Tel belmägän — telennän abınır

Radioga kilgän soraularga cavaplar

Berençe mäqalä

Tugan telebez turında «Tel kürke — süz» digän tapşırunı başlap cibärgännän soñ, radioga hatlar yava bantladı. När kaysısında diyärlek iptäşlärneñ üz tugan telebezne kaygırtuları sizelep tora. Alar telebezgä kagılışlı äybät-äybät täqdimnären yazalar, küp kenä sorau da birälär. Bu bik küñelle häl.

Bu mäqalädä bez şul soraularnıñ bersenä cavap biräçäkbez. Menä berniçä hatta mondıyrak sorau bar: «Yazganda yä söylägändä, çit tel süzläre kuşıp telebezne bozmıybızmı?»— digännär.

Başta uk ber närsäne açıklap kitik: tatarça «tel bozu» dip söylänsä dä, tatar tele digän gomumi telebezgä bu hiç tä kagılmıy. Çönki gomumi telne «bozıp» bulmıy. Çınnan da menä min, menä äle, şuşı tel belän söylim ikän, min anıñ matur da, kamil dä, bay da ikänlegenä soklanıp, küñelemdäge uynıñ, hisläremneñ hämmäsen äytä aluıma gorurlanıp söylim. Ul telne min yasamagan. Min anı boza da almıym! Ägär min, mäsälän, «ägär» diyäse urınga «esli» disäm, «çönki» urınına «ptamuştı» dip söyläsäm, moñardan gomumi tatar tele «bozılu» tügel — selkenmi dä. Çönki, telne belep söyläşkännär söyläşsen öçen, anıñ «çönki»e dä, «ägär»e dä üz urınında kala. Çönki alar — zur tugan telebezneñ hiç bozılmas enceläre. Halık ni gomer yäşäsä — tele dä şul gomer yäşäyaçäk.

Dimäk, radioga hat yazgan iptäşlärneñ: «Çit tel süzläre kuşıp, telebezne bozmıybızmı?»—dip borçıluları gomumän telgä tügel, ä ayırım keşelärneñ söyläm telenä kaytıp kala. Şuña kürä min «tel bozu» digändä näq şul mäğnäsen genä küz aldında totaçakmın.

Çınnan da, bez üzebezneñ diñgezdäy zur da, tirän dä telebezdän citärlek däräcädä faydalanabızmı soñ? Üzebezneñ göl kebek süzlär bar kileş, hiç kiräkmästän başka tel süzlären kullanmıybızmı?.. Kızganıçka karşı, «Yuk!» dip cavap birä almıybız. Menä, mäsälän, «rabotnik» digän süz. Ul häzer dä, hiç yäşeren-batırın tügel, matbugatnı basıp aldı. Kultura rabotnigı, mäğarif rabotnigı, sänğat rabotnigı — barısı da rabotnik.

Hälbuki tatar telendä rabotnik mäğnäsenä töp-tögäl turı kilgän berniçä süz bar: hezmätçe, hezmät iyäse, eşçe, hezmätkär. Annarı rabotnik süze üze dä—rabota, yağni eş, hezmät digännän yasalgan. Dimäk, şulay bulgaç, kultura, mäğarif rabotnikları urınına kultura, mäğarif eşçeläre dip söylibez ikän—rabotnik süzeneñ mäğnäsenä ber yaktan da zıyan kilmäyäçäk. Rusça raboçiy digän süz genä tatarça eşçe bula dip uylauçılar, minemçä, bik nık yalgışa: alar teldäge ber süzneñ dä ber genä mäğnä belän yörmäven onıtalar. Teläsä nindi süzneñ kayçan, niçek, nindi süzlär yanında toruına karap, kırıkmasa kırık törle mäğnäse bula. Şul säbäple, iñ näfis sänğat keşeläre turında da sänğat eşçeläre dip äytsäk, tatarça belgän ber kem dä, alarnı avır şpallar tezep, timer yul salıp yörüçe rabo-çiylar ikän dip uylamas. Yağni zavod eşçeläre digändä ber törle, sänğat eşçeläre digändä ikençe törle keşelär küz aldına kilep basar.

Mondıy misallarnı, çüpli kitsäñ, baytakka citkerep bulır ide. Şuñadır, küräseñ, küp kenä iptäşlärne gomumän çit teldän kergän süzlär borçıy. Menä Kazan şähärendä yäşäüçe otstavkadagı ofitser Bariyev iptäşneñ hatı. Ul:

«Tatarstan Verhovnıy Sovetı Prezidiumı predsedatele» digän misal yaza da, «Menä bu tatar tele cömläsendä niçä tatar süze bar?» dip sorıy. «Ni öçen bu soñgı vakıtta elek-elektän kilgän tatar telendä tiyeşle urın alıp torgan näfis, matur, här keşe öçen añlayışlı bulgan tatar süzlären taşlap, alarnı rus süzläre belän alıştıralar? Yugarı süze Verhovnıy, kitsäşmä süze sovet, räis süze predsedatel süzenä äylängän? Bu kiräkmägän urında da üz teleñneñ süzlären taşlap, başka teldän äcätkä süzlär cıyunıñ närsägä hacäte bar ikän? Şunı beläse kilgän ide», di.

Çınnan da, bez ni öçen äle Tatarstan Verhovnıy Sovetı Prezidiumı predsedatele dip yazabız soñ? Bariyev iptäş äytmeşli, Verhovnıy süzenä yugarı, sovet süzenä kitsäş, predsedatel süzenä räis süze bar. Verhovnıy digänen tagı yugarı dip kenä tügel, biyek, öske, olı dip tä tärcemä itep bulır ide.

Bu sorauga döres cavap birü öçen tellärneñ üseş tarihına küz salıp ütärgä kiräk. Mäğlüm ki, dönyadagı ber tel dä fäqat üz süzlärennän genä tormıy. Bik borın zamannardan birle halıklar ber-berse belän aralaşıp yäşägän: säüdä iteşkän, sugışkan, bersennän-berse din, gıylem, hönär algan häm süz algan. Çönki ber halıknıñ üzendä bulmagan äyber, töşençä, ideyalär ikençe halıktan süze belän ük kergännär. Mäsälän, bügenge rus teleneñ süzlek sostavında ällä küpme tatar süze bar. Mäsälän, tovariş (yağni tauarnı işläşep bergä yasauçılar, alış-bireş itüçelär), karandaş (yaza torgan kara taş), loşad (alaşa at), Arbat (arba häm at), yämşik (yamçı), ura (yağni or, suk, bär, urap al), karaul, yısaul, bogatır, ataman, halat, şapka, kolpak, ärtil, arkan şikelle süzlärne häzer kaysı gına rus keşese: «Bu bezneñ süz tügel!» dip äyter ikän! Kayberläre inde bügenge tatar telendä yuk ta — ä rus telendä kalgan.

Näq şunıñ kebek ük, bezneñ telgä dä elek-elektän rus süzläre kilep kerä, häzer gel üzebezneke tösle bulıp üzläşep betkännär. Mäsälän, arış roc digännän, burazna borozda digännän, suka soha digännän, büränä brevno digännän, ucım ozim digännän, salam soloma digännän yasalgan. Arıp: salamı disäk, ikese dä rus süze bula ikän. Läkin monı häzer kem inde rus süze dip uylıy.

Minemçä, rus keşesenä tovariş süze bik ozak vakıtlar çit, yat bulıp işetelgänder, äytergä künegü öçen dä şaktıy gomerlär ütkänder. Änä bit, ul anı barıber, tauar dip, bezneñ babaylarça itep äytä almagan: rus telendä avazı bulmau säbäple, anı üzlärendäge «v» avazına köyläp, tovar itkännär; bezneñ «ş» dä «ş» bulıp üzgärgän. Çönki borıngı babalarıbız borıngı ruslar belän alış-bireş itkändä, üzläre satkan yä algan tauarga mönäsäbäte bulgan iptäşlären iş dip kenä tügel, işçe dip tä atagannar, yağni ber-bersenä inde: «Bu minem tauar işem» dip äytkännär dip uylarga kiräk.

Şunıñ şikelle, ruslardan borozda süzen dä berençe tapkır işetkän häm närsä ikänlegen añlagan babalarıbız borozda dip näq rusça itep äytä almagan, üzeneñ kazna digän süzenä ohşatıp, burazna dip yasagan. İnde bez menä şuşı süzne bezneke tügel dip telebezdän kuıp çıgara başladık di. Yä, burazna urınına nindi süz äyterbez soñ? Töreklär kebek, saban eze diyärbezme? Ä saban eze ul bezdä bötenläy başka: sabannıñ cirdän söyrälep bargan eze bula. Yäki küz aldıgızga kiteregez: Böyek Vatan sugışı vakıtında bezneñ küp millätle sovet soldatları doşman östenä höcüm belän barganda, işetü belän genä dä doşmannıñ canın teträtkän «ura» süzen bu tatar süze dip kıçkırmasalar...

Şulay itep, çit teldän alıngan süzlär ber telneñ inde üzeneke bulıp kitkän — anı inde kire kuıp çıgarıp bulmıy. Moña ber nindi hökem yuk. Äbi patşanıñ ämere belän Cayık yılgasınıñ isemen Ural dip üzgärtä algannar (çönki bu — geografik atama gına), läkin Nikolay Berençe tarafınnan katgıy tıyılgan progress süzen rus telennän kuıp çıgara almagannar. Çönki çit ber süzne kabul itü yäki itmäü ul — hakimnär eşe dä, ğalimnär eşe dä tügel, ul — halıknıñ üz eşe. Rus tele ğalimnäre, yazuçıları, mäsälän, rus telenä çittän kergän süzlärgä karşı ayagürä basıp köräşep karagannar. Unsigezençe ğasır şagıyre Sumarokov çit teldän süzlär alunı tändäge ülekkä tiñli. Ul fruktı, serviz, kamera, sup, dama, valet, tualet, korrespondentsiyä, tom,, deli-katno kebek çit il süzlärennän yöz çöyerep baş tartırga kiräk, di. Fruktı urınına plodı (yağni cimeş), sup urınına pohlebka (yağni şulpa) digän süzlärebez bar köye, ul süzlärne çittän alu kölke, di.

Başkalar isä: çit teldän kergän ber süz urınına şunı almaştırırlık ikençe süz bulmasa, anı mäğnäsenä karap yasarga kiräk, yağni inde kullanılmıy torgan iske süzne ezläp tabarga kiräk, dilär. Untugızınçı ğasırnıñ böyek tänkıytçese V. Belinskiy mondıylarga açıktan-açık karşı çıga. Çit teldän kergän süzlär urınına üz teleñnän süz yasaunı ul: «Bik yahşı fiker, läkin hiç ütälä torgan tügel, şuña kürä ber nigä dä yaraksız», di. Mäsälän, rus mucigı öçen kuçer süzennän dä rusçarak süz yuk, anıñ öçen voznitsa avtomedon kebek ük çit süz, di.

Şuña kürä V. Belinskiynıñ: «Süz, kemneke genä bulsa da, fikerne genä tögäl añlatsın; ägär çit süz fikerne üz süzegezgä karaganda yahşırak añlata ikän, çit süzne kullanıgız, ä üzebezneken çüp-çar yanına çıgarıp atıgız» digän süzläre bügen här ber tel öçen dä bik döres.

Çınnan da, ägär bez häzer garäpneke dip kitap, mäktäp, hat, akıl, admiral (garäpçäse ämir el bäher — el köhel), hezmät, vakıt, vatan digän süzlärne; greknıkı dip fizika, matematika, demokratiyä, fislosofiyä, anarhiyä digän süzlärne; latinnıkı dip respublika, partiyä, korpus, rota, diktator, tsivilizatsiyä, radio, televizor digän süzlärne; rusnıkı dip samovar, samolet, vertolet, sovet, kolhoz, sput-nik digän süzlärne, barıbız bergä süz berläşep, irtägädän kullanmıy başlasak, telebez bik kıyın hälgä töşär ide. Bezneñ tel genä tügel, häzerge här tel şundıy uk hälgä töşäçäk. Bähetebezgä, andıy närsä bulmayaçak. Tellär ber-bersennän süz alıp haman üsäçäk, bayıyaçak.

Bu mäsälädä bezgä rus tele üze ürnäk. Sovetlar Soyuzında bulgan ädäbi tellärneñ bersendä dä başka tellärdän rus tele kebek küp süz algan tel yuk. Menä, mäsälän, 1967 nçe yılnı çıkkan «Çit tellär süzlege» digän süzlektä rus telenä kergän yegerme ike meñ süz bar! Ä dönyadagı iñ bay telle yazuçı sanalgan A. S. Puşkin — rus süzläre, çit tel süzläre belän bergä — barlıgı yegerme ber meñnän artık süz kullangan. Dimäk, rus telenä Puşkin kullangan süzlärdän dä artıgrak çit süz kergän bulıp çıga. Läkin moñardan rus tele «bozılganmı»? Tagı da bayıgan, kuätlängän. Tatar tele dä şulay.

Läkin bez çit tellärdän süz kabul itüneñ, iskeçä äytsäk, farız eş ikänlegen söyläsäk tä, ul süzlärne kiräkkändä genä alırga kiräk dibez.

Menä häzer Bariyev iptäşneñ telebez öçen borçılıp yazgan hatına äylänep kaytıyk inde. Ul yänä: «Tatarstan Verhovnıy Sovetı Prezidiumı predsedatele» digändä niçä tatar süze bar?» dip sorıy. Cavap: «Tatar» digän millät atamasın sanamasak, beräü dä yuk. Stan — farsı (İran) süze, verhovnıy, sovet, predsedatel — öçese dä rusnıkı, ä prezidium — latin süze. Häzer şularnı saf tatarçaga tärcemä itep karıyk. Prezidium şul kileş kala. Stannı cir, urın dip tärcemä itep bula, Verhovnıy — yugarı, sovet — kitseş, predsedatel — alda utıruçı. Dimäk, barısın bergä kuşkaç: «Tatar cire Yugarı Kiñäş Prezidiumınıñ alda utıruçısı» kilep çıga.

Belmim, bez bolay yazudan gına tatar bolay dip söylär mikän? Döres, zamanında sovetnı şura,' predsedatelne räis dip yazıp karagannar. Läkin bolar üzläre ük tatar süze bulmau säbäple (ikese dä garäp süze), telgä kerep kitmägän: şura digäne bötenläy töşep kaldı, räis digäne predsedatelğä almaşka yazuçılar telendä genä yöri. Yağni bez kolhoz räise dip yazsak — monı olısı-yaşe añlıy, läkin avılga barıp: «Kolhoz räise kayda?» dip sorasak, bezgä «Predsedatel kırga çıgıp kitte», dip cavap birälär.

İnde Bariyev iptäş misalındagı sovet süzenä kilik. Bu süz — küp mäğnäle. Tatar telendäge kitsäş yäki näsıyhät süzläre anıñ ber genä yagınnan kerep çıga. Yağni «ber keşe ber keşegä kiñäş, näsihät birä», «ike keşe kiñäşe» digändä, sovet süzendäge mäğnäneñ ber öleşe genä kaplana. Ä inde avıl sovetı, sovet vlaste, Sovetlar ile disäk — monda inde kiñäş süze belän genä sovet süzeneñ mäğnäsenä barıp citep bulmıy. Çınlap ta, avıl sovetın avıl kiñäşe, sovet vlasten kitsäş hakimlege, Sovetlar ilen Kiñäşlär ile disäk — bik kızık bulır ide! Verhovnıy digäne dä näq şulayrak. Döres, kayber törki tellärdä olug, yüksäk (yağni yugarı) dip kabul itkännär. Bälki bezgä dä şul yugarı dip kabul itärgä kiräk bulgandır. Tik ul çagında Verhovnıy sudnı Yugarı hökem, Verhovnıy glavnokomanduyuşiynı — Yugarı baş- komanda biruçe dip üzgärtergä turı kiler ide.

Kıskası, här tel başka teldän kiräkkändä, şunsız mömkin bulmaganda, süz aluga karşı tügel. Äytik, tsentralnıy komitet partii digändä ber rus süze dä yuk. Läkin monı häzer kem: «Rusça tügel» dip äytä? Şunıñ kebek bezgä dä: kolhoz predsedatele yäki Tatarstan Verhovnıy Sovetı Prezidiumı predsedatele inde gel tatarça bulıp añlaşıla.

Läkin bez ber vakıtta da kiräksezgä başka tel süzläre kuşıp, tözek, matur, köçle telebezneñ grammatik normaların cimerep söyläüne zakonlaştırmadık häm zakonlaştırmayaçakbız da. Mäsälän, bezneñ telebezdä dönyanıñ altınnarın da almaştırmaslık äti belän äni digän süzebez bar ikän, alar urınına papa, mama digän latin süzläre kullanunı kiräksez kılanu dip sanıybız. Yäki, ägär ike tatar apası tatarça süzläre betmi söyläşkän cirdän, berär tanışları turında (yuk, gaybät dip äytmi) söyenep betmästän: «Yaña dumnan öç kumıtlı kvartir aldılar» dip söylilär ikän — bu da inde telebezne bozu gına tügel, kıçkırtıp suyu bula. Çönki dom — ul bezneñçä fäqat yort, öy, ä kumıt (komnata yağni) — bülmä. Şuña kürä: «Yaña yorttan öç bülmäle kvartir aldılar» dip söylärgä kiräk. Bu cömlädä kvartira digän latin süzen genä tatarça tärcemä itep bulmıy. Şuña kürä ul şul köyençä kala.

Şähärne gurt dip, şähär üzägen sintr dip, mäydannı pluşçıt dip, çönkine päamuşta dip, eşçene ırbuçi dip, karşılaunı vstriçäyt itäm dip söyläsälär — bolarnıñ da ni tatarça, ni rusça atası-anası yuk bulıp çıga. Bu inde tatar tele dä, rus tele dä tügel. Näq şundıylar turındadır inde, ber anekdot ta bar. Ber tatar agayı bolay söylägän: «Känişne süzeneñ yaña gına çıkkan çagı — ike süzneñ berendä känişne dip söyläp cibärdem, malay! — urıs üze dä ber närsä añlamadı» dip äytkän di. Bezneñ dä söyläşü şulay kilep çıkmasın tagı!

Mägär «tel bozu» äle ul kiräkmägängä çit tel süzlären kıstırıp söyläü genä tügel. Ägär üz teleñneñ grammatik normaların cimerep söyläşsäñ, üz süzeñneñ dä çit buluı bar. Mäsälän, ber avılda miña ber predsedatel üzeneñ hatını turında: «Anıñ yöräge belän naçar» dip äytte. Süzläre gel tatarça bit inde! Hätta naçar digän farsı süze dä inde ayırıp almaslık bulıp tatarlaşıp betkän. Ämma bu cömlä üze hiç tatarça tügel. Närsä inde ul: «anıñ yöräge belän naçar?» Yöräge belän tagı närsä naçar? Bälki predsedatel hatınınıñ yöräge naçardır, yöräge avırtadır? Şulay bulıp çıktı da. Kabat soragaç beldem: çınlap ta, yöräge avırta ikän. Hatın digännän, ul anı da hatın dip tügel, iptäşem dip äytte. Şuşı uk rayonda miña, ber oçraşu kiçäsendä, ber sorau yazıp birdelär. Anda: «Sezneñ iptäşegez barmı?» dip yazgannar ide. Moña närsä dip cavap biräseñ? «İptäşem bik küp. Duslarım da bar», dip cavap birdem. Yılmaep aldılar. Çönki alar minnän «Hatınıgız barmı?» dip soragannar ikän. Dimäk, hatınnı, iptäş dip söyläşü dä tatarça döres tügel. İptäş iptäş inde ul, hatın — hatın! (Mägär hatınıñnıñ çın iptäş bulmavı bik mömkin.)

Gomumän, bez nindi tel belän söyläşsäk tä, anıñ süzlären dä, grammatik kanunnarın da bozmıyça, cimertmiçä, döres itep, matur itep söyläşergä tiyeşbez. Anı bozularga yul kuymaska, köräşergä tiyeşbez. Läkin — nindi yullar belän?

Küptän tügel min gazetadan ber mäqalä ukıgan idem. Frantsiyädä «Frantsuz teleneñ saflıgın saklau turında» zakon çıgargannar. Şul zakon nigezendä kontrakt, räsmi käğazlärdä çit tel süzlären kullangan öçen 80 nän alıp 160 frankka qadär ştraf salınaçak ikän. Ägär şundıy «cinayät» öç yıl eçendä ike tapkır kabatlansa, ştraf 5000 frankka citäçäk. Frantsuz lingvistları äytüençä, bu zakon frantsuz telen çit süzlär, ayıruça ingliz süzläre belän çüplänüdän saklau öçen çıgarılgan, di.

Bik kızıklı fakt bu! Läkin, alda äytep ütkänemçä, ber teldän ikençe telgä süzlär kerüne boyırıklar belän, zakonnar belän genä tıyıp bulmıy. Bu — aptıragannan eşlängän vakıtlı ber çara gına. Ägär bezneñ halık, äytik yäşennän alıp kartına qadär, predsedatel dip söyläşä ikän — predsedatel dip yazgan öçen miña ştraf saludan ni fayda? Böten halıkka ştraf salıp bulmıy bit.

...V. İ. Lenin rus telen bozuçılar turında bolay di:

«Bez rus telen bozabız. Çit il süzlären kiräksezgä kullanabız. Nedoçetı yäki nedostatki, yäki probelı süzläre bulganda, nigä defektı dip äytergä?» dip yaza. V. İ. Leninnıñ bu fikere bezneñ öçen bügenge könne dä bik kıymmät. <...>

Çönki telne bozmıyça, döres itep, fikereñne citkerep söyläşü ul — keşeneñ ädäp, kultura bilgese.

İkençe mäqalä

Ütkän söyläşüebezdän soñ sezdän barlıgı 42 hat aldım. Bolarnıñ kübese bez birgän soraularga cavap itep yazılgan. Häm menä bez dä bügen şul cavaplarnı tikşererbez.

Menä Zelenodol şähäreneñ Matyäşina hanım hatı:

«Kaderle redaktsiyä! Min üzem tatar hatını bulmasam da, tatar tele belän bik kızıksınam. Sigez yäşlek ulımnı da tatar telendä söyläşergä öyrätäm. Bälki däres tä bulmas, şulay da sezneñ 2 nçe maydagı tapşıruıgızga cavap yazam» dip, saf tatar tele belän hat yazıp cibärgän. Tik, kızganıç, ul üzeneñ ni milläten, ni isemen, ni eş urının yazmagan.

Häzer, uzgan tapşıruda birelgän soraularga ayırım-ayırım tuktalıp ütik. Berençese: «Kitap tatar telendä basılgan», «Kitap tatarça basılgan»,— şunıñ kaysı däres?» diyelgän ide.

Bu sorauga 42 iptäşneñ utızı: «Kitap tatar telendä basılgan» dip söyläü döres, dip cavap birgän. Üz fikerlären dälilläp añlatıp birüçeläre dä baytak. Mäsälän, Kazan däülät pedagogiyä institutı studentları Abzalov Ravil belän Käbirov Ramazannar üz fikerlären bolay dälillägän: «Kitap tatarça basılgan» di̇yügä karaganda «kitap tatar telendä basılgan» di̇yü döresräk bula. Çönki — kitap tatarça basılgan» digän oçrakta nindider kitap basu ısulı turında süz bara dip añlarga mömkin. Ä inde «kitap tatar telendä basılgan» dip söylägändä, kitapnıñ kaysı teldä basıluın küz aldında totabız», dip yazalar alar.

Oçuçı iptäş İbrahimov Räşit tä, ukıtuçı Gıyläcev Häkim dä, Kazan däülät universitetında ukuçı İbrahimova Mädinä dä üz cavapların şundıy uk dälil belän nıgıtalar. «Çönki kitap tatarça basılgan disäk, bez kitap basılunıñ ısulın kürsätü kebek bulır ide» dilär.

Başka dälillär dä bar. Mäsälän, Älmät şähäreneñ Gıyl-metdinov iptäş bolay yaza: «Niçekter tatarça basılgan dip äytep bulmıy, äytep bulsa da, küñel kabul itmi kebek» di. Ä Başkortstannıñ Boray rayonı Säyet mäktäbe ukuçısı Şäri-fullin Älfit isä: «Ägär kitap tatarça basılgan disäñ, monda azrak kulturasızlık sizelä» digän. Şuşındıyrak fikerne Vasileve tehnikumında ukuçı Rähmätullin Mansur da äytä: «Kitap tatar telendä basılgan digän cömlä sänğatleräk, maturrak — yañgırap çıga» di.

Küräsez, dälilneñ berse mäğnä, ikençese hiskä işarä itä. Ä menä Başkortstannıñ Oktyabrskiy şähärendä ukuçı Usmanova Rozaliyä bolay yazgan: «Minemçä, kitap tatar telendä basılgan digäne döresräk. Şulay uk kitap tatarça basılgan digänen dä döres tügel dip bulmıy. Halık telendä ikençese kübräk kullanıla» digän.

Menä — halık süze dä çıktı. Häm bu sorauga cavap birgändä, älbättä, şunnan başlarga kiräk tä. Çönki halıknıñ ğasırlar buyı söyläşkän, ädäbiyätında uyılıp nıgıgan tele bar. Bu tel isä, äle äytkänemçä, berär süzne sin yäki min yalgış äytüdän genä bozılıp kitmi. Häm menä şuşı telebezdä bik borınnan birle halıknıñ — ul gına söyläşkän tele törki, ä söyläşü ısulı törkiçä (yağni tatarça) dip nıgıgan. Yazu kergäç, anısı da şulay dip atalıp kitkän.

Menä ber zaman kitap basıla başlagan. Häreflär cıyılgan yassı tabak östenä käğaz cäyep, anı ikençe ber yassı tabak belän bastırıp kuyganlıktan, kitap basu digän bik matur tatar süze kilep çıkkan. Läkin äle ul tiz genä ädäbi telgä kerep kitä almagan. Ädäbiyät hädimnäre anı bik ozak vakıtlar garäp süze belän «matbug ulgan», «tabiğ itelgän», «näşer itelgän» dip yazgannar.

Läkin, niçek kenä yazsalar da, kitap inde üze tatarça bulgan. Häm, älbättä, tatar agay-ene kitap satuçıdan kitap soraganda: tatarça bulsın, tatarça basılganı bulsın dip soragan. Klassik ädäbiyätıbızda da ul şulay nıgıgan. Änä bügen dä bit, äytik kalendar çıkkan ber çor citte isä, avıldan kilgän agaylar, tütilär Kazan kibetlärennän, çabıp, «tatarça kalendar yukmı?» dip ezläp yörilär. Ä tatarça kalendar — tatarça basılgan kalendar bula inde ul!

Şulay itep, tatar teleneñ ğasırlar buyına katıp kristallaşkan uz kagıydäse belän äytsäk,— «kitap tatarça basılgan» digäne çın bezneñçä bula.

Alaysa «kitap tatar telendä basılgan» digäne bezneñçä tügelmeni? Kırık ike keşedän utızı yalgış cavap birgänmeni?

Tikşerep karıyk. «Tatar telendä» digän süz dä gel tatarça bit!.. Läkin tatar telendä «da-dä» kuşımçası, kaysı yakka tartkalasañ da, üzeneñ grammatik tabigate belän fäqat urın häm vakıt töşençäsen genä añlata. Mäsälän, «Kitap kayda basılgan?— Kitap näşriyätta basılgan». «Kitap kayçan basılgan?—Kitap apreldä basılgan». Ä «teldä» disäk, bu — kayda? digängä dä, kayçan? digängä dä cavap birmi.

Bäs şulay bulgaç, ni öçen äle bez «tatarça» dip kenä äytäse urınga, «tatar telendz» dip äytäbez? Käm ni öçen iptäşlärneñ kübese näq şul formanı döres sanıy?

Monı añlatu öçen tagı da telebezneñ ütkänenä küz taşlıyk. Minemçä, «kitap basu», «gazet basu» digän süzneñ üzen berençe kabat Kayum Nasıyri telgä ala. 1871 nçe yılda ul tatarça kalendar çıgara başlıy. Şunıñ ahırında ul: «Bu kalendar şayät 72 nçe yılga häm çıksa kiräk... moñar ohşaş dähi tatar telendz gazeta bastırırga niyät bar. Läkin halıknıñ räğbäte niçek bulır» dip yazıp, berençe kabat «tatarça» digänne tügel, «tatar telendz» formasın kullana.

Miña, mäsälän, Kayum bababıznıñ ni öçen bolay yazuı bik añlaşıla. Ul —bügenge tatar ädäbi telebezgä iñ berençe bulıp yul yargan keşe. Telebez turında da, mäğnäse tulı häm maturlıgı yagınnan, «gayre tellärdän kim tügelder, bälki bäğze hokukta hasiyäte kübräk bulgan urınnarı da bardır» dip, berençe bulıp ul äytä. Ä berençe yul yargan keşegä här vakıt kıyın bula. Çınnan da, berençe tapkır «gazeta bastırırga niyät bar» dip äytkän keşe nindi tel belän ikänlegen niçek äytergä tiyeş soñ? Annarı şunısın da iskä alıyk: Kayum Nasıyri — altı tel belgän keşe! Bu tellärneñ dä yogıntısı bulmıy kalmagandır. Här häldä: «tatar telendä gazeta bastırırga niyät bar» dip yazuında turıdan-turı rus tele yogıntısı kürenä. Çagıştırıgız: «Namere-vayımsya vıpuskat gazetu na tatarskom yazıke».

«Tatar telendä» digän rusça formanı, yağni grammatik kalkanı bez soñrak Fatih Ämirhan, Gabdulla Tukay, Ğalimcan İbrahimovlar telendä dä oçratabız. Läkin alar da anı çın tatar ädäbi tele norması itep sanamagannar — onıtkanda ber genä kullangannar. Şulay itep, rus teleneñ grammatik yogıntısı al arga az täesir itkän.

Ä menä bügenge könne bez: «Kitap tatar telendä basılgan» digän formanı inde küpläp kullanabız —şulay söylibez dä, yazabız da. Çönki bez häzer rusça küp äyber ukıp, rusça küp işetep, rus iptäşlär belän genä tügel, başka millät väkilläre belän dä rusça söyläşep, iñgä-iñ eşlibez. Anardan küp süzlär alabız. Süzläre genä tügel, grammatik formaları da äkren-äkren miyebezgä tamıp tora. Hätta kayvakıt bez ihtıyarsız: «Tukta, bu rusça niçek bula soñ äle?» dip uylıybız. Şulay itep «kitap tatar telendä basılgan» forması rusçanıñ «kniga izdana na tatarskom yazıke» digänennän küçerep kabul itelgän ikän. Ul inde häzer telebezgä nıklap kerep bara. Läkin bezneñ «kitap tatarça basılgan» digän üz formabız da bik matur itep üz vazifasın ütäp kilä.

İkençe sorau: «Min tatarça söyläşäm». «Min tatar tele belän söyläşäm». «Min tatar telendz söyläşäm» —şular-nıñ kaysısı döres?

Bu sorauga cavap birüçe iptäşlärneñ fikere ayırıla: 29 ı «Min tatarça söyläşäm» dip döres cavap birgännär. Ä un öç iptäş: «Min tatar telendz söyläşäm» yagında kalgan.

Berençe soraunı añlatkanımça, «Min tatar telendä söyläşäm» dip äytü telebezneñ näq üzeneke genä bulgan grammatik kanunnarga nigezlänmägän. Bu şulay uk rus teleneñ: digän grammatik formasın telebezgä küçerep äytüdän taralıp kitkän.

Hälbuki tatarnıñ üz forması borın-borınnan ike törle bulgan. Berençese — «min tatar tele belän söyläşäm». İkençese — «min tatarça söyläşäm». Berençese älbättä — borıngırak. Ul — telne aralaşu çarası, koralı itep sanaudan kilep çıkkan. «Tatarça söyläşäm» digäne isä soñrak yasalıp, inde abstraktsiyälängän, yağni söyläşü ısulın añlatkan «ça» kuşımçası «tel belän» digänne dä üz eçenä suırıp algan. Dimäk, «kitap tatarça basıla» digändä dä, «min tatarça söyläşäm» digändä dä, ısul belän berrättän, «tel belän» digän mäğnäse dä kalgan. Şuña kürä süzleklärdä anı rusçaga «po-tatarski» dip kenä tügel, ä «na tatarskom yazıke» dip tä tärcemä itälär. Bu — möselman törki telläreneñ barısı öçen ber — urtak forma.

Ä menä soraudagı «min tatar tele belän söyläşäm» digänenä dürt iptäştän başkası iğtibar da itmägän! Bu dürt iptäş tä: «bolay äytü tatar tele kagıydälärenä turı kilmi», «bu döres tügel», «bu formanı baştan uk kire kagarga kiräk» dip, anı çınnan da tibärep kenä cibärälär. Tik İcevsk şähäreneñ Gabdullin genä (kulına karaganda ölkän keşe bulırga tiyeş) bolay dip yaza:

«Bezneñ yakta tatarlar bik küp. Bez barıbız da törleçä söyläşäbez. Seber tatarları da bar, Kırım tatarları i Kazan tatarları bar. Bötenebez dä ana tele belän söyläşäbez»,— di.

Yuk, ul bez birgän soraularga cavap yazmagan. Ul — üze sorap yazgan. Läkin anıñ änä şulay «ana tele belän söyläşäbez» dip yazuı kızıklı. Kayan küçkän aña bu forma? Älbättä, halıktan küçkän.

Kabattan da Kayum Nasıyri bababızga äylänep kaytıyk. Ul küp oçrakta şul çorda aktiv yörgän üzebezneñ tel forması belän yaza. Menä misalları: «üz telebez belän ber dä yazılgan kitap yuklık säbäple», «mämläkät tele belän ukıgız», «fännärne kaysı tel belän belsäñ dä bel», «rusça belän ukırga da, yazarga da belämen» kebek forma kullana. Bilgele inde, bu misallardagı «ukırga», «yazarga» digän süzlär urınına «söyläşergä» dip kuyudan grammatik mäğnäse üzgärmi.

Fatih Ämirhan da näq şulay yazgan. Annan da berniçä misal: «iske törek tele belän yazılıp, garäpçä, farsıça, azerbäycança, tagın ällä närsäçä tellärennän korılgan şiğırläre dä küpter», «üz telläre belän tügel, bälki möäl-lifneñ tele belän söylilär», «rus teleneñ belän maturı belän yazılgan», « bu turıda ul tele belän söylärgä yaratmıy ide», «möğtäbärräk tatarlar yanınnan ütkändä yarım-yortı rusça tele belän sügenep kitä» häm başkalar. Mäqaldä dä bar: «Tele belän söylägän — iñe belän kütärer» dilär.

Ä Tukaynıñ tatar tele gimnı bulıp kitkän «Tugan tel» şigıren kaysıbız gına söylämägän dä, kaysıbız gına cırlamagan ikän!

İñ elek bu tel belän änkäm bişektä köylägän, Annarı tönnär buyı äbkäm hikäyät söylägän.

Häzer şuşı şiğırne: «İñ elek bu teldä» dip, tatarça urınına rusça forma belän cırlasak, anıñ bar bulgan kuäte, moñı, ence-märcännäre köl bulıp oçar ide. Änä şulay ikän ul tel!

Dimäk, ikençe soraunıñ çın tatarça cavabı ike törle bula: berençese — «min tatarça söyläktäy», ikençese — «min tatar tele belän söyläşäm». Döres, soñgısı häzer siräk kullanıla. Ämma läkin tatarça söyläp-söyläp tä añlamıy torgan berär keşegä, bik katı gına itep: «Min siña tatar tele belän äyttem bit!» disäñ — şät añlamıy kalmas.

Ä inde «min tatar tele belän söyläşäm» digäne telebezdä kullanılsa da, anısı rusça äyteleştän küçkän. Änä bit: «bayan uynıy», «skripkä uynıy» digänne dä häzer: «bayanda uynıy», «skripkädä uynıy» dip äytälär. Çönki monıñ da rusçası — «igrayıt na bayane, na skripke» ikän! Ä tatar isä: «uyna, duskay, garmunıñnı üzeñ belgän köylärgä» dip haman üzençä cırlıy birä.

Öçençe sorau: «Kayçan katı-kotı dip, ä kayçan takı-tokı dip äytelä?»

Bu sorauga barısı da diyärlek döres cavap birgän. Fikerläre fäqat takı-tokı süzendä genä beraz ayırılıp kitä. Berniçä iptäş: «takı-tokı yul», «takı-tokı dip katkan yulga äytelä», «küp söyläşüçe keşene takı-tokı dilär», «takı-tokı kilde dä kaytıp kitte» dip, takı-tokını törleçä añlatkan.

Läkin älege misal itelgän cömlälärdä bez soragan süzneñ asıl mäğnäse añlatılmagan. Anı döres itep Kazannan oçuçı İbrahimov Räşit añlatıp birä:

«Märhüm änkäyneñ minem malayga bolay dip äytkäne häteremdä:

— İ ulım! Nigä sin kalgan kisägeñne uramga taşlap kerdeñ? Tuygan ikänseñ, öygä alıp kerälär anı, ikençe yulı aşar ideñ. Änä ätiyeñnän soraş äle sin. Sugış vakıtında ul näq sineñ yäştä ide bit. Mondıy ak kümäç tügel, alabutalı açı arış ikmägenä dä tuymadılar bit, balakaylarım. Kibep betkän katı-kotı kisäklär dä alarga takı-tokı gına elägä torgan ide».

Kazannıñ 1 nçe tözü trestı eşçese Ganiyeva Ğalimä dä bu fikerne kuätläp cibärä: «İgennär uñmadı, takı-tokı yäşärgä turı kilde diyelgän süz bula», di. Ä menä Älmätneñ Gıylmetdinovlar ğailäse bolay yazgan: «Däşmiçä, kinättän kilep kergän dus-işläreñä tiz arada tabın äzerlägäç, tartınıp kına: «Gayıp itmägez inde, aş-suıbız takı-tokı gına buldı dibez» dip yazgannar.

Dimäk, katı-kotı dip katkan-kotkan äyberlärgä — nigezdä rizıkka äytäbez ikän. Çönki katı digän töp süzneñ üze ük katkan ikänlekne añlata.

Takı-tokı isä bötenläy başka. Biredä töp süzneñ tamırı— taq. Yağni ber, sıtsar, yalgız digän mäğnädä. (İkegä bülgändä haman ber artıp kala torgan sannarga taq, ä ikegä bülenep, parlaşıp betkän sannarga cöp dibez.) Alay gına da tügel äle. Taq süze, mäsälän, äyteleşe näzegäyep, tik digän süzgä dä äylängän. Ägär bez bügen: «Tik utıram», «tik yörim» dip söylibez ikän, anıñ da berençe mäğnäse— «yalgızım utıram», «ber üzem utıram» bulgan. Bu mäğnäse, mäsälän: «Tik kenä yäşim äle» digändä nıgrak sizelä.

Şulay itep, «takı-tokı» dip berän-särän genä äyberlärgä äytelä. Mäğlüm inde: berän-särän äyber inde ul citär-citmäs tä bula. Şuña kürä iptäşlärneñ kübese bu süzneñ näq şuşı mäğnäsen yazgannar da.

Dürtençe sorau: «İgelegeñ öçen rähmät» ällä «izgelegeñ öçen rähmät» dilärme?

Bu sorauga cavap birgän iptäşlär bermä-ber digändäy ikegä ayırılgan. Berse — «izgelegeñ öçen rähmät döres», ikençese — «igelegeñ öçen rähmät döres» dip yazgan. Ä Aznakay rayonı Ursay avılınıñ Gıylacev Häkim: «İzgelek süzen beraz bozıp kına igelek dip söyli başlagannar» dip yaza. Kazan däülät universitetı studentı İbrahimova Mädinä dä: «İzgelek häm igelek — sinonimnar gına» di.

Bu ike iptäşneñ fikere nigezdä döres. Çönki «ige-lek»neñ dä, «izgelek»neñ dä — yasalmış tamırları ber. İkese dä borıngı «idgü» (yahşı, äybät) digän süzdän yasalgan. Bersendä borıngı d häzerge z avazına äylänep — izge, ikençesendä d töşep kalıp ige süze hasıyl bulgan. İge süze häzer barlık törki tellärdä dä diyärlek yahşı digänne añlata. Ä izge digäne, yağni izge eş, izge keşe (äüliyä) mäğnäse tatar tele belän başkort telendä genä torıp kalgan. Läkin barıber ul süzneñ berençe — yahşı digän mäğnäse yugalmagan: izge eş — yahşı eş, izge keşe — yahşı keşe. Çınnan da, naçar keşegä izge dimäslär bit inde!

Süz tarihına kerep kitkäç, tagın şunsın da äytik inde: änä şul ige digän tarmagınnan bügenge iye, äye, igäü, yon iyeläu, igä kilü kebek süzlärebez yasalgan. Dimäk, ägär bez, äytik, iye, yäki äye dip äytäbez ikän, keşe süzen «yahşı, yahşı» dip huplap toruıbıznı añlata. Töreklär, mäsälän, yahşı digän farsı süzen bötenläy kabul itmägännär. Yahşı digänne iye, bik yahşı digänne rek iye dilär.

İnde kilep, söylägännärgä näticä yasıyk. Dimäk, häzerge teldä «igelegeñ öçen rähmät» digäne ädäbi norma sanala. Yağni bez bolay digändä rähmätne keşeneñ berär yahşılıgı öçen äytäbez. Ä «izgelek» süzeneñ «äüliyä» digän mäğnäse öskäräk kalkıp çıga. Änä Tukay da: «Minem şiğırläremdäge äüliyälär süze üzeneñ çın döres mäğnäse belän, izgelär mäğnäsendä genä añlanırga tiyeş» dip yazgan.

Bişençe sorau: «Rähmätkä karşı närsä dip cavap birergä kiräk?» Älbättä, sineñ igelegeñä yäki izge eşeñä berärse rähmät äytä ikän — aña sin dä berär yahşı süz äytäseñ: sau bul, isän bul, sälamät bul diseñ. Keşegä isänlek teläüdän dä yahşı süz barmı? Huşlaşkanda da bit bez: isän bul, sau bul, sälamät bul dip, şundıy uk teläk telibez. Dimäk, rähmätkä karşı teldä iñ küp kullanılgan änä şul süzlär ikän. Başka möselman törki halıklarında da änä şul sau bul digäne nıgıgan.

Nihayät, soñgı sorau: «Min avırıym», «min avırtam», «min räncep toram»— şularnıñ kaysı döres?

Bu sorauga cavabında ber genä iptäş — Alabuga pedagogiyä institutında ukuçı Rähimova Älfiyä genä: «Min avırıym, min räncep toram dip äytü döres» dip cavap birgän. Kalgan barlık iptäşlär dä, hätta: «min avırtıp toram» dip söyläşkän töbäk keşeläre dä, fäqat «min avırıym» digäne genä döres dip cavap birgännär.

Äye, fäqat şunısı gına döres, häm şunısı gına ädäbi norma sanala. Çönki avırta digändä keşeneñ ayırım äğzaları — kulı, ayagı, eçe-mazarı avırtkanda gına äytälär. Ägär inde kay töşläre avırtkannı ayırmastan, gomumän avıru turında äytsäk, ul çaknı inde «Min avırıym, ul avırıy h. b.» dip äytergä kiräk. Ä inde «räncep toram» digäne bügenge ädäbi teldä bötenläy başka mäğnädä yöri. Döres, farsı telennän kergän «ränec» süze kayçandır «avıru», «çirläü» digänne añlatkan. Häzer isä anıñ ul mäğnäse betep, berniçä töbäk söyläşendä genä torıp kalgan. Häm «avırıym» belän ber rättän «räncep toram» digänne dä döres sanagan Rähimova iptäş, mögayın, şul töbäktänder.

Öçençe mäqalä

«Tel kürke — süz» digän tapşırularnı başlap cibärgännän soñ radioga soraular da kilä başladı. Bez, bügennän başlap, här iptäşneñ soravına tapşıru sayın cavap birä baraçakbız. Arça rayonı Taşçişmä avılınıñ Zakirova iptäş biş sorau yazıp cibärgän.

Berençese: baytak — şaktıy — häyran — küp — mul.

İkençese: alçak — mölayım.

Öçençese: biyek — yugarı.

Dürtençese: aş çümeçe — bakraç — polovnik — ucau.

Bişençese: ikän — mikän.

«Mine şuşı süzlärneñ kayçan kullanılışı kızıksındıra» dip yazgan ul.

Cavap biräbez.

Berençese. Baytak belän şaktıy — sinonim süzlär. Yağni avazları başka bulsa da, mäğnäläre ber: ikese dä küp digänne añlata. Mäsälän: «Kommunistik ömägä baytak keşe çıktı». Yäki «Kommunistik ömägä şaktıy keşe çıktı». Yağni här ike cömlädän: «Kommunistik ömägä küp keşe çıktı» digänne añlıybız.

Şulay da, sinonimik süz bularak, üzläreneñ bernikadär ayırmaları da bar. Mäsälän, «Kommunistik ömägä şaktıy küp keşe çıktı» dip äytep bula, ä «baytak küp keşe çıktı» dip äytep bulmıy.

Dimäk, şaktıy süzeneñ artıklık däräcäsen añlata torgan üzençälege dä bar ikän. Çagıştırıgız: şaktıy küp, şaktıy matur, şaktıy köçle häm başkalar. Bu urında inde baytak süzen kuyıp bulmıy: baytak küp, baytak matur, baytak köçle — tügel.

Ä menä vakıt töşençäsen beldergändä baytak süze kübräk — aktivrak kullanıla. Mäsälän: «Baytaktan birle eşlibez». «Eş baytakka citte». Bu oçrakta isä şaktıy süze urınsız. Çagıştırıgız: «Baytaktan kötäbez» — «Şaktıydan kötäbez».

Häyran süzenä kilgändä isä, ul şaktıy, baytak, küp süzläre belän mäğnädäş tügel. Ul bik nık aptıraunı, is kitep gacäplänüne añlata. Mäsälän: ägär bez berär äyberneñ küplegen kürep: «Häyran!» dip äytäbez ikän, bu äle hiç tä küp, şaktıy, baytak digän mäğnäne tügel, ä şul küplekkä karap isebez kitüne añlata.

İkençe törle äytkändä, berär äyberneñ is kitmäle berär sıyfatına: «Häyran!» dibez ikän, bez här vakıt aña üzebezneñ mönäsäbätebezne belderäbez bulıp çıga. Mäsälän, KamAz tözeleşen berençe kürgän keşe, ise-akılı kitep: «Häyran!» dip äytmiçä buldıra almıy.

Şulay itep, här äyberneñ ğadättän tış, sıyfatına töbäp äytelgänlektän, bu süzneñ mäğnäse dä universal, yağni küp törle. Çagıştırıgız: «halık häyran!», «maturlıgı— häyran!», «kön häyran!» häm başkalar.

Annarı bu süz şaktıy kebek ük, berär sıyfatnıñ artıklık däräcäsen dä añlata. Mäsälän: häyran küp, şaktıy küp. Tik bolar arasında ayırma bar. Häyran küp — is kitkeç küp, bik küp digänne añlatsa, şaktıy küp isä çagıştırmaça gına küplekne añlata.

İnde mul süzenä kilgändä, ul baytaknıñ da, şaktıynıñ da sinonimı tügel. «Baytak yäşilär» belän «şaktıy yäşilär »neñ mäğnäse ber bulsa da, mul yäşilär digänneñ mäğnäse bötenläy başka. Şulay uk kup vakıtnı da mul vakıt dip äytep bulmıy. Çönki mul süze nigezdä baylıknı, tormışnıñ citkelekle buluın añlata. Mulı da, malı da — ikese dä ber tamırdan yasalgan garäp süze.

Häzer alçak belän mölayım süzlärenä kilik.

Alçak — häzerge tatar telendä tübänçelekle, keçelekle digänne añlata. Hälbuki törek belän azerbäycan telendä ul bezdägedän bötenläy kire mäğnä belän yöri, yağni tübän canlı, kabahät keşegä alçak adäm dilär. Menä şuşınnan soñ inde bu süzneñ berençel tamırı alt bulırga tiyeş dip uylarga kiräk. Çönki alt häzerge törek, azerbäycan telendä bezdäge as(t) digänne añlata. Mäsälän, alarça su altı — bezneñçä su astı; alarça su altı gemisi bezneñçä su astı köymäse bula. Dimäk, alçak süzeneñ şul as(t), tübän digän mäğnäse bezneñ teldä dä saklanıp kalgan. Läkin ul bezdä, äytkänemçä, tübänlekne, kabahätlekne añlatmıy, kiresençä — tamır mäğnäse şul uk bulsa da, tübänçelekle, keçelekle digän süzlärneñ dä tamırı — berseneñ — tübän, ikençeseneñ — keçe.

Ä mölayım süze bezneñ telgä garäptän kergän. Ul kürkäm, yagımlı, söykemle digänne añlata. Mägär şunısı kızık, garäp telendä dä bu süzneñ tamırında tübän, äşäke, kabahät digän mäğnä bar. Läkin bezneñ telgä inde ul läm, lüm digän tamır forması belän tügel, ä şul tamırdan yasalgan mölayım forması belän kerep nıgıgan.

Şulay itep, alçak digän üzebezneñ törki süz tübänçelekle, keçelekle, ä mölayım süze yagımlı, söykemle digänne añlata ikän.

Zakirova iptäşneñ öçençe soravına cavap biräbez.

Biyek belän yugarı — sinonim süzlär. Här kaysı ayırım torganda ber nindi mäğnä ayırmaları yuk kebek: ikese dä berär äyberneñ, berär bilgeneñ cirdän östä buluın belderä. Ämma süzlär bäyläneşendä alar bersen berse almaştıra almıy. Mäsälän: biyek yort — ber, yugarı yort — ikençe; biyek urın — ber, yugarı urın — ikençe. Yäki: «Attan biyek, ettän täbänäk» digän tabışmaknı da «attan yugarı, ettän tübän» dip äytep bulmıy.

Dimäk, yugarı süzeneñ mäğnäse kiñräk, gomumiräk. Şuña kürä yugarı digän närsäneñ yugarılıgın ğadättä ülçäp birep bulmıy. İğtibar itegez: ay yugarı, yugarı däräcä, yugarı oyışmalar häm başkalar. Şunısın da äytik, yugarı süzeneñ kirese, yağni antonimı — tübän, biyek süzeneke — täbänäk.

Zakirova iptäş yazgan dürtençe sorauga küçäbez. Ul, «Aş çümeçe, polovnik, bakraç, ucau — şularnıñ kaysısı döres» dip sorıy.

Bu dürt süzneñ berse — polovnik digäne — rus süze. Ul — ber bötenneñ yartısı digänne añlata. Bu oçrakta, küräseñ, ber böten itep çümeç küz aldında totılsa kiräk. Şul çümeçkä sıya torgannıñ yartısı polovina bula, şunnan polovnik süze yasalgan. Polovnik yäki plaunik dip totaş töbäge belän söyläşüçe tatarlar yuk; avıl cirendä anda-sanda gına söyläşälär.

Ä küp cirdä, häm töbäge-töbäge belän, aş çümeçe, bakraç häm ucau dilär. Kazan artı belän Tau yagında kübräk aş çümeçe, Kama buyı töbäge bakraç, Minzälädän başlap Ufaga citkänçe totaş tatar rayonnarı ucau dip söyli. Tatardan bu süz başkort telenä dä küçkän. Başkort inde anı ucau dip äytä, çönki al arda törki tellärneñ kübesendä bulgan c avazı bötenläy yuk.

Hälbuki ucau süzeneñ töp tamırı uc tügel, ä — uç. Sunı sıñar uç belän eçü, aşlıknı cirgä sıñar uç belän çäçü, sıtsar uçlap äyber birü, äyber alu — här kaysısı bik borıngıdan kilä. Şuña kürä başta az-azlap, uçlap kına bülüneñ üzen, annarı bülä torgan savıtnı (hätta räveşe dä bögep totkan sıñar uçka ohşagan) uçlau dip atagannar dip uylarga kiräk. Uçlau süzeneñ soñra ucau bulıp üzgärüe — anısı inde anıñ teldäge zakonçalıklı üzgäreş bilgese.

Kayber tel ğalimnäre, mäsälän, filologiyä fännäre kandidatı R. Ähmätcanov, kayber törki teldäge misallarga tayanıp, bakraç süzeneñ kilep çıgışın «bakırdan yasalgan savıt» mäğnäsenä iltep bäylilär. (R. G. Ahmetyanov. Etimologi-çeskiye osnovı leksikñ tatarskogo yazıka. AKD, Kazan, 1970.) Bu fikerne hiç tä inkar itmästän, üzemneñ başkaçarak uylavımnı äytep uzasım kilä. Huş, yakutlar söt kaynata torgan çülmäkkä bagrak, töreklär su sala torgan keçkenä çiläkkä näq bezneñçä bakraç dip äytsennär di. Niçä ğasırlar buyına ber nindi bäyläneşläre bulmagan ike halık nigezdä ber ük maksat öçen kullanılgan savıtnı, ber-bersen bel-mästän, ikese dä bakırdan yasadı mikänni?! Dimäk, bakraç süzeneñ törki tellär öçen urtak bik borıngı tamır mäğnäse bulırga tiyeş...

Bakraç süze — tamırı belän dä, yasalışı belän dä bik borıngı törki süz.

Prof. İ. Aşmarin tözegän «Çuvaş tele süzlege»ndä, mäsälän: «pakra — cir astınnan bärep çıkkan su» dip añlatılgan. Ägär çişmä süzeneñ tatar telenä farsı telennän soñınnan gına kerüen iskä alsak, ihtimal bolgar babalarıbız çişmä suına bakra digännärder. Dimäk, bakraç — bakra eç, — yağni çişmä suı eçü bulıp, soñınnan su eçä torgan savıtka bakraç dip äytüläre bulırga tiyeş. «Baka — su koşı» digän täğbir dä, kışın boz tişep su ala torgan urınnı bäke dip äytüebez dä änä şuña barıp bäylänmi mikän?

Ä çümeç digän süz bik soñınnan yasalgan: tamırı — çü-merü, yağni çumdırıp alu.

Ädäbi teldä bu süzlärneñ öçese dä tiñ kullanıla. Çönki öçese dä — ädäbi telneñ nigeze bulgan Urta dialekt süze bulıp, taralu töbäkläre dä bik zur.

Nihayät, Zakirova iptäşneñ soñgı soravı: «Kayçan ikän, kayçan mikän kullanıla?»

Cavap biräbez. İkän — yärdämçe süz. Häm yärdämçe süz bularak här vakıt möstäkıyl, yağni üzenä ayırım mäğnäle süzlär belän genä äytelä. Mäsälän: bar ikän, yuk ikän, bara ikän, barmıy ikän. Añlaşılgança, bu süz äyberneñ yä häräkätneñ barlıgın raslıy. Morfologik yaktan tamır belän kuşımçadan tora. Tamırı — i. Bara i-de, bara i-kän, bara i-meş.

Ä mikän forması inde öç kisäktän gıybarät: mı-me + i + kän. Misal: bara-mı ikän, kilä-me ikän. Aldagı süzgä yalganırga tiyeşle sorau kuşımçası äkren-äkren ikän yagına avışkan. Häzer inde berebez dä: baramı ikän, kiläme ikän dip ayırım äytep tormıybız, bara mikän, kilä mikän dip kenä söyläşäbez. Yazuda isä baramı ikän dip ayırım da, bara mikän dip kuşıp ta yazıla. İkese dä döres.

Şulay itep äyberneñ yä häräkätneñ barlıgın raslaganda ikän dip äytäbez, ä soraganda mikän dibez. Çagıştırıgız: «Ul şähärgä bara mikän?» Moña karşı yä — bara, yä yuk dip cavap birälär. Ä inde «Ul şähärgä bara ikän» disäk, monda inde ber nindi cavap taläp itelmi.

Dürtençe mäqalä

Süzne Kazan şähärendä yäşäüçe eşçe Hämit Välidi iptäşneñ hatınnan başlıybız. Ul menä närsälär yaza:

«Hörmätle redaktsiyä! Halkımnıñ ütkän yulı, izge sugışlarda kürsätkän batırlıgı häm bügenge fidakar eşe, başkalar kebek, mine dä gorurlanırga häm tırış hezmätkä öndi. İksez-çiksez Vatanıbıznıñ kaysı töbägenä barıp çıksam da, başka millät väkillärennän üzemne kim dä, östen dä kuymıym. Çönki ber genä millät tä (san yagınnan küpme ul, azmı) ikençe ber millättän östen bula almıy. Käm bu bezneñ Töp kanunnar cıyıntıgına altın häreflär belän uyıp yazılgan. Şulay da bügenge köndä, SSSR gracdaninı bularak, mine kimsetkän, yöräkne ärnetkän kayber küñelsez närsälär oçrıy äle.

Berençedän. Menä min pasport aldım. Aña tatarça itep yazılırga tiyeşle bit tä bar. Läkin ul ni öçender tatarça itep tügel — keşe añlamaslık ber tel belän yazılgan. İnde balam tudı. Tuuı turında tanık aldım. Anda da şul uk häl: tatarça tügel.

İkençedän. Başkalabız Kazan uramnarınıñ tatarça yazılışında hatalar küp oçrıy. Äytik, «Uñ Bolak uramı» — «Un Bulak ur.», «Nadi Taktaş uramı»— «Hadi Taktaş ur.», «Gadel Kutuy uramı» — «Adel Kutuy ur.» dip yazılgan. Ä üzäktän yıragrak uramnarnıñ gomumän tatarça iseme yuk.

Öçençedän. Üzebezneñ yaratkan, tıñlap tuymas cırlar yazılgan plastinkalarnı gına kulıbızga alıp karıyk. Kaysı millät tele belän häm kem tarafınnan yazılgan soñ bu cır isemnäre?.. Bilgele bulgança, zakaz äyberlär eşlägändä bez — eşçelär, nindi ilneke buluına karap, şul millät tele belän yazabız. Üzlärennän dä şäbräk yazabız. Ä şundıy ber zamanda ilebezneñ ataklı, Lenin ordenlı Böten soyuz plastinkalar firması tatar plastinkaları isemnären tatarça döres yaza almıy. Mäsälän, bolarnı niçek añlarga:

«Aylya tän» (Aylı tön), «Tombıyık» (Tönboyık), «Kul buyına kilsen ide» (Kül buyına kilsäñ ide), «Yamle dä son buo» (Yamle dä Sön buyı), «İyekçe kart cırı» (İşkäkçe kart cırı), «Yaşasen kiyäularım» (Yaşäsen kiyäülärem), «Beznen kuneller» (Bezneñ küñellär), «Etkemnen yeende» (bu ni bu?),

«Sin sazannı uynadın» (nindi sazan? bälki çurtandır?) häm başkalar.

Mondıy yöräk ärnetkeç hällärgä çik kuyarga bik vakıttır bit inde? dip, Välidi iptäş bik borçılıp yaza.

Älbättä, bu mäsäläneñ hämmäsen ber yazuçı yäki tel ğalime genä häl itä almıy. Anıñ üzeneñ cavaplı keşeläre, kompetentlı oyışmaları bar. Läkin bez, bez genä häl itä almıybız dip, bitaraf ta kala almıybız! Çönki älege hatta yazgannar, ber Välidi iptäşne genä tügel, barıbıznı da borçırga tiyeş, häm bez söylägännär şul mäsälägä cavaplı oyışmalarga da citär dip uylıybız.

Çınnan da, ägär ber keşe üzen üze hörmät itä ikän — ul keşe ikençe'ber keşedän üzeneñ isemen dä bozdırmıy. Yazganda tügel, söyläşkändä dä bozdırmıy. Çönki isemen bozu — kuşamat takkan şikelle, keşene mıskıl itügä tiñ bula.

Ä baksañ — üzebezneñ zakonlı oyışmalarda keşe isemen zakonsız bozıp utırabız ikän!..

Çınlap ta, Välidi iptäş yazgança, pasportnıñmı, tanıklıknıñmı tatarça yazılırga tiyeşle biten karıysıñ da — şaklar katasıñ! Cämilä urınına Zamila, yäki Zyamilya, yäki Dcamila, yäki başkaça; Cäühär urınına Zauhar, yäki Cau-har, yäki Zavgar, yäki başkaça; Ähnäf urınına Ähnäf, yäki Ahnaf, yäki Ahnyaf, yäki bantkaça — ällä närsälär yazalar — üz isemeñne üzeñ tanımıy torasıñ!..

Şunısı ayanıç: monı ber dä tatarça belmägän rus kızları yä rus yegetläre genä yazmıy — üzebezneñ kızlar, üzebezneñ yegetlär yaza. Küz aldıgızga kiterep karagız äle: ägär Ähnäf atlı yegetneñ söygän kızı Cäühär atlı bulsa, häm Ähnäf ul kızga Cauhar, yäki Zavgar dip däşsä; häm, kiresençä, Cäühär dä Ähnäfenä Ahnaf, yäki Ahnyaf dip däşsä — belmim — bolar ber-bersen yarata alır ide mikän? Çönki, kürenep tora, bolar ber-bersen mıskıl gına iteşälär bit!.. Şunıñ kebek, ägär keşeneñ tumışınnan alıp ülmeşenä qadär — iseme kem, üze kem ikänlegen, yağni bu keşeneñ dönyada bar ikänlegen raslıy torgan töp ike dokumentta — tuu tanıklıgı belän pasportta, äle äytkänemçä, isem-fami-liyälär bozıp yazıla ikän, andıy dokumentnı zakon nigezendä keşeneñ almaska hakı bar. «Yarı-ıy, maemay dimägännär bit äle...» dip kul seltäü — üz biteñä üzeñ tökerü bula. Hätta keşe, iseme bozıp yazılgannı gına tügel, ä — yüri mıskıl itkän kebek — çatlı da botlı häreflär belän yazılgan pasportnı da almaska tiyeş.

Elgäre menä şundıy dokumentlarnı yazulı kalligraflar, yağni matur yazuçılar bulgan. Häzer isä, här cirdä maşinka kullanu säbäple, matur yazunıñ da qadere bette: aña mäktäptä dä öyrätmilär: unnı betergän ukuçınıñ yazuın karıysıñ — taşka ülçim — ni äytergä dä belmiseñ... Hälbuki matur yazu bügen dä kiräk. Çönki äle keşeneñ barlıgın, kem ikänlegen raslıy torgan tanıklık, pasport, çlenlık häm härbi biletlar — hämmäse dä kuldan yazıla.

Häzer bezgä yaña gomerlek pasport birälär. Menä şuşı gomerlek pasportka matur kul belän, bozılmagan isemnär yazılsın ide.

İsem bozu digännän, Çallı şähärendä yäşäüçe İlyasnıñ da hatın iskä alası kilä. Ul: «Minem üzemä İlyas iseme oşıy. Näm min anı iptäşlärdän gel şulay tulı itterep äytülären sorıym. Şulay döres eşlimme min?» dip yazgan. İlyas enem, inde söylägännärdän soñ, sez dä soravıgızga cavap algansızdır dip uylıym.

İnde uram, zavod-fabrika, uku yortları, törle oyışma, kibet häm başkalarnıñ elenmä atamalarına küçik. Bu turıda ber Välidi iptäş kenä tügel, başkalar da borçılıp yaza.

Menä Bögelmä rayonı Tatar Dimskäy avılınıñ Säli-mova Galiyä hatınnan ber cömlä: «Tatar telen bozıp söyläşüçelärne, uramdagı teläsä niçek tärcemä itelgän yazularnı kürep yöräk ärni», digän.

Sarman rayonı Cälil poselogında yäşäüçe Ähmätova Räisäneñ dä hatı näq şul turıda.

«Bezneñ Cälil poselogına da küptän tügel genä bank binası salınıp eşli başladı. Läkin anıñ yazuı döres mikän dip uylıybız. Tatarça yagında: «SSSR däülät bankası Cälil bülege» diyelgän. Bankası di̇yü döres bulamı, şunı açıklap añlatıgız zinhar» dip yazgan.

Mäğlüm ki, ilebezdäge här milli respublikada, gomumi däülät tele bulgan rus tele belän ber rättän, şunda yäşägän töp millät tele däülät tele sanala. Bezneñ Tatarstanda da şulay, däülät tele — tatar tele. Dimäk, Tatarstan cirendä şähär, uram, kolhoz, sovhoz, törle oyışma, uku yortları häm başkası häm başkası — hämmäseneñ ataması, älbättä, tatarça da yazılırga tiyeş.

Hälbuki bu ap-açık mäsälä törle millät yäşägän zur-zur kalalarda gına tügel, kayber saf tatar avıllarında da yalgış häl itelgän. Miña, mäsälän, Tatarstannıñ baytak rayonında yörergä turı kilde. Ör-yaña kultura yortı salgannar da, mañgayına «Dom kulturı» dip yazıp kuygannar. Avıl — gel tatar. Yäki ör-yaña kibet salıp kuygannar da «Tovarı massovogo potrebleniyä» dip yazıp kuygannar. Avıl — gel tatar.

İnde Böyek Vatan sugışında hälaq bulgannarnıñ häykällärenä küz salsak, alarnıñ da bik siräge tatarça yazılgan. Citmäsä, bozıp yazılgan! Tugan il öçen şähit kitkän izge cannarga hörmätsezlek bula tügelme soñ bu, iptäşlär?!

Ul sugışçılarnıñ kübese — sugıştan başka dönya kürmägän, üz tellärennän başka tel belmägän 17—18, 19—20 yäşlek batır yegetlär — häzergeçä äytsäk, malaylar ide bit! Agayları da äle anıñ rusça belmi ide. Ozın sugış: yullarında ozak integep, gazaplanıp ülgänme alar, ällä kıyılıp kına töşkännärme,— barıber «anam!» digän, «balam!» digän, yäşendäy genä sızılıp ütkän soñgı süzläre tatarça bulgan bit!.. Ägär şunı iskä alıp, häykällärenä dä üzebezneñ tel belän: «Mäñgelek dan!» dip yazıp kuygan bulsak, üzebezneñ halıkka üzebezçä hörmät bulmas ide mikänni?..

Annarı, avıl sayın şuşı häykällärgä karap yörgändä, bu avıldan niçä yöz keşe ülde ikän dip, isem-familiyälären ukıp, sanap torganda bezneñ yanga berärseneñ ätise yäki änise dä kilep basa. Alar bez yukta da kilälärder. Ägär şunda ber ana, töştä genä kürgändäy bulıp kalgan gaziz ulınıñ isemen tabıp: Dzyapparov Mutahhar dip ukısa — küñele nişli ikän anıñ? «İ balam! Üzeñ hälaq bulu citmägän, inde isemeñne dä bozıp betergännär bit!» dip ärni torgandır dip uylıym...

İnde turıdan-turı Ähmätova Räisä soravına cavap biräbez. «SSSR däülät bankası» dip yazuları, älbättä, döres tügel. Çönki banka ul — kalay yä pıyaladan yasalgan savıt. Ä finans operatsiyälären üti torgan kredit oyışmasına bank dilär. Ä menä banknıts kemneke ikänlegen äytäsebez kilgändä bu süzgä nindi kuşımça yalgarga kiräk soñ? Mäsälän, däülät bankımı, ällä deulet bankısımı? Älbättä, grammatik yaktan karaganda, dörese — däülät bank-ı bulırga tiyeş kebek.

Bu formanı telebezdäge, näq şuşınıñ kebek, yänäşä ike tartık avaz belän betkän süzlärgä çagıştırıp bula. Mäsälän, kart — kart-ı.

Läkin telebezneñ ber ğalim dä köçläp takmagan üz kanunı, yağni üz zakonı bar: ägär süzlär (üzebeznekeme ul, başka telnekeme) irendä yasalgan p, añkauda yasalgan k-q avazları belän betep, bu avazlardan soñ suzık avazlı kuşımça, yäki berençese suzık avazlı süz yalganıp kitsä, älege öç avaz da üzgärep, üzläreneñ suzınkırak işlärenä äverelälär. Mäsälän, tip — tibä (tidä tügel), kük — küge (küke tügel), kük alaşa — kügalaşa (kü-kalaşa tügel), kaq — börlegän kagı (börlegän kakı tügel) häm başkalar. Äytergä kiräk, tatarça belmägän yäki belep tä, härefkä yabışıp katkan cırçılarıbız näq menä şuşı zakonga kilep citkäç, telne akırtıp suyalar da inde. Üzebezçä matur itep: «Ber cırla-balıy-gale» diyäse urınga «Ber cırla-palıy kale» dip cırlıylar...

Häzer töp mäsälägä äylänep kaytıyk. Bank süze dä — älege öç avaznıñ berse — k avazı belän betä. Dimäk, anıñ da, suzık avazlı süz yä kuşımça yalgansa, gel genä g avazına äylänäse kilep tora: deulet ban-gı, tözeleş, ban-gı h. b. häm halıkta — kartı-yaşendä — şulay söyläşü äle dä bar. Läkin, iğtibar itsägez, bankı digändä ike tartık avaz arasına tatarçalaşıp, ber bank diyäse urınga ba-nık dip yazarga tiyeş bulır idek. Läkin dönya tellärendä bu süz üzeneñ töp äyteleşe belän kabul itelgän. Şulay bulgaç anı bezneñ halık kına: ba-nık dip yazmas bit inde!

Şuña kürä, tamırın üzgärtmäs öçen, andıy süzlärgä tatar tele üze ük ike kabat tartım kuşımçası kuşkan. Mäsälän: miting — mitin-gı-sı, propusk — propus-kı-sı, tank — tan-kı-sı h. b. Şulay itep, bankka baram, banktan kaytam dip söyläşsäk tä, tartım kuşımçası yalgaganda, deulet banı-gı yäki deulet ban-kı-sı dibez. Mägär ädäbi äyteleş häm yazılış norması — deulet ban-kı-sı bula. Sarman rayonı Cälil poselogında yazılgança, deulet ban-ka-sı tügel.

Kazan şähärendä yäşäüçe Sadıykov iptäş tä, bu mäsälägä kagılışlı täqdimnären äytep, bezgä hat yazgan. Ul — yäş vakıtında çittä yäşäp, gel rusça ukıp üskän keşe ikän. «Häzer tugan telemne yañadan öyränergä tırışam,— digän.— Telne öyrängändä bütän tellärneñ tözeleşe belän çagıştırırga turı kilä, şunda üzençälekläre açıgrak kürenä»,— dip tatarça itep yazgan. (Häzer gomumän zamanında tatarça öyränä almıy kalgan iptäşlärdän tatar telen öyränüçelär baytak.) Älege Sadıykov iptäş uram, oyışma, uku yortı atamaların bötenläy başkaça yazarga täqdim itä. «Kazan däülät meditsina institutı» digänne ul «tatarça tügel», di. Tatarça bulsın öçen «Kazani däüläti medikal institut» kebegräk yazarga kiräk tügelme, di.

Hörmätle Sadıykov iptäş! Küñelegezgä avır almagız, sezneñ täqdim sezgä yä miña bik tä añlayışlı, bik tä kızıktırgıç bulsa da, kızganıçka karşı, tatarça tügel şul. Çönki ber telgä ikençe ber teldän, süzläre belän bergä, şunça kuşımçaları da kilep kersä, östävenä ul kuşımçalar ul telneñ üz kuşımçaların da kısırıklap çıgarsa,— ul tel inde möstäkıyl buluınnan tuktar ide!..

Sez täqdim itkän misallar da, süzlär bäyläneşe tatarça bulmau säbäple, hiç bezneñçä tügel. «Kazani däüläti medikal institut» dip yazar öçen Soyuzda yäşägän altı million tatarnıñ, hiç yugı Kazan artı digän bäläkäy genä ber töbäge söyläşü kiräk. Ul vakıt içmasam: «Änä, Tukaynı birgän Kazan artı şulay söyläşä!» dip, törtep kürsätergä yarar ide. Yuk andıy häl! Tatarnıñ berse dä: «Kazani däüläti medikal institut» dip söyläşmi. Alda isbat itkänemçä, «Kazan däülät meditsina institutı»di. Çönki grammatik bäyläneşe tatarça. Yuksa süzläre dä çitneke bit! Läkin, näq menä grammatik bäyläneşe arkasında, dürtese beryulı tatarça bulgan da kitkän! Ä «Kazani däüläti medikal institut» digän täğbir, süzläre şul uk bulsa da, tatarça tügel. Ul Şulay uk farsıça da, inglizçä dä bulıp betmägän.

Menä bit ul — tel üzeneñ nindi holıkların kürsätä ala! Tel ul — bik kire närsä. Anıñ belän sıypap-söyep kenä eş itärgä kiräk...