Tiñsez Cırçıbız


(Hadi Taktaş turında)
Hadi... Zäñgär küzle Taktaş. Sırkıdı yegete. Yuk, gadi yeget kenä tügel Taktaş. Ul — böten barlıgı belän şiğriyät dönyası. Halkıbız küñelenä böyek Tukay kebek ük tirän mäğnäle, yöräklärne teträterlek tä, sihri ber läzzät birep şatlandırırlık ta şiğırlär icat itüçe, anıñ taläpçän zäükına layıklı cavap birä alırlık halık şagıyre.

Urtaça buylı, dulkınlanıbrak torgan ozın sargılt çäçle, zäñgär küzle Taktaş olı yöräkle, iskitkeç yagımlı, çın mäğnäsendä keşelekle keşe ide. Tavışı da kör häm näfis. Üz şiğırlären ul sähnädän tañ kalırlık osta, süzläreneñ eçke mäğnäsen böten tiränlege belän tıñlauçılarga citkerep ukıy.

Universitet, pedagogiyä tehnikumı, Komklub, Kızıl Armiyä yortı, yä kayda da bulsa eşçelär klubında üz şiğırlären söylärgä çıksa, Taktaşnı zal berdäm alkışlap karşı aldı, alkışlap ozattı. Bigräk tä yäşlärneñ, studentlarnıñ iñ söyekle keşese ide ul. Şiğırläreneñ bötenesen, hätta iñ ozınnarın da yattan belä häm berkayçan da karap ukımıy. Kayçakta, älbättä, onıtıp ta kuygalıy. Aldagı yulnı isenä töşerü öçen mañgayına kulın kuyıp uylanıp kala. Çäçlären artka sıpıra, zalga karap gafu ütengändäy yılmaya da sähnädän çıga başlıy. Alkış. Näq şul vakıtta, ezlägän yulları isenä töşep, kire borıla da berni bulmaganday ukuın dävam itä.

Häterlim, «Mokamay»nıñ yaña yazılıp betkän könnäre ide bugay. Kızıl Armiyä klubındagı (häzerge Ofitserlar yortı) ber kiçädä, näq urta ber cirdä:

...Niçek soñ, bu bolay buldı ele,
Niçek hälaqäteñ kürmädeñ?
Nik, Mokamay, soñ sin tormışıñnı
Çabatañday matur ürmädeñ?..—dide dä Taktaş tuktalıp kaldı.
Onıttı Taktaş, äle berniçä kön genä elek yörägennän ärnep,, sıkranıp yazgan yulların onıttı. Bälki onıtmagandır da... Bala çakta bergä uynap üskän dustı Möhämmätcan-Mokamaynıñ kıynalıp üterelü facigase küz aldına kilep, berniçä sekundka gına tuktap kalgandır... Zal göreldäp kul çaba başlauga, ul zalga moñsu gına karap tordı da kulın kütärde. Zal tındı. Taktaş ukuın dävam itte:

Sin gomereñne usal isem belän,
Kanlı pıçak belän çiklädeñ...
Ällä niçek buldı sineñ gomer,
Sin, Mokamay, ällä nişlädeñ...
Taktaşnıñ ärnüle hisläre zalga küçte. Şağıyr kaygısın urtaklaşıp, zal yöräge dä iñräde bu könne.

«Mokamay»nı zur ostalık belän sähnädän başkargan küp kenä süz ostaların beläm. Alar aldında tirän hörmät belän baş iyäm. Läkin şul uk vakıtta, alardan gafu ütenep, şunı äytäsem kilä: «Mokamay»nı ukuçılarnıñ berse dä Taktaşnıñ üze qadär tirän täessoratnı birä almıy.

Ah cir, ah cir!
Sineñ maturlıgıñ
Şundıy tigez itep taralgan,
Här duñgızıñ, härber pesi kızıñ
Çäçäk kebek matur yaralgan.
Tormışka, tabiğatkä, cir yözendäge pesi kızları, pesi malaylarına ğaşıyq bulgan olı canlı şağıyrneñ dusları küp ide... Ğadel Kutuy, Häsän Tufan, Gomär Gali, Gabdrahman Minskiy häm başka bik küplär.

Häteremdä nık saklangan may ayınıñ ber köne. Köndezge ikelär tiräsendä Taktaş miña kilde dä:

— Äydä, İşmorat, kittek. Bramat yanına barabız,— di.

«Bramat» bezneñ urtak dustıbız — Häsän Tufan. Ul Bişbaltada yäşi ide. Ä ul yılnı (1926) İdel şundıy nık taşıdı ki, Bişbalta şähärdän bötenläy ayırılıp kaldı. Tramvaylar yörmi. Anda tik su yulı, köymä belän genä barırga mömkin. Kittek. Barışlıy Gomär Galigä dä kagılgan idek, öydä bulmadı. Kazannı uratıp algan İdel suı östendä köymädä tirbälä-tirbälä, uynıy-kölä Tufanga yul tottık. Yul yırak kına bulsa da tiz barıp cittek. Tufan bezne kolaç cäyep karşı aldı. Ul bülmäsendä yalgız tügel ide. Yanında tüm-tügäräk yözle, bazık gäüdäle, sargıltrak çäçle 18—19 yäşlär çamasındagı ber yäş yeget bar ide. Bez kilep kerügä yeget beraz kauşap kaldı kebek. Bezgä komaçaulamıym digändäy, östäldä yatkan zäñgär tışlı ike däftärne aldı da tizräk kitü yagın karıy başladı.

Tufan anı ozata barıp:

—İkençe atnaga, näq şuşı vakıtka kil,— dip kaldı.

Egetneñ härber häräkäten küzätep, sınıy karap kalgan Taktaşıbız beraz uylanıp torgaç:

—Şağıyr bulırmı, ällä başkamı, anık kına äytä almıym, läkin şunısın beläm : bu yeget buş keşe tügel,—dip kuydı.

Taktaşnıñ küräzäçelärgä has yuravın raslap şunısın äytim: şuşı oçraşuıbızga öç yıldan artıgrak gomer ütkäç min Hälil Kärämullinnı Aktanışta oçrattım. Bu vakıtta ul, alda äytep ütkänemçä, Aktanış voloste partiyä komitetınıñ berençe sekretare vazifasın üti ide inde.

Bez Tufanda zur kunak buldık. Taktaş şiğırlären yaratıp ukuçı öy hucası Gabdrahman aga Räfikov belän anıñ karçıgı Rabiga apa da zur hörmät kürsätep bezne kunak ittelär. Ädäbiyät, sänğat, dönya hälläre turında süzebez betmäde. Äñgämäbez kuyırgannan-kuyıra bardı. Şuña kürä ul könne bez kaytıp kitä almadık. Kuna kaldık. Kiç kilde. Küñelemdä onıtılmas ez kaldırgan bu kiçä, çın mäğnäsendä poeziyä häm duslık kiçäse buldı.

Üzeneñ tirän mäğnäle lirikası, kızıklı şayan şiğırläre belän genä tügel, mölayım häm şayan holkı belän dä bezneñ küñelebezne berdäy aulagan Taktaşka Tufan da böten yörägennän ğaşıyq ide. Revolyutsiyäne, anıñ ideyalären ädäbiyätta, şiğırdä nindi ädäbi alım belän çagıldıru yahşırak, nindi yul döresräk dip ezlänülär bargan çaklarda bu ike şağıyr ike pozitsiyädä torsa da, şähsi mönäsäbätlärdä yakın dus buldılar.

Ozak dävam itte şiğır ukular... Tañ belenä başladı, yoklarga yatkaç ta äñgämäbez ozak dävam itte. Läkin barıber söylänäse süzlärebez betmäde, özelep kaldı.

1931 yılnı Hadi Taktaş üzeneñ şiğır häm poemalarınıñ saylanmasın cıynap, kürenekle tänkıytçe Gomär Galineñ süz başı belän (şağıyr icatına ul bik döres häm yugarı bäyä birgän ide) dönyaga çıgardı. Tatar poeziyäseneñ altın fondına zur kıymmätkä iyä bulgan tagın ber häzinä — kara tışlıkka altın häreflär belän «Taktaş» dip yazılgan yaña kitap östälde. Bu — Taktaşnıñ meñlägän ukuçılarına birgän iñ kıymmätle büläge ide.

12 sentyabr. Közneñ koyaşlı, cılı könnärennän berse. Bülmädä zşläp utıram. Beräü işek şakıdı. «Keregez!» dip äytergä dä ölgermädem, açık zäñgär küzlärendä şatlık nurları uynatıp Taktaş kilep kerde. İsänläştek. «Utır»,— dip urın kürsättem. Yuk, utırmıy Taktaşım. Sorı pidcagınıñ çabuı astına nider yäşergän dä östäl tiräsendä äylänepme-äylänä. Sizep toram, nindider olı şatlıgı, yuanıçı bar monıñ. Kinät tuktalıp kaldı da miña karap:

— Yä, äyt, brat, närsä alıp kildem min siña? — di.

— Äytä almıym... Mögayın... pesa alıp kilgänseñder,— dim.

—Anı äle kötä-kötä küzeñ kügärer. Ä bu inde peşep ölgergän häm pesadan da kıymmätleräk büläk siña.

— Nu-u!

—Yarıy inde, aptırama. Mä, al! — dip, aldıma üzeneñ altın häreflär belän yazılgan bertomlıgın kiterep kuydı. Kitapnı zur hörmät belän alıp berençe biten açtım. «Yakın dustım İşmoratka. Taktaş»,— digän süzlär yazılgan ide anda. Titul bitendä: Hadi Taktaş äsärläre,. I nçe tom. Öçençe bitendä — şağıyrneñ räseme, räsem astında anıñ bezgä bik tanış häm yakın bulgan imzası.

Kulın kısıp, Taktaşka yaña icadi uñışlar telädem häm kızık kına sorau birep kuydım:

— «Kiläçäkkä hatlar» kergänme bu tomga?

— Yuk!—dide ul yılmaep.— Anısı ikençe tomga kaldı. Ul tomda sezneñ Akademiyä teatrı öçen yaza torgan yaña pesam da bulır dip ışanam.

—Amin! Şulay bulsın. Kötäm...

Şiğırlär, poemalar icat itü belän bergä drama äsärlärenä dä ul üz icatında zur urın birde. Sähnäneñ halıkka täesir itü köçen, anıñ taläplären, üzençälegen yahşı belä, yahşı sizä ide Taktaş. Äle yegermençe yıllar başında uk allaga, alla isemennän keşelär arasında urnaşkan kollık kanunnarına karşı yünältelgän «Cir ulları tragediyäse»n yazuı oçraklı tügel, älbättä.

Anıñ «Kümelgän korallar» (1927), «Kamil» (1930) isemle pesaları dramaturgiyäbez üseşendä kürenekle urın aldı. Ayıruça 1930—1931 yıl sezonında Tatar däülät akademiyä teatrı sähnäsendä zur uñış belän bargan «Kamil» draması Taktaşnıñ dramaturgiyä ostası bularak ta üsä barganın häm anıñ tagın da katlaulırak, tamaşaçılarıbız yörägenä tiränräk ütep kererlek, ideya eçtälege belän dä çorıbız taläplärenä cavap birä alırlık äsärlär tudıruga köçe citärlek buluın kürsätte.

«Kamil» spektaklen sähnägä Häkim Sälimcanov kuydı. Küptän ük inde artistlarnıñ, recisserlarnıñ yakın keşese bulgan Taktaş bu könnärdä bezgä ayıruça yakınaya töşte, teatrnıñ çın dustına äverelde. Spektaklne tamaşaçılar bik yaratıp karşı algaç, Tatar däülät akademiyä teatrı öçen ul aldagı yılga tagın ber pesa yazarga väğdä birde. Bez añardan kolhozlaşu öçen bargan kisken köräşne çagıldırgan pesa yazuın ütendek. Ul riza buldı. Şul süzebezne räsmi nigezgä kuyıp, Taktaş belän dogovor tözedek. 1931 yılnıñ cäyendä Taktaş, kolhoz keşelären, andagı törle vakıygalarnı öyränü öçen dip, ul yıllarnı aldıngı kolhozlarnıñ berse bularak dan algan Aktanış rayonınıñ «Tañ» kolhozına kitte. Annan ul küp material tuplap, ruhlanıp kayttı häm çorga has kisken köräşne çagıldırgan «Yangın» isemle drama yazaçagın söyläde. Tagın şunı da äytte, «Tañ» kolhozına uzışlıy sineñ avılıña — Urazayga tuktap, äniyeñ karçıknıñ hälen belep, öyegez häm bakçagız belän tanışıp çıktım. Äniyeñ bik yumart ikän, mine tämle katık belän sıyladı, siña küp sälam äytep kaldı, dide.

Näni şayarular tsiklına kergän «Ertık bürek» isemle şigırendä Taktaşnıñ mondıy yulları bar:

Berençe kar, belmim, kayçan yavar,
Tik
Ülärmen min ul könne...
Bügen äle, tizdän kış kilä dip,
Yamap kuydım yırtık burkemne...
Şayarıp kına yazılgan ide bu yullar, bezne kurkıtır öçen genä.

Berençe karlarnı yaudırıp, ike, öç kış uzdı...

1931 yılnıñ köze dä citte...

Tışta äçe, salkın könnär. Tik nigäder haman kar yaumıy.

Tukta! Nigä haman yaumıy soñ äle ul?! Närsä bu? Kinät yäşen!.. Kükräü! Garasat!! Yuk, berse dä tügel. Can teträtkeç şomlı häbär:

Taktaş vafat!

Tetränep täräzägä karıym. Tışta yomşak kına ak kar töşkän, ak kübäläklär sıman kuışa-kuışa...

Berençe kar, belmim, kayçan yavar,
Tik
Ülärmen min ul könne...
Bu — şomlı 8 dekabr köne ide.

Taktaşnı soñgı yulga ozatırga kilüçelärneñ ige-çige bulmadı. Partiyä häm däülät eşlekleläre, yazuçılar, artistlar, kompozitorlar, rässamnar, ğalimnär genä tügel, un meñlägän eşçe-hezmätkär, studentlar häm mäktäp balaları ozata bardı anı tugannar kaberlegenä (Gorkiy isemendäge yal häm kultura parkı). Orkestr yığlagan matäm marşı — «Sakay marşı» — belän bergä küz yäşlärenä tıgılıp muzıkanıñ avtorı Salih Säydäş bardı, şağıyrneñ yakın dusları — Kärim Tinçurin, Häsän Tufan, Gomär Gali, Ğalimcan Niğmäti, Ğadel Kutuy... bardı.

Dustıbıznıñ gäüdäsen kabergä töşergändä Fatih Säyfi söylägän süzlär äle haman kolak töbendä.

— Talantlı şagıyrebez Hadi Taktaş,—dide ul kaltırangan tavış belän,— üzeneñ iske dönya öçen mäñgegä ülüe turında bolay dip yazgan ide:

İske tormış!
Sineñ kırlarıñda
Zäñgär küzle uyçan yäş yeget,
Ul yuk inde...
Ämma läkin iske tormış öçen ülgän bulsa da, bezneñ öçen, hezmät iyäse halkıbız öçen ul ülmägän ide. Äledän-äle güzäl şiğırlären icat itep arabızda yäşi ide. Älegäçä ul sotsializm öçen köräşçelärneñ aldıngı safında buldı. Ä menä bügen ul çınnan da ülde — vafat buldı. Yäp-yäş kileş bezneñ arabızdan kitte. Bügen bez anıñ belän mäñgegä huşlaşabız. Tik häsrätle yörägebezdä ber yuanıç: halkıbızga zur miras bulıp anıñ yalkınlı şiğırläre, cırları kala, şulay uk anıñ beraz uyçan da, şayan da bulgan obrazı bezneñ küñelebezdä kala. Alar mäñge ülmäyäçäk! Huş, şağıyr dustıbız! Bez sine berkayçan da onıtmabız!..

Taktaş tabutı kabergä töşerelde.

Halkıbıznıñ yolası buyınça ber uç tufrak alıp şağıyr dustım tabutı östenä taşladım.

Avır tufragıñ ciñel bulsın, Taktaş dus!

İñ yakın keşesen mäñgegä yugaltudan küz yäşlärenä tıgılıp, tetränep kalgan Häsän Tufan da, härvakıt köläç yözle bulsa da, bügen äçe häsrättän karalay yanıp, yöräkne özä torgan äçe salkınnan kuırılıp, ber yak çittäräk basıp torgan Ğadel Kutuy dustıbız da ütäde bu yolanı.

Bez şağıyr dustıbıznı gına tügel, böten küñele yahşılık belän tulgan keşene, çın keşene cirlädek salkın kabergä.

Yalgız-yalgız ütkärü avır ide bu tönne. Tufan belän minem öygä kayttık. Kaygı-häsrätebezneñ çige bulmadı. Küzebezgä yokı kermäde...

Taktaşnıñ bezneñ aradan kitkänenä inde yartı ğasırdan artık vakıt ütkän. Ä ul äle haman bezneñ küñeldä, halkıbız küñelendä. Elekkeçä uyçan, moñsu, elekkeçä şayan, şundıy uk köläç, mölayım bulıp yäşäven dävam itä. Anı yakınnan belgän ölkän buın keşelär öçen genä tügel, bügenge yäş buın öçen dä Taktaş şundıy uk qaderle, şundıy uk yakın. Halkıbız yörägendä böyek Tukay şikelle mäñgelekkä urın algan şağıyr ul Taktaş.

Click or select a word or words to search the definition