Tel Turında Kayber Fikerlär

Ädäbi äsärneñ tele, anıñ eçtälege kebek ük, bilgele, berkayçan da küktän genä kilep töşmi, üzennän-üze genä çäçräp çıkmıy. Kıskası, yuktan bar bulmıy. Küp yagı bilgesezlek belän örtelgän icat eşen, anıñ serle yakların açıp salıp, bu «serlelekne» bernikadär küktän cirgä töşerü bulsa bulır inde, şunısın da äytim: hätta bezneñ teldä «ilham kilü» dip yörtelgän kütärenke icat därte vakıtında şatlandırıp häm kanatlandırıp «ällä kayan gına» kaläm oçına kilep töşkän qaderle «tabışlar »nıñ da çıganagı bar.

Ul çıganak — yazuçı üze, anıñ tugannan birle cıyılıp kilgän tormış täcribäse, beleme, tel häzinäse. Yahşı äsär yazıym, üz süzemne üzemçä äytim digän ädip iñ elek telen bayıtırga tırışa. Çönki (monıñ inde äytelgäne dä bar şikelle) yort saluçıga tözü materialı nikadär kiräk bulsa, yazuçıga tel dä şul däräcädä ük kiräk. Halık tormışında telneñ totkan urının, anıñ ähämiyäten tiränten añlap, telgä mähäbbäte bulgan yazuçı gomer buyı tel baylıgı cıya. Nindi yullar belän genä bayıtmıy yazuçı üzeneñ telen! Bu yaktan anı altın häm asıltaşlar ezläüçelär belän tiñlärgä mömkin bulır ide. Andıy yazuçı yäki tel belgeçe siräk oçrıy torgan berär qaderle süz oçratkan sayın, anı, asıltaş tabuçı ğalim şikelle, äyländerä-äyländerä karap, aña soklana, ul anıñ tarihı, häzerge tormışı häm kiläçäge belän kızıksına, maturlıgınnan yäki tapkırlıgınnan läzzät taba, kuana. Andıy yazuçı häm ğalim öçen här süzneñ üzenä genä has qaderle üzençälege, üz kıymmäte bar.

Kemneñ dä bulsa asıltaşnı gadi taştan ayıra almavı geolognı niçek cäberläsä, telneñ qaderen belmäüçe, anı añlamauçı häm bozuçılar tel belgeçeneñ häm yazuçınıñ da şulay uk käyefen kıralar.

Äsärneñ tele obrazlı da, näfis tä, ciñel dä häm, tularnıñ hämmäse östenä, döres tä bulsın öçen, ädip keşegä şul räveşçä hästärlek kürgännän soñ da bik küp köç salırga, küp ezlänergä turı kilä äle.

Nikadär tırışıp yazsa da, soñınnan, yazıp tämamlagannan soñ, äsäreneñ üzen kanäğatländermi başlavı turında yazuçılardan yış kına işetergä mömkin. Yazgan vakıttagı icat kaynarlıgı suına başlagannan soñ, salkın kan belän küz salganda, äsär yazgandagı kebek ük kuandırmıy başlıy, aña nider citep betmi, nider küñeldägeçä tügel, gomumän äsärneñ käğazgä töşkäne küñeldägesennän yomşagrak bulıp çıktı kebek sizelä. •

Nigä bolay? Nigä hikäyäneñ küñeldä uylanganı şundıy dulkınlandıra da, nigä ul käğazgä töşkändä zägıyfräk çıga? Äyterseñ yazganda buyavı uña, yalkını sürelä. Monıñ töp säbäbe, küräseñ, tormışnı tiränräk añlamau östenä, obrazlı fiker yörtü belän kıyurak eş itä belmäüdä häm gomumän ädäbi ostalıknıñ citmävendäder. Ämma üz hatalarımnıñ säbäben öyränä torgaç, min şundıy fikergä kildem: küp oçraklarda töp säbäplärneñ berse häm iñ ähämiyät-lese — tel baylıgı citmäüdä, küñeldägen böten tiränlege belän köçle itep äytep birer öçen telneñ barlık mömkinleklärennän faydalana belmäüdä, şuña ostalık häm täcribä, tırışlık häm, min äyter idem, hätta täväkkällek citmäüdä bulsa kiräk.

Miña bu mäsälädä üz täcribämnän kayber misallar kiterergä turı kiler şikelle. Bu — minem icat täcribäm kırıyınnan taşıp torudan, şunı kaya kuyarga belmiçä, kemne dä bulsa öyrätergä aşıguımnan tügel. Kiç yuk! İñ elek bu minem üzem öçen uylanularım, ädäbi hezmätemneñ yomşak yaklarına bilgele ber analiz yasagan sıman, anı küz aldına kiterep, şularnı käğaz östenä töşerep karavım. Şunnan soñ gına ikençe ber uy alga kilep basa. Kem belä, bälki bu uylanularnıñ ädäbiyätka kilergä teläüçe kayber iptäşlärgä kiräge çıgıp kuyar?

İñ başta min avıl kartları söyli torgan bik gadi avıl tele belän yazarga tırışıp karadım. Miña avıl keşeläreneñ söyläü tele bik oşıy, alar arasınnan kartlarnıñ tirän mäğnäle, tapkır häm ütken telläre ayıruça kızıktıra ide. Şul uñay belän min L. Tolstoynıñ balalar öçen yazgan

keçkenä hikäyälären häm halık äkiyätlären iskä töşergälä-dem. Üsmer çakta äkiyät tıñlarga bik yarata idem. Kayum Nasıyri kulı belän yazıp alıngan tatar halık äkiyätlärendä dä halık teleneñ saflıgına soklanasıñ; telneñ köçenä ışanıp, qaderen, urının belep kullanganda gadi «avıl» süzeneñ nindi tirän, eçtälekne nindi hudocestvo köçe belän gäüdäländerep birüenä häyran kalıp ukıysıñ. Avıl halkı üzeneñ köndälek tormışında teläsä närsä turında söyläşä torgan şul ap-ansat gadi süzlärneñ şundıy köçle obrazlar tudıra alularına, şulay dulkınlandırırlık köçle bulularına hätta ışanuı da kıyın ide.

Ämma bu gadilekneñ eçke mäğnäsen häm «seren» min beraz soñrak kına töşendem. Gadilekneñ dä törlese bula ikän. Minem kayber oçerk häm yazmalarımnıñ tele eçtälekneñ tirän mäğnäsen birergä köçe citä almaslık, berkatlı, şaktıy uk primitiv tel bulıp çıktı. Şunlıktan, bilgele, andıy tel dulkınlandırmıy, ukuçıga köçle yogıntı yasıy almıy ide.

Baştarak yazgan hikäyäläremneñ dä tele küp vakıtnı üzemne kanäğatländermäde.

Minem berençe hikäyäläremneñ bersendä, mäsälän, kül «näni borının yomşak ayakları arasına kuyıp, bögärlänep yatkan mäçe gäüdäsenä» ohşıy; kük kükräü «kük belän cir kara-karşı sözeşkändäy...» kürenä. Hikäyä geroyı Sälimneñ, yäşlek därten häm tän köçen kaya kuyarga belmäüdän, «...siker-gälise, bik katı itep, menä şuşı tirä-yaknı basıp yatkan avır tınlıknı yırtırlık itep, cir östen... siskändererlek itep...» kıçkırası kilä. Sälimneñ cıyılışka äytäse süzläre, «çümälä başınnan kurkıtılgan çıpçıklar kebek, törlese törle yakka taralıp» betälär.

Mondıy çamadan tış küpertelgän giperbola kullanu berençe karaşta obrazlar belän uylaudagı kimçelektän kilep tua kebek kürenergä mömkin. Çınnan da, monda telgä kilep citkänçe obrazlarnıñ üzlären saylau mäsäläse bar bit äle. Kayan bolar, tormıştanmı, ällä ädäbiyättan kilep kergännärme?

Kayan gına bulsalar da, bu şul älege ädäbi äsär bulgaç, anda bötenese dä, niçekter, bötenläy başkaça, ädäbiyätça bulırga, iskitärlek matur, şäp yäki kotoçkıç, dähşätle häm tagın ällä niçeklär bulırga tiyeş digän karaştan kilep

tugan bulsa kiräk. Ämma tiränräk alganda, monıñ nigezendä dä şul uk tel köçsezlege yata. Ahırgı çiktä bu da realizm metodınıñ tän kanunnarınnan bersen tiränten üzläşterep citkermäüdän, çınbarlıknı tormışnıñ üz obrazları aşa, dimäk, realistik tel belän birüneñ mömkinlegen üzläşterep betermäüdän kilä. Ägär min gadi süzneñ köçenä ışangan bulsam, ädäbi äsärne nindider ayıruça «köçle», küperenke süzlär belän, «maturaytıp» yazarga kiräk dip uylamasam, bu küreneşlärne kıçkırıp tormastay basınkı maturlıgı belän küz aldına kitererlek çaralar tapmas idemmeni?

Östä äytelgän tel kimçelekläreneñ tagın ber säbäbe, minemçä, ädäbiyätnıñ üzendä äylänä torgan tel baylıgın kullanu belän genä kanäğatlänüdä bulsa kiräk. Min ul vakıtta halık telennän yaña baylık ezläügä, äsäremne moñarçı ädäbiyätta bulmagan otışlı yaña süzlär, yañaça äyteleşlär belän bayıtuga kirägençä iğtibar itmi idem. Tatar ädäbiyätınıñ yaktı yoldızlarına ğaşıyq keşe bularak, G. Tukay, G. İbrahimov häm başka kayber yazuçılarnıñ telenä şulkadär soklanıp yäşi idem, alarnı kamillekneñ şundıy yugarı baskıçına kütärgän idem ki, alar telennän dä bayırak, näfisräk telneñ bulu ihtimalı turında bälki uylap ta karamaganmın. Hälbuki cämgıyät özleksez alga bara, hucalık tarmagında bulsın, kultura ölkäsendä bulsın, köndälek tormışka berennän-bere kuanıçlırak yañalıklar östälep tora. Böten il belän bergä keşelär dä üsä, alarnıñ belemnäre dä arta, eçke (ruhi) dönyaları da katlaulana bara. Üzennän-üze bilgele, bu yañalıklar ädäbi äsärlärneñ temasında häm eçtälegendä genä tügel, bälki telendä dä çagılırga, ädäbi äsärlärneñ tele yaña şartlarnı gäüdäländerüçe yaña süzlär, yaña sintaksik formalar isäbenä dä bayıy barırga tiyeş.

Telemne bayıtu, äsärläremdäge tel kimçelegen beterü öçen halıknıñ betmäs-tökänmäs küñel häzinäsenä — halık icatına, halıknıñ söyläü telenä möräcäğat itärgä buldım.

Agay häm apalarnıñ, kartlarnıñ häm yäşlärneñ söyläü alımı minem telemä küp närsälär östäde. Gazetada eşlägändä, şundıylarnıñ tellärenä soklanıp kayber oçerklarımnı alarnıñ üz tellärennän yaza torgan buldım (mäsälän, «Samaradan kaytkaç» digän oçerk.

Halık icatın öyränü miña tagın ber hakıykatne açıp saldı. Kayber yazuçılar äsärläreneñ tele citlekmägän häm

tössez bulunı tatar teleneñ «yarlılıgına» sıltıylar. Yänäse, alarga yahşırak yazarga telneñ «yarlılıgı» mömkinlek birmägän bula. Açıktan-açık äytelmäsä dä, mondıyrak karaş äle häzer dä yäşi. Kayberäülär bezneñ telneñ kiläçägenä gomumän zur ömet baglamıylar, anıñ öçen yanmıylar-köymilär. Ämma bu — yalgan häm zararlı fiker. Östä äytelgänçä, tatar halkınıñ söyläm häm ädäbi tele böl ay da yarlı tügel ide, soñgı yıllarda isä ul yaña süzlär häm yaña töşençälär belän tagın da bayıdı. Tik anıñ üsüenä komaçaulamaska, telneñ üsü yulına nigilizmnan kirtälär kormaska, bälki, kiresençä, yärdäm itärgä kiräk. Tege yäisä bu äsärneñ tele yarlı ikän, şapşak häm tössez ikän, bu — avtornıñ nadanlıgınnan yäki yalkaulıgınnan kilä.

Gabdulla Tukay «Cäyge tañ hatiräse» digän şigırendä •gañ atu küreneşen şundıy näfis buyaular belän, şulkadär soklangıç itep surätläp birä, inde Tukaydan soñ beräü dä ul küreneşne annan uzdırıp, annan da ostarak itep tasvirlıy almas, nikadär tırışkanda da, ul küreneş Tukay şigıren-dägedän zägıyf, annan tössezräk çıgar kebek. Läkin şuña tiñ küreneşne üz süzläre, üz köçe belän birergä omtılmagan yazuçı, minemçä, bervakıtta da üz tavışı belän, üzençä «cırlıy» almayaçak, üzenä genä has alım belän yazuga ireşä llmayaçak. Monıñ öçen, bilgele, barınnan da elek talant kiräk, şunıñ östenä, Mayakovskiy äytkänçä, distälärçä tonna «süz rudasın» aktarırga kiräk.

När süzne, här cömläne, böten köçe, böten näfislege açılıp citkänçe, yüvelir kebek, iñ neçkä korallar belän eşkä kiterüçe yazuçılar bezneñ häzerge ädäbiyätta baytak uk cıyılır ide. (Ägär dä bez ädäbi tel üste, bayıdı dibez ikän, dimäk, iñ berençe näübättä ädäbi äsärlärneñ telen häm ul äsärlärne icat itüçe ädip häm şağıyrlärneñ bu ölkägä kertkän oleşlären dä küz aldında totabız. Çönki ädäbi telneñ üseşendä yazuçınıñ totkan urını ifrat zur.) Şundıy tel ostaları dip min iñ başta Ä. Yenikine, F. Hösnine, İ. Gazinı, Näkıy İsänbätne, şağıyrlärdän H. Tufannı, S. Häkimne, G. Afzalnı atap äyter idem.

Agronom, böten säläten cigep, orlıknı çäçü konditsiyäsenä citkerergä tırışa. Metall koyuçı üze telägän yahşı sıyfatlı korıç alu öçen şulay uk kulındagı böten mömkinleklärdän faydalana. Yazuçınıñ da andıy eşe bar. Äsärneñ telen bilgele ber kamillek däräcäsenä citkerüne kayber yazuçılar icat eşeneñ iñ katlaulı, şul uk vakıtta iñ «küñelle» häm iñ mavıktırgıç ber öleşe dip karıylar. Küräseñ, min dä şular isäbenä kerä torganmın.

Täcribä urtaklaşu tärtibendä üz icatımnan kayber misallar kiterer idem.

«Namus» romanınıñ telen tänkıytçelär häm ukuçılar başta uk yarıysı gına eşlängän digännär ide. Şulay da soñgı basmaların häzerlägändä tagın da centekläbräk ukıy başlagaç, romanda tel kimçelekläre haman da bar bulıp çıktı.

Berençe basmalarında, mäsälän, İlgizär abıysınıñ ülüe turındagı hatnı ukıganda:

«—Äni, abıy ülgän!..»—dip kıçkıra ide. Ämma bu cömlä kinät häm köçle äytelüe yagınnan otışlı bulsa da, bötenläy ük döres tügel. Çönki Gaziz «üz üleme» belän ülmägän bit, anı faşistlar ütergän. Soñgı basmasında min bu urınnı şulay tözättem dä. Häzer inde «Abıynı ütergännär!»— digän cömlä beraz suzınkırak bulsa da, mäğnäne döres birü östenä, anda faşist larga açu häm näfrät avazı da işetelä kebek.

Tagın mondıy ber misal kiterergä mömkin.

Berençe basmada Häydär uçak yanına kilep utırgaç, Näfisä aña bolay dip äytä ide:

«—İptäş leytenant,— di,— monnan bolay tön kata yalgız başıñ kañgırap yörmä sin. Tön karañgı, yullarıñ äyläneç. Adaşa kalsañ, sinsez bez nişlärbez?..»

İkençe basmada «tön»ne küplektä alıp «tönnär karañgı, yullarıñ äyläneç» dip üzgärtkäç, cömlä tulılanıp kitte, halıkçarak ta yañgırıy başladı. Ämma äle öçençe basmaga da eş kalgan ikän. «Tön kata» beraz iskergän süz, anıñ östenä bu cömlädä tagı ber «tön» bar. Dimäk, anı bütänçä yazarga kiräk. «Bez» dä artık bulıp çıktı. Çönki «nişlärbez »neñ ahırı bu urında şul uk «bez»neñ mäğnäsen birä. Şulay tözätkäli, çarlıy torgaç, soñgı basmada bu urın şaktıy uk cıynaklandı şikelle:

«— İptäş leytenant,— di,— monnan bolay soñga kalıp yalgız başıñ kañgırap yörmä sin. Tönnär karañgı, yullarıñ äyläneç. Adaşa kalsañ, sinsez nişlärbez?..»

Bu uñay belän şunı äytäse kilä: ädäbi äsärneñ telen yahşırtuga kuygan hezmät bervakıtta da buşka kitmi. Böten koçeñne, barlık säläteñne kuyıp eşlämästän, barı «ilham»ga gına ömet baglap yatu,, yomşak kına itep äytkändä, ädäbi icatka citdi karamau bulır ide.

Tagın şunısı da bar: üz urınında kullanılmagan, barı (şzäk öçen genä äytelgän «matur» süzlär tormışnıñ çın maturlıgın kümep kaldıralar yäki anı bozıp kürsätälär. Ädäbiyät ostazları bezne näfis süzneñ köçen, anıñ mömkinleklären tiränräk añlarga, tugan telebezneñ iksez-çiksez Paylıgınnan kıyurak häm kiñräk faydalanırga öyrätälär. Üzennän-üze bilgele, çınbarlıknıñ real vakıygaların, bezneñ zaman keşeseneñ katlaulı ruhi tormışın halıknıñ meñnärçä yıllar buyınça özleksez üsä, kamilläşä, maturlana kilgän häm gnunıñ östenä halıknıñ katlaulı icat täcribäse belän bayıtılgan realistik tele genä döres häm köçle itep çagıldıra ala. Bezneñ telebez kemder uylap çıgargan «tozsız» (•üzlär, «kälcemä» cömlälär isäbenä tügel, bälki halıknıñ icadi hezmäte protsessında zaruri räveştä, tormış taläbe buyınça «üzennän-üze» tugan yaña süzlär isäbenä yañarıp kilä. Vez, yazuçılar, halıknıñ elekke tel häzinäsennän faydalanu belän bergä, küz aldıbızda tuıp kilüçe ul yaña süzlärne dä iakıtında işetä häm kullana belergä tiyeş bula torganbız.

Häyer, ädäbi äsär teleneñ nindilege yazuçınıñ ukuçı belän nindi mönäsäbättä bulırga telävenä karap ta bilgelänä. Kayberäülär üzen publitsistikada köçleräk his itä. Şunlıktan ul fälän temaga ukuçı belän publitsistik alım yärdämendä söyläüne artık kürä. Andıy oçrakta yazuçı urını-urını belän ukuçıga turıdan-turı da möräcäğat itkäli, häm bu alım, belep kullanganda, yazuçınıñ ostalıgı da citkändä, bilgele, yarıysı uk uñışlı da çıga. Bezneñ könnärdä dramaturglarnıñ kaysıberläre, hätta kayber äsärlären kuyganda, avtor bularak üzläre sähnägä çıgalar.

Neçkärtergäräk yaratuçı, «tatlırak» tel belän yazarga omtıluçı ber işe yazuçılar, lirik äsärlärdä turıdan-turı «üzläre bulıp», üz isemnärennän dä yazgalıylar. Bilgele, tege .yaisä bu alımnıñ uñışlı yäki uñışsız çıguı barınnan da bigräk yazuçınıñ talantına bäyle. Bu turıda änä halık ta äytä bit: «Uñgan hatın arış onın käbab itär, uñmaganı boday onın harap itär»,— di.

Şulay da epik äsärlärdä bu alım, minemçä, maksatka ireşergä yärdäm itmi bulsa kiräk. Şunlıktan min «Namus» romanın yazganda vakıygalar belän ukuçı arasında yazuçı barlıgın ukuçılarnıñ onıtuına, üzen vakıygalarnıñ eçendä katnaşuçı itep his itüenä ireşergä telägän idem. Çönki, minemçä, ukuçını üz artıñnan iyärtep, kitaptagı vakıyga häm keşelär turında, muzeydagı citäkçe kebek, üzeñ söyläp baru epik äsärlär öçen has alım tügel. Monda ukuçıga kommentator da, ekskursiyädäge kebek söyläp yörüçe dä, äydäp baruçı da kiräkmi. Ul vakıygalar eçendä üze yäşäsen, barısın da üz başınnan kiçersen. Şuña ireşkändä, äsärneñ ukuçıga täesire köçleräk bula. Çönki osta yazılsa, ukuçı geroylar kiçergänne üz başınnan da kiçerä. Mondıy oçrakta böten tugan ilneñ yazmışı yäisä halıknıñ karaşı, uy-fikere turında süz barganda, yazuçı alarnı halıkça, böten halık küzlegennän çıgıp gäüdäländerergä tırışa. Şunlıktan äledän-äle üzenä: «Bu turıda halık niçek dip, nindi süzlär belän äyter ide ikän?»— digän soraular kuyarga häm alarga üze ük cavap ta birergä tiyeş bula.

Dimäk, mondıy alımnı ahırına qadär citkerü öçen romannıñ geroyların da, tormıştagıça, härkaysın üzençä, üz tele belän söylätergä kiräk bula. Geroynıñ tele anıñ harakterınıñ üzençälegen, dönyaga karaşın, hätta hönären dä çagıldıru mömkin. Mäsälän, Säyfi tele romanda süz sostavı belän dä, söyläü forması belän dä bütännär telennän kisken räveştä ayırılıp torırga tiyeş ide. Çönki ul üze dä bütännär kebek tügel. Säyfi kebeklärgä süz vak canlılık-ların, eçke pıçrak dönyaların yäşerergä, ikeyözlelek bitlegen saklap kalırga hezmät itä. Säyfi, mäsälän, mondıy tel belän söyli:

«— ...İnde ber törle, barın bergä töynäp äytkändä, bez närsä küräbez? Bez, iptäşlär, küräbez şunı: disvitelni, tügel mirni vrimedä genä, sugışnıñ şundıy kurkınıçlı, i şundıy, stal bıt, avır çagında da bezneñ «Çulpan»ıbız mahı birmäde. Disvitelni, ul alga kitmäde, illä-mägär, äytergä kiräk, artka da çigenmäde...»

Küräsez, monda eçtäleksez süzlärne, berni dä äytmi torgan, barı küz buyau öçen genä kiterelgän «kısır» süzlärne şaktıy uk küp kullanırga turı kilde. Şulay uk süzlärneñ äyteleşe dä bik bormalı-sırmalı. Kıskası, min monıñ belän ikeyözle kuştan keşeneñ harakterın açarga tırışıp karadım.

Personacnıñ holkı-figılendäge kayber ayırım sıyfatlarnı yäisä anıñ hönärenä, eşenä bäyläneşle üzençäleklärne, miña kalsa, cömläneñ mäğnäse belän birüdän tış tözeleşe aşa da çagıldırıp bula şikelle. Mäsälän, çın-çınnan türä bulıp äverelgän, bütännär fikere belän isäpläşep vaklanmıyça, ämer birep kenä torırga künekkän byurokratlar ğadättä, üzläre dä sizmiçä, özek-özek endäş cömlä Isullanırga yaratuçan bulalar. Şunıñ näq kirese dä oçrıy. ärvakıt halık belän kiñäşep eşläüçe, bütän keşelär fikereneñ qaderen belüçe çın-çınnan demokrat ruhlı citäkçe äñgämädäşe belän kiñäşebräk söyläşüçän bula: «Sez piçek uylıysız? Sezneñçä dä şulay tügelme?»—digän gıman. Menä bu soñgı formanı min raykom sekretare Cäüdät Mansurov söyläşenä has dip uylagan idem.

Säyfi işelärneñ telen «tabuı» ul qadär kıyın tügel. Çönki, östä äytkänemçä, ul üzeneñ kire yagı belän küpçelektän kisken räveştä ayırılıp tora. Kartlar, karçıklar, balalar, yäşüsmerlär telendäge üzençälekne «totıp» aluı da köç citmäslek eş tügel. Çönki bolarnıñ harakterınnan tış, yäşlärenä has üzençälekläre dä küzgä bärelebräk tora. İñ kıyını— halık arasında küpçelekne täşkil itkän töp buınnı gäüdäländerüçe uñay obrazlarnıñ telen tabu. Mäsälän, Näfisä şikellelär nindi tel belän söyli, alarnıñ söylämendä nindi üzençäleklär bulırga mömkin? Häzerge kolhoz yäşläreneñ kübese — brigadirlar, zveno başlıkları, terlekçelektä eşläüçelär, traktorçılar, ukıtuçılar, kitaphanä eşçeläre — sigezellık, unellık mäktäp yäisä tehnikum tämamlagan, komsomolda tärbiyälängän keşelär. Alar hämmäse dä ädäbi teldä söyläşälär. Dimäk, alarnıñ söyläşenä kart-karçıklarga karata kullanılgan alımnı alga sörü yäisä söylämnären süz bozdıru yulı belän «bizäp» birü mömkin tügel. Şunıñ östenä, mäktäptän soñ alar telendä şivä üzençälekläre dä bötenläy kalmıy diyärlek. Dimäk, alarnıñ telen Minzälä yäki Bua yagınıñ telendäge üzençälek beländä «maturlap» bulmayaçak.

Ämma bez, yazuçılar, monı nindider ciñep çıga almaslık Içlenlıkka sanasak, bezneñ äsärlärebezdä häzerge zaman geroyları hämmäse dä ber ük tel belän, eçpoşırgıç däräcädä döres t;>, «kulturnıy» da itep söyläşä başlasalar, andıy äsärne uku çiktän tış küñelsez bulır ide.

Küräseñ, bezneñ zaman geroyınıñ yöräge niçek tibüen, anıñ uyların, toygıların köçle itep birü öçen, älege şul bik borıngı telebezneñ yaña mömkinleklären tabarga, häzerge gazeta süzläre belän äytkändä, telneñ «eçke rezervların» tagın da kıyurak faydalanırga kiräkter.