Telsezlänü: tamırı häm cimeşläre

Çallı yazuçılar oyışmasında cıyılış. Alıp baruçısı — Rahmay Hismätullin. Cıyıntık çıgaru turında söyläşälär. Katnaşuçılarnıñ tugızı — tatar, öçese — urıs telle. Urıs telendä yazuçılar arasında, bilgele, tatarlar da bar. Kön tärtibeneñ ikençesenä küçkäç, Rahmay äytte:
— Häzer bez cıyılışnı tatarça alıp barabız. Mohit kapıl üzgärep kitte. Urıs telle yazuçılar matur gına urınnarınnan tordılar da çıgıp kittelär. Yuk, protest yözennän tügel. Ğadäti häl ide bu. Ara bozılmadı.
— Nişlisez sez, yegetlär? Ägär kiläse cıyılışta urısça söyläşä başlagaç, tatar telle yazuçılar çıgıp kitsä? Tellärneñ bit hokukları tigez. Östävenä, cıyılış Tatarstan cireñdä bara... Tatar telen kimsetü tügelme soñ bu? — dip sorarga avızımnı açkan idem, ölgerä almıy kaldım. Soravımnı oyışmanıñ cavaplı sekretare Rahmay Hismätullinga birergä turı kilde.
— Ber dä hafalanmagız,— dide Rahmay.— Bez inde mondıy hälgä künekkän. Alarga räncemibez. Tabigıy häl. Şunısın da añlarga kiräk: ägär cıyılış urısça barganda, bez taşlap çıgıp kitsäk, bezgä millätçelek möhere sugarlar ide. Alarnıñ bezdän ayırılıp kitüläre —internatsionalistlık sanala... İke cäple ählak. Dvoynoy standart.

Min bezneñ Tatarstandagı internatsionalistlık belän tanış tügel diyärlek. Evropadagı internatsional mönäsäbätlär bötenläy başka. Frantsiyä mäktäplärendä, ğadättä, ingliz yäisä alman telen öyränälär. İnglizlärdä, kiresençä, yä frantsuz, yä italyan telen üzläşterälär. Evropanıñ yugarı belem algan keşese ike-öç, hätta dürt teldä rähätlänep söyläşep yöri ala.
Ä tellär tigez. Şunısı da bar: ingliz zıyalısı Frantsiyädä frantsuzça söyläşergä tiyeş. Britan utraularında frantsuz — inglizçä. Zıyalılık kanunı bu. häm millätara ihtiramnıñ älifbası. Şuşı kanun kay oçraklarda bozıla başlıy? Byurokratiyä mohitendä häm, älbättä, kolonial psihologiyä canlanganda. Bu oçrakta başka zakon, ählakıy dorfalık tudırgan kolonizatorlar telen östen kuyu, alar telendä söyläşüne üzenä kürä citlekkänlek, kulturaga ireşü dip sanau idarä itä başlıy. Kolonial buysınudagı halıknıñ telen kimsetü, sanga sukmau, hätta aña mıskıllı mönäsäbät kürsätü Auropa kolonizatorlarında relikt räveştä genä saklangan. Räsäydä isä çäçäk ata. Çönki şartlar şundıy. Urıs teleneñ östenlege aksiomaga äverelgän.
İnternatsionallık — millätlär arasındagı aldıngı mönäsäbät digän süz. İnternatsionalist bulu öçen iñ berençe şart — üz teleñnän tış başka ber millätneñ telen belü. Ni öçen alay? Çönki aralaşu, berbereñne añlau barı tik tel arkılı gına eşkä aşırıla, şunlıktan üzen internatsionalist sanagan keşe kim digändä ike tel belergä tiyeş. Evropa internatsionalistlıgı menä şuşı kagıydä nigezendä isbat itelä.
İnternatsionallıknı añlau mäsäläsen ciñeläytü öçen millätlärne yılga yarları itep küz aldına kiterik. Yarlarnı üzara nindi yul belän totaştırıp bula? Bilgele, küper. Yarlarnıñ ike yagınnan da küper sala başladılar, di. Yılga urtasında küper totaştı — internatsionallık barlıkka kilde. Äytik, yılganıñ ber yak yarınnan küperneñ yartı öleşen saldılar, ikençe yak yar küper saludan baş tarttı. Bu oçrakta elemtä häm aralaşu mömkinme soñ? Ä bit bezne şuşı köngä qadär küperne barı tik ber yaktan, barı bezneñ yaktan gına salırga öyrätep kilälär... Bez salabız. Urıs — salmıy. Salırga telämi dä...
Tugan yagıma soñgı tapkır kaytuımda min Baulıda, Çallıda häm Tübän Kamada buldım. Şul öç şähärneñ küñelemä iñ huş kilgäne — Tübän Kama. Bu şähärdä halkımnıñ milli yöze küzgä nıgrak çalına. Uramnarında rähätlänep tatarça söyläşep yörilär. Häm,
yalgışsam, tözäterlär, bu şähärdä yäşäüçelärneñ küñelendä başka töbäklärdä inde bötenläy yukka çıgıp kilgän milli gorurlıknı toyarga bula. Bu kuanıçlı hälneñ kayan tuganın açıklau öçen, bilgele, fänni tikşerü uzdırırga kiräk bulır ide. Min säbäplärneñ bersen genä äytä alam —şähärdä sigez yıl buyı «Cidegän çişmä» oyışmasınıñ eşläp kilüe. Şähär başlıklarınıñ, andagı zavod-fabrika citäkçeläreneñ bu ansamblğä märhämätle buluları häm, nihayät, Tübän Kamada Rahmay Hismätullin, Azat Zıyatdinov böyeklegendäge fidakyar cannar yäşäve.
Tatarstanımnıñ citäkçelärenä, intelligentsiyä katlamına, zıyalılarga möräcäğat itep şunı äytäsem kilä: respublikanıñ başka şähärlärendä häm avıllarında da Tübän Kamadagı şikelle çişmälär çıga başlasın ide! Üz eşemdä min utız yıl dävamında kollektivlarnı berläşterü, alarnı berdäm, tatu yäşätü öçen tärbiyä alıp bardım. Keşelär kollektivın boyırık belän dä, ügetläp tä, kamçılap ta çın-çınnan berläşterep bulmıy. Kult häm torgınlık yıllarındagı ısulda berläşkän kollektivlar, tışkı yaktan gına ukmaşa da, iñ berençe sınau vakıtında uk taralıp, tarkalıp töşä. Adäm balasın näq menä Tübän Kamada kullangan çaralar — bergäläp halık moñnarın tıñlau, serläşü, bähäsläşü, bergäläşep «Tugan tel»ne cırlau berläşterä. Mondıy berläşü ruhi mäcles, bergälek gıybadäte vakıtında barlıkka kilä, şunlıktan küñelgä —küñel, yöräkkä — yöräk, hiskä his totaşa. Totaşa häm äkrenläp beregä başlıy.
Tübän Kamada yörgändä tugan telemdä söyläşügä şulkadär künegep kitkänmen, ber kibetkä kergäç, satuçıga tatarça däşkänmen. Ul mine işetmäde dä, hätta minem yakka borılıp ta karamadı. Küñelemä huş kilgän kalada mondıy keşelär barlıgına ışanasım kilmäde. Borılıp çıgıp kittem. Bertın yörep kerdem dä şul uk satuçı hatınga inglizçä däştem. Satuçınıñ kabalanuın kürsägez ide! Böterelep yöri. Bülek mödiren cilterätep alıp kilde: «Baş öste! Närsä telisez, mister? Rähim itegez!..»
— Telägän närsäm şul,— dim itağatle apalarga.— Tatarça söyläşäsem kilä.
Elmayular sünde, yözlärenä şunduk kırgıy fanatiklardagı hayvanlık bärep çıktı.
İnglizçä däşüem şayaru da, anı häyran kaldırırga niyätlägän alım da tügel ide. Fänni sınamış ide bu. Bu hatın, üz telennän tış, başka barlık tellärgä karata da şulay dorfamı, ällä Tatarstandagı cirle halık telenä genä şundıy şapşak bitaraflık belän karıymı ikän, dip kızıksınunı açıklau öçen kullandım min inglizçäne, häm açıkladım. Tarihnıñ facigale yıllarında ata-babalarımnıñ kanı koyılgan, tufragında alarnıñ söyäge yatkan cirdä tugan telebez yat telgä äylänep kitkän. Anı ihtiram itmi başlagannar. Anıñ abruyı yugalgan. Kem ğayeple? Satu eşendä nervları bozılıp betkän mesken hatınnarmı, ällä üzebezme? Bez üzebez. Saklıy almadık telebezne. Qaderen belmädek. Anıñ böyeklegen añlau däräcäsenä kütärelä almadık. Millätkä karata bulgan ihtiramnıñ teldä ikänlegen äytmädelär bezgä ğalimnärebez. Adäm balasınıñ keşelek tamgası teldä ikänlegen dä añlatuçı bulmadı.
Amerikaga kilgän migrantka iñ berençe itep ingliz telen öyränü şartı kuyıla. Annan soñ bu ilneñ zakonnarın, goref-gadätlären öyränergä tiyeşseñ. Ägär sin şuşı şartlarnı ütämösäñ, bigaybä, sau bul. här ildä şulay. İtaliyägä kilgän keşe — italyan, Frantsiyägä kilüçe frantsuz telen öyränä. Yaponiyädä yaponça söyläşep yörilär. Bezneñ territoriyäse häm halık sanı buyınça urta ber Evropa ile zurlıgındagı respublikabızda isä tugan telebezgä yakın da kilmägän, bötendäy başka, Hiñd-Evropa törkemenä kergän teldä söyläşälär häm bezdän dä şul teldä söyläşüne taläp itälär. Gomumän, tarihta mondıy hälneñ bulganı yuk ide. Kaydan kilep çıktı ikän bu? Nindi şartlar tudırdı ikän bu paradoksnı?
Tugan telne saklau bügenge köndä keşelek ekologiyäsen saklau däräcäsendä tora. Tel — keşe ruhınıñ forması, eçtälege häm anıñ yäşäü şartı. Tel — ruhi ekologiyä. Tugan teldä meñ yıllar buyınça goref-gadätlär häzinäseneñ sözemtäse, ädäp häm ählak kanunnarı, meñ yıllar tuktausız yazılıp torgan tarihnıñ hakıykıy eçtälege. Tel tudırgan toponimnar aşa ata-babalarıbız monnan meñ yıl elek yäşägän cirlärneñ tabigaten, hätta geografiyäsen rekonstruktsiyäläp öyränergä bula. İvan Groznıy çorında häm annan soñgı ğasırlardagı kataklizmnar iñ çıdam, iñ tüzem genotip väkillären genä isän kaldırgan. Minem millätem menä şundıy şartlarda barlıkka kilgän häm anıñ ıruglardan millätkä äverelü yulı tugan telebezdä surätlänep kalgan. Bügenge köndä bez şul telne yugaltu kurkınıçı aldına kilep baskanbız.
Tel yugaltu facigaseneñ närsä ikänlegen añlamagan keşelär, bu nigä bezne kurkıtırga teli, bez bit bötenläy telsez kalmıybız, kiresençä, Sovetlar Soyuzınıñ teläsä nindi töbägendä teläsä kem añlıy torgan ciñel häm kulay tel väkillärenä öylänep kiläbez, dip yuanuları mömkin. Bez, tatarlar, urısçaga kayda häm nindi şartlarda öyränäbez? Uku yortlarında, şähär tormışında, armiyä hezmätendä, partiyä häm administratsiyä eşendä. Urıs ğailäsendä tuıp, urısnıñ bişek cırların, äkiyätlären tıñlap, urıs folklorı täesirendä üskännärneñ tele bötenläy üzgä. Ul — çın halık tele. Tolstoy, Dostoyıvskiy, Çehov, Andrey Platonov tele — halık teleneñ baylıgın tuplagan ädäbi söyläm bezneñ arabızda bötenläy oçramıy diyärlek. Bez üzläştergän tel — administrativ-byurokratlar tele, kult çorında bezne kamçılap eşlätkän, torgınlık çorında yalganlarga, urlaşırga, arakı eçärgä, zina kılıp yörergä öyrätkän tel. Bu teldä ruhnı canlandırıp torgan şifalı köç, hislär sizgerlegen saklarlık moñlı yañgıraş häm ählaknı bötenäytüçe aşlamalar barmı soñ? Administrativ-byurokratlar telendä kayan bulsın di?! Şuşı hälne añlasañ, soñgı yıllarda keşe üterü, yort basu, ğailä tarkalu statistikasınıñ kinät üsep kitüenä töşenü ber dä katlaulı eş tügel.
Yaponnarnıñ elektronika, maşinalar yasau, fän, tehnika buyınça berençe urınga kütärelüläre turında söyläp torası yuktır. Hikmät närsädä? Telne saklau buyınça başka halıklar arasında Yaponiyä berençe urında tora. Yarlılandırılgan telgä yañalık kertüe kıyın ikän ul, yaponnarga isä här yañalık üzennän-üze agılıp tora. Çönki iskelek isän...
Telne saklau, anıñ baylıgın halıkka citkerü öçen totılgan akça Yaponiyä däüläteneñ byudcetında ikençe urında tora. Keşene hezmät söyärgä, hönärgä, eşne cirenä citkerep başkarırga öyrätü tugan teldä törle äytemnär, tabışmaklar räveşendä yäşi. Alarnıñ täesire mahsus kullanmalar, instruktsiyälär belän çagıştırganda köçleräk tä ikän. Tugan teldä keşene tärtipkä, cıynaklıkka, tugrılıkka öyrätü kanunnarı da yäşäp kilä. Bügenge häm borıngı katlamnarnı eçenä sıydırgan kiñ diapazonlı bay telne öyränü protsessı üze dä zur belem ikän häm tugan telne üzläşterü vakıtında keşeneñ fiker yörtü säläte köçäyä, eruditsiyäse kiñäyä häm teläsä nindi fänne tiränten añlau mömkinlege açıla ikän. Yaponnar şuşı hakıykatkä başkalardan alda töşengän, telne qaderläp saklauga, anı bayıtuga kitkän çıgımnıñ kerem bulıp kire äylänep kaytuın añlagan. Yaponiyädä yasalgan äyberlärneñ sıyfatı, estetik kamillege bezne häyran kaldıra. Şulay soklanıp karap torganda bez, Yaponiyäneñ tehnika häm proizvodstvo buyınça berençe urınga çıguına tugan tel yärdäm itüen küz aldına kiterä almıybız, çönki bezgä bu turıda añlatkannarı yuk.
Tatar telendä mäktäplär açu, balalar bakçasında tugan teldä tärbiyä birü turıñda şaktıy yazdık şikelle. Döresen äytkändä, bu turıda nikadär söyläsäñ dä, küp bulmas. Ata-ananıñ gaziz balaların urıs mäktäbenä birä başlavı küp ğasırlar buyı tatar telen beterü yulında kullanılgan çaralarnıñ ber näticäse genä. Ğadättä, näticägä karşı köräş siräk oçrakta uñışka ireşterä. Bez, tatar telen ayakka bastıru öçen, anıñ hälaqätkä citü säbäplären açıklarga, şularday kotılu yulında eşlärgä tiyeşbez.
Näticägä karşı eşläü — buşka vakıt uzdıru gına. Tatar telen bärep yıkkan, anı taptap üterü belän şögıllängän säbäplärgä karşı köräşü kiräk. Andıy säbäplär küp. Alar köçle. Ul säbäplär tormış-könküreştä, hakimiyät strukturalarında oyalagannar häm tatar telenä karşı şul taraflardan näticäle tar-mar eşe alıp baralar. Tatarstan Konstitutsiyäsendä üzara tigez ike däülät tele karalgan. «Üzara tigez»dä tigezlek barmı soñ? Süzdä — bar, ğamäldä — yuk. Däülät sovetında söyläşü urısça bara. Barlık räsmi käğazlär, dokumentlar urıs telendä. Tigez bulgaç, söyläşü minimum ike teldä üzara tigez proportsiyädä barırga tiyeş. Räsmi käğazlär, dokumentlar da ike teldä dä tigez külämdä yazılırga tiyeş. Ä inde tatar teleneñ yukka çıgıp kilüen iskä alganda, anı terelter, tigezlek däräcäsenä citkerer öçen urıs tele, şäfkatlelek kürsätep, aña yul birergä, tigezlänü könen beraz kötep torırga tiyeş. Bu şartlarga «ölkän agaylar» tele riza tügel ikän — Tatarstanda barı tik ber genä däülät tele — titullı millät tele bulırga tiyeş.
Tatarlarga, alarnıñ dinnärenä, goref-gadätlärenä karşı räsmi propaganda Sergiy Radonecskiy notıklarınnan başlana. Bügenge rusofillarnıñ allaları sanalgan İzge Sergiy üzeneñ yalkınlı talantın urıs knyazlären berläşterügä genä tügel, «basurmannar»nı kırıp, yuk itügä dä yünältkän. Kazan tatarlarına karşı mahsus kotkı İvan Peresvetov äsärlärendä şulkadär kiskenlängän ki, ul hätta bolay dip yaza: «Andagı cännätkä tiñ cirlär, tatarlar üzläre bezgä dus bulgan oçrakta da, basıp alınırga tiyeşle». İvan Peresvetov yazmalarında keşelek dönyasınıñ iñ äşäke doşmanı itep tatar kürsätelä. Anıñ tokımı, tele, goref-gadätläre yukka çıgarılırga, beterelergä tiyeş, yanose. Bu dokumentnıñ töp maksatı şul. Ä dokument äle hlman aktiv, näticäle eş başkarıp tora.
Kazan kalası 1552 yılnıñ 2 oktyabrendä basıp alına. Başkalabıznıñ uramnarında kan yılga bulıp aga. Bu vähşätne onıtırga hakıbız yuk bezneñ. İvan Groznıy vandallarınıñ iñ berençe eşe şunnan gıybarät: tatarlarnıñ baylıkların talau belän bergä, niçä ğasırlar tuplanıp kilgän yılyazmalarnı, arhivlarnı yandıru kotoçkıç vähşilek belän başkarıla. Kazan hanlıgındagı 483 mäçet belän 483 mädräsä kölgä äyländerelä. Tatar aristokratiyäseneñ kübese İvan Groznıy yagına küçä, tatar teleneñ zur ber öleşe yukka çıgunı añlatıp toru kiräk tügelder dip uylıym. Yöz yegerme biş yılga suzılgan azatlık köräşendä tatar halkınıñ öçtän ber öleşe üterelä, kalgannarı törle yakka tarala. Bu häl, bilgele, tugan telgä täesir itmi kalmıy. Böyek urıs tarihçısı Mihail Georgiyeviç Hudyakovnıñ fänni eşläre belän tanış keşe belä: İvan Groznıy Kazannı alırga yünälgän çakta tatarlar san yagınnan urıslar belän tigez bula. Ul çorda, bilgele, halık sanın isäpkä alu bulmagan. Tarihçılarnıñ kayberläre, bu ike halıknıñ sanı un million çaması bulgan, dip äytä, ikençeläre altı million belän çiklänä. Eş anda tügel. Bügenge köndä bez haman şul çama isäplänäbez. Kazan hanlıgın cimerüçe halıknıñ sanı isä bügenge köndä yöz kırık millionga citep kilä. Territoriyä öçen başlangan köräş tel ölkäsenä dä küçmi kalmıy. Şularnıñ kaysı ciñep çıgarga tiyeş? Älegä köç häm perspektiva urıs tele yagında. Läkin «timer pärdä»ne alıp taşlap, irekle säüdä başlangannan soñ urıs teleneñ dä däräcäse yugala, kimsetelü aña da bärä başladı. Bälki, kiläse buınnar Puşkin teleneñ Tukay tele yazmışına duçar buluın kürer? Kem belä...
Berniçä ğasırga suzılgan çukındıru protsessı, tatarlarnıñ cirlären kilmeşäk alpavıtlarga, patşa kuştannarına kisep birep, halıknı tugan cirennän kuu da telneñ üsüenä, nıguına yärdäm itmi, bilgele. Tik, şuşındıy çaralar da hätta tatar telen ciñä almıy. Monıñ säbäbe närsädä soñ? Din! Din halıknı eçtän, ruhi yaktan, şähesneñ ählagı, canı aşa berläşterä, şul dindäge ruhi yegärlek bezne başka halıklarga totaştıra. Kıskası, untugızınçı ğasırnıñ azagında, yegermençe ğasırnıñ başında canlanıp kitkän tatar Renessansına qadär halıknıñ icatın, telen, goref-gadätlären, milli gorurlık hisen din saklap torgan. Süz uñayında äytep kitik: bezdä halık icatınıñ gacäp bay ber tarmagı —din kanalı aşa sulış alıp, tatar halkınıñ ruhi dönyasına tuktausız täesir itep torgan mönäcätlär bötenläy öyränelmägän äle.
Kazan hanlıgı cimerelgännän soñ, tuktausız kısılgan, mäydanı haman taraya kilgän tatar telenä Yañaru çorında äzme-küpme üsü mömkinlege tua. 1905 yıl revolyutsiyäsennän soñ gazeta-curnallarnıñ işäyep kitüe, Kol Gali, Utız İmäni, Gabdelcäbbar Kandalıy şikelle şäheslärneñ icatlarına iğtibar uyanu, Şihabetdin Märcani kebek gigantlar kaldırgan hezmätlärne añlau häm propagandalıy başlau däräcäsenä kütärelü bu çornıñ çın-çınlap tatar dönyasında Renessans çorı barlıkka kilüen kürsätä. Ägär yegermençe ğasır başında canlangan häräkät özleksez dävam itsä, tatar tele, tulısınça üzeneñ unaltınçı ğasırga qadärge hälenä kayta almasa da, yäşäven, üseşen dävam itär ide äle. Utızınçı yıllarda kuzgalgan Stalin yırtkıçlıkları İvan Groznıynıñ kanlı kulı eşli almagan afätlärne kiterde. Kiterde genä tügel. Ul çor tatarnıñ canın aldı.
Şihabetdin Märcani, Tukay, Riza Föhretdinev çorlarında tatar tele bik zur uñışlarga ireşä, şuña karamastan bezneñ tugan telebez baylık häm diapazon kiñlege yagınnan barıber HVI ğasırdagı däräcäsenä kütärelä almıy. Märcani çorı telneñ fiker yörtü, mäğrifät tarmagın üstersä, Tukay häm Därdmänd çorı ädäbi telne bayıta. Diplomatiyä, çit illär belän elemtä totu yukka çıgarılgan. Däülät, idarä itü tele — urıslar kulında. Telneñ armiyä, sugış gıylemendä kullanıla torgan tarmagı da —alarda. Hätta fän, sänğat, kultura ölkäsendä kullanıla torgan leksikaga da, tatar telen ütkärmäs öçen, kirtäleklär kuyılgan. Yarıy äle ul çorda din isän bulgan. Tugan telebez din ölkäsennän filosofik terminnarnı, logika alımnarın, abstrakt fiker yörtü mehanizmnarın tuktausız üzläşterep torgan.
Stalinnıñ berençe höcüme yukka gına Soltangaliyevkä karşı yünöltelmägön. Revolyutsiyä çorında da, yegermençe yıllarda da islam dinen totuçı millätlär häm, gomumän, Şärıkta yäşäüçe halıklarnıñ aldıngı saflarıñda tatarlar bara. Urta Aziyädäge revolyutsiyäne oyıştıruda tatarlarnıñ öleşen küptän öyränergä vakıt. Üzäktäge Millätlär halık komissariatında, Möselman komitetında, Mäskäüdäge milli matbugatta diseñme, kaya gına karama — tatar zıyalıları. TsİK tatar telendä gazeta çıgara. «İsäbät» avtorı, ukazın yugaltkan mulla Çıgtay İdel buyı, Urta Aziyä, Seber häm Kavkazga tarala torgan «Fän häm din» curnalın bastıra. Donbassta, Kaspiy diñgeze buyında, Seberdä, Urta Aziyädä tatarlarnıñ kultura uçakları oyışa.
Soltangaliyevne ezärlekläü — tatarlarnı, alarnıñ milli toygıların, gorurlıkların ezärlekläü ide. häm bu häräkät, berençe çiratta, talantlarnı yukka çıgaruga yünältelgän. Törmägä eläkkän, atıp üterelgän yazuçılarnı, artistlarnı, sänğat häm kultura ähellären genä alıp karagız, här talant iyäse taptalgan, sıtılgan, tar-mar itelgän. Şuşı protsess, küpmeder yomşartılıp, torgınlık çorı aşa bezneñ köngä qadär kilep citte. Halıknı yukka çıgarunıñ iñ uñışlı taktikası — anıñ talantların kırıp taşlau. Totalitar diktatornıñ, administrativ-byurokrat türäneñ iñ kurkınıç doşmanı — talant. Talant bit ul — iman sizgerlege häm vöcdan yegärlege. Kult häm torgınlık çorında monı añlap eş itkännär. Ul çorda gına tügel, bügen dä şulay.
Tatar telen yukka çıgaru öçen taşlangan bombalarnıñ iñ köçlese, minemçä, Kırım tatarları östenä töşte: Vatan sugışında kaharmannarça köräşkän tulı ber halıkka, satlıkcan möhere sugıp, alarnı tugan tufraklarınnan sördelär. Min — ul tragediyäneñ şahitı.
Kurku här oçrakta telgä zıyan kiterä. Kurıkkannan soñ adäm balası totlıgıp söyläşä başlıy. Kayvakıt köçle tetränü keşene mäñge totlıgıp söyläşü zägıyflegenä duçar itä. Kırım tatarların tugan tufraklarınnan kugañdagı ber hälgä tuktalası kilä.
Genotsid belän citäkçelek itüçe Bogdan Kobulov 1944 yılnıñ 19 iyüleñdä L.P.Beriyägä raport birä: «Kırım tatarlardan azat». Beriyä şul uk raportnı Stalinga citkerä. Şuşı operatsiyäne uñışlı ütkärgän öçen meñlägän keşegä orden öläşälär. «Ciñü bäyrämenä bagışlangan banket barganda Kobulovka äytälär: «Arabat atavındagı tatar avılların çistartırga onıtkanbız». Sivaşnı diñgezdän kaplap torgan Arabat atavında balıkçılar häm toz çıgaruçılar yäşägän bula. İrlär, bilgele, frontta kan koya. Biredä, kübesençä, hatın-kız, bala-çaga, kartlar.
Kobulov: «İke säğattän Arabatta ber tatar zatı da kalmaska tiyeş. Ber genä tatar zatı isän kalsa da, başıgız belän cavap biräçäksez»,— dip boyıra. Beriyä faşistına ike säğattä yöz kilometrga diyärlek suzılgan utraudan tatarlarnı cıyıp ölgerep bulmavın añlatalar, häm Stalinnıñ yalçısı Arabatnı çistartırga ber täülek vakıt birä.
Geniçesk portınnan ber iske barcanı buksirga tagıp alıp çıgalar. Utraudagı tatarlarnı cıyıp şul barcaga töyilär. Barcanı Azov diñgezeneñ tirän cirenä alıp kerep, kingstonın (korablneñ su astı öleşendäge uyım kapkaçı) açalar, keşe belän tulı tryumnı çöyläp biklilär. Barca bezneñ kan kardäşlärebezne su astına alıp kitä. Buksirga töyälgän can kıyuçılar, avtomat totıp, barca batkan cirne berniçä säğat saklap toralar. Tarih bit bu. Şul uk —bezneñ kanga batkan, taptalgan, sıtılgan tarih. Häm tarih haman bezne beterü yünäleşendä bara. Ä bez üzebez şuña yärdäm itep torabız.
Sırımlılarnı genotsidka duçar itkännän soñ, Kazan tatarlarınıñ küpçelege: «Kırım tatarları — bötenläy başka halık, bezneñ alar belän bernindi kan kardäşlegebez, urtaklıgıbız yuk»,—dip, mañgayların cirgä orıp, tuganlıktan vaz kiçärgä totındılar. Kabahätlek, satlıkcanlık, cahillek ide bu. Soñ bit bezneñ arada İvan Groznıy çorınnan uk tuktausız eşkä aşırılıp kilgän kolonial säyäsätneñ, halıklarnı bülgäläp, kisäkläp yukka çıgaru taktikasın añlauçılar bulmıy kalmagandır? Eş menä närsädä: şul uk kanlı İvan çorınnan köndälek tormışta kullanılıp kilgän ber fenomen, kırım tatarların sörgännän soñ, tagın da köçäyebräk kitte. Kolonial şartlarda töp türälär, cirle halıknıñ milläten satarga äzer torgan väkillären idarägä utırtıp, alarga mul, rähät yäşäü şartları buldıra başladı. Äkrenläp kultura, mäğrifät, fän ölkälärenä dä şundıyrak keşelär kilä tordı. Şul räveşle, halık mänfäğaten satu, millätkä hıyanät itü otışlı ber bizneska äylänep kitä. Tora-bara bu eşneñ ählakıy şapşaklıgı, kabahätlege dä küzgä bärelmi başlıy, ul ğadäti ber caylaşu bulıp kına toyıla. Bezne kırım tatarlarınnan çitläşterep, alarga taş attıru ğadäte dä şuşındıy keşelär aşa taraldı. Bu protsess tuktalmagan. Äle dä şulay dävam itä.
Tatarlar — tırış häm eşçän halık. Alar ışanıçlı. Yukka gına urıs patşaların saklauçı gvardiyä tatarlardan oyıştırılmagan bit. Başkalada metro kazıy başlagaç, bu avır häm cavaplı eşkä dä kübräk tatarlarnı saylap alalar. Metropoliten tözüçelärneñ berençe gazetaları tatar telendä çıga. Bezneñ halıknıñ tırışlıgı, anıñ ğasırlarga suzılgan izelüdän, kimsetelüdän kotılırga tırışuı ber zıyan da eşläp taşlıy. Millätçelekkä karşı köräş başlangan, räsmi eş tele itep urıs tele tanıla. Citäkçelekkä kütärelü häm cämgıyättäge abruylırak urınga elägü öçen urıs telen üzläşterü zaruri şartka öylänä. Urıs tele kiräkleräk. Anı belü faydalırak. Bu häl halıknıñ añına gına tügel, psihologiyäsenä ük señep ölgergän.
Minem halkımda «ukıp keşe bulu» ömete kanga batkan iñ kahärle yıllarda da sünmiçä saklana algan. Urıs telen bez, halkıbıznı belemgä, kulturaga ireştergän tel, dip iğlan ittek. Yañartu çorınıñ küzallavına, ya paça fiker yörtügä ireşkäç, añladık: «belem» dip atalgan närsä stalinizm täğlimatınıñ ber instruktsiyäse, «kultura» dip atalganı totalitar rituallarnıñ ber şablonı gına ikän. Bügenge köndä bezgä ul «belem» häm «kultura» trafaretlarınnan aşıgıç roveştä kotılırga kiräk.
Tugan tel turında süz çıgu belän bez tatar mäktäpläreneñ yabıluına tuktalabız. Alar yabılmagan oçrakta da telgä kilgän zıyan sanap betergesez ide. Şularnıñ berse — ukıtunıñ sıyfatı. Añlayışlı bulsın oçen ukunı hezmät belän çagıştırıp karıyk. Hezmätneñ, därt uyatıp, sine äsärländerä, kanatlandıra torganı bar häm gayräteñne kaytara, tomalandıra, eşkä totıngançı uk arıta torganı da bula. Uku protsessı da näq şulay. Sovet mäktäbe asılda hezmätneñ ikençe törenä ohşaşlı ide. Mäktäp äle haman şundıy. Uku balanıñ talantın sünderä, tomalandıra, kay oçrakta hätta cinayätkä öyrätä. Sovet mäktäbendä kübräk kollarça buysına belergä, torgınlıkka, möstäkıyl fiker yörtüdän kurkırga öyrättelär. Bertran Rassel illençe yıllardagı Poguoş konferentsiyäsendä söylägän dokladında: «Mı stalkivayımsya nıne s paradoksalnoy situatsiyey, kogda obrazovaniye stalo odnim iz glavnıh prepyatstviy k razvitiyü intellekta i svobodnoy mısli»,— digän ide. Şul uk vakıtta, bezneñ mäktäplär belän çagıştırganda kırık tapkır sıyfatlırak ingliz mäktäpläre turıñda Bernard Şou: «S pomoşyu obrazovaniyä bednıyı ostayutsya bednımi, poskolku obrazovaniye eto delayıt ih nevecestvennımi. Ditya zaklyuçayıtsya v tyurmu, nazıvayımuyu şkoloy, na devyät let (Angliyädä urta mäktäp 9 yıllık.— M.Yu.) pod tem predlogom, çto yıgo uçat-de tam çitat, pisat i govorit na sobstvennom, rodnom yazıke (na samom dele dlya ovladeniyä gramotoy bolşe goda —ot silı! — ni dlya kogo ne trebuyıtsya). İ çerez devyät let okazıvayıtsya, çto zaklyuçennıy ne umeet priliçno ni çitat, ni pisat, ni govorit...»—dip äytä.
İnglizlär şulay zarlana. Ä bezdä? Bezdä, bilgele, yöz tapkır kurkınıçrak. Bezdä tiyeşle däräcädä ukıy, yaza, fikerle itep söyli belmägän fän doktorları bua buarlık. Şundıylar häzer tatar akademikları arasında da kürenä başladı. Uku sıyfatı nindi bulsa — tel üzläşterü şundıy bula. Alay gına da tügel, tormış-könküreşe nindi — tugan tele şundıy. Çönki tel yäşäeşneñ här tarmagın, här tarafın, mizgelen señderep, çagıldırıp tora. Tatar izelgändä anıñ tugan tele izelä, tatar satılganda satlıklılık hurlıgı telgä dä bärelä. Tatarlarda elek-elektän häm bigräk tä 1905 yıl revolyutsiyäsennän soñ Evropa, Şärık illäreneñ uku yortlarıñda belem alu tabigıy häl sanala ide. Diktaturanıñ ata-baba ğadätlären yukka çıgaruı bezneñ öçen kotoçkıç yugaltu buldı.
Bezneñ ğailädä belem häm din, belemle keşe häm imanlı keşe sinonim sanala ide. İzelüdän, fäqıyrlektän, ğasırlar buyı halkımnıñ celegen suırgan kıtlıktan häm kollıktan kotılu här tatar ğailäseneñ yaktı ömete ide. Äle dä häteremdä, utızınçı yıllarda bezneñ İsergöptä cäyge kiçlärdä kapka töbenä çıgıp «läçtit» satalar. Äye, dilär aksakallar, häzer inde tatarça belän ındır artınnan arı kitep bulmıy. Urısça üränergö kiräk... Tatarça belemneñ niçä klassı urısça belemneñ niçä klassına tiñ ikänlege turında bähäs başlana. Tatarçanıñ un klassı urısçanıñ cide klassı çaması inde ul, digän kararga kilälär. Çönki tormış täcribäse näq şunı kürsätä. Ällä ni säläte bulmagan, tırışlıgı da taşka ülçim Gabdelgani malayı urısça şoma sukalavı arkasında rayon başkarma komitetınnan ölkä külämeñdäge eşkä kütärelgän. Ä mesken Häyrullanıñ Äbugalisinaga tiñ gaziz ulı urısça belmägängä kürä haman batkak buraznada saban artınnan söyrälep yöri. Çorı nindi ide bit anıñ! Urıs ğalime Otto Yulyeviç Şmidt Kotıpnı ciñgän, Çkalov, Tönyak polyus aşa oçıp, AKŞka barıp citkän. Papanin, Şirşov, Krenkel, Fedorov — barısı da urısça belem algan keşelär, bozga utırıp, Kotıp diñgezen arkılıga-buyga kiçep çıkkannar. Bezneñ tatarça belem algan sölek kebek balalar, borınnarınnan kan kitkänçe tırışsalar da, klub mödire postınnan uzdıra almıy. Ätilär, bu çarasızlıkka aptırap, gaziz balaların urıs mäktäbenä iltä başladı. Bötenläy başka teldä ukıp «keşe bulgan», dönya külämendä danlıklı vulkonolog Harun Taciyev, ğalim, ädip-fantast Ayzek Äcimov, dönya baletı sängaten yaña baskıçka kütärgän Koven-Garden korol baletınıñ baletmeysterı Rudolf Nuriyevlar turında tatar halkı äle şuşı köngä qadär häbärdar tügel diyärlek. Tomanalık!..
Tatar teleneñ tamırına tagın ber kat balta çabuga Tatarstanda neft çıgara başlau säbäp buldı. Bu çorga qadär tatar telenä citäkçelär genä tökerä ide äle. Brigadirlıkka ireşüçelär urısça sügenä başlıy, predsedatellekkä ireşkännär yartılaş urısça söyläşä, rayon komitetına qadär kütärelgän tatarlar inde tatar telendä soyläşüne oyat sanıy başlıy ide. Şuşı agımga neft çı taruçılar kuşıldı. Çönki bu eşne barı tik urısça soyläşep eşlägändä genä başkarıp bula ide. Barlık instruktsiyälär, kullanmalar, terminnar urısça yazılgan. KamAZ, Tübän Kama himiyä kombinatı şulay uk tatar telen korıtuga baytak öleş kertte. İdel häm Çulman yılgalarına salıngan gidroelektrostantsiyälär bezneñ ata-babalarıbıznıñ söyäklären genä tügel, alarnıñ kaber taşların, cir astında yatkan arheologik, toponimik häzinälärne dä suga tonçıktırdı. Kayber yazuçılarıbız şuşı tözeleşlärgä bagışlangan sandık zurlıgı romannarında varvarlıkka mädhiyä cırladı.
İllençe-altmışınçı yıllarda yegetlärebezne, kızlarıbıznı — okkupatsiyägä eläkkän töbäklärdän yäşlärne faşistlar Germaniyägä eşkä kugan şikelle — gaulyayter Tabeevlar, tatar yäşlären, tepluşkalarga töyäp, tayga urmannarına, şahtalarga, iñ kahärle tözeleşlärgä ozatıp toruları tugan telne saklauga, miraslauga, bilgele, uñay täesir itmäde. Gomumän, tatarnı Tatarstannan kuu telne turaklap, telgäläp cilgä oçıra tordı. Şuşı soya söt isä anı agulap, tamırların korıta tordı.
Min üzem — Baulı tiräsendä neft çıgara başlagaç tugan hällärneñ şahitı. Neftçelär kilgänçe, bezneñ İsergän ineşenä koya torgan Şämäy yılgasında «patşa balıgı» kerkä yäşi ide. Bezneñ ineşkä, Ik yılgasına Oyır tapkır cätmä belän kerep çıksañ, ğailäñä ber to ül yık buyı aşarlık balık tota ideñ. Avıl tiräsendä sur, as, susar, yätçä şikelle cänleklärneñ isäbe-hisabı yuk ide äle ul çakta. Urmannarda ciläk-cimeş üsä, berniçä gektarga cäyelgän çiyäleklär, karlıgan häm balan, şomırt häm börlegän kuakları kaplagan ärämäleklär. olki, dala belän urman zonası arasında bulganlıktandır, mondagı tabiğat çiktän tış näzberek ikän.
Baulı rayonı cirennän neft tapkaç, monda äträgäläm cıyıla başladı. «Yangın» isemle povestenda andıylarnı Valentin Rasputin «arharlar» dip atıy. Çınnan da, alarnıñ kayberläre Afrikada säfär kılıp yörüçelärne häterlätä ide. Ber cirdä dä tamır cibärmiçä, päri üläne şikelle, akça cile kaysı yakka issä, şunda tägäri torgan bändälär ide alar. Tabiğatne dä Allahı Täğalä äyterseñ barı tik alarnıñ küñellären açu öçen genä yaratkan. Bezneñ cirgä urnaşu belän alar balıkka, auga, tabiğat koçagında yal itärgä yöri başladı. Balıknı dinamit belän şartlatıp kına totalar. Yılgadan balıknı cıyıp kına ölger. Auga «bobik»ka utırıp karañgıda çıgalar. Maşinanıñ utın yandırıp, yalan beterep kuyan kualar, tägärmäç belän taptatalar. Kırıgınçı yıllarnıñ azagında ide bulsa kiräk, şulay du kiterep yalannarda cänlek kuıp yörgändä, bezneñ İsergäp avılınıñ Gaznan abzıy kızı Fäüziyäne atıp, kanga batırıp kittelär. Gaznan abzıy ğailäse Tallık digän cirdä hutor räveşendä salıngan yortta yäşi ide. Kızı Fäüziyä ikençe smenada ukıy. Mäktäptän kaytıp kilgän balanı, cänlekkä sanap, atkannar da, abaylagaç, kar östendä kanga batıp yatkan kileş, kaldırıp kaçkannar.
Neft manaraların söyrägändä taptalgan bolınnar, kiselgän urmannar häm neftkä buyalgan kuaklıklarnıñ kübese, terelä almıyça, hälaq buldı. Soñgı kaytuımda mäktäp balalarınnan sorıym. Alarnıñ kübese keş, susar, suyır, lätçä şikelle cänleklärneñ närsä ikänlegen bötenläy belmi. Andıy isemnär telebezdän töşep kalıp yugalgan. Nogıt borçagınıñ närsä ikänlegen dä belüçe yuk. Kıtlık yıllarda halkımnı yaman avırulardan kotkarıp kalgan kakı, yua, cönlekäy kebek şifalı ülännärne tanuçı da şaktıy az. Ägär ekologik katastrofa şuşı temp belän barsa, bezneñ onıklarıbız kibettä satıla torgan plyuş ayudan başka cänlekne belmäyäçäklär. Tel belän tabiğat, yänäşä atlap, zirat yagına taba baralar. Alar bit tugandaşlar. Bergä tualar, bergäläp ülälär.
Baulıdagı 41 uramnıñ nibarı altısına gına tatar iseme kuşkannar, kalgannarında — bu cirgä kilep urnaşkan halıknıñ iseme. Avıl isemnäre yugalıp bara. Avılnı kolhoz iseme belän atau ğadätkä kerep kitkän. Hätta tulı rayon iseme yukka çıguın da oçratırga bula. Mäskäü şifahanäsendä yatuçı ber tatar malayı üzeneñ tugan yagın miña: «Droccanoy»,—dip añlata...
Sayan-Şuşensk GESın tözegännän soñ, bezneñ yırak törki babalarıbıznıñ taşka yazgan istälekläre, orhon-enisey runik yazmaları yukka çıktı. Ussuri üzänleklärennän alıp Kara diñgez, Dunay yılgasına qadär cir östen kaplagan kurgannarga kümelgän kan kardäşlärebez sönnör, bäcänäklör, kıpçaklar kaldırgan miraslarnı häzer şäm yandırıp ezläsäñ dä tabarlık tügel. Şunlıktan revolyutsiyägä qadär tatarlar şır nadan bulgan, alarnı sotsialistik revolyutsiyä genä ukırga-yazarga omrotte, dip, kurıkmıyça äytergä bula.
Bu mäqaläne ukuçılar Nurihan Fättahnıñ «Şäcärä» isemle böyek kitabı belän tanıştır dip uylıym. «Şäcärä»gä östäp, üzen tatar sanagan bändä 1994 yılda «Pik-Kontekst» näşriyätında basılgan Morad Äcineñ «Polın Polovetskogo polya» isemle kitabın ukıp çıgarga tiyeş. Kitapnıñ isemenä: «İz rodoslovnoy kumıkov, klraçayıvtsev, balkartsev, kazakov, kazahov, tatar, çuvaşey, ikutov, gagauzov, krımskih tatar, çasti russkih, ukraintsev i drugih narodov, veduşih svoyı naçalo ot tyurkskogo (kipçakskogo) kornya i zabıvşih yıgo»,—digän añlatma ostolgön. German runik yazmasınıñ orhon-enisey runik yazmasınnan barlıkka kilüe, Atilla çorında Auropa halkınıñ yartılaş törki teldä söyläşüe, Kiyev kalasın kıpçaklar saluı, kazaklarnıñ revolyutsiyägä qadär törki telle buluı, Vatikanda tatar (kıpçak) telendä Kubrat-han cirlegendä häm anıñ çorında yazılgan «İncil» kitabı saklanuı turında häm meñlägän, küp meñlägän ışanıçlı çıganaklardan alıngan mäğlümatlar bar bu kisapta. Meñ yıllar dävamında Yevraziyäne kolaçlagan (yuek tatar teleneñ bügenge köndä şunıñ ber kıypılçı gına äverelüen, şul yarçıknıñ haman vagayuın, ualıp, yukka çıga baruın añlap torataş bulıp katasın Morad Äcineñ kitabın ukıp çıkkannan soñ.
Bezneñ tugan telebezne yukka çıgaruda nindi köçlärneñ rol uynavın da kürsätü kiräk kebek. Minemçä, menä bolar:

möstäkıyllekne yugaltkandagı kataklizmnar, cimergeç borılışlar;

yalgan, yasalma, kara tarih; hakim millät karşıñda iç çügü, kuştanlanu;

Stalinnıñ milli säyäsäte arkasında öçençe sortlı millotkä äylänep, milli hokuknı yugaltu; urıs telenä, suga batkanda salamga totınganday yabışıp, genotsidtan tutı yul belän kotıla alırbız dip ışanu;

tugan cirebezgä tuktausız kiterelep torgan migratsiyä yauları häm, şuña parallel töstä, töp halıknı çigko cibärü häräkäte;

tabiğatne häm telne katastrofaga kiterep citkergän cologiyä krizisı;

idarä eşenä üzeneñ tugan telenä doşman keşelärne saylap utırtularnıñ yaman näticäsen dä onıtırga yaramıy. Bu protsess 1938 yılnı Stalin häm Molotov imzası belän Sovetlar Soyuzında yäşäüçelärgä Urıs telen belü mäcbüri digän karar çıkkannan soñ başlandı. Ul karar üzgärtelmägän, yäşi, «eşen» dävam itä;

tatar tele öçen kara kaygılı, kanlı yıllar — Stalin diktaturası yılları. Ul çorda «millätçe» yäisä «halık doşmanı» isemen alu öçen tugan telgä tugrılık ta citä ide. Tatarlarnıñ bik küpläre, tugan teldän vaz kiçep, urısça söyläşep yäşäüne isän kalu yulı itep sayladı;

ädäbiyät mäsäläse. Stalin çorında bezneñ ädäbiyät kultka hezmät itte, torgınlık yıllarında — citäkçelär mafiyäsenä. Kızganıçka karşı, minemçä, ädäbiyätıbız halıkka hakıykatne citkerä almadı. Halık — ädäbiyättan, ber uñaydan, ädäbiyätnıñ nigeze bulgan teldän dä bizde. Bu protsess äle haman dävam itä.

Tugan telne üterüdä katnaşkan köçlärneñ ber öleşen genä iskä alıp uzdım min. Andıy köçlär bezneñ tormış-könküreşne törle yaktan çornap algan. Ä bez älegä, telne tergezü öçen, ike genä çaranı kön tärtibenä kuya aldık: bakçalarda balalarga üz telebezdä tärbiyä birü häm tatar mäktäplären torgızunı. Yöz törle çir belän hastalanıp yatkan keşene tereltü öçen anıñ barı tik ber genä avıruın dävalau citäme? Tugan telebezne kotkaru öçen komplekslı çaralar kürergä kiräk! Tiz vakıt eçendä obektiv tarihnı yazıp halıkka citkerü zarur. Kult häm torgınlık çorında repressiyägä elägep hälaq bulgan yazuçılarnıñ, ğalimnärneñ mirasların öyränergä dä vakıt citte. Bu eşne ozakka suzmaska ide! M.G.Hudyakovnıñ kitapların urıs telendä häm tatarçaga tärcemä itep küp tirac belän halıkka taratu turında äytep tä torası yuk. Belmim, ni säbäptänder bezneñ näşriyätta Lev Nikolayıviç Gumilev äsärläre dä kürenmi äle. Bälki, bezgä, tarihi kıymmätkä iyä äsärlärgä yul häm käğaz birü öçen, üz äsärlärebezdäge «su»nı kısıp, tıgızrak yazarga kiräkter? Näşriyätta türä yazuçılarnıñ halturaların basu dävam itä...
Şihabetdin Märcani, Hadi Atlasi häm Mihail Hudyakov yazgan tarihnı halık belmi. Tatar tarihın, halık facigasen añlatu häzer dä kiçermäslek däräcädä sülpän bara. Bez äle haman, avızıbıznı açıp, yugarıdan boyırık kötep utırabız. Tarihıbıznı pıçratu protsessı isä dävam itä. Şul protsessnıñ meñnän, yöz meñnän ber misalı:
Yuk, İvan Groznıy çorında yazılmagan bu yullar. Häbärdarlık häm hakıykat ezläü çorında, halıklar duslıgı öçen köräş, şäfkatlelek ezläü çorında, bügenge köndä iñ populyar, laureat yazuçı Valentin Pikulnıñ kanlı kulı belän yazılgan. (V.Pikul. İzbrannıyı proizvedeniyä.—1988 god.—Tom 2.—Letopis vtoraya.— Str. 132.) Kitap 250 000 danä taralgan. Moña qadär bu yazma million tirac belän basılıp çıkkan ide inde häm 1989 yılnı, Mäskäüdä uzdırılgan kitap yärminkäsendä maktalıp, çit illärgä dä satıldı.
Viktor Astafev gruzinnar turında «alar —säüdägär halık» dip äytkän öçen genä dä Gruziyä yazuçıları sezdnı berdäm taşlap çıgıp kitkännär ide. Bezneñ tatar yazuçıları arasında cide millionlı halkıbız yözenä kan katnaş pıçrak ırgıtkan keşegä karşı süz äytüçe buldımı? Yuk, bulmadı häm bulmayaçak. Barmı ul bezneñ tatarda päygambärlek vazifasın östenä algan ädiplär? Bu sorauga ukuçı cavap birergä tiyeş.
Min tüzemsezlek belän Tatarstan Yugarı Sovetınıñ däülät tele turındagı kararın kötäm. Tugan respublikamda ber genäme, ällä ike tel däülät tele statusın alırmı ikän? Ägär däülät statusın ike tel alsa, tatar teleneñ ayakka basuına ömet baglau buş illyuziyä genä bulıp kalaçak. İdarä itärgä tigez hokuklı ike türäne utırttık, di. Şularnıñ berse taza, köçle, ikençese bik nık avıru. Şuşı oçrakta citäkçelek eşendä alarnıñ öleşläre tigez bula alamı? Min ozak yıllar AK Ştagı «ak» halık belän negrlar arasındagı mönäsäbätne küzätep yördem. İllençe yıllarda «ak» halıknı «kara»lardan ayırıp karau ildä çiktän tış kisken, hätta kurkınıç hällär tudırgan ide. Soñgı vakıtta bu turıda süz kuzgalmıy. Nyu-Yorknıñ häm başka zur şähärlärneñ merı itep negrlarnı saylıy başladılar. Negrlardan ministrlar, generallar, zur ranglı kultura citäkçeläre, sänğat häm ädäbiyät ähelläre kütärelep çıktı.
Altmışınçı yıllar başında AKŞta ber dahi zakon kabul itelde: däülät eşenä bäyle tarmakka ike bertigez sıyfatlı şähes tabılsa, berençe çiratta, negrnı yäisä başka ber azçılık millät väkilen saylap alırga! Universitetlarga häm kolledclarga kergändä abituriyentlarnı da näq şuşı printsip nigezendä ütkärälär. Gacäp akıllı, Amerika öçen iskitkeç otışlı zakon bulıp çıktı bu. AKŞka negrlar ilenä äylänü kurkınıçı yanamıy, şuşı zakon arkasında, ildäge millätlär arasındagı doşmanlık yukka çıktı. Bezdä dä şuşı alımnı kullana alırlarmı ikän?
Şuşı köngä qadär bez millät turında, bigräk tä üzebez tatarlar turında endäşmäüne alga sördek, çönki milli mäsäläne kuzgatunıñ yazmışı faciga belän tämamlana ide. Yazuçılar arasında da bu temaga kagılgan keşelär yäşlär arasında gına oçrıy diyärlek. Äle uzgan aynı gına ber tatar yazuçısı Möskäü radiosınnan çıgış yasadı. Millätlärgä karata ğadellekkä öndäüçe akıllı çıgış ide bu. Şulay da ul, çıgışın tämamlaganda, şablonga äylängän öndämäne kıçkırmıyça buldıra almadı: «Urıslar belän mäñge duslık!»
Döres, älege öndämä bügenge köndä dä bäyäsen yugaltmagan, läkin min, duslık ike yakta da dälillänsen häm nıgıtılsın öçen, urıslar tarafınnan da «Tatarlar belän duslık mäñge yäşäsen!» digän öndämä işetergä telim. Kırık altı yıl urıs arasında yäşäp, minem bu süzne ber genä tapkır da işetkänem bulmadı.
Bu duslık turında uylaganda, bez tarihnı onıtıp torırga tırışabız. İzge hiskä kan şäüläse, Kazan kalasınıñ uramnarıñda aunap yatkan mäyetlärneñ şäüläse töşmäsen! Tagın ber şart: yöz kırık million belän cide million arasındagı mönäsäbätne küz aldına kiterep karagız äle. Şul yöz million yarım urıs keşeseneñ hämmäse duslık serlären döres añlasın öçen, bezgä bik nık tırışırga kiräk bit. Uylap karasañ, ul yaktan kürsätelgän duslık hise kaynarrak bulırga tiyeş ide, çınbarlıkta isä ni säbäpter bez monı sizmibez.
Kırık altı yıl buyına urıslar arasında yäşäp, min urıslardan tatar bulganlıgım öçen kimsetü häm çitkä etüne toymadım. Çınnan da, urıslar — kiñ küñelle, yärdämçel häm internatsional tabiğatle halık. Şul uk iakıtta şovinistlık häm rusofillık mäsäläse bügenge çınbarlıkta bötenläy yuk disäk, yalgançı bulır idek. Bigräk tä hakimiyät tarafınnan.
Hezmät kollektivı şartlarında şovinistlık ta, milli egoizm da barlıkka kilä almıy. Ägär sin algan vazifañnı ğadel başkarasıñ, hezmättäşläreñä tugrılık häm ihlaslık belän karıysıñ ikän, sineñ nindi millät väkile buluıña berkem dä ähämiyät birep tormıy. Tabigıy internatsionallıknı kürsätergä telägändä, curnalistlar misalga hezmät kollektivın kürsätälär. Çıp-çınnan zıyalı şäheslär arasında da milli kiyerenkelek yuk. Tugan cirlärennän kuılgan millätlärne tuçı Anatoliy Pristavkin, akademik Saharov häm şağıyr Yevgeniy Yevtuşenko yaklap çıktı. Tatar intelligentları arasında, Röstäm Kutuynı iskä almaganda, bu mäsäläne kütärergä batırlıgı citkän yazuçını höterlämim min.
Milli kiyerenkelek tudıruçı sıyfatlar byurokratlar arasında barlıkka kilä, şularday tarala. Byurokratlarnıñ apparatta gına tügellegen añlatası yuktır dip uylıym. Andıy keşelär intelligentsiyä katlamında da citärlek. Byurokrat ul, ber karasañ, internatsionalist, läkin anıñ internatsionalistlıgı millätlär arasındagı internatsionallıkka ber tamçı da ohşamagan. Alar, törle millät byurokratları, üz internatsionallıkların yasagannar. Byurokratlar kodeksı adäm balasın, anıñ säläten, hislären, yazmışın häm başka sıyfatların anketadagı süzlärgä alıştıra da abstrakt ber fiktsiyägä äyländerä. Bezneñ zamandagı tatar byurokratı, östäl artına kerep utıru belän, urıska oylönä. Üzemne tatar itep belgertsäm, urıslar urınımnan kuıp çıgarır, dip kurka häm vlastka tugrılıklı buluın üz millätenä karata eşlägän äşäkelekläre aşa isbatlarga totına. Tatar mañkortı urıs ksinofobınnan kurkınıçrak.
Byurokratlıknıñ iñ katı, iñ ayausız ber töre belän oçraşu gomer onıtılmaslık bulıp bägıremä señep kalgan.
Kara diñgez parohodçılıgında eşlägändä 1961 yılnı miña Feodosiyädän kvartira birdelär. Kulıma ike Oülmäle kvartiranıñ orderın totıp propiska artınnan yöri başladım. Pasport östäle, militsiyä idaräse, şähär başkarma komitetı, partiyäneñ şähär komitetı, Simferopoldäge ölkä başkarma komitetı, nihayät, iñ yugarı nokta — partiyäneñ ölkä komitetı. Yegerme sigez kön buyına, irtädän kiçkä çaklı şul oyışmalarnıñ işek töben taptap barısında da bulıp çıktım da... bolnitsaga kerep yattım. Şul byurokratlarnıñ berse dä, sine, anketañda «tatar» süze torganga, propiskaga almıybız, dip äytmäde. Şulkadörle yagımlı, yılmaep kına söyläşälär, häm, futbol tubın tibep cibärgän şikelle, ikençe byurokratka ozatalar. Ä üzem — ul çakta diñgezçelärgä internatsional tärbiyä birüçe, polit-rabotnik. Çit illärdä yörgändä ilebezdäge internatsional duslık, azçılık millätlärneñ sovet çorında şundıy zur uñışlarga ireşüläre, kultura yaulauları, sovet ilendä keşeneñ qadere binihaya zur buluı turında lektsiyälär söyläp yörim...
Kult häm torgınlık yılları kaldırgan säbäpsez kurku tiz genä betmäs. Ul bar äle, sizelä, komaçaulıy. Çallı häm Tübän Kama kalasındagı şähär başkarma komitetınıñ kultura bülegendä, partiyäneñ şähär komitetındagı ideologiyä eşendä milli mäsäläneñ citdilegen añlarlık, yugarırak utıruçılar ayak çalmagan oçrakta, katlaulı mäsälälärne häl itärlek kadrlar barlıkka kilgän. Soñgı vakıtta partiyägä karşı küsäk kütärü modaga kerep kitte. Döres, bolşeviklarnıñ mäñge kara tap, cinayät bulıp kalaçak ğamälläre binihaya. Ämma partiyä äğzaları yöz protsentka cinayätçelär dip karasak, gönah eşlär idek. Ber genä misal: bügenge köndä iñ tirän belemle, millätkä iñ tugrılıklı tatar — professor Äğdäs Borhanov zamanında ölkä komitetında eşläp algan, hakıykatne yaklagan öçen dissidentlıkka duçar bulgan şähes. Häm ul yalgız tügel, äz bulsa da andıylar oçraştırgalıy... Tupaslık, sukırlık küsäge menä şuşı vöcdanlı yaña kadrlarga tiyä kürmäsen ide. Bez, yazuçılar, alarga yärdäm itärgä tiyeşbez.
Respublikada bügenge köndä katastrofa hälendä torgan tel mäsäläsen häm barlık milli problemalarnı här oçrakta urıslar belän bergä häl itärgä turı kiläçäk. Patşa zamanı, kult törmäse, torgınlıknıñ tınçu atmosferası bezne yaman ber ğadätkä öyrätkän: milli mäsälä karşıbızga kilep basu belän bez yä yodrık yomarlap kıçkıra başlıybız, yäisä tınıçrak yakka kitep posabız. Bügenge köndä bu ğadätlärneñ ikese dä kurkınıç, ikese dä ciñelügä duçar itäçäk. Milli gorurlıknı, taptalgan abruynı kire kaytaru — gacäyep avır, katlaulı eş. Bu eşkä kereşer aldınnan bez akıl, tüzemlek, çama, fidakyarlek belän korallanırga tiyeşbez. Karşılıklar oçraganda (alar här adımda oçrıy häm oçrayaçak), kire borılmıyça, ädäp saklap, akıl häm tüzemlek belän añlaşu, añlatu, halıkka morocöğat itü yulı belän eş itärgä tiyeşbez. Eş avır. Bezgä berdämlek kiräk. Bügenge köndä iñ kiräk närsä — berdämlek.
Baltıyk buyındagı respublikalarnı alıyk. Milli mäsäläne iñ uñışlı çişkän halıklar häzergä şular. Anarda ekstremistlık yuk. Alar evropaça kulturalı. Litvalılar, latışlar, estonnar maksatlarına ireşügä inangannar. İnanu alarga köç birä, anarnı berläşterä. Bez dä ışanırga tiyeş. Bezneñ maksatnıñ tormışka aşuı berkemgä dä, ber genä başka millätkä dä zıyan kigermi. Kiresençä, bez milli mäsälälärne uñay häl itsäk, regionıbızda tınıçlık häm duslık tagın da koçöyäçök. Şartlar ber —yañaru, häbärdarlık, yañaça fiker yörtü.

* * *

Tel ğalimnäreneñ bu fiker belän kileşmäüläre mömkin. Tel bezdän östen, bezdän böyek, nindider ilahi ber halät. Bez tel yärdämendä söyläşäbez dip inanıp poribez. Yuk, tel üze bezneñ aşa söyläşä. Tugan telne yugaltu facigasen min, kem dä bulsa beräüneñ yarlıkauga ireşä almas däräcädä imansızlık eşläp, densezlänüenä tiplim. Bu oçrakta din imansızdan baş tarta, anı taşlıy. Bälki, kabul itmäslek zur gönahlarıbız öçen tugan tel bezne taşlap kitkänder? Bälki, ul canga — şifa, küñelgä — yuanıç, cirsügä—däva birü märhämätennän üze bezne mährüm itkänder? Miña kalsa, bu buş faraz gına tügel...
Baulı - Tübän Kama - Mäskäü. Noyabr, 1989 yıl

Click or select a word or words to search the definition