Timer Yul

(B.Citkovnıñ «Min närsälär kürdem» isemle äsärennän tärcemä)

Vokzal

Min timer yulnı menä mondıydır dip uylıy idem: ul üze uram tösle, ä aña tufrak ta, takta da tügel, plitä-däge tösle tip-tigez timer cäyelgänder dip küz aldına kiterä idem. Ägär inde vagonnan yıgılıp töşteñme, eşeñ harap, timergä bärelep, berär cireñne bik nık avırttırasıñ yä bötenläy üläseñ. Menä şuñar kürä dä şul, yıgılıp töşep kala kürmä, dilär. Vokzalnı da min älegä qadär hiçber kürgänem yuk ide.

Vokzal ul gadi ber zur yort ikän. Östendä säğate dä bar. Şähärdäge iñ döres säğat şuşı, digän bula äti. Säğatneñ strelkaları şundıy zur, äti äytä, kayvakıt anda koşlar da kilep kungalıylar, di. Ul säğat üze pıyaladan eşlängän. Anıñ artına ut yandıralar. Bez vokzalga kiç kenä kilep cittek, ä säğatneñ böten tsifrları yalt itep kürenep toralar ide.

Vokzalnıñ kapka şikelle öç işege bar. Anıñ tiräsendä halık, halık... Kaysı kerä, kaysı çıga. Anda sandıklar, çemodannar kütärgän abıylar. Zur-zur töyençeklär totkan apalar aşıga-aşıga eçkä kerep kitälär. Bez kilep citügä, ak alyapkıç yapkan nindider ber abıy yögerep kilde dä bezneñ äyberlärne eläkterep tä aldı. Min «ay!» dip kıçkırırga telägän idem dä, ätineñ:

— Nosilşik, bezgä Moskvaga bara torgan poyızd kiräk, sigezençe vagon, — dip äytüen işetkäç, tuktalıp kaldım.

Nosilşik bezneñ çemodannarnı tottı da tup-turı işekkä taba aşıga-aşıga kitte. Kulına korzinka totkan äni, anıñ artınnan ölgerä almagaç, yögerergä kereşte. Bezneñ ul korzinkada kolbasa, almalar bar, min üz küzem belän kürdem, äni anda konfetlar da saldı. Halık şundıy küp ide, min bervakıt änine dä, nosilşiknı da yugalttım. İşektän kergäç, baskıç buylap öske katka kütäreldek häm kinät zur, bik zur ber bülmägä kilep kerdek. Bülmäneñ idäne taş, tip-tigez, ä ber malay da tüşämenä tidererlek itep taş ırgıta almas, şundıy biyek. Här urınında tügäräk fonarlar yana. Bik yaktı häm bik küñelle bu bülmädä. Bar äyber yaltırıy, tüşämgä tiyärlek bulıp, yäşel kismäklärdä zur-zur agaçlar üsep utıralar. Bu agaçlarnıñ botakları yuk, barı tik oçlarında teşle-teşle yafrakları bar. Tagın anda yaltırap tora torgan kıp-kızıl şkaflar da bar. Äti minem belän tup-turı şul şkaf yanına kilde, kesäsennän tıgılıp akça aldı häm şkaftagı ber tişekkä şul akçasın salıp ta cibärde, ä ul arada askı tişektän ak bilet sikerep çıktı. Min tagın:

— Ni öçen? — dip soradım. Äti:

— Bu — kassa-avtomat. Bu biletnı almasañ, sezne ozatırga poyızd yanına kertmilär, — dide.

Platforma nindi bula

Äti mine citäkläde dä, çemodannarın, töyençeklären kütärep, bar halık agılgan yakka taba alıp kitte. Äni belän nosilşik kayda ikän dip karaştırgalasam da, min al arnı kürä almadım. Bez ber işektän kerdek, ätineñ biletın aldılar da:

— Uzıgız, gracdanin, — didelär.

Min, ber uramga çıktık, ahrı, dip uylagan idem, anıñ tübäse pıyala ikän. Menä şunı inde vokzal dip atıylar. Monda vagonnar kır kazları tösle tezeleşep toralar. Alar ber-berenä berketelälär. Menä şul poyızd inde. Ä iñ alda parovoz tora. Vagonnar buylap ozın idän suzıla.

Äti:

— Änä äniyeñ nosilşik belän platformada basıp tora, — dide.

Şul ozın idän platforma ikän inde. Bez tagın alga-rak kittek.

Arttan kinät: - Saklanıgız, saklanıgız! — digän tavış işetelde.

Bez äylänep karadık. Min keçkenä genä tägärmäçle täbänäk arbanıñ artıbızdan kilüen kürdem. Aña ber keşe baskan, ä arba borıp cibärgän kebek üze bara. Äni belän nosilşik turısına citkäç, arba tuktadı. Anda inde nindider çemodannar yatalar ide. Nosilşik tiz genä bezneñ äyberlärne dä şular östenä kuydı. Şul ara bez dä kilep cittek. Äti:

— Onıtmadıgızmı? Sigezençe vagon, — dide.

Ä üze haman mine citäkläp tordı. Nosilşik ätigä karadı da, kölemseräp:

— Keçkenä yegetne dä utırtıp cibärergä bula bit, — di. Mine kütärep aldı da arbadagı nindider ber töyençek östenä utırttı.

Äni:

— Nindi yülärlek ul tagın, bala yıgılıp töşär bit! — dip, bezneñ arttan yögerde.

Min äni bezne kuıp citär dä mine arbadan töşerer inde dip kurıktım. Ä arbada basıp toruçı abıy:

— Saklanıgız, saklanıgız! — dip kıçkırıp kına bardı.

Arba şundıy kızu bara, äni anı niçek kuıp citä alsın soñ!

Bez vagonnar yagınnan uzıp kittek. Annarı arba tuktadı. Şul arada nosilşik, anıñ artınnan äti kilep citte häm mine arbadan töşerde.

Vagonnıñ baş-başlarında işeklär bar. Aña basıp menärgä keçkenä genä baskıçlar eşlängän, krıltso şikelle ük. İşek buyında kulına fonar totkan küzlekle ber abıy basıp tora. Anıñ östendä härbi keşelär kiyemendäge tösle yaltıravıklı töymäle kurtka.

Äni aña:

— Konduktor, minem biletım menä, — dide. Konduktor fonar yaktısında biletnı karadı.

Min niçek yugaldım

Platforma yagına taba küz salsam, ber apa kilä. Üze çılbır belän et totkan, ä ete çem-kara, yonnarı bödrälänep tora. Etneñ başında kızlarnıkı tösle bant ta bar. Etneñ barı yartısı gına bödrä yonlı, ä kalgan yartısı şoma, koyrıgı pumala şikelle.

Min:

— Ni öçen bantik takkannar? — didem dä et artınnan kittem. Bik äz genä, inä buyı qadär genä kitkän idem, kemneñder kinät:

— Äy, saklanıgız, saklanıgız! — dip kıçkıruın işettem.

Bezneñ nosilşik tügel, ä başkası çemodannar töyägän taçkasın tup-turı minem öskä taba etep kilä. Taptatıp ütmäsen dip, min tiz genä ber çitkä yögerdem.

Ul ara kayandır bik küp keşelär kilep çıktılar, mine etä-törtä bötenläy ber çitkä ük çıgardılar. Min äniyemne ezlärgä yögerdem. Vagonnar barısı da bezneke töslelär. Min yılarga totındım. Şul vakıt kurkınıçlı tavış böten vokzalnı yañgırattı:

— Poyızd kitä... — Tagın närsälärder äytte. Şundıy katı itep, şundıy kurkınıçlı itep, äyterseñ ber velikan söyli.

Min tagın da nıgrak yılarga totındım. Häzer menä poyızd kitä, äni dä anıñ belän kitär. Kinät yäşel furackalı härbi ber abıy kilep çıktı da:

— Äydä, bez häzer äniyeñne ezläp tabarbız, — dide. Käm mine platforma buylap bik tiz alıp kitte, annarı kulına kütärde.

Min:

— Mine kütärmägez, minem äniyem kayda? Min äni yanına barırga telim! — dip kıçkırdım.

Ä ul:

— Sin yılama, äniyeñ häzer kilep citär, — dide. Mine ber bülmägä alıp kerde. Bülmädä nindider apalar bar. Alarnıñ kullarında keçkenä-keçkenä malaylar, kızlar... Kayberläre uyınçık atlar belän uynıylar. Äni anda yuk. Härbi keşe mine divan östenä utırttı, şulçak miña ber apa yögerep kilde dä:

— Närsä bar, närsä? Adaştıñmıni, malay? Yılama. Sin ni isemle? Sin kem soñ? — dide.

Min:

— Min — Niknigä, ä çın isemem Aleşa, — didem. Härbi keşe şul vakıt yögerep bülmädän çıgıp kitte. Apa:

— Sin yılama, häzer äniyeñ kiler. Änä kara äle bezneñ nindi yahşı atıbız bar, — dide.

Min niçek tabıldım

Min bayagı velikannıñ böten vokzalnı yañgıratıp söyläven tagın işettem:

— Başına ak matros şapoçka, östenä zäñgär kurtka kigän malay Aleşa-Niknigä häzerge vakıtta ana häm bala bülmäsendä.

— Menä işetäseñme? — dide tege apa. — Äniyeñ sineñ kaydalıgıñnı beler dä häzer ük kilep tä citär.

Bar malaylar, kızlar minem tirämä cıyılgannar da minem niçek yılavımnı karap toralar. Min inde häzer yılamıym da. Kinät işek açıldı, yögerep äni kilep citte.

Ä min:

— Äni! — dip kıçkırıp, añar taşlandım. Äni inde mine koçaklap, kütärep ük aldı.

Tege apa işekne bik tiz genä açtı da:

— Aşıkmagız, vakıt bar äle! —dide. Karıym — äti dä kilep citkän. Äni äytä:

— Yahşı äle radio aşa äyttelär, yuksa başım äylänep betkän bulır ide, — di.

Ä äti:

— Bu malay belän tämam akılıñnan yazarsıñ! — di. Äni, mine kütärep, tup-turı vagonga alıp bardı da

konduktor abıyga:

— Tabıldı, tabıldı... — dide.

Vagon

Vagonnıñ ozın koridorı bar, tik ul bik tar. Annan äni işekne açtı. İşekne öydäge kebek üzenä tartıp açası tügel, işek kayadır şunda yan-yakka kerep kitte, häm bez bülmägä kerdek. Äni mine divanga utırttı. Kar-şıda da şundıy uk divan bar. Täräzä yanında kiştä şikelle östäle dä bar. Kinät täräzägä kemder çiyertte. Min karadım häm täräz karşında basıp toruçı ätine kürdem. Üze kölä, üze miña barmak yanıy. Min, anı yahşırak kürer öçen, torıp bastım, ä divan üze bik yomşak, dagan şikelle, atındırıp tora. Äni mine östäl östeñä menderep utırttı häm:

— Divanga bervakıtta da ayaklarıñ belän menäseñ bulma, — dide.

İnzol isemle et

Min kinät arttan kemneñder kerüen işettem. Borılıp karasam, sarı bantlı et ikän, etne çılbır belän totıp, tege apa da kerde. Min kurkıp kittem.

— Kurıkma, kurıkma, ul teşlämi! — dide. Ä min:

— Ni öçen? — dip soradım.

— Ah, — dide apa, — sin ällä tege yugalgan Niknigä?

Sin Aleşamı? Radio sineñ turıda söylädeme? Äye, äye, şul üze, ak şapkadan, zäñgär kurtkadan...

Şul vakıt bezgä, çemodan kütärep, ber abıy da kerde. Et añar ırıldıy başladı.

Et hucası:

— İnzol, yaramıy! — dide.

Käm et tege abıynı isnärgä totındı. Ul abıy üzeneñ çemodanın biyekkä, kiştägä kuydı. Kiştä taktadan tügel, ä yätmädän eşlängän, äyterseñ balalar krovatennan... Abıy utırdı da:

- Sez üzegez kitäsezme, ällä ozatasız gınamı? - dip soradı.

Tege apa:

— Üzem kitäm, — dide. Abıy:

— Et tä bezneñ belän baramı? Bu malay seznekeme? — dide.

Apa etneñ baruın, anıñ İnzol isemle buluın, minem äniyemneñ häzer kiläçägen, minem Aleşa-Niknigä buluımnı añar söyläp birde.

— Ah, — dide tege abıy, — anañnan kaluçı sinmeni ul, ä häzer äniyeñ sinnän kaçtı, ahrısı. Nişliseñ inde, menä şuşı apañ häm minem belän kitärseñ. Et tä bezneñ belän bara, — dide.

Min kıçkırıp cibärdem:

— Telämim!

Östäldän sikerep töştem dä bar köçemä:

— Äni! — dip kıçkırdım.

Et örergä totındı. Min işekkä taba yögerdem, et tä minem arttan. Koridorda anda nindider yat keşelär. Karasam, barısın etä-törtä, äni miña taba yögerä:

— Ni bar? Nigä cäncal kuptarasıñ? Min bit biredä genä, yülär! — di. Mine kütärde dä: — Änä kara, ätiyeñ, bez häzer kitäbez, — dide.

Bez niçek kuzgalıp kittek

Kinät köçle itep gudok kıçkırdı. Artta toruçı abıy:

- Menä parovoz da kıçkırttı, dimäk, kittek! — dide.

Täräzä karşında toruçı äti nider kıçkırdı, tik bernärsä dä işetep bulmadı. Avızın aça, kıymıldata, ä berni dä işetelmi. Annan idän astında nider ükerde, platformadagı äyberlär artka taba yögerä başladılar. Barısı da, kulların, baş kiyemnären selkep, bezne ozaıp kaldılar. Äti dä kepkasın selkede, avızın kıymıldattı. Berni dä işetelmäde. Äni miña:

— Ätiyeñä kul selke! — dide.

Min kulımnı selkergä totındım, äti kölep cibärde. Ä äni haman ätigä närsäder söyli, ä üze:

— Yahşı, yahşı! —di.

Ätineñ närsä söyläven ul barıber işetä almadı. Bez bik tiz kitep tä bardık. Äti az gına yögerde dä kepkasın selkede, annarı kaldı.

Timer yul nindi bula

Bez äni belän divanga utırdık. Min änidän:

— Bezneñ yulıbız timer bulganga, asta şulay ükeräme? — dip soradım.

Ä tege abıy:

— Sin yuksa takta sıman timer dip uylıysıñmı ällä? Timer idän şikelle dip? Yuk, tugan, alay tügel ul, — dide.

Min añardan da:

— Ni öçen? — dip sorap kuydım.

— Çönki anda barı ike timer rels kına suzılgan, alar üzläre şop-şomalar häm bik ozınnar. Alar buylap bezneñ vagonnıñ tägärmäçläre häm vagonnar aşıgıp yögerälär.

Min:

— Ni öçen? — didem. Äni:

— Abıyıñnı yödätmä! — dide. Ä tege abıy äytä:

— Çönki aldagı parovoz alarnı tartıp bara. Parovoznıñ maşinası bar, ul anıñ tägärmäçlären äyländerä,— di.

Min tagın:

— Ni öçen? — dim.

- Çönki parovozda par bar. Anıñ su tulı kazanı bar, anda ut yagalar. Sunıñ parı turıdan-turı maşinaga bara. Menä irtägä, berär stantsiyägä tuktalgaç, sineñ belän parovoznı kararga barırbız, — dide. Ä min äytäm:

— Ägär dä tägärmäçlär çitkä çıksalar? Ä tege abıy:

— Relslardanmı? Kayçak şulay bulgalıy da. Ah, ul çak belsäñ ide närsä bula! — dide.

Käm abıy söyläp tä kitte: ber märtäbä ul şulay kayadır barganda, parovoz üze relslardan töşkän, timer yul buylap barmıyça, turıdan-turı cirdän yögergän. Maşinist poyızdnı tuktatkan.

Äni:

— Kurkınıçlı äyberne söylämägez, min yoklıy almam, — dide.

Ä tege abıy:

— Kurkınıçlı berni dä bulmadı. Maşinist poyızdnı tuktattı, şul gına. Teläsägez, min dä poyızdnı tuktata alam, — dide.

Poyızdnı niçek tuktattık

Äni häm tege et iyärtkän apa abıyga:

— Poyızdnı tuktata almıysıñ, — didelär. — Teläsäñ nişlä, tuktata almıysıñ, — didelär.

Ä abıy äytä:

— Yuk, tuktata alam, — di. Äni:

— Fu, nindi yülär süz söylisez, oyat tügelme sezgä? — dide.

Min bu vakıt ul abıynıñ aldında utırıp tora idem. Ul mine idängä töşerde dä kinät sikerep tordı häm ber sapka totındı. Ä bu sap stenada yaltırap tora, annan tübängä taba kızıl tayak suzılgan ide. Ul tayak tügel, ä trubka. Tege abıy tartıp torıp cibärgän ide, kinät bar da göreldärgä totındı. Äni divannan çak kına yıgılıp töşmäde, et tege apanıñ itägenä sikerep mende, min abıynıñ çalbarınnan eläkterep aldım. Ber dä yıgılmadım.

Käm poyızd tuktadı.

Annan soñ poyızdnıñ parovozı kıçkırtırga kereşte, koridordagılar barısı da kıçkırırga totındılar. Ä tege abıy minnän ıçkındı da koridorga çıktı häm:

-— Berni dä yuk, kıçkırınmagız. Poyızdnı min tuktattım, häzer kuzgalıp kitär, — dide.

Häm bez çınnan da kuzgalıp kittek.

Annan soñ bezgä konduktor kilde dä tege abıydan poyızdnı tuktatırga niçek batırçılık itüen soradı. Ä abıy üzeneñ bik zur incener buluın häm tuktatıp bulamı, yukmı ikänlegen belergä telägänen söyläde. Annan konduktor belän kayadır kitte.

Anı konduktor alıp kitkändä, äni bik kurıktı, ä tege apa: «Bik zur incener bulsa da, yülärräk ikän, añar hiçşiksez eläger», — dide. Berär keşe, nindi dä bulsa berär malay yıgılıp kalsa gına poyızdnı tuktatırga yaraganlıgın söyläde. Ul çak teläsä kem tege saptan tartıp poyızdnı tuktata ala, anıñ öçen añar berni dä bulmıy.

Tege abıy tagın bezneñ yanga kilep kerde. Ul bik kızarıngan, yüri kölärgä tırışıp, häzer yoklarga vakıt citüe turında söyläde, üze:

— Yarıy la, berni dä yuk, kittek, kittek! — dide.

Anı şaktıy nık orışkannar bulsa kiräk.

Bez niçek yoklarga yattık

Annarı şul tege abıy bezneñ divannıñ arka söyäp utıra torgan öleşen astan eläkterde dä öskä taba tarttı. Min anı divannı cimerä ikän dip toram. Divannıñ cilkä teräp utıra torgan öleşe öskä taba kütärelde, ul bezneñ divan östendä şürlek kebek buldı. Ä asta bezneñ divan häzer öy kebek buldı, östä tübäse dä bar. Aska töşmäsen öçen, incener abıy anı nindider eläktergeç belän eläkterep tä kuydı. Annan soñ üze öskä mende dä:

— Biredä bik şäp ikän, minem yanga menäseñme? Kullarıñnı suz, — dide. Ul minem kullarımnan eläkterep aldı da öskä taba kütärde. Östä dä bezneke tösle ük divan kilep çıkkan ikän. Konduktor kilep kerde dä biletlarıbıznı tikşerde, et öçen dä bilet soradı.

Tege apa ber biletın eteneñ avızına kaptırdı da:

— İnzol, biletıñnı konduktorga bir, — dide. — Yä, tiz bul!

İnzol, art ayaklarına torıp, konduktor aldına kilep bastı da avızındagı biletın añar suzdı. Konduktor, kurkıp torsa da, barıber aldı. İnzol anı teşlämäde, biletnı birde.

Konduktor:

— Ällä ul tsirkta uynıymı? — dip soradı. İnzol hucası:

— Yuk, ul kinoda uynıy, — dide.

Annan soñ äni urın cäyde dä bez yoklarga yattık.

Bez tönlä stantsiyägä niçek kilep cittek

Bezneñ idän astında nider şıgırdaganga min kinät uyanıp kittem. Poyızd tuktadı. Bezneñ vagon dırk itep kitte. Ä vagon eçe karañgı. Zäñgär lampoçka az gına yaktırdı. Vagon tagı ber märtäbä dırkıldadı da bötenläy tuktadı.

Min kurıktım häm:

— Äni, äni, köpçäklär relstan çıktılar, parovoz cirdän yöri başladı, — dip kıçkırıp cibärdem. Min bik katı kıçkırganmın ikän, barısı da uyandılar. Et ırıldarga totındı.

Ä yugarıdagı abıy:

— Sin närsä yülärlänäseñ, stantsiyä iç bu. Häzer kararbız menä, — dide.

Yugarıdan töşte dä täräzägä taba kilde. Ä täräzägä pärdä korılgan, berni kürep bulmıy. Abıy astan anıñ närsäsender tartkan ide, pärdä bik tiz öskä taba kütärelde. Bezneñ täräzä turısında gına yap-yaktı fonarlar yanalar. Keşelär yögereşälär. Bezneñ koridorda da kemnärder döp-döp yögereştelär.

Äni miña:

— Äy sin, bik cäncallı malay ikänseñ, — dide. Ä tege abıy:

— Stantsiyägä citkänbez. Bologoyı stantsiyäse, — dide. Äni mine täräzä yanına cibärmäde, ä et menep karap

tordı. Min, närsälär kürenä dip, tege abıydan soraştıra idem, äni miña alma suzdı da:

— Aşa, tavışlanma, — dide.

Alma bik äçe ide, min yoklap kittem.

Vagonda niçek yuındık

Min irtä belän uyanganda, barısı da torgan ide inde. Äni mine kiyenderde dä, sabın, sölge alıp:

— Äydä, yuınırga barıyk! — dide.

Poyızd bar köçenä çaba, bezne köldererlek däräcädä bik nık çaykıy. Äyterseñ ul yüri şulay itä. Ä ul bik tiz barganga kürä şulay. Bez koridor buylap vagonnıñ oçına qadär bardık, ä anda ber işek häm keçkenä genä bülmä bar. Bu — bädräf. Anda umıvalnik ta bar. Ul bik zur, üze tigänä tösle, üze farfordan eşlängän. Anıñ östendä kran tora, krannıñ bertörle dä ruçkası yuk. Ä astagı knopkanı bassañ, kinät köçle itep su sipterä. Ul biyek itep eşlängän. Äni mine kütärep tordı, min üzem yuındım. Umıvalnik aldındagı stenaga közge elengän, bit yuganıñ barısı da kürenep tora. Şul arada poyızd tuktıy başladı. Kemder bezneñ işekne döberdätte dä:

— Eşegezne beteregez, stantsiyälärdä yaramıy, — dide. Äni işekne açtı häm:

— Ä bez inde beterdek, — dide.

Bezgä niçek kofe kiterdelär

Bez üz bülmäbezgä kaytkaç, min täräzädän kararga totındım. Bezneñ vagon nindider ber öy turısına tuktagan ide. Näq öy yanında platforma suzılgan, ä platformanıñ tübäse bar. Anda çemodan, töyençek totkan keşelär yörilär.

Ä tege abıy, miña kürsätep:

— Änä basıp toruçı abıynı küräseñme, ul stantsiyä naçalnigı, kızıl furackadan, — dide.

Min:

— Ni öçen? — didem.

— Kürenebräk torsın öçen. Naçalnik kiräk bulsa, häzer äylän dä kızıl furackanı gına kara. Änä tegese — stantsiyä, — dide.

H.äm abıy miña ber öyne kürsätte. Şul vakıt anıñ işekläre açıldı. Annan podnos kütärgän bik küp apalar çıktılar. Podnoslarında stakannar. Alar poyızdga taba aşıktılar.

Min tagın:

— Ni öçen? — didem. Äni:

— Menä häzer kürerseñ. Yä, östäldän töş äle, — dide. Östäl östenä tastımal cäyde. Min töşkän genä idem, işetäm, artımda söyläşälär:

— Kemgä kofe, kemgä çäy kiräk?

— Buterbrodlar, sumsalar, almalar... Kemgä kiräk, kemgä?..

Äni üzenä çäy, ä miña kofe aldı. Anı ber apa bezneñ vagonga kertep ük birde. Buterbrodlar da aldı äni: miña kolbasalını, ä üzenä sır belän. Tege abıy da çäy aldı. Etkä dä buterbrod satıp aldılar.

Äni:

— Mıştırdama, tizräk eç, häzer kitäbez, — dide.

Min tiz eçä almadım, çönki et, keşe şikelle, ike ayaklap yöri, algı ayagı belän tege apadan buterbrod sorıy ide. Ul, apa birgän buterbrodnı aşap betergäç, minnän dä sorıy başladı. Min tiz genä ber kisägen teşläp aldım da kalganın etkä birergä telägän idem dä, tege apa:

— İnzol, yaramıy, niçek oyalmıysıñ, — dip kıçkırmasınmı tegeñär.

Et östäl astına uk kerep kaçtı. Min şul arada aşap alırga da, eçärgä dä ölgerdem. Annan bezgä kofe kitergän stakannarıbıznı kire aldılar.

Min:

— Kayçan Moskvaga citäbez? — dip soradım.

Tege abıy miña: - Tiz citäbez, — dide.

Şul arada parovoz kıçkırtıp cibärde, häm bez kuzgaldık. Min, täräzädän karap, Moskvanıñ kürenüen kötä başladım.

Ä tege abıy:

— Sin änä aska taba kara, änä şular inde relslar,— dide.

Avtomobil niçek itep bezneñ poyızdnı uzıp kitärgä teläde

Anda, asta, ike rels ta aşıga-aşıga bezneñ belän alga çabalar ide. Tege abıy äytä, alar buylap ta poyızdlar yörilär, di. Min relslarga karap torganda, kinät ber kurkınıçlı närsä poşkırırga, ükerergä totındı, bezneñ vagon da karañgılanıp kitte. Min kurkuımnan yılarga da ölgerä almıy kaldım, täräzädän nindider şäülälär uzgalıy başladı, häm miña bezneñ östebezgä taba nindider ber kurkınıçlı maşina oçıp kilä kebek toyıldı.

Tege abıy mine kulı belän tottı da:

— Kurıkma, ul bezgä karşı kilüçe poyızd gına, — dide. Min kurkırga gına dip torganda, tagın yaktırdı, häm

ber poyızd bezneñ yannan ütep tä kitte. Bu poyızd bezneñ belän berrättän alga taba çabuçı relslar östennän ütte.

Täräzädän kır, annan arırak agaçlar kürenä ide. Bik yakında gına yul, ä yul buylap ber avtomobil çaba. Bez tiz barabız, ul da tiz bara. Poyızd tagın da tizli, avtomobil dä tizli töşä. Ul hätta bezne kuıp citä dä başladı. Ul şundıy tiz bara başladı ki, hätta täräzädän miña kürenmäde dä.

Min:

— Ni öçen? — didem. Ä tege abıy:

— Ul bezne uzıp kitep, algarak barıp, bezneñ yul aşa çıgıp kitärgä teli, — dide. Annan: — Kara äle, kara,— dide.

Min alda keçkenä genä öyne häm bezneñ yulıbız aşa ütä torgan yulnı kürdem. Ul yul bik zur tayak belän buılıp kuyılgan. Anıñ artında avtomobil kötep tora. Tege tayak aldında ber abıy basıp tora, kulların alga taba suzgan, üze keçkenä ber sarı tayak totkan.

Min, anı kürgäç:

— Ni öçen? Ni öçen? — dip kıçkırıp cibärdem.

Sarı flag närsä digän süz

Ä tege abıy, avtomobilğä kul selkep:

— Barıber ölgerä almadıgız, ölgermädegez, — dip kıçkırdı häm, miña karap: — Änä küräseñme, avtomobil, borılıp, bezneñ yul aşa ütärgä telägän ide. Ä storoc anıñ yulın bülde. Yuksa avtomobil relslar aşa çıgam diyär ide, poyızd aña kilep bäreler häm anı sıtıp yukka çıgarır ide, — dide.

Min:

— Ä ni öçen storoc sarı tayak totıp tora? — dip soradım, şul vakıt äni:

— Närsä sin keşene yödätäseñ, ul tayak tügel, ä flag, ul abıy anı tauşalmasın öçen, tayagına çornagan gına,— dide.

Ä tege abıy karşı töşte:

— Yuk, alay tügel, flag çornalgan ikän, dimäk, poyızd tulı hod belän bara ala digän süz. Ägär flag töşerelgän bulsa, cilferdäsä, dimäk, äkren barırga kiräk, — dide.

Min haman alga karadım häm alda tagın ber budka kürdem. Anısında storoc tügel, ä tayagına çornalgan flagnı totıp, ber apa basıp tora ide. Min annan algarak küz töşerdem: anda flagnı, tege abıy äytkänçä, cilferdätep totuçı keşene kürdem, häm bez bik akrın bara başladık.

Elga aşa niçek çıktık

Annarı min mıltıklı kızılarmeetsnıñ basıp torganın kürdem. Annan tagın ber mıltıklı keşe kürende.

Kinät täräzä aldında bik kalın relslardan yasalgan räşätkä astında su kürende, anda köymälär yözep yörilär.

Äni sikerep tordı da:

— Küperme, küper? Bez küper arkılı çıgabız ikän. Ah, nindi kızıklı! — dip kuydı.

Ä min änigä äyttem:

— Ä sin flagnı kürmädeñ.

Asta, köymädä, malaylar utırıp baralar, bezgä kulların selkilär ide. Min dä kulımnı selkedem, tege abıy da.

Min änigä tagın:

— Sin kürmi kaldıñ flag cilferdägänen, şuña kürä bez akrın barabız da, — didem.

Annan azrak bargaç, äni:

— Kara äle, kara, yılga niçek kenä bulıp kürenä, änä artta küper, — dide.

Ä küper yäşik şikelle bulıp kürenä. Yan-yaklarında räşätkälär, tik ul yılga aşa, anıñ ber yagınnan ikençesenä suzılgan. Timer räşätkälär tik bik kalınnar. Anıñ baş-başı kaplanmagan, açık. Poyızd ber başınnan yögerep kerä dä ikençe başınnan yögerep çıga, şulçak inde ul yılganıñ argı yagına çıgıp ta citkän bula.

Bezneñ parovoz

Min täräzädän karagan idem, bezneñ parovoznı kinät tulısınça kürdem. Ul ber yakka taba borılgan ide, şuña kürä bezneñ parovoz miña kürende. Ul bar vagonnan da alda bara. İñ berençe, üze ozın, üze kap-kara. İñ alda morcası bar. Ni öçender bik keçkenä. Añardan par çıgıp tora. Ä artında keçkenä genä budka bar. Parovoznıñ tägärmäçläre kızıl, üzläre bik zurlar, şulay bulsalar da, parovoz alarnı bik tiz äyländerä.

İncener abıy miña budkada maşinist barlıgın äytte. Ägär maşinist teläsä, parovoznı ul bik tiz yörtä ala, çıdap kına tor! Ägär teli ikän, bötenläy tuktata da ala. Teläsä, kıçkırta da. Anıñ budkasında da, bezneñ vagondagı şikelle, poyızdnı tuktata ala torgan ruçka bar. Anda äle tagın ber abıy bar ikän. Ul maşinist tügel, ä koçegar. Parovozga ut yagıp baruçı digän süz. Anda miç bar, ä koçegar şuña kümer taşlıy ikän.

Parovoz artında kara ozın yäşik bar. Ul tägärmäçlär östendä. Ul vagon tösle ozın, tege abıy äytä, ul tender, di. Anda parovoz miçe öçen kümer, kazan öçen su kuyıla ikän.

Bezne semafor niçek cibärmi tordı

Şulçak parovoz kinät kıçkırtıp cibärde. Poyızd tuktarga totındı. Annan bötenläy şıp tuktadı. Ä parovoz haman kıçkırta da kıçkırta ide. Vagondagılar ärle-birle sugılırga totındılar, koridorga çıktılar, barısı da:

— Ni buldı da ni buldı? — diyeştelär.

Barısı da koridor buylap işeklärgä taba aşıktılar. Äni dä sikerep tordı häm:

— Belmisezme, ni buldı? — dip soradı.

Min täräzädän karadım: vagonnardan keşelär sikereşep töştelär, barısı da alga taba karıylar häm, barmakları belän törtep, tege yakka taba nider kürsätälär.

Tege incener abıy da vagonnan çıktı, bezneñ täräzä karşısına tuktadı da papiros kabızıp cibärde. Äni täräzägä çiyertte, anı bezneñ yangarak çakırıp, kulın izärgä totındı. Ul yakınrak kilde. Äni:

— Närsä bar anda? —dip soradı. Ä tege abıy:

— Hafalanmagız, bik gadi äyber, semafor yabık, — dide.

Äni:

— Şulay da kurkınıç bit, nindi dä bulsa berär häl bulgandır, — dide.

Ä tege incener abıy açulanıp kıçkırınırga totındı:

— Närsädän kurkırga? Semafor ul şundıy ber bagana. Anıñ oçında takta kisäge bar. Ägär takta yanı belän tigez bulıp torsa, poyızd ütärgä yaramıy digän süz.

Min:

— Ni öçen? — dip kıçkırıp cibärdem.

— Çönki stantsiyädä urın yuk digän süz. Dimäk, anda nindi dä bulsa başka poyızd tora. Menä şunı bezgä yıraktan kürsätälär, kötärgä kuşalar.

— Ä nigä soñ parovoz kıçkırta, — dide äni, — bälki, kurkınıçlı berär häl bardır?

— Parovoz tizräk ütkärep cibärülären sorıy, menä şuña kürä kıçkırta da.

Ber abıy niçek poyızddan kaldı

Annan poyızd kuzgala başladı. Başta akrın-akrın gına. Barısı da vagonnarga tula başladılar. Ä ber abıy menä almıy kaldı. Kıçkıra, yögerä. Ä poyızd haman kızurak kitä.

Äni:

— Menä häzer tege ruçka belän poyızdnı tuktatsañ da yarar ide, içmasam, — dide, tege abıyga ruçkanı kürsätte. Yänäse, ruçkanı ul tartsın da poyızdnı tuktatsın.

Ä tege incener abıy:

— Yuk inde, bu yulı kem dä bulsa başka beräü tartsın, min telämim, — dide.

Koridorga çıksam, anda:

— Konduktor, konduktor, ber keşebez utıra almıy kaldı, — dip kıçkırındılar.

Militsioner kebek kiyengän ber keşe neçkä tavışlı sıbızgısın kinät sızgırtıp cibärde:

— Fyur-r, fyur-r!

Aña karşı parovoz da kıçkırtıp kuydı, poyızd tuktadı. Utıra almıy kalgan abıynıñ poyızdnı kuıp citüen böten keşe karap tordı häm:

— Tiz bul, tiz bul, — diyeştelär.

Annan soñ ul abıy kızarınıp bezgä kilep kerde. Bik nık yögergän.

— Baş konduktor svistok birep poyızdnı tuktatmasa, min kalgan idem, — dide.

Äni miña:

— Ähä, änä küräseñme, küräseñme? — dide.

Min bit ul abıy şikelle berkaya da çıgıp yörmim. Annarı, min semafornı kürdem. Ul bezneñ yul yanında tora ide. Bik biyek, oçında flag şikelle takta kisäge bar, barı tik ul häzer öskä taba kütärelep tora ide. Bo-lay toru, dimäk, ütep kitärgä mömkin digän süz häm bez anıñ yanınnan stantsiyägä uzıp kittek.

Tenderga niçek su agızdılar

Bezneñ parovoznıñ tender belän bergä ikençe relslar buylap çabıp, bezgä karşı gına kilep tuktaganın min täräzädän karap tordım. Ul tuktagan urında nindider yuan ber bagana utırıp tora, annan yak-yakka taba ber truba suzılgan, ul da şundıy uk bik kalın. Kinät nindider ber keşe tenderga sikerep mende dä tege trubanı totıp ta aldı, ul truba borılıp yöri ikän, ul anı üzenä, tenderga taba bordı. Trubadan su aga başladı. Bu abıy sunı tenderga tutıra, annan anı parovoz kazanına cibäräçäklär. Parga äyländerü öçen. Parovoz par belän yöri, şuña kürä ul parovoz dip tä atala.

Tege apa eten kulına aldı da:

— İnzol, İnzol, äydä, hava sulap kerik, — dide. Eteneñ çılbırın kigezde, bantigın tözätte, häm alar

çıgıp kittelär. Äni añar:

— Karagız, kala kürmägez, yuksa bez sezsez kitep tä barırbız, — dide.

Tege apa:

— Änä parovoz su alıp tora äle, parovozsız kitä almassız, — dide.

Äni korzinnan kolbasa häm bulka aldı, annan miña konfetlar da birde, ber konfetnı etkä birergä dä röhsät itte.

Parovoz kıçkırtıp kitep barır, et belän tege apa utıra almıy kalırlar dip, min haman kurkıp tordım. Çönki ul inde su ala torgan urınınnan kitkän ide. Annan soñ kıñgırauga ber sugıp kuydılar:

- Bum!

Şul vakıt tege apa da ete belän vagonga kerde häm bez kuzgalıp kittek.

Vagonnar nindi törle bulalar

Bez kızıl vagonnar yanınnan ütep kittek. Alar täräzäsez. Barı tik tübäläre yanında ike keçkenä genä täräzä bar. Ä vagon urtasında kapka şikelle zur işeklär. Bu vagonnar keşelär yörter öçen tügel, ä törle yäşiklar, törle kapçıklar yörter öçen ikän. Alar tovar vagonnarı dip atalalar. İncener abıy şulay dip äytte. Annan nindider kızıklı närsälär oçradılar. Tägärmäçläre vagonnıkı kebek, ä alar östendä ozın miçkä şikelle bulıp zur bidon yanı belän yata. Aña kerosin salıp yörtälär ikän.

Min al arnı miçkälär digän idem, tege incener abıy äytä, alar tsisternalar, di.

Min:

— Ni öçen? — dip soradım. Ä tege abıy:

— Çönki şulay dip atalalar, barı şul gına, — dide. Min, avız eçennän bulsa da:

— Yuk, miçkälär, miçkälär... — didem. Tege etle apa şulçak kıçkırıp cibärde.

— Äy, cıyınırga kiräk, tizdän Moskva! — dide.

Bez kilep tä cittek

Äni bezneñ urın-cirlärne törep bäyli başladı. İncener abıy çemodanına suzıldı. Üzara etelä-törtelä başladılar. Mine bötenläy koridorga uk törtep çıgardılar. Ä koridorda bar da inde kepka, paltoların kiyep, çemodannarın kullarına totıp, äzer bulıp toralar ide. Bezneñ parovoz kıçkırttı. Kinät tön kebek karañgılanıp kitte.

Äni:

— Aleşa, yünsez malay, sin kaya yöriseñ? Tagın adaşasıñ kilämeni? — dip, minem kulımnan citäkläde.

Koridordagılar bar da kuzgaldılar. Annan soñ nosilşiklar yögereşep kilep cittelär. Bezneñ vokzaldagı töslelär, ak alyapkıçlılar. Bez platformaga çıktık. Min:

— Moskva menä şuşı inde! — didem. Tege incener abıy:

— Yuk äle, bu vokzal gına, ä häzer Moskvanı da kürerseñ. Huş, Aleşa, — dide dä kitep bardı.

Min maşinistnı niçek kürdem

Bez äni belän akrın gına bardık, çönki keşelär bik küp. Alar barısı da bezneñ poyızddan töştelär. Miña berni dä kürenmi ide. Menä bez parovoz yanına kilep cittek. Ul poşkırınıp tora. Parovoz budkasınıñ täräzäsennän maşinist karadı. Bez yakın uk kilep citkäç, min ul kürsen dip kulımnı selkedem. Ä ul kürmäde, çönki min keçkenä. Şulçak barısı da nikter tuktap kaldılar, äni belän mine etep-törtep parovoz yanına qadär kiterdelär. Maşinist yanına. Parovoz bik poşkırınıp torsa da, min barıber, barlık köçemne cıynap:

— Maşinist abıy! — dip kıçkırdım.

Ul täräzäsennän aska taba karadı da mine kürde. Min añar kulımnı selkedem häm:

— Yugalgan malay ul min idem, radio minem turımda söyläde, — dip kıçkırdım.

Ä maşinist abıy kölde häm ul da kulın selkede.

Parovoz miçkä tösle ozın, kara. Ä morcası keçkenä genä. Min ul kıçkırtsın ide dip bardım, läkin ul kıçkırtmadı.

Cir astınnan niçek yörilär?

Bez äni belän pocarnıylarnı, relssız gına tup-turı asfalttan yörüçe tramvaylarnı

karadık. Äni äytä:

— Ul tramvaylar trolleybuslar dip atalalar, — di.— Al arnıñ tägärmäçläre avtomobilneke kebek, rezinadan eşlängän.

Min äytäm:

— Ni öçen relssız? Äni äytä:

— Relssız yörülärenä gacäplänäseñ, ul berni tügel. Biredä tramvaylar cir astında da yörilär äle, — di.

Ä min äytäm:

— Cir astında berni dä yuk, anda cir genä bar, — dim.

Äni äytä:

— Sineñ bazga töşkäneñ barmı? Baznı cir astında kazıp yasıylar bit. Ä Moskvada bik zur ber baz kazıgannar. Ul bik ozın. Ber başınnan kerep kitsäñ, ikençe başınnan çıgasıñ. Menä şul bazga relslar suzgannar da tramvay cibärgännär. Ul bu baznıñ ber başınnan ikençe başına yögerep yöri. Ber urınnan keşelär cir astına töşälär dä şul tramvayga kerep utıralar. Ul cir astınnan yögerä-yögerä dä baznıñ ikençe başına barıp çıga. Ä anda baskıç bar. Tramvaydan çıkkan keşelär, şul baskıç buyınça yugarıga kütärelep, uramga çıgalar. Äydä, häzer bez dä şul tramvayga utırıp karıyk, — di.

Ä min äytäm:

— Kiräkmi, — dim. Äni äytä:

— Ni öçen? Nigä yülärlänäseñ? — di. Ä min äytäm:

— Cir astı bulgaç, anda karañgıdır, — dim. Äni minem süzne tıñlap ta tormadı, ber apadan:

— Äytegez äle, metro kayda? — dip soradı.

Tege apa barmagı belän bezneñ öygä, bez tora torgan bülmäle öygä törtep kürsätte. Äni:

— Äye, äye, küräm, rähmät, — dide.

Min niçek metroda yördem

Bez äni belän alga atladık, ber işektän kilep kerdek. Anda bik zur bülmä, näni genä budkalar toralar. Ul näni genä budkalarnıñ näni genä täräzäläre bar. Keşelär şul täräzälärgä kilälär dä bilet satıp alalar. Äni dä bilet satıp aldı, bez baskıç buylap tübängä taba töşep kittek. Bar keşelär dä baskıç buylap tübän töşä başladılar.

Min häzer ük cir başlanıp, tege baz kürener dip uyladım. Min üz-üzemä genä «...şunda citkäç, min barmam, yılarga totınırmın, äni ul çak barıber kire kaytıp kitär» dip uylagan idem. Ä anda cir bötenläy kürenmäde, koridor gına kürende. Tik bik kiñ häm bik yaktı.

Anda elektr yana, bik küp zur-zur lampalar tora. Stenalar yaltırap toralar. Ä idäne taş, sap-sarı, şulay uk şoma. Ä bernindi cir yuk.

Annarı bar da baskıçlarga yünäldelär. Bez dä äni belän baskıçka kilep citkäç, äni dä kurıktı, tuktaldı. Anda idän baskıçka taba yögerä. Ber abıy atlap şul idängä baskan ide, baskıç alıp mende dä kitte üzen.

Ä ber apa kilde dä änigä äytte:

— Sez kurıkmagız, batırrak atlagız, yä, ber-ike! — dide dä änineñ kulınnan tarttı da aldı.

Äni atladı, üze artınnan mine dä tarttı. Bez dä kuzgalıp kittek.

Bez äni belän basıp torgan idän, kuzgalıp kitkäç, baskıçka äylände. Bez anıñ ber basmasında, bezne tartıp utırtkan apa ikençe basmasında basıp bardık. Baskıç basmaları tübängä taba häräkät ittelär. Bez tübängä töşep citkäç, baskıçnıñ basmaları idändäy bulıp tigezländelär. Käm bez şul idängä baskan kileş beraz alga bardık.

Şul vakıt äni mine kulına kütärde dä çın idängä citkerde. Bu idän inde yörmi, ber urında gına tora. Bez cir astı vokzalına kilep töştek. Barıber anda da cir yuk, ä vokzal üze bik zur. Bik yaktı. Keşelär yörep toralar. Bez platformaga çıktık. Anda da şulay uk elektr yanıp tora, häm anda da keşelär bik küp.

Ä tramvay yuk, ul kilmägän ide äle.

Kinät nider şauladı. Min närsä şaulıy ikän dip karasam, alda tügäräk kapka barın kürdem, ä kapka eçe karañgı, berni dä kürenmi. Min, baz şundadır, ahrı, dip uyladım. Ä şunnan tramvay kilep çıkmasınmı! Ul şulay şaulagan ikän. Tramvay platformaga yakın uk kilep tuktadı. Üze bik ozın.

Bez äni belän kilep kenä citkän idek, işeklär üzlärennän-üzläre ike yakka açılıp kittelär, kerergä mömkin buldı. Anda divannar bar, elektr yana, bar da kömeş kebek yaltırap tora. Annan işeklär üzläre yabıldılar, häm bez kuzgalıp kittek.

1941

KADIYR BİKMURZİNNIÑ CİNAYATE
Zavod gudogı

Yazgı könnärneñ havası sulışnı irkenäytä. Kış buyı sagınılgan ul koyaşnı tereklek dönyası yılmaep karşılıy. Koyaş ta, şunı sizgän sıman, üzeneñ yaktı nurların, çäçü tubalınnan ırgıtılgan gäräbä orlıklar kebek, cir östenä sibä.

Agaçlarnıñ botakları börelänä başlıylar. Şul börelärdän şomırt çäçägedäy huş is börkelä. Şundıy matur yazgı könnärdä yäşägän sayın yäşise, aldagı kiläçäk matur yazlarnı küräse kilä. Çönki bu yazgı matur könnärdä barlık tereklek dönyasında häräkät başlana.

Şundıy yazgı könnärneñ bersendä yazu maşinaları äzerli torgan zavodnıñ gudogı, suzıp-suzıp kıçkırtıp, smena betkänlekne belderde. Zavodnıñ kızıl kirpeç stenaları kapkasınnan eş kiyeme, bluzalar, kepkalar, şällär, büreklär kigän eşçelär çıga başladı.

İşek töbendä toruçı yäşel külmäkle, sarı mıyıklı sakçı bügen köndägegä karaganda da açulı kürende. Zavod busagasın atlagan härber keşene üzeneñ ütken karaşı aşa ütkärde. ärber eşçeneñ, härber öyränçekneñ küzlärenä üzeneñ sorgılt küzläreneñ nurın kire kaytarmas kebek itep kadadı.

Zavod işege yanındagı kontrol budkası aşa çıguçı eşçelär törkemendäge ber malaynı bügen bigräk tä nık tentedelär. Sarı mıyıklı sakçı malaynıñ barlık kesälären kapşap çıktı. Malay inde kitäm dip kenä atlagan ide, ul anı tagın tuktattı:

— Yä äle, yäş yeget, itekläreñne salıp cibär äle. Malay:

— Alar ayaknı bik kısalar, närsägä gazaplıysız, barıber bernärsä dä yuk, — dip, kün iteklären salmaska da uylagan ide, läkin sakçı katı tordı:

— Bezne hökümät milken saklarga kuygannar ikän, bez sineñ ayagıñ avırtu belän hisaplaşmıybız. Sineñ itekne saldırmasak, bälki, hökümätneñ cilkäse avırtır! — dide.

Äle küptän tügel genä zavodka eşkä kergän Sadıyk abıyga bu citä kaldı. Ul, sakçıga taba borılıp:

— Hökümät tüzär äle, anıñ cilkäse kalın, balanı yukka gazaplıysız, — dip kuydı.

Başka eşçelär şunda uk aña karşı töştelär:

— Yuk, enekäş, şaliş! Hökümät kem soñ ul?! Ul bit menä bez barıbız da.

Malay nikadär genä zarlanmasın, sızlanmasın, karışıp barıber eş çıgara almadı. Ul kızargan yöz belän oyala-oyala itegen saldı. Kinder çolgaular arasınnan, tık-tık tavış çıgarıp, tsement idängä korıç metçiklar, prucinalar koyıldılar. Al arnı sakçı cıya bardı. Annan soñ yäşel kozıreklı kepkası astınnan malayga taba kütärelep karadı da:

— Baltırıña ul qadär metçiklar, prucinalar töyägäç, ayagıñ avırtır da şul, — dip kuydı.

Kaysısıdır yämsez itep sügenep aldı, kemder şarkıldap kölde. Kemder yäş kenä malaynı bu eşe öçen kızgandı: «Eh!» — dip avır suladı. Läkin malay al arnıñ bersen dä ayırmaçık işetä almadı. Ul, bagana bulıp katkan häldä, berni belmiçä, sarı mıyıklı sakçı karşında basıp tora ide.

Anıñ tormış yulı

Kadıyr FZÖdä matur gına ukıp kilä ide. Üsep zur bulırga, zur keşe bulıp, halık bähete öçen üzeneñ böten köçen birergä — ul menä şundıy teläklär belän yandı. Menä tizräk-tizräk zur üsäse ide dä avırlıklarnı, şatlıklarnı tatıysı ide. Küñel, çaptar at kebek, alga aşkındı.

Ul tugan yılnı, sıynfıy köräş bugazga-bugaz, üñäçkä-üñäç kilep tartışkan yılnı, kan yılgaları yañgır suları belän bergä aktı. Ul tugan yılnı il östendä irek koyaşı balkıdı. Ul yılnı yılap-sıkrap tönnär uzdıruçı analar, aç-yalangaç balalar belän cir öste kaplangan ide. Zavod-fabrikalar bertuktamıy ükergän puşkalarnıñ snaryadlarınnan pır tuzıp cimerelep bettelär. Ul yılnı korıç lentalar kebek suzılgan yullar buyınça parovozlar da yögermädelär, zavod-fabrikalarnıñ morcaları töten çıgarmadılar. Kırlarnıñ küp öleşenä saban kermäde ul yılnı.

Menä şundıy yıllarnı Safiyä apanıñ balası tudı.

Safiyä apa yabık yözle, eşli-eşli bökräyep betkän ber avıl hatını ide. Sızganıp bayga urak urır çakta, balanıñ vakıtsız tuuı aña bik oşap betmäde. Kendek äbiye dä, tirgänä-tirgänä: «Yaman sıyır yarda bozaulıy», — dip, Safiyälärgä kilde. Mulla da, cimerelep bara torgan öygä telär-telämäs kenä kilep, balaga Gabdelkadıyr isemen birep kitte. Vädiga karçık Safiyä apanıñ aktık tavıgın kunakçasınnan totıp aldı da mullanıñ suınıp citmägän ezläre buyınça sadakaga iltergä kuştı.

Balanıñ tuuın atası gına kürä almadı. German sugışınnan yaralanıp kaytkan atanı aklar otryadı tagın sugış kırına alıp kitte. «Bäräñge arçırga bulsa da yararsıñ äle», — dip, anı yarlılardan oyışkan Kızıl Armiyägä karşı sugışırga kuştılar. Ul, başın tübän igän kileş, bik töşenke, bik moñlı küñel belän avılnı kaldırdı. Ul vakıtta Safiyä apa, üzeneñ avırlı buluına karamastan, kır kapkasına qadär häle betep yıgılıp kalgançı yılıy-elıy anı ozata bardı. Atanıñ ber-ike hatı kilde dä, annan ul bötenläygä kayadır yugaldı.

Ana: «Sin genä kiräk ideñ», — digän şikelle, bala yözenä karap, anı yırtık çüpräk-çapraklarga törä-törä bik küp uylandı. Öydä ber umaçlık dip yılap sorasañ da on zatı yuk. Yort tiräse çitännäre küptän yagılıp bettelär. Ber aş kaynatırlık, menä şuşı sabıynı yuarga su cılıtırlık ta utın yuk.

Ä şul avılda uk yahşı yäşäüçe keşelär bar. Al arnıñ ğailälärendä tigezlek, ös-başları böten, tamakları tuk, alar rähät yäşilär... Ana, balasın kükrägenä kısa-kısa, bertuktausız küz yäşläre koya. «Tökeräm min ul birännärneñ yäşäülärenä, bar da küz yäşe, bar da keşe hakı. Alla totar äle üzlären», — di ul.

Kadıyr üze bolay yañgırlı yılda da tugan ide. Läkin kartlar anıñ keçkenä buylılıgınnan: «Kadıyr, sin tugan yılnı yañgır bulmagan, ahrı», — dip köldelär. Kaysıları: «Bürektä üsteñme ällä?» — dip sorau da birgälädelär.

Läkin alar Kadıyr üskän şartlarnı, anıñ kürgän cäfaların berse dä iskä almadılar. Ä bala küpne kürde. Revolyutsiyäneñ kabıngan vakıtında tugan bala tormış öyermäläre, könküreş gazapları arkılı menä bügenge köngä kilep citte. Yahşılap tireslängän dımlı cirgä töşkän taza orlık kebek, bügenge irken şartlarnı tatıy aldı. Soñgı tayanıç — anası da açlıktan ülgäç, ul cılı ana koçagınnan uramga taşlandı. Taş uramnar buyında tärbiyäsez bala bulıp yörde. Annan balalar yortına eläkte. İñ soñınnan gına bu yazu maşinaları yasıy torgan zavodka öyränçek bulıp eşkä kerde. Ä bügen isä ul metçik, prucinalar urlap totıldı.

Äytergäme, äytmäskäme?

Kadıyrnı yabılgan cirennän ikençe könne ük çıgarıp cibärdelär. «Yarıy, yeget, iptäşlär sudına qadär çıgıp tor», — didelär aña.

Dimäk, äle iptäşlär sudı bulaçak. Nindi kurkınıç eş. Elek yahşı malay bulıp tanılgan Kadıyr iptäşläre aldına karak bulıp basaçak.

Menä zal. Şıgrım tulı halık. Monda keçkenä Kadıyr Bikmurzinga sud bara. Menä algı safta uk Kadıyrnıñ iptäşläre utıralar. Berençe rättä ük bergä balalar yortında yörgän Vaska utıra. Küräsezme, ul üzeneñ açulı küzläre belän niçek itep Kadıyrga karıy...

«Sotsialistik milekkä kul suzuçı keçkenä karak Bikmurzinga...» Ğayepläü aktı şulay başlanır inde...

Kadıyr, uram buylap kayta-kayta, änä şul avır uylarnı uylıy. Anıñ yörägendä şundıy ber ükenü köçe kuzgalgan. Ul anı süzlär belän äytep birä almas kebek sizä: «Barıber inde aña iptäşläre elekkegeçä ışanaçak tügellär. Barısı da anı çit itep küräçäklär. Çönki ul karak. Çönki ul kep-keçkenä başı belän eşçe mänfäğaten satkan keşe. Çönki ul üz milken üze urlauçı, iñ soñgı kabahät keşe! Niçek iptäşlär yözenä kürenergä? »

Kön inde kiçkä avışkan ide. Baganalarda elektr lampaları kabındı. Uram çatındagı reproduktordan moñlı cır tavışı işetelde. Kadıyrnıñ yöräge ärnegännän-ärni bardı.

Kadıyr çatta tramvay kötüçe halık törkemenä yakınlaştı. Alar ber-ber artlı tezelep kitkännär, havada suzılgan çıbık özelgän. Kadıyrnıñ kızargan yözen yaktırtıp, karañgılık eçennän menä şul keşelär küzenä üzen kürsätep yangan utlarga, cırlauçı radioga, tramvay kötep torgan halıkka açuı kilde. Alar barısı da bergäläşep Kadıyrdan kölälär kebek toyıldı.

Menä, tramvaylar kuzgalıp kitkäç, şu larnıñ berse astına taşlansa, Kadıyr barısınnan da kotılam dip uyladı. Ayaklar äkren-äkren şul yakka taba atlıy başlagannar ide, läkin ul kinät tuktadı:

— Min ğayepleme soñ?..

Ul üzen bu eşkä kotırtuçı Sadıyk turında uylap aldı.

— Äytergäme, ällä äytmäskäme?

Sadıyk abıy kem soñ ul?

Zavod görli.

Stanoklar häräkättä. Frezer stanokları üzläreneñ ütken teşläre belän timerlärne kırıp, kiräkle hälgä kiterälär. Sverlilnıy stanoklar bertuktamıyça äylänälär. Şul barlık stanoklarnıñ beryulı äylänülärennän zavod eçendä ber tavış tua. Bu — hezmät muzıkası. Ul täräzälär aşa uramga sibelä. Eşçelär barı da başların kütärmiçä eşlilär.

Kinät nider şartladı. Sadıyk sakal baskan yözen şartlagan yakka taba bordı:

— Ni buldı?

— Berni yuk, metçik kına sındı.

— Karap eşlärgä kiräk, yegetlär...

— Sadıyk abıy, yaña metçiklar barmı?

— Äy, yuk şul, akıllım, yasagannar älegä betkän, şunda niçek bulsa da rätläp tor inde...

— Urlap beterälär dä, annan korı kul belän eşlä! — dip kuydı berse.

— Tizdän, yegetlär, metçiklarnı yasap ölgertälär inde, zakaz birgännär ikän. Aña bit osobıy korıç kiräk, bez anı üzebez dä äümäklär idek şunda...

Sadıyk öyränçeklärne şulay yuattı.

Sadıyk abıy kul astında berniçä öyränçek eşli.

Ul üze bişençe razryadlı slesar. Monnan elek kaydadır parohodlar yasıy torgan zavodta eşlägän, di. Läkin annan nigäder küçep menä monda kilgän. Master niçä aylar inde Sadıyk abıy hakında mıgırdap yöri: «Üze bişençe razryadlı, ä gadi detallärne dä eşli almıy, adäm imgäge!» — di. Ällä Sadıyk abıy kartayıp eşli almıy inde, alay disäñ, äle ul bik kart ta tügel. Bulsa, ber utızlar tiräsendä bulır. Şulay da dönyanı kürgän keşe inde. Anıñ ayak basmagan cire kalmagan: ul Kırımda bulgan, Kavkazda torgan, Baku aşa uzgan, Arhangelsk yagında urman eşendä yörgän, açlık yılnı Taşkentta ütkärgän. Sovetlar ilen buylagan da, arkılıla-gan da keşe inde ul bezneñ Sadıyk abıy...

Kayvakıt şulay süz ara süz çıga. Töşke aş vakıtında, tämäke tarta-tarta, üzeneñ başınnan nilär ütkänen yäşlärgä söylärgä totına ul:

— Sez yäş äle, borın astıgız kipmägän äle sezneñ,— di. — Menä sez bu dönyaga çıgıp karagız. Bolay gına tormışnı belep bulmıy, bulmıy ul, cankisäklärem...

Karçıga borınlı, yañak söyäkläre kalkulı yözle, kırma sakallı Sadıyk şulay küp söylänä ide.

Sekretar yanında

Kadıyr elekkeçä ük üz eşen eşli birde.

İptäşläreneñ aña bulgan karaşları da üzgärmägän kebek toyıldı. Läkin küñeldäge cärähät haman ärnede. Anıñ küñele haman-haman sıkrandı: «Tizdänme inde iptäşlär sudı bulaçak?» Anıñ buluın Kadıyr zarıgıp kötte. Ul töşlärendä dä şul uk sud belän cäfalanıp bette. İptäşlär sudına üzeneñ yörägendäge barlık närsälären açıp salırga bula, ä menä bolay haman ser saklap yörergä telämäde. Ul berniçä märtäbä zavodnıñ partiyä citäkçesenä barıp bu turıda äytergä dä uyladı. Läkin nigäder kurıktı. Niçä tapkırlar busaga töbennän kire borıldı.

Berkönne, eşçelär töşke aşka tuktagaç, komsomol yaçeykası sekretare Kadıyrnı üz bülmäsenä çakırıp aldı, aña üze utıra torgan urındıknı birde. Ä Kadıyr sekretardan tirgäü cömlälären kötep tordı: «Menä häzer hiç küzne dä açırmas, söylärgä dä irek birmäs. Äh, tirgär, äh, tirgär!» — dip uyladı ul. Läkin sekretar Kadıyr kötkänçä usal bulıp çıkmadı. Ul süzne metçiklar, prucinalar tiräsenä bik sak kiterde:

— Yä, nihällär bar, eşläp bulamı? — Sekretarnıñ berençe süzläre şul buldı.

Kadıyr batırlana töşte häm kinät:

— Fatıyh abıy! — dip kuydı. Sekretar, ber dä ise kitmägändäy:

— Söylä, tugan! — dip, Kadıyrnıñ söyläven kötte.

— Min sezne yaratam, Fatıyh abıy. Min sezneñ minnän närsä söylätergä uylaganıgıznı da beläm. Äye, beläm. Sez metçiklar turında sorarga telisez...

— Äye, min bu tarihnı işetkän idem inde. Läkin anıñ döreslegen tikşeräsem kilä. Häyer, ul qadär kızıksınmıym da.

Läkin Kadıyr tuktamadı:

— Yuk, sez kızıksınasız. Min anı sezgä tulısı belän açıp birergä tiyeşmen... Min şul vakıyga bulgannan birle bötenläy yartı keşe. Añlıysızmı, Fatıyh abıy, yartı keşe min!.. Minem köçem dä yuk, şatlıgım da... — Ul beraz tuktap tın aldı. — Beläsezme, ul könnän alıp min küp uylar uyladım. Üzem belmi torgan nikadär yaña äyberlärneñ serenä töşendem. Läkin häzergä qadär minem sezdän yäşergän ber genä närsäm bar ide. Min sezgä bügen barısın da äytäm. Monı äytergä minem yörägem kuşa, min eşçe sıynıfına hıyanätçe bulıp kala almıym...

Sekretar, üzeneñ kızıksınganın belgertep, yakın uk kilep tıñlarga kereşte.

— Mine bu eşkä Sadıyk abıy kotırttı. Urlarga miña ul kuştı, ireksezläp kuştı, — dide Kadıyr.

— Sadıyk?! — dip gacäplänep kabat soradı sekretar.

— Äye, ul kuştı! — dide Kadıyr ışanıç belän häm, tüzä almıyça, kıçkırıp yılap cibärde.

...Kadıyrnıñ sekretar bülmäsennän yılap şeşengän küzläre belän çıguın kürüçelär: «Malaynı şäp peşergännär bulırga kiräk», — dip uyladılar.

Şul könnän başlap Kadıyr açıla bardı. Äz-mäz kölgäli dä başladı, kaygıru, uñaysızlanu hisläre baskan yäş yegetneñ küñelendä koyaş çıkkan kebek buldı.

Zavod haman görläde.

* * *

Mine yazu maşinaları eşli torgan zavodnıñ Vahi-tov isemendäge pionerlar otryadına vocatıy itep küçerdelär. Min bu eşkä şatlanıp riza buldım. Berniçä atnalar eşlägäç, kayber pionerlarnı familiyäläre belän belä bantladım. Bezneñ otryadta iñ olı pioner bulıp Kadıyr Bikmurzin sanala ide. Min karap toram da... tırış kına kebek tä kürenä. Läkin ber genä närsä mine gacäpländerde: anı nigäder haman komsomolga almıylar ide. Min berkönne, cayın kiterep, Bikmurzinnan bu hakta soraştım:

— Kadıyr, siña niçä yäş?

—- Min, abıy, 17 nçe yılnı tuganmın, Oktyabr revolyutsiyäse belän yäştäş, — dip cavap kaytardı ul.

— Ä nigä soñ sine haman komsomolga almıylar? Ul, oyalıbrak:

— Belmim, nigäder almıylar, — dip kuydı.

Min bik nıklap soraşa başlagaç, älege yugarıda yazılgan metçik-prucinalar vakıygasın söyläp kitte. Min bu material belän bik kızıksındım: «Hikäyä itep yazarga bik äybät närsä ikän», — dip uyladım da ul vakıyganı Kadıyrdan baştanayak söylätep çıktım.

— Ä sineñ Sadıyk abıy digäneñ zavodta äle dä eşlime? — dip soradım min, çönki Sadıyknıñ soñgı könnäre minem hikäyäne ukuçılar öçen bik kiräk ide.

Ul başta kölep cibärde, annan gına:

— Anıñ kulga alınganına häzer biş: ay bula bugay inde, — dip kuydı. Annan kızıp: — Ul ber et, kulak bulgan ikän. Raskulaçivat itelgäç, Taşkent yagına kitkän. Anda nindider ber kışlak räisenä akça törtep yazular yasatkan bulgan. Bolar barısı da sud vakıtında açıldılar.

Hikäyäm yazılıp betkäç, min anı Kadıyrga ukıp çıktım. Hikäyä Kadıyrga, ällä üz tormışı yazılgan bulganga inde, bik oşadı. Ul, üzeneñ keçkenä buyı belän çümäşep, dikqat belän hikäyäne tıñlap utırdı. Hikäyäneñ azagına citkäç, anıñ küzlärenä yäşlär kilde...

1933

Click or select a word or words to search the definition