Tel yazmışı - millät yazmışı

Gracdannar sugışı tämamlanıp, sovet vlaste milli töbäklärdä nıgıy başlauga, kommunizm ideologları RSFSR, annarı SSSRga äylängän yaña imperiyädä «bähetle, azat cämgıyät» tözü öçen milli tellärneñ yäşäp kilüe zur komaçaulık tudıra dip, yalgan propaganda başlap cibärdelär. İnde tarih kürsätte: kommunist digän töşençäneñ milli yöze bulmıy ikän. Yegermençe yıllarda uk kommunistlar cırın cırlauçılar da, bezgä tatar tele kiräk tügel, tizräk urıs telenä küçärgä kiräk, dip laf ora başladılar. Şularnıñ ayırata kürenekleläre tatar yazuçıları, curnalistlar ide. Fatih Säyfi, Sä-lah Atnagulov ayıruça tırıştı.
Küräseñ, dönyada ilahi ber köç bardır, millät belän säüdä itkän mondıy keşelärne soñınnan, kiräkläre betkäç, GULAG-larga ozattılar, gomerläre şunda kiselde.
Kommunizmnı uñışlı tözü barı ber tel — urıs tele yärdäme belän genä uñışlı baraçak, häl iteläçäk, digän şovinistik propaganda magistral yünäleşkä äylände. Menä şunnan çıgıp urıs telen küklärgä çöyep maktau başlandı. Ber yaktan, urıs tele dönyada iñ kamil, iñ bay tel digän uydırma halıklarnıñ añına señderelde häm bu uydırma inde 70 yıldan artık şovinistik matbugat bitennän töşmi...
Milli telneñ nigeze — ana tele. Monı bik yahşı añlagan şovinistlar balanı milli teldän ayıru öçen ananı aldarga kiräk ikänen bik tiz töşendelär. Tatarlarnıñ üz «zıyalıları», hätta ukıtuçıları yärdämendä bu eşne bik tiz konveyerga kuydılar häm zur uñışlarga ireştelär.
Tatarnıñ kayber ğalimnäre, revolyutsiyägä hätle tatar halkı nadan, iñ artka kalgan halık bulgan, irläre hatın-kıznı kol itep totkan, dip, traktatlar yazdılar, matbugat bitlärendä tatarnıñ ütkänen özleksez pıçrakka buyap kürsätep kildelär. Sähnälärdä halkıbıznıñ goref-ğadätlären mäshäräläp kürsättelär, urıska kiyäügä çıgu mädäni yul, dip, şiğırlär yazdılar, cırlar cırladılar. Talauga, eçkeçelekkä, cimerügä iñ buldıklı millätne böyek, aldıngı, zur mädäniyät tudırgan millät, dip, halıknı aldadılar, miyen aguladılar...
Üzeneñ babası, atası, milläteneñ yegetläre änä şundıy kırgıy, nadan kavem bulgaç, tele dä yarlı dip kahärlänep kilgäç, sovet mäktäbendä yalgan tärbiyä algan «neçkä» küñelle tatar kızına bähetle bulu öçen ber genä yul kala: urıska kiyäügä çıgu, tugan telennän baş tartu, balalarga urıs telenä tabınıp tärbiyä birü...
Halık massasın total räveştä aldau ciñelräk bulsın öçen, anıñ zıyalıların, ğalimnären, millätçe, halık doşmanı dip atap, sörgennärgä sörergä, zindannarga yabarga kiräk ide. häm şunda meñlägän din ähelläre dä yukka çıgarıldı.
Tatar milläten yukka çıgarunıñ başka alımnarı da küp. Patşa zamanında dinen, milläten satkan keşegä hökümät zur büläklär birgän, balasın soldatka almagan, salımnardan azat itkän. Ägär ul keşe ütergän bulsa, hristianlıkka çıgu belän, anıñ barlık gönahların kiçergännär.
Kommunistlar vlastka kilgäç isä, mulla malayı bulu, dingä ışanu, anıñ yolaların totu, halıknıñ tarihın yaklau zur «gö-nahlar»dan sanala başladı. Monı sizep algan tatar zıyalıları, üzläreneñ «gönahlar»ın cuyu öçen, ikençe törle çukınu yulına — marcaga öylänü yulına kerep kittelär. Vakıtında miña tatar folklorı buyınça zur hezmätlär kaldırgan ğalimebez Hämit Yärmöhämmätov üzeneñ möäzin ulı buluına, «İdegäy» tekstların barlau, basarga äzerlävenä karamastan, niçek kulga alınmıy, eştän kuılmıy kaluınıñ säbäben añlatkan ide. «Hatınım marca ide, ä marcaga öylängän keşelärgä millätçe, «halık doşmanı» iseme takmıylar ide»,— dide ul.
Äye, marcaga öylänü, milläteñnän kaçu, balalarıña urıs iseme birü Sovet vlaste çorında karyeraga işekne kiñ itep aça ide. Äle dä şulay. Bez kırıklap tatar generalı, admirallar barlıgın beläbez, ä alarnıñ absolyut küpçelegeneñ hatınnarı marca. Bolar barısı da millät belän satu itep türä bulu ürnäkläre... İnde marcaga öylänmägän ikän, «çukı-nu»nıñ başka yulları da bar. Türä bulu öçen üz teleñne «onıtu», urısça gına notık söyläü, Mäskäü cırın cırlau, balalarıñnı urıs mäktäbenä birü şart.
Bu äle Tatarstanda şulay. Ä menä çit töbäklärgä barıp çıkkan tatarnıñ absolyut küpçelege İvanga äylänä, milläten alıştıra, familiyäsen üzgärtä... Bütän yulı yuk. Yugıysä anı iñ avır, iñ az hak tülänä torgan eş kötä. Tatar bulıp kalsa, aña fatir alu, professional däräcä birü dä, anı kütärü dä yuk, ul negr hälendä kala. Kaya inde mondıy şartlarda tel, millät turında uylau?! Böten Sovet sisteması urıs bulmagan halıklarnı iqtisadi, sotsial häm mädäni yaktan urıslaştıru öçen oyıştırılgan ide bit.
Äye, tatarnı telennän yazdıru, millät bularak yuk itü şovinistlarnıñ iñ berençe maksatı ide, şulay bulıp kala da. Başkort, mari, çuvaş, udmurt, yakutlarga karata ikençeräk yul — «perännek häm kamçı» yulı belän eş itälär. Çönki alarnıñ berse hristian, ikençese «üze teläp» Rossiyägä kuşılgan, öçençese inde bolay da millät bularak can birergä tora. Ä menä tatar, anı nihätle kısma, izmä — äle dä telen, tarihın onıtıp betermägän. Şulay da Böyek Bolgar, Kazan hanlıkları zamanında urıslar belän bertigez sandagı tatarlar bügen inde yegerme-utız märtäbä azrak kalgannar.
Tatarnı millät bularak yuk itüneñ alımnarı kürsätelgännär belän genä çiklänmi. Telneñ töp sakçılarınnan berse — yazma häm basma süz. Bay, yıraktan kilä torgan yazuı, yazma häm basma süze bulgan telne ber seltänü belän genä, anıñ kuştannarın satıp alu, zıyalıların zindannarga yabu belän genä yukka çıgarıp bulmıy. Menä şuña kürä dä patşa hökümäte häm anıñ hristian missionerları telneñ häzinäse, sakçısı bulgan milli kitapka karşı köräştelär. Soñgıları meñ yıldan artık mädäniyätebezgä hezmät itkän älifbabıznı Korän härefe, reaktsion grafika dip iğlan ittelär. Utlı öyermälär, ğasırlar buyınça ezärlekläp kilülärdän saklanıp kala algan, halık üzeneñ küz alması kebek saklarga tırışkan borıngı kulyazmalarnı annan talap alıp yandırdılar, makulaturaga tapşırdılar, yukka çıgardılar...
Kommunistlar tagın da vähşiräk kılandılar. Alar törki halıklar arasında berençe bulıp kitap basuga kereşkän, 1727 yıldan alıp 1928 yılga qadär garäp grafikasında dönya kürgän millionlagan tatar kitapların cıyıp alıp utka yaktılar. Andıy grafikada basılgan kitaplarnı saklagan keşelärgä millätçe, kommunizm doşmanı dip karadılar, alarga karata repressiyälär kullandılar. Bolşeviklar, Sovet vlaste oyıştırgan bu vähşilek nemets-faşistları tarafınnan Marks, Engels äsärlären, kommunistik kitaplarnı yandırulardan üzeneñ kolaçı belän meñ märtäbälär ayırılıp tordı. Kommunistlar hätta üzläreneñ yulbaşçıları dip sanagan Marks, Engels, Lenin, Stalin äsärlären dä yuk ittelär, tatar telenä tärcemä itelgän Puşkin häm Turgenev, Moler häm Gyugo, Gorkiy häm Şekspir, Gete häm Lermontov kitapların da kölgä äyländerdelär. Säbäbe — garäp şriftında basılgan.
Millätne yukka çıgaruda iñ «uñışlı» yul — anıñ tarihi häteren alu. Halıknıñ hätere — anıñ yazma häm basma kitabında. Monı urıs şovinistları bik yahşı belgännär, bu eşne tatar kuştannarı belän kulga-kul totınıp başkargannar, millätebezneñ milli-tarihi añın sıyıgaytıp, annan mañkort-lar yasau öçen bernärsä aldında da tartınıp tormagannar. İke ğasır dävamında basılgan tatar kitabın yukka çıgaru — änä şunıñ ayanıç, tragik misalı.
Kulyazma kitap, basma kitaptan ayırmalı bularak, ber genä danädä bula. Alarnıñ yukka çıguı bigräk tä ayanıç. Tege yäki bu äsär kitap bulıp basılganda, ul meñnärçä danä belän çıga. Massovıy kitaphanälärdä garäp şriftında basılgan tatar kitapları kotoçkıç zur ücätlek belän yuk itelsä dä, alarnıñ küpmeder öleşe ayırım, kıyu canlı keşelärdä saklanıp kala.
Bezneñ kitabıbız çit illärgä dä ütep kergän. Alarnı yuk itärgä Sovet vlastenıñ köçe citmägän. Mäcbüri danä räveşendä tatar kitapları berniçä zur kitaphanädä dä saklangan. Döres, ul kitaplarnıñ fondı tulı tügel. Berniçä danädä saklanuçı kitaplar belän şaktıy tanış keşe bularak, min şunı äytä alam — garäp şriftı belän çıkkan andıy tatar kitaplarınıñ yartısı gına isän kaldı.
1928 yılda tatar imlasın latin grafikasına küçerdelär. Moña karşı çıkkan tatar zıyalılarınıñ ber öleşen stenaga teräp attılar, ikençelären ügetläp, kurkıtıp, moña riza bulırga mäcbür ittelär. Annarı, un yıl ütü belän, inde kiñäşläşep tä tormıyça, Mäskäüdän kilgän boyırık nigezendä urıs grafikasına küçerdelär. Bu yulı inde moña karşı süz äytüçe bulmadı, tatar tele belgeçläre dä, ädipläre dä ütkän «sabak»-nı bik yahşı töşengännär ide...
Kirillitsaga küçerelgän grafika tatar teleneñ fonetik sistemasına turı kilmi torgan imla ide. Anıñ töp maksatı — tatar telen bozu, aña näfrät tärbiyäläü, tatar «grafikası» iseme astında süzlärne urıs fonetikasında bozıp äytterü, nigezdä, tatar telen aksak grafika arkılı urıslaştıru ide. Änä şul maksattan çıgıp, tatar telenä genä has bulgan kayber fonemalarga häreflär kertelmäde, tatar telendä bulmagan, urıs telenä genä has altı avaz öçen bilgelär tagıldı, ber bilge astındagı avazlarnıñ urıs häm tatar telendä turı kilmägännäre dä şaktıy ide. Menä şunnan, urıs mäktäbendä ukıgan tatar balası tatar telen belsä dä, tatar yazuın ukıy almıy torgan bulıp çıktı, ä küp kenä tatar keşeläre bu urıslaştırgan grafikadan baş tarttılar, tugan teldä uku avıraygaç, urısça gına ukıy-yaza başladılar.
Tatarlarnı hristianlaştıru ideologı N. İlminskiy zamanında tatarnı dinennän, mädäniyätennän ayıru öçen urıs grafikası kertergä kiräk, dip çıkkan ide. Hätta keräşennär öçen kirillitsada grafika yasap, kitaplar bastıru başlandı. Şulay da bu missionernıñ kirillitsaga korılgan grafikası 1940 yılda tatarlarga köçläp tagılgan grafikadan küp märtäbä kamilräk ide.
Häzerge köndäge urıslaştırılgan imlabız telebezneñ üseşenä zur kirtä bulıp tora. Bu grafika nigezendä tatar klassında ukuçı bala da üz telen kamil öyränä, däres ukıy almıy. Anıñ buyınça başka millät keşelärenä dä tatarça öyränü avır.
Millätebezneñ aldıngı karaşlı keşeläre illençe yıllar başında imlabıznı tözätü mäsäläsen kütärep çıkkannar ide. Urıs grafikası nigezendä bulsa da telebezneñ fonemaların çagıldıruçı berniçä häref östäü zarurlıgı äytelde. Tel, ädäbiyät häm tarih institutında eşläüçe ber «ğalimä» belän ber «ädäbiyätçı» ğalimebez, Olı yortka barıp, bu reformaga yul birmäüne yaklap çıktılar, aksak grafikabız şul kileş kaldı, ä başkort, üzbäk, kazaq häm başka törki halıklar bu vakıtta üzläreneñ älifbaların azmı-küpme tözätügä ireştelär.
Menä häzer yañadan şuşı iñ avırtkan närsägä kilep törteldek. İnde un yılga yakın imlabıznı tözätü, latin grafikasına kire kaytu turında akıl satabız. Un yıl buyı ber urında taptanabız, döresräge, taptandıralar, atlap kitärgä yul birmilär.
Kamil grafika buldıru — telebezneñ üseşe öçen mömkinleklär tudıru, anıñ avtoritetın üsterü, aña mähäbbät uyatu, anıñ kullanışı, yäşäeşe öçen tiyeşle mömkinleklär açu digän süz. Grafikabıznıñ bilgelären fonemalar sistemasına turı kiterep torgızu, yazuıbıznı yögerek, ciñel ukuga, hatasına häm ciñel yazuga yul açaçak bit. Ä bu — här telneñ üseşe, kullanışı öçen iñ hälitkeç närsä.
İkençedän, tellärenä köçläp urıs grafikası tagılgan azärbaycan, kırım tatarları bügenge köndä inde yañalifkä kayttılar: üzbäk, kazaq, törekmän häm başka törki halıklar bu imlanı ğamälgä kertü aldında toralar. Ruhi, mädäni kıyblabız bulgan, 60 millionnan artık keşe yäşi torgan Törkiyäneñ milli tele dä änä şul latin grafikasına nigezlängän. Urıs grafikasın kullanu bügen bezgä Törkiyä mädäniyäte, ädäbiyätı, fäne belän yakınlaşu yulında kirtä bulıp tora. Ul gına tügel, çit illärdä yäşäüçe millättäşlärebezgä tatar ädäbiyätı, mädäniyäte belän tanışu, üz milli tellären, milli añnarın saklau, üsterü öçen dä citdi avırlık tudıra.
Annan şunı da istä totarga kiräk: latin grafikası dönyada iñ kiñ taralgan, şul uk vakıtta iñ kamillärdän sanala. Meñlägän yıllık yazma tarihı bulgan Kıtay däüläte dä kiläçäktä latin grafikasına küçügä äzerlek alıp bara. Häzerge zaman kompyuter tehnikası häm başka tör pribor, maşinalar tele ingliz, latin grafikasına korılgan bit. Ägär tsivilizatsiyä yulınnan çittä, kırgıylıkta kalırga telämäsä, nindi genä konservator bulmasın, urıs grafikası da ozaklamıy şul latin grafikasına küçäçäk. Yegermençe yıllarda urıs ğalimnäre bu mäsäläne inde kütärep tä çıkkannar ide, tik şovinizm, böyekmill etçelek ideyase genä alarnı totıp kaldı.
Tatar teleneñ imlasın kamilläşterü, latin grafikası nigezendä koru, ul grafikaga kire kaytunıñ rolen anıñ tarafdarları da, doşmannarı da yahşı añlıy.
Latin grafikasına küçüneñ telebezne, millätebezne saklap kalu, anıñ kiläçägenä yullar açu öçen nihätle zaruri ikänen kürgäç, millätebezneñ doşmannarı häm elekke sovappa-ratçılardan çıkkan tatar türäläre bu grafikanı kabul itügä karşı nindi genä aldau, yalgannarga, insinuatsiyälärgä kereşmädelär: aña karşı matbugat, radio-televideniye häm başka mönbärlärne bik osta kullandılar. Alar arasında üzeneñ primitivlıgı, dorfalıgı, halıknıñ küşäüçelek belän genä yäşi torgan öleşenä tayana torganınıñ pozitsiyäse — yänäse, grafika alıştırsak, urıs grafikasında basılgan matbugatıbız, kitabıbız yukka çıga, imeş. Latin grafikasında basılgan kitaplar kalaçak bit. Tatar mäktäplärendä urıs telen öyränü dä tuktalmayaçak. Bezgä urıs telen belü häzerge şartlarda mäcbüri, diyär idem. Mäktäplärdä urıs telen öyrängän tatar balaları urıs grafikasında yazılgan tatar kitapların nihätle teläsälär — şulhätle ukıy alaçak. Şu-larnı kürmämeşkä salışu, urıs grafikasında basılgan kitaplarıbız yazmışın «kaygırtuga» korılgan bu pozitsiyä — barı halıknıñ başın butau gına.
Latin grafikasınıñ ikençe «dusları» bezgä alga kararga, şuña kürä tatar grafikası öçen algoritmnarga korılgan, maşinaga kertergä yaraklaştırılgan sistema tözergä, kabul itärgä kiräk, dip laf oralar. Telneñ üzençäleklären añlamagan, belmägän bu «akıllı» başlarnı tıñlagaç, kölärgä dä, yılarga da belmiseñ.
Telebezneñ öçençe töre «dusları» karaşıñça, bez tulısın-ça töreklär kabul itkän latinga küçärgä tiyeşbez. Berençe karaşka bar da äybät, töreklär belän yakınayu küzdä totıla bit. Ä menä törek teleneñ latin grafikası ni däräcädä bezneñ fonemalar sistemasına turı kilüen alar uylap karamıylar.
Äye, törek tele yazuı latin grafikasına korılgan. Läkin törek tele fonemaları sisteması tatar telenekenä turı kilep betmi. Törek telendä tatarga has bulgan X, Ğ, Q, dubl V avazları yuk. Şunıñ östenä törek telendä ber ük avazlar ikeşär, öçär häref belän dä birelä. Törek teleneñ latinga korılgan imlası üze dä çatak, tiyeşençä yaraklaştırılmagan grafika. Ul törek telen öyränüdä şaktıy zur kirtä bulıp toruçı citeşsezleklärne eçenä ala.
Telebez turında «kaygırtuçılarnıñ» dürtençeläre — tatar telendä avazlar töre pozitsiyäläre yä kalın, yä neçkä, yä ozın, yä kıskarak äytelä, şuña kürä ul üzençäleklärne dä çagıldıra alırday halıkara transkriptsiyäne alu kiräk, dip çıktılar. Bu transkriptsiyä üze ike nigezgä korılgan, berse — latin, ikençese — kirillitsa. Ägär bez transkriptsiyä sistemasın kabul itsäk, tatar tele imlası 50 — 60 bilgedän toraçak.
Ä menä bişençe «tarafdarlar» böten törki tellär öçen mahsus urtak ber latin grafikasına nigezlängän imla kiräk, dilär. İdeyase karap torırga menä digän bit! Läkin bolar ber närsäne onıtalar: distälägän törki tellär bar, alarnıñ härberseneñ üzenä has fonemaları bar. Nindi genä bulsa da, ike törki tel arasında fonemalar sisteması täñgäl kilgän oçraknı min belmim. Böten törki tellär fonemaların berläşterä alırday grafika tözü real närsä tügel.
Süz böten törki tellärdä ber ük äyteleşlär öçen bertörle bilgelär birü turında gına barırga mömkin. Ä üzlärenä has bulgan fonemalar öçen här törki halık üzeneñ östämä bilgesen kullanaçak. Kıskası, bu alım urtak fonemalar öçen unifika-tsiyälängän bilgelär kullanu yagınnan gına faydalı, ä böten törki tellär öçen urtak ber imla tözü — ul inde ikençe närsä.
Latin grafikasına küçüneñ altınçı tör «dusları» bolay di: äye, bez şul yaklı, läkin aşıkmıyk, menä başta barlık törki halıklar latinga küçsennär, annan soñ bez dä, alarnıñ täcribäsenä tayanıp, latinga küçä başlarbız, dip, üzläreneñ gayät akıllı bulularına işarä yasıylar. Ägär bez bu «akıllı» kiñäşlärne totsak, ul zamanga hätle tatar teleneñ yäşäp citmäve, hiç yugında, anı kaygırtuçılar kalmavı bik ihtimal.
Halkıbıznıñ iqtisadi häle avır zamanda häref alıştıru turında tügel, ä iqtisad turında uylarga kiräk, häref alıştıru ul, yänäse, bezneñ iqtisadıbızga sugaçak, dip laf oruçı demagoglar da citärlek. Häzerge zaman elektron-kompyuter sistemaları häm bu ölkädä ireşkän uñışlar ber grafikadan ikençesenä küçü, kitap bastıru öçen zur çıgımnar kiräk bulmavın kürsätte. Äytik, çıgımnar bulsın da di, läkin bit alarnı milli tel, millätne saklap kalu kebek izge eş belän çagıştıru zur akılsızlık, hıyanät bulır ide.
Tatar milläteneñ yazmışına barıp totaşkan bu mäsälä buyınça tagın ber gayät zur kurkınıç bar. Ul — bitaraflık. Baksañ, tatar teleneñ grafikasın kamilläşterü, anıñ yazmışın kaygırtu mäsäläsenä bitaraf bulgannarnıñ sanı absolyut küpçelek. Alar öçen sineñ tatar teleñ püçtäk närsä. Ä ber törleläre, aña reforma yasadıñ ni, yasamadıñ ni, barıber tatar teleneñ kiläçäge yuk, närsägä anıñ öçen yanıp yörim, dip toralar. Menä şuşı küpçelekne täşkil itkän tatarlarnıñ bitaraflıgı arkasında telebez yukka çıga bara da inde.
İldä başlangan üzgärtep korularga tizdän un yıl tula. Şovinist demokratlar, türälär bezdä häzer demokratiyä, plyuralizm, dip laf oralar. Mondıy şartlarda vlast başına kilgän kiçäge kommunistlar telebezne kaygırtıp yazgan fikerlärneñ ber öleşenä matbugatta urın birergä mäcbür buldılar. Yänäse, plyuralizm, ni telisez, şunı äytegez! Latinga küçü yäki küçmäü mäsäläsen dä üzegez karıysız. Läkin üz aragızda urtak fikeregez yuk bit. Şulay bulgaç, yänäse, Tatarstan hökümäte närsä eşli ala?!
Kızganıç, häzerge Tatarstan hakimiyäteneñ tatar tele turında kaygırtuına, şul isäptän anıñ imlası mäsäläsendä obektiv bula aluına min ışanmıym. Rossiyä belän Tatarstan arasındagı Şartnamä şuña açık misal. Bu Şartnamäneñ «balta birep şöşle alu» kebek ciñü buluına min biredä tuktalmıym. Bu yulı maksatım ikençe. Min älege Şartnamägä telebez, millätebez yazmışı küzlegennän çıgıp kına bäyä birmäk-çe bulam. Şartnamäneñ IV maddäseneñ 15 nçe punktında: «Meteorologiyä... geografik obektlarnıñ atamaların» bilgeläü, kuyu «Rossiyä Federatsiyäse däülät hakimiyäte organnarı karamagında tora»,— dip, akka kara belän yazılgan. Bu närsä digän süz soñ? Ataña da, balaña da isemne Rossiyä kuya digän süzme? İkençe törle äytkändä, Tatarstannıñ avıl häm şähär, urman häm yılga, üzän häm bolınnar, çişmä häm koyıları, yulları häm külläre isemnären niçek atau Rossiyä irkendä bulıp çıga tügelme?!
Şartnamägä kul kuyuga, Rossiyä radiosı, televideniyese, matbugatı, şul uk Yeltsin Tatarstannı «Tatariyä» dip täkrarlıy başladılar. İdeologları da tabıldı: niçek inde urıs telen köçlärgä, ul böyek tel, «Tatarstan» dip äytügä caylanmagan, urıs keşeseneñ hokukların kısarga yaramıy, yänäse. Ä menä «Kazaqstan», «Tacikstan», «Kırgızstan», «Azärbaycan», «Moldova» digändä, urıs tele kısılmıy, bu atamalar anıñ telenä yakın tora ikän.
Tarihtan bilgele bulgança, tege yäki bu cirlärne basıp alu, anda yäşägän halıknıñ baylıgın talau, hokukların, telen kısu belän genä çiklänmi, basıp alıngan halıknıñ urman häm suları, şähär häm avılları toponimiyäsen üzgärtü, urıslaştıru yulı belän dä alıp barıla. Änä şuña kürä patşa hökümäte zamanında urıslaştırılgan toponimiyälär östenä Sovet vlaste yıllarında tatarnıñ böten avıl, şähär, yılga, urman, uram, kül isemnäre urıslaştırılıp bette. Kayberläre bötenläy yukka çıgarıldı, ikençeläre urıs tele zakonnarı buyınça üzgärtelde (Cükä tau — Cukotina, İmänkiskä — İmenkovo H.6.).
Etimologiyäse onıtılmagan toponimnar ike teldä yöri başladı. Biyektau — Vısokogorskiy, Çüpräle — Droccanov-skiy h.b.
Halıktan soramıyça kul kuyılgan Şartnamä menä şul eşne tanu, zakonlaştıru bulıp çıktı. Älege Şartnamäne matbugat, radio-televideniye arkılı maktaular, kükkä çöyulär yışaydı. Kilenneñ küze kıyık bulsa, anıñ gäüdäsen maktıylar, kiyäü eçkeçe bulsa, anıñ bay buluın kürsätergä tırışalar. Ägär andıy sıyfatları bar ikän, anı keşelär bolay da kürä bit. Şartnamä bezneñ öçen tigezlek, möstäkıyllek alıp kilä torgan kileşü bulsa, anı doşman maktamas ide. Yalagaylar da kükkä çöymäs ide...
Milli tel, milli yazmış milli mäktäpkä barıp totaşa. Bu ölkädä başkargan eşlär tubıktan, ä anıñ «uñışları» turında yazgannar himalay tauları hätle. Bügenge köndä niçä milli mäktäp (tulısıñça) barın, anda niçä balanıñ tugan teldä belem aluın kürsätkän mäğlümatlarnı minem oçratkanım yuk.
Tatarstan mäğarif ministrı bulıp ozak yıllar eşlägän akademik M. Mähmütov torgınlık yıllarında milli mäktäplärdä tatar balalarınıñ barı cide genä protsentı tugan teldä belem aldı, dip yazgan ide. Häzerge köndä tatar balalarınıñ inde 10 protsentı ukıy, di. Un yılga öç protsent (!) artkan.
M.Mähmütovnıñ bu cide häm un protsentları barı tik Tatarstan mäktäplärenä genä karıy bit. Ä Tatarstanda tatar halkınıñ barı çirege genä yäşi. Anıñ dürttän öç öleşe yäşi torgan cirlärdä tatar balalarınıñ küpmese tugan telendä ukuın ber ministr da belmi. Miña kalsa, Tatarstannan tış tatarlarnıñ tuksan tugız protsentı tugan telendä ukımıy. Tatar kızlarınıñ kırık ike protsentı urıska kiyäügä çıkkanda, tatar yegetläreneñ kırık protsentı marcaga öylängändä, tatar balalarınıñ yözdän öçese genä tugan teldä ukıganda, millätneñ betügä yul totuı bik açık kürenä läbasa. Monı yäşerep torunıñ faydası yuk, halıknı aldap, bezdä mäktäp, milli teldä ukıtu üsä, dip, berne yöz itep kürsätü — bu facigagä gimn uku gına bulıp tora tügelme?
Bezneñ türälärebez milli mäktäplärneñ açı yazmışın, alar-nı kübäytep bulmavın öç törle yul belän «dälillärgä» tırışalar. Berençese, yänäse, ukıtuçı kadrlar citmi. Bu dälil tügel, barı ber demagogiyä genä. Bezne urta mäktäptä dä un klass tämamlagan yäşlär ukıttı, min üzem dä, un klass betergäç, başlangıç mäktäptä ukıttım. Allaga şöker, mäktäplärne dä tämamladık, belem dä aldık, zarlanır urınıbız bulmadı. Bügen un klassnı tämamlauçılar meñlägän, alar rähätlänep mäktäplärdä ukıtuçı bulıp eşli alırlar ide.
Revolyutsiyägä hätle tatarnıñ milli peduçilişesı da, pedinstitutı da, bernindi mahsus mäktäpläre dä eşlämäde, ä meñlägän tatar mäktäpläre, mädräsäläre öçen kadrlar bar ide. Tırışkan tabar, dilär, ä bulmagan keşe isä kırık sıltau ezlär.
İkençe «dälil» — yänäse, tatar mäktäpläre öçen däresleklär, metodik yärdämleklär citmi. Revolyutsiyägä hätle, äle annan soñ da ozak yıllar tatar mäktäpläre öçen bernindi metodik materiallar bulmadı. Aña karap ukıtunı tuktatmadılar. Däresleklär citeşmi digän süz dä — demagogiyä. Urıs mäktäplärenä dä däresleklär citmi ul, ämma aña karap urıs mäktäplären yapmıylar.
Tatarlarda kitap basuga kereşkänçe, gomumän, uku kitapları bulmagan, şuña karamastan Bolgar çorınnan alıp böten avıllarda mäktäp-mädräsälär eşlägän.
Öçençe dälil turında aldarak tuktalırbız.
Tatar canlı zıyalılarnıñ gumanitar fännär ölkäsendä genä tügel, tögäl fännär ölkäsendä dä ülep betmäve şatlanırlık küreneş. Kazan vuzlarında fizika, matematika, geometriyä, meditsina, veterinariyä buyınça ukıtuçı dotsentlarıbız, professorlarıbız üz teläkläre, millätkä hezmät itü, anıñ milli kadrların üsterü yözennän tugan teldä lektsiyälär äzerli, ukıy başladılar, inde berniçä fän buyınça vuzlar öçen däresleklär yazdılar, terminologiyälären tudırdılar. Şunısın assı-zıklap äytergä kiräk, bu eşne alar yal hisabına, ber tiyen tüläüsez başkarıp kilälär. Şundıy fidakar ğalimnärgä rähmät äytäse, alarnıñ däresleklären dönyaga çıgarası urında, bezneñ türälär alarnıñ bu kitapların basuda yärdäm itmilär. Yänäse, käğaz, akça yuk. Ä menä üzlären propagandalıy torgan türälärneñ räsemnäre, biografiyäläre kertelgän, üzlärennän başka berkemgä kiräk bulmagan «Kto yıst kto», türälärneñ «akıllı notıkları»nnan torgan cıyıntık-kitaplarnı iñ yahşı käğazdä, tösle räsemnär belän Germaniyä häm başka çit illärdä basıp çıgarırga millionlagan dollarnı cällämilär.
Torgınlık zamanında tatar milli mäktäbeneñ avır yazmışın tatar ata-analarınıñ «mänsezlegenä» sıltap kildelär. Menä alar gına ğayeple, yänäse, alar balaların tatar mäktäplärenä birüdän baş tartalar. Bik ciñel añlatu, menä digän peşep çıkkan demagogiyä!
Çınnan da, vuzga kerü öçen imtihannarnı urıs telendä birergä kiräk, äle şunıñ östenä imtihannı da bit urıs keşese ala. Urıslar da bit mäktäptä çit tel öyränälär. Menä alar kerü imtihannarın ingliz yäisä nemets telendä birsälär, vuzga kerä alırlar ideme ikän? Älbättä, yuk.
Menä şul yul belän tatar mäktäben tämamlagan balaga yugarı uku yortına işek yabık ide. Min üzem biş yıl armiyädä, sugışta azmı-küpme urıs telennän şomargan bulsam da, bu fännän ikele aldım, üzem telägän belgeçlek buyınça ukırga kerä almadım. Avılda tatar mäktäben tämamlagan balanıñ hälen şunnan añlap bula inde. Şunıñ arkasında küpme tatar balalarına yugarı belemgä, intellektual eşkä yul yabık ide. Monı şovinistlar bik belep, añlı räveştä şulay eşlädelär.
Balalarnıñ milli mohittan, milli ruhtan, telennän ayırıluı, kiläçäktä mañkort bulıp kitüe öçen yullar açılu ata-ana gayıbe tügel, bu — bolşeviklar takkan yaña forma — çukındıru, urıslaştıru, tatarnı beterü säyäsäte. Menä şuña kürä vuzlarga ütep kergän mondıy «tatar» balalarınnan tatar milläte öçen fayda nulğä tigez buldı, änä şular inde tatar yegetenä kiyäügä çıgunı, tatar kızına öylänüne tübänlek dip karıy başladılar.
Milli telne kimsetü, ğamäldän çıgaru, hurlaunıñ meñ törle yulları bar: ul matbugat-näşriyätnı kısu, radio-televide-niyene urıs tele ruporı itep faydalanu, aralaşu, eş käğazlären urıs telendä alıp baru häm başka küp sferalarda tatar telenä yul birmäü...
Yomgaklau urınına tik tübändägelärne genä äytep ütüne kiräk dip uylıym. İzelgän halıklar öçen ülemne añlata torgan ber kurkınıç närsä bar, ul genotsid dip atala. Genotsid digän «spid»nıñ töp öç forması bar. Anıñ berse — fizik genotsid, yäki halıknı fizik yul belän yukka çıgaru, üterü metodları. Ägär zamanında tatar belän urıs halkı san yagınnan tigez bulsa, häzer urısnıñ sanı tatardan utız märtäbä artık, ä tatar nibarı cide million, äle anıñ da ike millionı, bälki inde biş millionı üz telen belmi torgandır. Tukay zamanında tatar halkı sanı un millionga yakın bulsa, «halıklar duslıgı çäçäk atkan» Sovet vlaste yıllarında ul tagın öç millionga kimede. Çiläbe yagındagı tatar avılların tıçkan kebek eksperiment yasap radiatsiyä astında totular — bolar barısı da şul fizik genotsid ürnäkläre...
Genotsidnıñ ikençe forması — biologik genotsid, ikençe törle äytkändä, halıknı turıdan-turı üterep beterü tügel, ä anı iqtisadi avır şartlarga kuyıp, aç-yalangaç totu, biologik yaktan yuk itü. Tatarstannıñ 20 protsentın su belän bastıru, Tatarstanda cirdän, başka ölkä häm kürşe respublikalar belän çagıştırganda, öç-dürt märtäbä kübräk salım alu, halıknı häyerçelekkä kaldıru — biologik genotsidnıñ yarılıp yata torgan çaraları. Açlıktan, yalangaçlıktan ülmäs öçen, tatar keşese iñ avır hezmät bulgan Donbass, Kuzbass, Rossiyäneñ bütän şahtalarına kitärgä mäcbür bula, şulay uk iñ avır eşlärdän urman kisügä yallana. Yul tözü, taş vatu, cir kazu eşe anıñ «yaratkan» eşenä äverelde. Ul yäştän fizik yaktan tuza, gomeren kıskarta, ä şul uk vakıtta millätennän ayırıla, balaları milli teldän, milli moñnan ayırılıp üsä, urıslaşa. Eçärgä, urlarga, talarga öyränä.
Genotsidnıñ öçençe forması — inde kürep ütelgän kultura genotsidı: halıknıñ milli añın buu, telen kısu, mäktäben beterü, matbugatın kisü, köçläp «böyek» halık kulturasında tärbiyäläü, yugarı uku yortlarınıñ işeklären yabu...
Bezneñ bügenge yäşäeşebez, uyıbız, teläklärebez, ğamälebez häzer barı ber genä maksatka — milli telebezne saklau, torgızu, üsterügä yünältelergä tiyeş. Tel aldında säyäsät tä, iqtisad ta ähämiyäte yagınnan ikençe planga kala. Ägär Tatarstanda ber genä tel — tatar tele genä däülät tele bulaçak, läkin ul Rossiyäneñ bülenmäs kisäge dip iğlan iteläçäk, disälär, min hätta moña da riza bulır idem.
Milli tel yazmışı — ul millät yazmışı, anıñ yäşäeş, üseş forması, millätneñ sakçısı da, anıñ kiläçägeneñ garantiyäse dä. Keşelek äle millätneñ tayanıçı bulgan, yöräk paräsedäy neçkä, qaderle başka tör moğcizanı uylap tapmagan, taba da almas, bu böyek köçne bernärsä dä alıştıra almıy. Çıgışı belän tatar bulsa da, üz telen belmägän, şul uk vakıtta üz halkın yaratkan, anı söygän keşe dä millätneñ sakçısı, anıñ üseşenä öleş kertä algan zat bula almıy. Yaratu äle ul mähäbbät digän närsä tügel. Yaratu, söyü sünä, ä mähäbbät mäñgelek.
İ tugan telem, mökatdäs moñım, yäşäeşemneñ böyek mäğnäse bulgan moğcizam! Barı sin yäşäsäñ genä tatar milläte yäşär, tormışıbıznıñ mäğnäse bulır, dönya, ğaläm güzälräk kürener, insaniyät, tormışnıñ da yäme-game artır, inşalla.

1994