Timer Törännär

Povest

1. Saumı, avılım!

İke yıldan soñ Fazıl tugan yagına kayttı.

Kön şundıy matur, şundıy yomşak ide, hätta zäñgär kük yöze dä ak bolıtlarnı yotıp betergän, ä koyaş cirdäge yäş ucımnar belän uynıy, güyä aña başka ber äyber dä kiräkmi, menä şulay, cil belän bergä alarnı sıypap ütä dä, turgay cırı bulıp kükkä kütärelä, sayrıy-sayrıy dönyanıñ maturlıgın, kiñlegen, söygän cirenä mädhiyäsen cırlıy. Şulaymı, Fazıl?!

Äye!.. Küñelendä kuzgalu mizgelen kötep yatkan barlık izge hisläre uyanıp yegetne alga äydi, alga, änä anda, kırlar aşa ütkäç, sözäk yarga töşä-menä borgalanıp, avıl eçenä kergän tuzanlı yulga aşıktıra, äydä, sin dä cırla digändäy, kolagına «Cidegän çişmä» köyen, çıltırap akkan çuyır taşlı ineş belän bergä köyli başlıy... «Cidegän çişmä!..» Äye, Fazılga tanış, bik tanış izge köy bu! Çönki bu cır näq anıñ turında, menä şuşı kırları, atlam sayın bärep çıkkan keçkenä çişmälär belän tulı söygän ile turında. Cırla, Fazıl, cırla!

Yeget kinät tuktadı da su buyına yögerä-yögerä töşep kitte. Yuk, küpme genä Tugan avılın kürergä aşıkmasın, menä şuşı urınnı, balaçakta kazıngan komlıknı, balık tota-tota könnäreneñ dä ütkänen sizmi kalgan uyıntıknı, berençe yäşlek hislären çäçäklär belän bergä koçagında alıp töşkän, serdäşe bulgan cirne ul kürmi, anıñ belän isänläşmi kitä alamı soñ? Yuk! Şunsız aña hätta avıl kapkası da yabık bulır ide...

Soldat ineş yarındagı «balıkçı taşları»na basıp iyelde, bitenä yomşak su belän sıpırıp aldı. İke yıl elek kenä monda sabıy kileş balık çirtterep torgan ide ul, ike yıl elek kenä menä şuşında tugan yakları belän saubullaşkan ide, inde kayttı, mıyıgın kırgan Fazıl bulıp kayttı...

Tanıysıñmı, ineş?!. İke yıl bit inde, tanıysıñmı?..

İneş dulkınnarı, bögelä-sıgıla kilep, Fazıl basıp torgan taşlarnı koça ide. Tanımıy dimeni, bu — anıñ ineşe, ul şuşında, diñgez tügel, ineş suında koyınıp buy citkän yeget iç. Hay elekkege çaklarda... Kayçan gına ide şul äle? Äye-äye, bik yahşı häterendä. Kayçan gına? Kiçä?!. Yuk, baya gına!.. Yuk inde, malaylıkta!

Änä komlıknıñ tege başında yatkan taşlar barmı? Äye-äye, şul yarga sılanıp üsep utırgan tallar häm mähabät kiñ käüsälärenä mük cıya başlagan tupıllar yagında! Ä iñ çittäge, botakları sıdırılıp töşkän agaçka olı konserva savıtı elep kuyılgan ide. Bala-çagalar, kaysısı tözlekne, kaysıları köçlären sınau öçen şul kalayga atalar ideme? Şulay iç, Fazıl?!. Sin üzeñ anı elep kuydıñ tügelme? Tik kargalar, üzeñne oya bozuçı dip belep, siña taşlanırga äzerlänä başlagaç kına töşteñ. Annan soñ ul kalay dañ da doñ kilep tordı. Kargalar tınıçlıkların yugalttı, kara bolıt bulıp kütäreldelär, oça başladılar...

Fazıl şul yakka taba kitte. Kulına eläkkän berençe taşnı attı. Bolay gına, bala vakıtın sagınıp kına atkan ide, siskänep kitte. Tupıldagı kügärep betkän kalay savıt haman elenep tora ide. Atkanı näq şunda barıp tide. Fazıl taş çüpli başladı. Şul kalay savıtka töbäp tagın da berniçäne ırgıttı. Annan, şatlanıp, kalay tavışına kolak saldı. Karga kötüe, oyalarınnan kubıp, oça-kıçkıra başladı.

— He-he-hey-y!..

Yeget yılmaydı, annan soñ:

— Şulay şul, min kayttım, saulıkmı?!.— dip äytep kuydı.

* * *

Äye, elek niçek rähät bulgan ul! Barısı da aldan bilgele: balalar bakçası, annan soñ başlangıç mäktäp, annarı sigezellık, urta... Uylamıyça, aptıramıyça gına yöriseñ. Ä menä üzeñä tormış yulıñnı saylarga kalgaç, ay-hay, avır ikän! Urta mäktäpne tämamlagansıñ, attestatı — kulıñda, tot ta ber yakka yul al. Yuk şul, olı yulga uylamıyça gına çıgıp kitep bulmıy.

Gölşat, fikerlärenä çualıp, Aygöllärdän kaytıp kilä ide. Alarnıñ avılları kürşe genä bulganga, şuşındıy matur könnärdä öç-dürt çakrımnı velosiped belän ütü yäşlärgä ber ni dä tormıy. Annarı, alarda, Aygöllärdä niçekter rähät, eç serläreñne buşatasıñ, hıyalga birelep bula, muzıka da bar. Hay, menä şulay gına gomergä bergä bulırga ikän ul!..

Şulvakıt ber-ber artlı yul östenä kilep töşkän taşlardan kız siskänep, beraz şürli ük kaldı. Nindi yünseze şayara tagın dip uylarga da ölgermäde, velosipedınıñ algı tägärmäçenä dä taş kilep tide. Anıñ artınnan uk agaçlar yagınnan nindider kalay yañgırap kuydı, karga kötüe kar-kar karkıldap kütärelde.

— Nu malay aktıgı, koşlar kurkıtırga, oya tuzdırırga öyrätäm min sine,— dip, Gölşat tupıllar yanına aşıktı.

Ämma andagı ul keşe soldat ide...

Agaçlar arasınnan kilep çıkkan kıznı kürgäç, Fazılnıñ taş totkan kulı seltängän vakıtında tuktap kaldı. Säyersenep karagan çibärdän üzeneñ sabıylıgı, malaylıgı öçen oyalıp çitkä borıldı da, taşın ineşneñ tınıç akkan cirenä tomırdı.

Yeget, berazdan çemodanın totıp, tupıllar yagına kırın küz saldı, ä kız anda yuk ide inde...

Küñelendä taşıgan balaçak hislärenä başka beräüneñ şahit buluı Fazılnıñ käyefen bozdı. Şuñadır äle genä soldatnıñ küñelendä moñ bulıp agılgan sagınu hisläre kötelmägändä tutıgıp, häzer küñele ğadäti hälenä kaytırga ölgergän ide. Ul ere adımnar belän avıllarına kitte. Bar teläge — kaytıp citärgä, tugannarnı söyenderergä!..

— Saumı, avılım, saumı!

Bolar nindi şatlıklı säğadätlek süzläre!..

2. Saumı, änkäy!

Uram tıp-tın, güyä töne buyı yäşlärne sukmaklarında yöretep arıgan da, häzer kiçkä qadär yoklıy. Tik ara-tirä genä kapka aslarınnan yäisä kazlar, yäki kanat üsterä başlagan çebilär yögereşep çıgalar, yä bulmasa, bolınga bäylängän bozaular, arkannarın özep, çabışıp yöri. Avıl uramında nik ber keşe kürensen? Yugıysä bäyräm aldı bit! Soñgı hatta yazularına karaganda, irtägä saban tuyı bula tügelme soñ? Mondıy bäyräm aldınnan uramnarnı da tigezläştergäläp kuya torgannar ide. Bıyıl nigäder kagılmagannar. Uramda tuzdırılgan çokırlı urınnar da kübäygän...

Soldatnıñ küzläre ör-yaña narat öylärne dä sanap ütte...

Avıl niçekter üzgärgän kebek toyıldı. Cimerekleklär bötenläy dä kalmagan (häyer, bar ideme soñ alar, karçık-korçık keşelärne sanga almaganda?), häzer yort-kuralar maturayıp, tazarıp, yaktırıp kitkän. Täräzälär dä göllär üsterä ikän.

Kapkalarınnan Fazıl işek aldına ütte. Ä anda tagın da tınıçrak ide. Närsä bu? Soldat kayta bit, soldat! Kaya kittegez sez barıgız da?..

Yeget aşıga-aşıga öylärenä kerde. İşektän kürep çıkkan keşe bulsa, anı kütärep alırga äzer ide ul. Tik Fazılnı beräü dä karşı almadı, öydä dä berkem yuk, güyä hämmäsen cir yotkan diyärseñ! Ällä bötenese dä sabantuydamı? Alay disäñ, bar cirlär şar açık, öydä dä bäyrämçä aş-bäleş peşep utırmıy. Menä niçek soldatnı karşı alalar, ä? Kara äle, kaylardan uk küpme sagınıp, yoklar yokıların kaçırıp, oçınıp kaytıp töşte, ä öylärendä hiçkem yuk. Şulay karşı alırlar dip aşkındımıni ul bu köngä? Ah, aşıkkansıñ ikän şul, yeget, bik nık aşıkkansıñ!

Fazıl öy eçen äylänep çıktı. Bar da gadi, üz urınnarında. Tik matça töşkänme, idän kütärelgänme, divarları da kısılgannar kebek — anıñ küñele menä şunı sizep aldı. Ä şulay da — sagındırgan!..

Soldat öydä ozak tormadı, işek aldına çıktı, üzenä yakın cirlärne tizräk küräse kilde. Bala kebek isänläşep, bar närsäne totkalap yörde. Arannarga uzdı, sänderädän kilgän yäş peçän ise anıñ borının kıtıkladı. Malay çagında Fazıl gel peçän östendä yoklarga yarata ide. Niçekter rähät, cılı urın ul. Ätäç tavışlarına kolak sala-sala da rähätlänäseñ, ämma kiç belän genä kurkıta... «Hay änä şul malay vakıtlar kabat kaytsın ide, beler idem niçek yäşärgä»,— dip Fazıl kölemseräp kuydı.

Tugan izge nigezen karıy-karıy bäräñge bakçası yagına taba ındır kapkasınnan çıksa, ise kitte. Äye, gacäp ide. Nu bu avıl halkı yäşi belä, kara äle, menä kayda ikän ul bäyräm! Här bakçada ike-öç keşe (mögayın şähärnekelär dä bardır), kaysı külmäktän, kaysıları plyac kiyemennän genä kalıp bäräñge töbe öyälär. Köleşkän, söyläşkän tavışlar da işetelgäläp tora. Tik karçıklar gına, töpkä borınnarın teräp, älege dä bayagı karañgı külmäktän eşlilär... Fazılnıñ änise dä şulay akırın gına mataşa, berni dä sizenmiçä bäräñge töben öyä birde.

Şulçak güyäki beryulı barısı da soldatnı kürep aldılar. Fatıyma apanıñ küptännän ulın kötkänen belälär ide, tik anıñ kaytkanın sizenmi ananıñ eşli birüe bötenesen dä gacäpländerde. Şunda ber kız, añına kilep, çäreldäp cibärde:

— Fazıl abıy kaytkan!..

Bu iñ yagımlı häm küñelgä yakın süzlär, belmim, küpme tapkırlar kabatlangandır, ämma soldatnıñ änise haman da eşli birde. Nigä kürmi ul, nigä işetmi?

Fazılnıñ täne buylap salkın tir yögerde. Ällä...

Fatıyma apaga taba:

— Söyençe-söyençe!— dip kıçkıra-kıçkıra kürşe kızı yögerde...

Ä Fazıl üze närsä karap tora, nigä änisen, yögerep barıp, koçagına kütärep almıy?

Şulvakıt Fatıyma apa da başın kütärde. Kiçlärendä dä yoklamıyça kötep arıgan, cil açkan kapka yanına da balam dip kat-kat yögerep çıkkan ana ul tügel idemeni? Ulı kaytkan bit!.. Şunda siskänüennän küz alları karañgılanıp kitte. Başı äylängändäy buldı. Küñele ber närsäne uylıy ide, ä küzläre başkanı kürde. Ulı koyma biyeklegen dä uzıp kitkän iç... Menä ulı kayttı, menä öygä bäräkät...

Fatıyma apa ulı yagına taba kinät talpınıp kuydı. Yuk, tüzmäde:

— Fazıl!— dip kıçkırıp cibärde.

Bu süzlärdän soñ küz yäşläre dä büselep kitte. Ulı da kinät aynıp, un atlıysın ber sikerep, änisenä taba yögerde...

Ana belän ul, küzgä-küz karaşıp, tuktalıp kaldılar. Soldat gadi genä:

— İsänme, änkäy, saumı!— dip kulın suzdı. Ä änise, küñel töbennän ük yarsıp çıkkan ulım digän süze belän Fazılnıñ koçagına taşlandı:

— Ulım!.. Kayttıñmı?..

Fatıyma apa Fazılnıñ koçagında ciñeläyep yılap tora birde. Haman şuşı häldä kalır ide dä, kürşelärennän beraz çitensende. Tik şulay da, äye, ni bulgan, bügen anıñ ulı soldat hezmätennän isän-imin äylänep kayttı bit, ike yıl buyı borçılıp kötkän ulı, gaziz ulı — Fazılı kayttı, yarıy añarga, bik yarıy, yıla änise, yıla!.. Bähet — yılasañ tämle...

Kürşelärdän karap torgan poşık borınnar bu minutta äni digän keşeneñ nindi saf, böyek häm izge buluın añlap citkermäsälär dä, analar balanıñ yakın, qaderle bäğır töyene ikänlegen kürdelär. Alar inde eşli almıylar, häzer cırlarga kiräk, cırlarga! Äye, bügen öyelep betäse bäräñge töpläre başka köngä kaldırıldı...

Fazıl belän änise tür öygä üttelär. Yegetneñ tavışı katılangan ide, täräzä pıyalaların zeñgeldätep kuydı:

— Menä, änkäy, kayttım da!

... Fatıyma apa malayına karap utıra birde. Boyık küzläre, ışanmaganday, nindider bik qaderle äyberne küzlägändäy, yotlıgıp-yotlıgıp ulına töbälgän kileş tın idelär.

«Kara äle, äy, menä niçek bit: kaytkaç, arkasınnan söyä-söyä yaratırmın tösle ide, ä?.. Bötenläy dä ulı üsep betkän. Atası kebek, näq şulay, üzedäy... Sugıştan ciñep kaytkan, bäyräm köne ide... Niçek itep anı koçaklap üpte... Äye, ul könnär, ul çaklar... Menä häzer ulı da kayttı. Atası isän bulsa, närsä diyär ide ikän?.. Äy ulım, ulım! Sin kaytkançı yäşäremne küz aldıma da kitermägän idem... İsän-sau inde bez, menä gomer sörep yatabız!»

Ananıñ uyları izge ide.

Tik ulınıñ ber cirdä genä utırıp torası kilmäde. Äle barıp göl yafrakların karıy, äle divardagı çigeşlärgä küz sala, äle täräzädän bagıp tora. Tagın da kaytarıp şul uk süzlären kabatlıy:

— Menä, änkäy, kaytıp cittem... Ni hällär soñ?

Äye, tuya karap betererlek tügel, ulı üzgärgän ide. Aña irlär korılıgı kerä başlagan. Närsä dip äytäseñ inde? Äniyem dip söyä dä, söyderä dä belmi. Ätise şayanrak ide, ä Fazılınıñ yörgän kızı da bulmadı bugay? Härhäldä bar ikän, işeteler ide. Keşelär söyläşmi tormıylar...

— Sine kürgäç, ätiyeñneñ yäş çagı isemä töşep kitte äle, näq sineñ kük ide... Häy, yarar inde!— Fatıyma apanıñ küzlärendä tagın yäşlär yaltırap kitte.

— Kil äle, ulım, utır!— dip Fazılın üz yanına däşte.— Menä şulay inde, yäşibez...

— Änkäy, närsä, ällä tormışlar avır buldımı?

— Buldı inde, yarıy, kayttıñ... Allah rähmätennän taşlamasın!..

İke atna gına elgäre härbi hezmäten beterep kaytkan sıynıftaşı Väsim kergändä Fazıl belän änise süzsez, tınıç kına utıralar idelär. Fatıyma apa aş ta kuymagan, çäyen dä cılıtmagan. Häyer, häzergä kiräk ideme soñ? Alarnıñ bügennän bähetle könnäre, küñelläre kuanıçtan tuklık algan kön!

3. Saumısız, tugannar!

Fatıyma apa, ulı belän kürşe yegete Väsimneñ tel töpläre bäylänep kitügä kuanıp, aş hästären kürä başladı. Fazılı kaytuın belergä ölgergän tugan-tumaça da kilä başlayaçak şul... Kerep-çıgıp yörgändä anıñ kolagına soldat hatiräläre dä kagılgalap uzdı. Kayvakıt şul süzlären tıñlauga birelep, onıtılıp ta kitkäläde, kulındagı tabası mondıy vakıtta idängä töşep, yegetlärne siskänderä ide. Aşıkkanda yä tabagaçı aralıkka avıp, yäki kastryule bii başlap, anı tagın da kabalanırga mäcbür itte. Kıskası, äni keşe ulı kaytu kuanıçınnan sıynıñ tegesen dä, monısın da äzerlärgä kereşte...

Telläre caylanıp uk kitsen öçen yegetlär «Bögelmä malayı»n da, yağni arakı şeşäsen açıp, eçemlek kapkalap, söyläşüne başlap cibärdelär. Şulay cay gına utırgannarında kürşe Gıylfan abzıy kilep kerde. Kultık astında yörtkän garmunın tez başına kuyıp, stakanı belän berne kütärde dä:

— Eh, zähär, çukıngan!..— dip söylänä-söylänä, öy eçen şaulatıp beraz cırlaştırıp ta aldı.

Anıñ kızmaçalıgı aldan uk bar ide bulsa kiräk. Käyefe dä yahşı, tel tegermäne dä aru äylänä üzeneñ. Ämma aña yäşlär arasında ölkän başına yalgızı ozak utırırga turı kilmäde. Fazılnıñ ätise yagınnan tugan tiyeşle abıysı Ahun avılnıñ ikençe başınnan uk yögerep diyärlek kilep citte. Ul türgä uzuga, nindider yaña tös belän kuyırıp, bäyrämnäre tulılanıp kitte.

— Ni häl, enekäş!— dip, Fazılnı koçagına alıp maktagannan soñ: — Menä, hatınnan yäşerep alıp kilgän küçtänäç tä bar äle monda,— diyä-diyä, ul ber yartı ak arakını östälgä kiterep kuydı da, süzneñ yögänen ciñeldän totıp: — Enekäş, sineñ hörmätkä aş astına salıyk äle,— dide, Fatıyma apa kiterä başlagan aşlı tälinkälärgä ımladı...

Ahun abzagız bar cirdä cırsız utırıp bulamıni? Azdan käyefe kütärelep, gel cırlap yörüçe keşene Gıylfan da yarata. Menä kittelär üzläreneñ cır tälinkälären äyländerep, bersenä-bere kuş kilep...

Gıylfan citez barmakların garmun telläre buylap yörtä tora, gacäyep osta itep «Agıydel»yın, «Uram köye»n rättän uynap ta cibärä, kuşılmıy mömkin tügel üzenä. Ämma Ahun bersenä dä tavışın ciñärgä irek birmi, täräzä pıyalaların zıñgıldatıp kına tora...

Tamakları betep arıganda tışta tön ide inde. Fatıyma apa, bäyräm aşına karap, küñele tulıp kuanıp utırdı. «Hay uzgan gomerlär, kartım gına bu könnärgä qadär yäşämäde bit... Yuk şul, yuk! Latıyp sugıştan kaytkannan birle üz rätenä kerä almadı. Hay bu sugış. Nindi äzmäver yegetlärne suırıp aldı da, kaysın aksak, kaysın garip, küplären çirle itep, tüşlären barı tik orden-medallär belän genä tutırıp kaytardı. Ämma nindi gorur, olı canlı, kiñ ruhlı idelär alar... Menä ulı Fazıl da kayttı. Bik yäş kileş, äle mıyık ta şıtmagan hälendä kitte dä, inde çın yeget bulıp kayttı... Hay ulım, ulım!»

Östäl yanındagılar därtlänep gäp oralar, mondıy vakıtta Ahun böten östälne berüze tota. Yartı avılga işetelerlek itep şartlatıp äytep salgan «ponimayışı» gına da ni tora... Menä keşe, menä belemle bändä. Aña üz fälsäfäse hakıykat, üz tukıganı tuksan, ä başkanıkı äle anıñ bik olı, böyek «ponimayışına» tiñ kilep citmägän. Döresme, döres tügelme, ämma kemgä-kemgä, añarga berkem karşı tora almıy. Sabantuyda bil birmäs batır buluı gına citmägän, açuı çıkkanda çitän baganañnı suırıp alıp, kultık astına kıstırıp kitärlek däräcädä yarsıy da algan, çın mäğnäsendä häm däräcäsendä gadi tatar avılınıñ berkatlı «mucigı» ide ul...

— Menä, sin, Fazıl, avılda kalam diseñ... «K çertu» barısı da... «Ponimayış»!.. Monda siña ni kalgan? Minem kebek borın sörtä belmi torgannar bolay da monda citärlek, «ponimayış»... Ä sin — un klass belemle, «ponimayış», citkän-citlekkän menä digän yeget. Şart ta şort şähär uramnarınıñ taşların izep, «ponimayış», yörer idem min, beläseñ kilsä... Ä sin, avız tutırıp, avılda kalam diseñ. Nu, «brat, ponimayış», bulmıy bolay söyläşep... Kaya, sal äle, «ponimayış»,— dip, kızulık belän tagın ber stakannı töbenä qadär kütärep kuydı. Açısınnan kızarıp-bürtenep, beraz tınsız tordı da süzen dävam itte: — Sin, «brat, ponimayış», añlamıysıñ äle, ä min — beläm...

— Soñ, abıy, min monı ällä kayçan uylap arıgan keşe...— Fazıl haman da karışası itte.

— Yuk, büldermä sin mine. Monda min söylim, «ponimayış»... Tıñla!..

— Soñ inde, kalam tek — kalam!

Ahun abıysı, annan bu süzlären işetkäç, niçekter kinät tındı, küñel sandıgınnan nider ezli ideme, yözenä uyçanlık çıktı. Enekäşeneñ üzsüzle buluı, üzen tıñlamavı açuın gına kabartıp, eçen genä poşırdı. «Eh malay aktıgı, atañ monda bulsa, keşe belän bähäsläşergä öyräter ide,— dip uylap, abıysı Latıypnı isenä töşerde.— Äye, abıy, kırıs ideñ, ämma keşene hörmät itä belä ideñ... Äti kart kebek kırt kına kisep kuya ideñ, «ponimayış»... Tik min genä başka buldım».

— Sin, Fazıl, uylap kara, «ponimayış», kiläçäktä kolhozlar betäçäkme? Betäçäk! Şulay bulgaç, «ponimayış», avıl da betäçäk. Kolhoz ul sineñ malıñ belän minem malnı berläştergändä genä kiräk, «ponimayış». Ä annarı...— Ahun süzne yıraktan uk borıp kiterep, mäsäläne kabırgası belän kuyarga cıyındı,— ä annarı, «ponimayış», bötenebez öçen dä bertörle mal barlıkka kilgäç, kolhoznıñ kiräge kalmıy... Avılnı şähärçäläşterep cibäräseñ dä, «ponimayış», zavodka eşkä bargan kebek kenä, tau artındagı mallarnı karap kaytasıñ. Cirne dä kırın yatıp kına söräseñ, «ponimayış»!

Fazıl anıñ şuşı süzen eläkterep tä aldı:

— Soñ, şulay bulgaç, abıy, kolhozda kalu yahşı bit inde!— dip äytep tä saldı.

— Nindi kolhozda?.. Soñ, äytep toram iç, «ponimayış», «uf Alla» zamanı bette, kolhoz da betäçäk dim...— Bähäsläşerlek köçe bulsa da, Ahun abıysı şaktıy isergän ide inde. Yeget monı sizenep alıp, süzne dävam itmi kaldırdı. Bu nindider, häzergä yuk-bar toyılgan fälsäfä aña oşamıy ide.

«Äye, abıy menä niçek üzgärgän. Barı ike yıl eçendä. Uylap kara! Ahun abıy da irkenäyep, turıdan äytep, kurıkmıyça söylänä başlagan...»

Ul arada kabat aynıganday kalkınıp, Ahun tagın cır başlap cibärde. Kürşe Gıylfan ükertep garmun uynavında buldı, güyä aña Cir yözendä berni yuk, barı üzeneñ ärsez kolakları häm küñelendäge böten moñnı äytep sala torgan garmunı gına bar. Şul kolak belän garmun ber-bersenä yarıysı uk yakın kilep, güyä üzara añlaşa idelär. «Sarman» köye dä üzäklärne tämam özgän kebek, yöräklärgä ütep kerde. Ul çit cirlärdä yäşäp, tugan yagıñnı cırlarda gına sagınıp sıkrau ber närsä, ä menä şuşında, Sarman buylarınıñ näq urtasında utırıp ta şuşı izge urınnıñ moñına niçek birelmiseñ di äle! Yögerep çıgıp, menä şul ilahi tufraknı übep-übep yılıysı kilä. Hay Sarmanım minem, Sarmanım! Sindä bit izge babamnar yatkan urın, sineñ öçen atam kanı tamgan, sindä minem änkäy dip äytkän iñ berençe qaderle süzlärem häm ul, cir yözendäge iñ nurlı koyaşnıñ böyeklege, miña balam dip äytüçe anam, kırlarım, tugaylarım, sin dä — söygän yarım! Yuk, min bolarnı mäñge sanap beterä almam. Minem barça-barça äyberlärem, küñelemä iñ qaderle bulgan izge urınnarım — barısı-barısı da sindä, Tugan tufragım!..

Kinät cır özelep kaldı...

— İsänme, enekäş! Sau gına kayttıñmı?

Barısınıñ da küzläre işek yagında ide. Anda Fatıyma apanıñ enese, Fazılnı bik yaratkan keşe basıp tora ide.

— Saumı, Rizvan abıy!— Soldat, beraz çaykalıp, işekkä taba yakınlaştı.

Fazıl bu abıysın kütärep alıp koçarmın dip baştan uk uylap-niyätläp kaytkan ide. Tik bolay iserek kileş kaya inde ul, üzeñne dä köçkä totıp torasıñ... «Eh, nık üzgärgänseñ ikän, bik kibekkänseñ ikän, abıy!..»

Yuk, Rizvannıñ bolay korı gına kul kısışası kilmäde, enekäşen güyä böten kükrägenä kertep beterergä telägändäy koçıp aldı ul. Ä Fazıl ozın buylı, nık ide, ämma anıñ karşında çüpräk kebek häräkätsez tora birde... «Kay arada citeşteñ sin, enekäş, kay arada?.. Äle armiyägä kitkäneñdä miña baş tübäñ kürenep tora ide, häzer bileñnän genä kısa alam bit!»— dip Rizvan abıysı aña karap uylanıp aldı.

Başkalarnıñ toygılı küzläre alarda ide. Hätta Ahun da bolay uk üz itep küreşä almavına könläp kuydı. Ul tiz genä stakannarga kalgan arakını bülgäläp çıktı, ike kulına da alarnı kütärep, tugannarı yanına yakınlaştı:

— Äydä äle, Rizvan koda, kütärik, enekäş hörmätenä!..

— Äydä alaysa!— Rizvan beraz kaltırana ide.— Kürşe kızı kerep äytte... Rizvan abıy, Fazıl abıy kayttı bugay, ber soldatnı yulda kürdem dip. Min alay bik ışanıp citmägän idem, şulay da, söyençe itep kızga yaulık birep çıgardım... Menä, min äytäm, tüşämgä genä karap yatıp bulmas, barıp kilim äle, kaytmagan bulsa, apanı kürep, söyläşep utırırbız, dim. Şulay sezgä taba yakınlaşkaç, Ahun koda tavışın işettem dä, kerdem äle menä!..

Şulay söylänä-söylänä küñele neçkärep, balasınıp kitüennän köläse kilep, äle Ahun kodası aldında bolay kölke häldä buluına açuı çıgıp, närsä genä eşlärgä dä belmäde. Ul böten küñele belän şatlana, kaltırana birde. «Kul birep, ir-atlarça küreşkän bulsam, vässälam bit, yugıysä... Balasındım koda aldında, balasındım»,— dip artlı-allı uylaştırgalap aldı. Annan soñ gına, tirän ber sulap:

— Äydä alaysa, koda... Enekäş! Sineñ hörmätkä!..— dide, kütärde.

Monısın da östägäç, Ahun bigräk käyeflänep kitep, alıp kilgän törgägennän tagın ber «baş» çıgardı. Monı kürügä, Rizvan kızarındı. «Kürşelärdän bulsa da alıp çıgası kalgan»,— dip uylap kuydı. Tik nişläsen, Ahun kebek cir cimerter sälamätlege yuk şul. Sugış aldı, sugış! Menä inde 35 yıl sıkrana. Başta üpkäseneñ yartısın kistelär, annan soñ teşlären suırdılar, häzer canı belän çutlaşırga mataşalarmı? 35 yıl inde haman sugışa, şul kahär sukkan faşistlar belän sugışa. 57 yäşenä citte. Alıp kaytkan tän yaralarına iptäşkä akrınlap can yaraları cıyıla bardı... Başta eşkä dä beraz yarıy ide. Üpkä dä taza kebek ide, sulış kısılsa da, bolay uk sizelerlek tügel ide. Yeget çakta saban tuylarda mäydan tottı, sänäktä yartı at arbası salamnı uynap kına oçırta torgan ide. Sugıştan soñ da beläkläre taza ide, tik ukası tiz koyıldı. Kitte inde menä şunnan... Häzer üpkä kısa, tını betep, küzlärennän yäş kilä. Menä şulay inde, şulay...

Fazıl da Rizvan abıysına karap-karap ala ide. Anıñ täbänäklänep, ciñeläyep kalganın, bitendä barı oçlı söyäk häm cıyırılıp betkän tire genä ikänen dä kürde. «Äye, abıy, çigengänseñ sin, bik nık bireşkänseñ!» Küñele töbennän sıtılıp çıkkan şuşı uylarına iyärep, yegetneñ malay vakıtınnan kilgän hatiräläre dä urgıp kilep çıktı. Şulay bervakıt, sigezençene betergännän soñ bugay, peçän çabıp alıp kaytkanında aña urman karavılçısı oçradı. Atın tuktattı, ämma sükmäde-sügenmäde, üz keşe ideme, açulanıp süz dä äytmäde, tik:

— Sinmeni äle bu... Yörmä bolay keşe kölderep, Rizvan abıyıñ sänäk oçına gına eläkterep ata bit monı,— dide dä kitep tä bardı. Ä Fazıl küpme uylanıp kayttı. Berençedän, aña yaman usal dip danı taralgan urman karavılçısı bäylänmäde, ikençedän, çınlıkta da Rizvan abıysı şundıy gayrätle mikänni?

Karavılçı haklı ide. İnde nık kakşagan buluına karamastan, Rizvan abıysı peçänneñ hästären tiz kürde. Häm başka vakıtlarda üze belän urmanga alıp menä başladı, peçän çabu serlärenä dä öyrätte. Ul: «Borıngıça öyrän, enekäş!»— dip äytergä bik yarata ide.

— Eşneñ räten belergä kiräk, räten! Här närsäneñ üz tärtibe bar!..

Yeget öçen bu süzlär gomerlek fälsäfä buldı.

Ä häzer abıysı elekkege Rizvan tügel ide inde. Tik küzläre genä, tirän batıp kerülärenä karamastan, hälne tögäl añlıy torgan, haman da şulay serle, töple; mıyıgı da elekkeçä kalın, tik agargan gına. Ä başka ber cirendä dä ul yuk, Rizvan abıysı yuk... Fazıl üzeneñ aña ohşaşlıgın sizä ide, şuñadır küñele sikerep-sikerep kuydı...

Ahun tagın Gıylfan belän cır başladı. Küptän inde yoklap utırgan Väsim dä, aynıp kitep, cırga kuşıldı. Ul üzen ir-atlar arasına kererlek itep iserä aluı öçen, bütännärgä kuşılıp cırlıy belgänenä kürä çın yeget itep sanıy ide inde. Ni disäñ dä, häzer Väsim çın ir, salsa da ğayep tügel, cırlasa da zıyanı yuk... İnde armiyädän kaytkannan birle sıylanıp yöri, kaya barıp, nidän dönyasın başlap kitärgä, nindi eşkä kerergä ike atna buyı saylana, uylıy birde. Fazılnıñ da kaytasın işetkäç, oçraşuların kötte. Menä ul da monda, eşkä ikäüläp bergä başlarga ide, yugıysä. Tik dustı kümhuc yagın kayıra, ä Väsimgä udar tözeleş bargan poçmaklar kiräk. Kürşedäge «KamAZ»ga inde bara almıy, çönki anı häzer alay uk maktap küklärgä çöymilär, Seber yagı sugıla torgan kadakka äylänep kitte, menä kaya kitärgä ide!..

Enese kilep kergännän birle Fatıyma apanıñ başı uylamas buldı. Ul tür yaktagılarnı tıñlıy-tıñlıy, süzlärenä kolak sala-sala yoklap kitte...

Ul uyanganda koyaş, küzen açıp, ineş buyındagı agaçlarga elengän toman çeltären kütärep mataşa ide. Fatıyma apa tür yakka kerde. Anda kiçäge bäyräm hucaları, kaysı başın karavatka salıp, kaysısı östälgä kuyıp yoklıylar. Tik Ahun gına ara-tirä borgalanıp kuya, mıgırdangalap sataşıp ala. Ämma Rizvan belän ulı Fazıl bolar arasında kürenmäde. Alar baskıçta söyläşep utırgannar ikän, inde koyaş ta çıkkaç, bötenläy yoklap ta mataşmaska bulgannar.

Fatıyma apa östäl östen cıyıştıra başlaganda Gıylfan da uyanıp kitte. Garmunın Fazıllar utırgan boldırga koçaklap alıp çıktı da, ozak uylap tormıyça, «Alcamal-Gölcamallar»nı uynap ta cibärde.

Ul arada Ahun da torıp çıktı. Küzläre köläç, küñele, az gına yoklap aluına da karamastan, şaktıy şat ide. Süze dä bolay ayık çıktı:

— «Davay», barıber sabatuy, bäyräm, uyna äle bezneken!— dip, «Avıl köye»n suzarga kuştı. İrtänge yakta cırlaunı kartlar yahşıga yuramasa da, Ahun kör tavışı belän cırlap ta cibärde...

Alar şulay ozak utırdılar. Başların tözätkännän soñ, akrınlap taralıştılar.

İşek aldında barı Rizvan abıysı belän Fazıl gına ütkän ike yılnı berseneken bersenä söyläp kaldılar. Az süzle Fatıyma apa, alarnıñ äñgämäsenä kolak sala-sala, kelät belän öy arasında taptandı. İsäbe bäyräm aşı (tavık şulpası belän bäleş inde) äzerläü ide.