Tel tarihı - halık tarihı ul

Monnan distä yıllar elek bezdä «tatar» etnonimı tiräsendä fänni bähäs oyıştıru urınına gauga kuptı. Hätta zur däräcäle kayber ğalimnärebez bezneñ millätneñ iseme borın-borınnan tatar bulgan; alar, Üzäk Aziyädän mongol-tatar yauları belän kilep, İdel buyındagı bolgarlarnı basıp algannar, tatarlaştırgannar, dip laf ordılar. Ul gına tügel, alarnıñ kayberläre bolgar tarihın öyränü bezneñ öçen zararlı, bu, yänäse, Stalin kubızına biyü, Altın Urda tarihınnan vaz kiçü, rus ideologiyäse bulgan «bülgälä häm hakimlek it» tegermänenä su koyu, dip tä çıktılar. Tatar vakıtlı matbugatında mondıy yazmalarga yäşel ut birelde, aña kemnär genä katnaşmadı...
Kızganıçka karşı, bu «teoriyäne» yaklap yazılgan mäqalälär bolay da katlaulı tarihıbıznı açıklauga yärdäm itü urınına butalçıklar gına kiterep çıgardı.
här halıknıñ tarihı anıñ tel tarihı belän tıgız bäylängän. Menä şuña kürä dä här millätneñ kilep çıgışın häm üseşen, şul isäptän isemen — etnonimın anıñ tele, tel arheologiyäse materialları arkılı gına döres yaktırtırga bula. Akademik Mirfatıyh Zäki ulı Zäkiyevneñ äle genä dönya kürgän «Tatarı: problemı istorii i yazıka» (Kazan, 1995) isemle külämle monografiyäse änä şul problemalarga bagışlangan da. Hezmättä törki tellär, alarnıñ tarihına bäyläneşle borıngı häm häzerge Şärık häm garäp ğalimnäreneñ karaşları da analizlana. Bolar östenä Yevraziyä territoriyäsendä yäşägän häm yäşäüçe törki, slavyan, ugro-fin, Kavkaz, Balkan halıklarınıñ säyäsi, mädäni, etnik, lingvistik bäyläneşläre häm bu kontaktlarnıñ halıknıñ etnogenezı, tele üseşe, etnonimiyä dönyasına alıp kilgän näticäläre, ezläre, yogıntıları tikşerelä. Bezneñ halıknıñ törle ğasırlarda törle isemnär belän yörü tarihı, ber ük çorda törle halıklar tarafınnan törleçä ataluınıñ säbäpläre öyränelä.
Akademik Mirfatıyh Zäkiyev kütärelgän problemalarnı öyränüne bik tirän, yırak ğasırlardan başlıy. Hezmät İdel-Kama buylarında kullanıluçı Ural-Altay tellär gruppası mäsäläsen açıklau, anda törki tellärneñ urının bilgeläüdän başlana. Tarihıbızda berençe tapkır bularak häzerge tatar halkınıñ etnik tamırların tikşerä häm törle säyäsi säbäplärgä bäyläp tagılgan karaşlarnı faş itä. «Bolgar-çuvaş teoriyäse»neñ nindi maksatlardan uylap çıgarılu tarihın açıp birä. Antik zamannardan saklanıp kalgan tel misallarına (süzlärgä) fonetik, morfologik, etimologik analizlar häm törle avtorlarnıñ tarihi hezmätlären çagıştırıp tikşerü näticäsendä, skif häm sarmatlar, alardan da elegräk yäşägän kimmeriyetslarnıñ tellärenä kagılıp kitä. Bu isemnär belän törle halıklarnıñ, şul isäptän törkilärneñ ataluın kürsätä.
Törki halıklar borın-borınnan kiñ Yevraziyä territoriyälärendä yäşägännär häm häzer dä şunda uk yäşäp yatalar. Alarnıñ bu cirlärdä borıngıdan töp halıklar buluın M. Zäkiyev tel, etnografiyä, mifologiyä, arheologiyä, epigrafiyä häm yazma, basma tarihi çıganaklar nigezendä ışandırırlık itep açıp birgän. Ägär moña hätle tarihçılarıbız (östä iskä alıngan «tataristlar»nı häm rus şovinist tarihçıların iskä almaganda) häzerge tatar halkınıñ tarihın bolgarlardan häm däülätçelegen İdel buyı Bolgarstanınnan başlasalar, akademik M. Zäkiyev bu mäsälägä zur yañalık kertä, döresräge, tarihıbızda zur açış yasıy.
VII ğasır urtalarında biarlar (bilärlär, bigärlär) digän halık Biarmiyä (Biarmiland) digän zur däülät tözegän, anıñ başkalası Bilär bulgan. Bu däülätneñ territoriyäse Ak diñgez buylarınnan, Peçora yılgası basseynınnan alıp Kaspiy diñgezenä hätle diyärlek cirlärne eçenä algan. Aña İdel, Ural buyı da, Vyatka, Perm gubernaları dip atalgan cirlär dä, häzerge Rossiyäneñ Mäskäüdän tönyaktagı bilämäläre dä kergän.
IH ğasırda Kubrat han kul astındagı Böyek Bolgariyä tarkalgaç, Kama buylarına küçep kilep urnaşkan bolgarlar Bi-armiyäneñ başkalası bulgan Bilärne basıp alalar. Şul çordan soñ Biarmiyä iseme tarihtan töşep kala diyärlek. Biar-miyäneñ ayırım ber öleşe, bolgarlar üzläşterep betermägän Biarem regionı, soñrak Permgä äylänä, anıñ öleşçä dävamçısı bula.
Häzerge tatar halkınıñ kilep çıgışı mäsäläsendä butalçıklıkka alıp bara torgan närsä — ul törki etnonimiyä-neñ sisteması, klassifikatsiyäse bulmau. Äytik, İbne Fazlan «sakalib» dip atagan bolgar halkın rus tarihçıları niçä ğasırlar buyı «slavyan» dip sanap kildelär. Şunnan çıgıp, İdel buyı Bolgarstanın slavyan däüläte dip tä raslap karadılar. M.Zäkiyev üzeneñ monografiyäsendä «sakalib» etnonimı-nıñ etimologiyäsen häm anıñ tärcemä süz buluın tikşerep, bu isemneñ kıpçak etnonimı ikänen häm bolgarlarnıñ şul kıpçak kabilälärennän bersen täşkil itüen täfsilläp açıp birä.
Şul uk kıpçaknı ruslar polovets, evropalılar koman dip yörtkännär. Häzerge «tataristlar» mişärlärne dä kıpçak dip sanarga tırışalar. Ä bit şuşı «mişär» iseme üze dä törleçä yörtelgän, kayberläre äle dä şulay äytelä: madyar, macgar, macar, meşeryak h.b. Kayber tarihçılar hätta başkort etno-nimın da «macgar»dan kilep çıkkan dip yazdılar. Ul gına tügel, vengrlar şul macgarlarnıñ babaları bulgan digän teoriyä uylap çıgardılar. Äle dä isän kayber başkort ğalimnä-rebezneñ babalarıbız vengrlar bulgan, alarnıñ ber öleşe Tissa, Dunay buylarına küçep kitkännär, üz tellären saklagannar, ä menä Ural buylarında kalgannarı tellären onıtıp, törki telgä küçkännär dip, «açışlar» yasap yördelär. Bu eşkä vengr ğalimnären dä österäp kertergä tırışıp karadılar. M.Zäkiyev hezmätendä menä şundıy katmarlandırılgan «mişär», «bortas», «alan», «skif», «kıpçak», «bolgar» h.b. küp kenä etnonimnarga, ul isemnär astında yörgän yäki yörtelgän halıklar tarihına dälille açıklık kertelgän.
Älege monografiyä gomumi etnonimiyä, bigräk tä törki etnonimiyä dönyasında yäşäp kilüçe butalçıklarnı tözätügä, etnonimiyä ölkäsendä halık isemnären klassifikatsiyäläügä zur öleş kertä. Şunı da äytep ütik, Yevraziyä etnonimnarın sistemalaştırmıy torıp häm etnonimnıñ kayçan, nindi halıklarga kerüen yäki kertelüen, anıñ nindi etnonim (makro, mik-ro, yalgan, hakıykıy, säyäsi h.b.) ikänlegen açıklamıy torıp, bu regionnarda yäşägän halıklarnıñ obektiv tarihın tudıru mömkinlegenä min ışanıp betä almıym. Süz alarnıñ borıngı tarihı turında bara.
Häzerge tatarlarnıñ isemen alarnıñ däülätçelege belän bäyläp karauga M. Zäkiyev zur iğtibar itkän. İdel buyı bolgarlarınıñ ber öleşe bilär, bigär (biarm) dip yörtelgän. IH ğasırda İdel Bolgarstanı däüläte ayakka baskaç, kardäş telle bilärlär bolgar bulıp kitälär.
1236 yılnı İdel Bolgarstanı mongol-tatarlar tarafınnan basıp alına, häm ul Rus ile kebek Altın Urdaga buysındırıla. Ämma Bolgar ile, buysındırılsa da, anıñ vassalı bulsa da, däülät bulıp yäşäüdän tuktamıy. 1431 yılda rus kenäze Fedor Pestrıy Bolgarstannıñ başkalasın talap, yandırıp, halkın kırıp betergäç, bezneñ babalarıbız, Bolgar şähäre urının kaldırıp, Kazansu yılgası buyında yaña başkala torgızalar. Anı Cädid äl-Bolgar (Yaña Bolgar) dip atıylar. Dimäk, möstäkıyl Bolgar däüläte Altın Urdaga buysındırılgannan soñ da, ğasırlar buyı anıñ halkı üzen bolgar dip yörtkän.
Akademik M. Zäkiyev, häzerge tatarlarnıñ däülätçelegen tarihi küzlektän karaganda, Altın Urdanı da alarnıñ däüläte dip sanıy. Bu mäsälägä açıklık kertü kiräk dip uylıym. Döres, Altın Urda sostavına basıp alu yulı belän kuşılgan İdel Bolgarstanı buysıngan. İnde äytep ütkänçä, ul Rus däüläte kebek ük vassal däülät bulgan. Ämma ayırım däülät buludan, üz hannarı, üz akçası, üz armiyäse, kürşeläre belän turıdan-turı säüdä, diplomatik elemtälär alıp barudan tuktamagan.
Altın Urda ul bit üzeneñ haläte belän imperiyä. Anıñ sostavına Haräzem, Tönyak Kavkaz, Könbatış Seber, Dunay buylarınnan alıp İrtış basseynına karagan territoriyälär kergän. Bu imperiyädä mongol-tatarlar, Mangutlar, bolgar häm dala kıpçakları gına tügel, ruslar, üzbäklär, karakalpaklar, äzäri häm osetinnar, çuvaş häm tavrlar, kazah-kırgızlar häm başka küp halıklar yäşägän. Ägär Altın Urdada küpçelek halık törkilär bulgan dip sanala ikän (ä bu raslangan fakt tügel), şunnan çıgıp kına alarnı tatarlar dip atap bulamıni? Şunnan çıgıp kına Altın Urdanı häzerge tatarlarnıñ vatanı, däüläte dip karau döreslekkä turı kiläme? hiç tä yuk. Altın Urda SSSR, Rossiyä kebek imperiyä bulgan. Ägär SSSR, Rossiyä halıkları bu däülätne üz vatannarı dip sanasalar, barı şul aspektta gına Altın Urda häzerge tatarlarnıñ, ruslarnıñ, çuvaşlarnıñ, udmurtlarnıñ, kazahlarnıñ, äzärilärneñ, osetinnarnıñ da vatanı bulıp çıga. Häzer Rossiyä Tatarstannı da eçenä algan imperiyä kebek, Altın Urda da İdel Bolgarstanın üz eçenä algan imperiyä bulıp kala, bezneñ töp vatanıbız bula almıy.
Kazansu yılgası buyında üz başkalasın oyıştırgaç ta, bolgarlar isemnären üzgärtmilär. Altın Urda HVI ğasır başında tarkala. 1431 yılda äle şaktıy köçle bulgan Altın Urda «üzeneñ» vassalı hisaplangan Bolgar däüläten saklauda berni eşlämägänmeni? Säbäbe açık: Bolgar däüläte inde bu vakıtlarda Altın Urdaga faktik yaktan buysınmagan möstäkıyl däülät bulırga tiyeş. Kazansu buyında yaña başkala tözep çıkkan Yaña Bolgar däüläteneñ, HIH ğasır tarihçıları Kazan hanlıgı dip atıy başlagan däülätneñ, berençe könennän ük tulı-sınça möstäkıyl däülät bulganlıgına şikläner urın yuk.
Şunı da iskä alıyk: tarihta Kazan hanlıgı digän däülät bulmagan. Ul ozak yıllar Yaña Bolgar, annan Kazan-Bolgar däüläte bulıp yörgän, tora-bara anı Kazan däüläte dip atap yörtkännär. Kazanda ozak yıllar äsirlektä yäşägän anonim avtor da yukka gına üzeneñ bu däülät turındagı yazmaların «Kazanskoyı tsarstvo» dip atamagan, böten tekstında ber cirdä dä Kazan hanlıgı dip yazmıy, halkın ber cirdä dä tatarlar dip atadamıy. Anıñ halkın tora-bara ruslar, «kazanlılar», «kazan keşeläre» dip yörtä başlıylar, şul uk vakıtta bolgarlar dip tä yaza birälär. Bez moña misalnı Rus tarihınnan da küräbez. Ruslar Mäskäüne başkala itep yasagaç, Kiyevtan ayırılgaç, isemnären «yugaltıp» tordılar.. Alarnı kürşeläre «moskali», «moskvityane» dip, torgan şähär iseme buyınça atap yörttelär.
M.Zäkiyev haklı räveştä bezneñ häzerge «tatar» atamasın äle tulısıñça formalaşıp ölgerä almagan etnonim dip atıy (253 bit). Çınnan da, dönyada bu isem astında yöri torgan berniçä halık, millät bar. Alar: Kırım tatarları, Polşa-Litva tatarları, häzer Seber tatarları da üzlären ayırım millät itep sanarga kereştelär. Ul gına tügel, Altın Urdanıñ ber varisı bulgan Ästerhan tatarları da iske atamaların yaklap çıktılar, üzlären nugay dip yörtä başladılar. Bez mondıy şartlarda üzebezne «Kazan tatarları» diyärgä mäcbür bulabız, yäisä «İdel-Ural» tatarları disäk tä, mäsälä açık kala. Bu isemnär astında geografik kürsätkeçlär yata. Bez çit cirgä barsak, üzebezne «tatar» dip atasak, bezdän kaysı «tatar» buluıbıznı sorıylar. Şuña kürä bez üz öyebezdä genä tatar süzen nindi tatar buluıbıznı añlatmıyça gına kullana alabız. Finlyandiyä, Mäskäü, Rossiyäneñ başka cirlärendä yäşäüçe tatarlarnı niçek itep Kazan yäisä İdel-Ural tatarları dip atarga soñ? Äle ul gına tügel, Tübän Novgorod, Samara, Volgograd, Ulyanovsk, Penza yaklarında yäşäüçe tatarlarnı niçek atarga? Bolarnıñ şaktıy öleşe äle üzlären «mişär» yäisä «macgar» dip sanıy, ä tatar disäñ, monı hurlık kürälär.
Akademik M.Zäkiyev monografiyäsendä halkıbıznıñ etnonimı, telebezneñ tarihı, ütkän katlaulı gracdanlık tarihı, annan da avır bügengese häm alarnıñ säbäpläre törle aspektlardan çıgıp tikşerelgän. Tarihıbız mäydanına öyelgän ur-man-çıtırmannarnı, aldavıç-kapkınnarnı aralap, ğalim borıngı İdel-Kama regionınnan alıp häzerge köngä hätle tatar halkınıñ etnik häm tel sostavı nigezdä üzgärmägän digän näticägä kilä. Gomumän, ul bik haklı, çönki ike tel kuşılıp kına yaña tel barlıkka kilmi. Bu aralaşular telebezneñ üsüenä genä yärdäm itkännär (35 bit).
Galimneñ bez karıy torgan hezmäte millätebezneñ iseme turında bulgan bähäslärgä yomgak yasap kına kalmıy, bu mäsäläne yaña aspektlarda raslıy. Ul gına tügel, hezmät gayät katlaulandırılgan (mahsus räveştä) tatar halkı tarihın yaktırtu, anıñ kilep çıgışı etnogenezı buyınça zur ähämiyätkä iyä yaña süz dä bulıp tora.
Bez biredä kiñ kolaçlı monografik hezmätneñ tik ber yagına -— tel, millät, tarihka karagan ölkäsenä genä tuktaldık. Tege yäki bu halıknıñ tarihın uñışlı yaktırtu öçen avtornıñ «korı» tarihçı gına tügel, tel tarihı buyınça da tirän belemle belgeç buluı zaruri ikänen kürdek. (Etno-lingvist bulmagan tarihçılarnıñ halıknıñ etnogenezı, formalaşu üzençälekläre turında uñışlı hezmät yaza aluına min şähsän elek tä ışanmıy idem.)
Akademik M.Zäkiyevneñ monografiyäse küpkırlı. Alar arasında halıklar, millätlär, keşe hokukları mäsäläse; küpmillätle däülätlärdä tel mäsäläseneñ torışı häm çişeleş yulları; avtonomiyä häm federalizm; millätçelek häm kara millätçelek; şovinizm häm «rus demokratizmı»; tatar teleneñ yazmışı, iketellelek digän kapkınnıñ kurkınıç yakları, Tatarstannıñ möstäkıyllege mäsäläläre bar. Bu temalarga karagan hezmätlär dä üzläreneñ tiränlege, kiñ aspektlarda tikşerelüläre häm yañalıkları belän ukuçını bitaraf kaldıra almıy. Kıskası, kitap M. Zäkiyevneñ däülät häm hokuk ;sotsiologiyä häm politologiyä ölkäsendä dä zur eruditsiyäle, talantlı belgeç, akıllı säyäsätçe, zur cämäğat eşlekle-se buluın raslıy. Hezmätneñ ber öleşe Tatarstanda gumanitar fännärneñ üseşe häm burıçları, tatar häm törki tellärneñ aktual mäsälälären öyränü ölkäsendäge uñışlar häm burıçlarnı yaktırtuga karıy.
Min fänebezdä telebez, millätebez, anıñ kiläçäge turında kiñ planda yazılgan, halkıbıznıñ yazmışı häm kiläçäge turında tirän fänni uylanularga nigezlängän moña tiñdäş başka hezmätlärne belmim. Bu hezmätne akademik Mirfa-tıyh Zäki ulı Zäkiyevneñ gayät zur fänni uñışı dip sanıym. Işanasım kilä, tatar tele, ädäbiyätı, tarihı, mädäniyäte ölkäsendä eşläüçe ğalimnär şuşı hezmätne üzläre öçen ürnäk itep alırlar. Millät dip yanıp yörgän, üzeneñ kem ikänen tiränräk belergä telägän, telebez häm millätebez turında uylangan här keşe kitaptan üzenä mul açış häm cavaplar alır, dip ışanam.

1995

Click or select a word or words to search the definition