän tämamlana: yä ul sine totıp tukmıy, yäki tuygançı yılata, izep taşlıy. Apasın da tıñlamıy, änise kuşkannı da eşlämi, haman da uramda et sugarıp yörüne genä yarata, ämma ätise anıñ öçen iñ olug häm märtäbä iyäse. Haris yanında Tupas Gayfi dip ıçkındırsañ, bette digän süz, ikegä bülä üzeñne.

Fazıylä apa mine citäkläp ineş yanına kiterde. Minzälä yılgası taşlar arasınnan çelteräp-çelteräp, yögerä-yögerä aga da, berär tiränräk häm yomşagrak üzängä citep, tınıç kına häl cıya, annan tagın beraz bara, annan tagın yal itä. Ul yal itä torgan kultıklı urında balık şäp kaba. Uç töbenä sıyarlık çabak häm tübänkä-taşbaşlar, anda-sanda kızılkanatlar kaptırırga yaratam min, änä tege kızıl yar kultıgına karmak taşlap.

Şular hakında Fazıylä apaga söyläp kittem. Ul gınamı äle, Minzäläneñ ber urında alayrak, ikençe cirdä bolayrak çupırdap aguın da añlatıp birdem.

— Şağıyr sin, şağıyr ikänseñ! — dip, küzläremä söyep karap, isememne niçekter üzençä yagımlı itep äytep yılmaydı dönyanıñ güzällek iyäse Fazıylä apam.

Apam? Eh, apam şul. Min üzemneñ älegä yäş, malay gına buluımnı isemä töşerdem häm başımnı tübän idem.

— Ni buldı, maturım? — dide Fazıylä apa.— Ällä üzeñne şağıyr dip atavıma üpkälädeñme? Üpkälämä! Şağıyrlek— märtäbä ul!— digännän soñ, süzlärennän berazga tuktap tordı da, yañadan kanatlanıp, yar karlıgaçı kebek uynaklap oçınganday kayadır kükkä talpınıp kuydı häm:

— Bik beläseñ kilsä, min dä şiğırlär yazam. İnde küptän, yäş vakıttan, sineñ kebek çaklardan birle. Şähärgä ukırga kitü telägem dä şunıñ öçen. Universitetka kersäm ide dip hıyallanam.

Min tamçısı yazgı bu yañgırnıñ,

Min koyaşı ayaz tañnarnıñ,

Saba cile bulıp çäçläreñne

Häm göllärne sıypap ütärmen...

Fazıylä apa şiğır ukıdı. Minem aldımda tagın ber başka üsep kitte. İnde tämam buyım citmäslek ikän. İrtän çişmä buyına utırıp ni yaza disäm, şiğırlär ikän äle!

— Oşıymı? Matur bit, äyeme? — dide ul, minem uylarımnı bülep.

— Äye,— didem, ni äytergä belmi aptırap.— Äye!

Başka süz kiräk tügel ide. Tukaynı beläm, Musanı, Taktaşnı, Tufannı. Ukı, disälär, häzer yattan şiğırlären söyläp birä alam. Nu, hämmäsen dä tügel inde, bersen-ikesen. Ämma şulay da min alarnıñ şağıyrlegenä soklanam. Fazıylä apa da şundıylardan bulır inde! He, hatın-kızlardan da şağıyrlär bula mikänni?

Miña bu uyım bik kızıklı bulıp toyıldı häm dä äytep kuydım:

— Hatın-kızlardan şağıyrlär bulmıy inde!

— İ yülärem minem! Nişläp äle bulmasın di? Bik bula! Sacidä Söläymanova, Klara Bulatova — ä bolar kemnär? Şagıyrälär, beldeñme? — dip, borın oçıma yomşak barmagın törtep kuydı.— Hatın-kız şagıyrälär küp... Häm aralarında Sacidä apa Söläymanova kebek, kayber ir-at şağıyrlärdän östenräk häm kamilräk bulgannarı da bar!

Minem tagın başım iyelde. Şunı da belmim ikän min.

— Yarar inde, üpkälämä,— dide Fazıylä apa,— äle sin yäş, üskäç — küp närsäne añlarsıñ, belerseñ, hiçşiksez... Niçek digän äle Gabdulla Tukay? «Sin äle üs häm ukı küp; şunda añlarsıñ barın!..»

Fazıylä apa söyläüdän kinät kenä tuktap kaldı. Min aña kütärenep karadım. Küzläre bezdän arırak basıp torgan kürşe avıl yegete Garifcan abıyga töbälgän ide.

Nişläp yöri ul monda? Ä, Fazıylä apanıñ sıynıftaşı bit ul. Yahşı ukıy dip yış maktadılar anı. Ul da Kazanga ukırga kitäse, dilär. Fazıylä apanı kürergä isäbe mikänni? Berär soravı bardır inde, buşka yörmäs ul.

Garifcan abıy bezgä taba kilä başladı. Ul yakınaygan sayın, Fazıylä apamnıñ gasabilanuı arttı, borçıluı yözenä çıktı häm ul, miña taba iyelep:

— Bar inde, maturım, berazga arırak kitep tor, Garifcan belän söyläşäsem bar ide. Ämma, berük, keşegä äytä kürmä! Yarıymı? — dip ütende.

Min eşneñ citdi ikänlegen añlap aldım häm:

— Yarar, yakında gına bulam, kulın kütärä başlasa, min anı!..— dip, yodrık töyni başlauga, Fazıylä apa:

— Yuk, yuk,— dip, avızıma cılı uçların kuydı.— Garifcan abıyıñ andıy tügel. Annan da olug küñelle häm yahşı keşe yuk,— dide.

Min üpkälädem. Süzläre çınnan da yörägemne kanattı. Küz yäşläremne kürsätmäs öçen çitkä yögerep kittem. Küpme çapkanmındır, kıçıtkanlıkka barıp kergäç kenä aynıdım. Ämma soñ ide, böten cirem çagılgan, canım gına tügel, tänem dä ärni ide.

Bik tä, bik tä nık üpkälädem Fazıylä apaga, çirämgä yatıp, tägäräp yıladım, küñelemne buşattım. Şul Garifcandır anıñ yegete, yuksa nişläp oçraşsınnar di?

Alarnı kaldırıp kitkän su buyına taba ayaklarım kabat kiterde. Tal töbendä bergä utıra idelär. Garifcan digäne kulın Fazıylä apanıñ bilenä salgan da, hätta telsez kalgan bulsa kiräk.

Açuım kabardı. Nindider etlek yasıysım kilde üzlärenä. Taş aldım da suga ordım.

Fazıylä apa ah itte, çäreldäp sikerep tordı. Garifcanı minem arttan kua başladı. Min öygä taba elderdem. Fazıylä apa:

— Garifcan, berük timä, kimsetä kürmä, Garifcan! — dip kıçkırıp kaldı.

Şaktıy yögergäç, kire borılıp karadım. Arttan hiçkem bastırıp kilmi ikän. Ä kaya soñ Garifcanı? Häy, mine dä kuıp tota almagaç, yeget bulıp yörmä dä inde sin!

Kire su buyına töşmädem. Şürlävem döres bulgandır inde. Kiç buyı Fazıylä apanı kapka töbendä kötep utırdım. Bälki yegete dä tügelder?

Häm yalgışkanmın. Töşärgä kiräk ide miña, totarga kiräk ide itäklärennän!..

İkençe könne barısı da belende! Fazıylä apa belän Garifcan Kazanga kitep bargannar. Kürşe avıldan kilep, Gayfulla abzıyga kızınıñ hatın tottırıp kitkännär ikän. Üzen ezläp yörmäskä häm yulın kismäskä bik tä, bik tä ütengän, dilär. Şulay bulsa gına atasına Gazrail kilgändä bähillek biräçägen yazgan, ä änisennän gafu soragan ikän.

Gayfulla abzıy, gomergä taş bäğırle ata, öç kön eçkän, öç tön yılagan. Dürtençe köndä, kulına keçkenä çemodan totıp, şähär yulına taba çıgıp kitkänen üzem kürep kaldım. Sıksañ, taştan da su çıga şul.

Ä kötülär kitep ber-ike säğat ütügä, kapka töplärenä cigüle at kilep tuktadı. Garifcannıñ äti-änise, didelär. Töşkelekkä qadär atları kapçık töbennän rizık kimerep, uñga-sulga tartılgalap, arıp bette. Haris bakça artınnan gına olı yulnı urap yögerep kilde. Ätise kitep bargan ikän inde.

Gayfulla abzıy dürt kön ütte digändä genä Kazannan äylänep tä kayttı. Kulında çemodan tügel, ber çeltär setka häm cebegän känfit kenä bulgan dip söylädelär. Kızına kiyemnären häm akça birep kaytkan, didelär, Tupas Gayfine tanırlık tügel, dorfalıgı şiñgän, didelär.

Fazıylä apa da, Garifcanı da, şul yılda uk ekzamennarın yahşıga gına birep, universitetka ukırga kerdelär. Kanikullarga kaytkan vakıtında min anı kürmäs öçen uramga çıkmıy idem. Ul bezgä kerä kalsa, karavat astına kaçam.

— Zarif, Zarif!—dip ezläsälär dä, taba almaganga:

— Tagın uramga çıgıp kitkän,— dip, änkäy Fazıylä apanıñ hällären beleşügä küçä ide...

Gomer ütte. Min dä üstem. Tugızda ukıym.

Yugarı klasstagılarnı studentlar belän oçraşu kiçäsenä çakırdılar. Ul yılda Fazıylä apa kaytıp citmägän ide äle, soñgı yıl ukuları, kanikulları bulmıy ikän. Ul yuklıktan söyenep, min dä kiçägä barırga uyladım. Bäyräm küñelle başlandı. Törle uyınnarda katnaşıp, kiçäneñ üzägendä buldım.

Östäl tiräli utırışıp, çäy eçü, yağni mäcles öleşe başlanıp kitte. Minem urın türdä ide. Şayartıp söyländem. Studentlarga soklanıp utırdım. Şunda Fazıylä apa belän Garifcan yılmaep kilep kerdelär. Direktorıbız:

— Yaña öyläneşüçelärne, ber-bersen tabışkan yarlarnı kotlap kul çabıyk!— dide.

Alkışlarga kümdelär. Süz Fazıylä apa belän Garifcan hakında bara ikän. Min dä seremne sizdermäs öçen başkalarga iyärep kul çaptım.

Biyulär başlangaç, aradan Fazıylä apa, çıgıp, mine çakırdı, isememne äytep söyläşte. Ämma ser birmädem. «Min Zarif tügel» dip yalganladım. Ul ışanmadı.

— Siña da mıyık çıkkan ikän, yegetlärneñ asılı, kızlarnıñ başların äyländerüçe bulaçaksıñ,— dip söylände.

Ä min:

— Sez mine Zarif belän butamagız, min — Hafiz!— dip, haman süzlären kiregä bora tordım.

— Ä min sine kürsätülären direktorıgızdan soradım, Zarif, alay aldarga yaramıy bit!— dide ul biyü ahırında.

Min aptırap kaldım.

Yäşerüdän fayda yuk ide. Kiçäne dä taşlap çıga almadım. Küñelle bit. Min inde ul bala Zarif tügel, üze dä min söygän Fazıylä apa tügel!

Añardan şiğır ukuın ütendelär. Ul encedäy itep tezep kitte:

— Min tamçısı yazgı bu yañgırnıñ... Min koyaşı ayaz tañnarnıñ... Saba cile bulıp çäçläreñne... Häm göllärne sıypap ütärmen... Mañgayıñnan küçep küzläreñä... İrennäreñ söyep ütärmen!..

Küzläremä yäş kilde. Üzebezneñ sıynıf bülmäsenä kerep yabıldım, yözemne kızlar kebek uçlarım belän kaplap yılamakçı idem, yöräkneñ kiresençä taşka äverelä başlaganın sizdem. Haris atılıp kerde.

— Zarif, äydä, direktor sine çakıra, kızık it äle üzlären! — dip, mine österäp diyärlek zalga çıgardı.

Miña süz birdelär. Şiğır ukırga!

Häm min dönyamnı onıtıp ukıy başladım...

Kem niçek kabul itkänder, belmim, ämma Fazıylä apa, ut yanıp, näq ineş buyında bergä utırgan çaktagı tösle karlıgaçtay oçındı. Ukıp beterügä, kilep mine koçtı häm:

— Yaratam min sine, Zarif!.. Garifcan da şundıy şiğırlär yazsa ide,— dip, yahşı süzgä avır yamaulık saldı.

Min kaytarıp endäşmädem. Başnı idem dä çitkä çıktım häm öygä kaytıp kittem. Yörägem tuñ, küñelem buş kalgan ide.