Tegermän Taşları

(dokumental bäyän)
Bu yazmalar Mendeleev rayonı Turay avılında tuıp üskän sugış balası Räysä İslamova-Terenteva hatiräläre nigezendä tudı. Soñgı bülektä Räysä apanıñ moñ, sagış dulkınnarına uralgan şiğır ürnäkläre dä kiterelä.

ŞUL ZAMANDA YaŞÄSÄM...

(Kereş urınına)

Sugış balaları... Alar turında inde küp yazıldı, tagın ber yazma nindider yañalık östär mikän? Östi ikän şul! Beräü dä başkalarnıñ yazmışın kabatlamıy ikän.

Räysä İslamova-Terenteva belän min Çallı şähäreneñ 12 nçe kitaphanäsendä tanıştım. Berençe süzläre belän ük ul uku zalına cıyılgan veterannarnı häm yäşlärne tetränderep cibärde. «Avılıma kaytasım kilä, bik kilä. Anıñ tabigate, duslarım sagındırdı. Ä kayta almıym, närsäder tota», - dide Räysä apa, açınıp. Niçek inde tugan avılıña, kaytasıñ kilep tä, kayta almaska mömkin? Soraulı karaşlarga cavap itep, Räysä apa üzeneñ tormışın söyläp kitte.

Sugış başlanganda altı yäş tiräse bula Räysägä (1935 yılnıñ 26 oktyabrendä tugan). Ätise İslamov Gäräy Turay avılında mäktäp direktorı, änise Häyät ukıtuçı bulıp eşli. Ätise armiyägä alıngaç, mäktäp direktorı itep änisen täğaenlilär. Fronttagı ätisennän berniçä genä hat kilä dä, häbär kilü tuktala. Sugış betkänçe bilgesezlektä yäşilär: ni bulgan, isänme, yukmı? Şulay da 1946 yılnıñ başında ätise kayta. Äsirlektä bulgan ikän. Mäktäptä eşli başlıy. Şulçak ber «uyau can», nigä äle plenda bulgan keşe balalar ukıta dip, anıñ östennän şikayät yaza. Kulga alına häm 25 yılga hökem itelä. Änise dä, «halık doşmanı» hatını bularak, eştän çıgarıla. Avılda yäşäü cähännämgä äylänä, teläsä kem barmak törtep kürsätä başlıy. Sigez yıl törmädä utırgannan soñ ätisen, ğayepsez dip, çıgaralar. Ul, bu hurlıklarga tüzä almıyça, ğailäsen alıp, çitkä, Ural yaklarına çıgıp kitä...

Ayaz Gıyläcevneñ «Öç arşın cir»e iskä töşä. Parallel yazmışlar? Yuk, başka ikän. Räysä apanıñ ätisen insult yıga, ul, şunnan soñ terelä almıyça, avılınnan çittä ülep kala. Läkin Räysä öçen, Ayaz Gıyläcev äsäre kaharmannarınnan ayırmalı bularak, tugan avılınnan kitü tormış bette, ömet özelde, çişmälär kiptene añlatmıy äle. Yaña cirdä (Perm ölkäse, Bayçın avılı) alarnı ocmahka tiñ tabiğat, açık yözle, kiñ küñelle keşelär karşılıy. Kaydadır tirändä küñelne närsäder kimersä dä, tulı kanlı tormış başlana...

Optimist keşe ul Räysä apa. Tormışnıñ här yagın yahşı belä. Kitaphanäçe dä, hisapçı da bulıp eşlägän, matur ädäbiyät anıñ mähäbbäte. Üzeşçän teatr belän Kazanga qadär barıp festivallärdä katnaşkannar, prizlar algannar... Tik balaçakta, yäşlektä tatılgan açılar gına onıtılmıy. Ul açılar, räncülär belän bügenge könen agulamas öçen, alarnı şiğır yullarına çäçä Räysä apa. Şul räveşle alarga fälsäfi, gomumkeşelek noktasınnan kararga tırışa. Häm küñele yomşara, boz katlamnarı eri başlıy. Könnärdän ber könne Räysä apa kürä: avılına yul açık ikän bit! Ul yäşägän Çallıdan tugan avılı Turayga kul suzımı gına ikän läbasa!

Zamannıkın şul zamanda kaldırıp, häzerge kön belän yäşäü bähete härkemgä dä tätemider. Räysä apa, üzendäge räncülärne, ärnülärne ciñep, avılına kaytırga, kayçandır üzenä doşman bulgan keşelär belän oçraşırga, alarnıñ küzenä karap söyläşergä üzendä köç taba, dusları anı onıtmavın kürep şatlana...

Kotoçkıç zamanda yäşägän bezneñ äti-änilär. Räysä apanıñ yazmışı turında uylanıp utırganda, ber sorau enäläre belän kalkıy da çıga, kilä dä öşetä: «Ägär dä min şul zamanda yäşäsäm? Altı yäşlek Räysä isemle kız yäşägän şartlarda keşelegemne saklap kala alır idemme?» Küpme genä uylansam da, bu sorauga anık kına cavap birä almıym. Ä bit Räysä apa keşe bulıp kalgan, üze bulıp kala algan!.. Niçek? Bu yazmalar şul turıda.

Mars Yahudin,

Rossiyä Yazuçılar häm Tatarstan Curnalistlar berlekläre äğzası

TEGERMÄN TAŞLARI

(Dokumental bäyän)

Tıñlavı da avır hätta monı,

Ä yäşäve... keşe çıdagan!

Zölfät

Yaznıñ karañgı töne ide. Tavışsız-tınsız gına avıl östenä ük kilep citkän bolıt çirüen beräü dä kürmäde. Kinät ike ofıknı totaştırıp yäşen ugı suzıldı. Bolay da keçkenä avıl tagın da keçeräyep, çiksez kiñleklär urtasında bötenläy yugalıp kalganday buldı. Ber-ber artlı berniçä yadrä şartlavın häterlätkän köçle kük kükräve, äyterseñ, avıl yortların cähännäm çoñgılına alıp attı.

Miç başındagı yomgak, sütelä başlap: «Äni!» – dide. Tavışında kurku katış yalvaru ide. «Kil, kızım, yanıma», – dide änise yokı aralaş. Yomgak tägäräp kenä säke östenä töşte dä äniseneñ kuyınına çumdı. «Äni, sinnän ipekäy ise kilgän kebek» – dide kız. Aşkazanındagı bürelär, ulap kına kalmıyça, tırnaşa uk başladılar.

Bolıtlar östennän döber-şatır yadrälär töyälgän arba tägäräp uzdı. Bala änisenä nıgrak sıyındı. Änise: «Camayak töbendä beraz alabuta onı kalgan ide bugay äle...» – dip närsäder äytmäkçe ide, ölgermi kaldı. Totaş stena bulıp kilüçe yañgırnıñ ere-ere tamçıları täräzä pıyalasına sılandı. Mizgel ütügä, takta tübägä inde çiläkläp ük bärä ide. Kıznıñ abıysı da, başın kütärep, «bu ni bu?» digän ide, äniläre: «Yoklagız, yokla! Yañgır. İgennär uñar, tuygançı ipi aşarbız. Alla boyırsa...» – dide. Ä üzaldına: «Mäktäp morcaların tagın cebetä ikän», - dip borçılıp kuydı.

İre Gäräy frontka alınıp, anıñ urınına Turay mäktäbe direktorı bulıp kalgaç, tınıçlıgın cuydı Häyät. Mälceräp töşä torgannardan tügel ul, avırlıklar gayräten genä arttıra. Läkin häzerge eşen alay uk mäşäqatle bulır dip uylamagan ide. Ällä inde här eşkä bar bulgan köçen aktıkkaça birep eşlärgä künekkängä şulaymı bu? Gäräy bit barısın da ciñel genä, uynap kına eşli ide kebek. «Nişliseñ şul mäktäbeñdä, öygä kaytıp ta kürenmiseñ?» – di ide irenä. «Söyärkäm bar», - dip şayarta ide tegese. Havası uk başka bulgan ikän ul vakıtlarnıñ.

İrlär äzerläp kitkän utın sugışnıñ ikençe kışın çıgarga citmäde. Utın probleması facigagä äylände. Klasslarda kışkı kiyemnän utıralar, yazu karaları tuña. Häyät, mäktäp miçlärenä yagar öçen dip, salam sorap bardı. Kolhoz räise Şahi: «Sirtmäle karavat ta soramıysıñmı? Kolhoz malları aç. Änä, üzeñneñ lapas tübäñne yagıp cılıt mäktäbeñne», - dip sügep çıgardı. Zamanında Siraci bay saldırgan lapasnıñ takta tübäse dä yagılıp bette, anıñ yuan-yuan büränäläre dä yartılaş sütelep yagıldı. Ä kış haman ütmäde. «Häyät, nigä utın kimi?» – di başladı änise. Kön dä irtän mäktäpkä utın kıstırıp bara ide. Ukuçılar da çıbık-çabıktır, salam uçmasıdır alıp kilälär...

Tañ belenep kilgändä Häyät sıyır savarga çıktı. Kiçäge dähşätle bolıt, tetkälänep, yamaulıkları gına kalgan ide. Hatın äsärlänep tıñlap tordı. «Nigä yılga şulkadär şaulap aga?» Üz küzlärenä üze ışanmıy aptırap kaldı: «Tegermän!?.. Tegermän kayda?» Kürşe Minisa äbi kapka töbendä basıp tora ide.

- Häyät, tegermänne taşu alıp kitkän bit, - dide.

Kötü kuarga çıkkaç, yaña hällär açıklandı. Tegermänçe Möhämätcan babaynı da taba almıylar ikän.

- İ-i.., kürdem min anı. Bu nindi mähşär dip, pärdämne kütärsäm, kurkuımnan yıgılıp kitä yazdım. Çiläkläp koygan yañgırnı sözep, karamçık ütep bara. Atlavınnan tanıdım, şul, Möhämätcan babay ide. Kiyemnäre lıç su. Ber çabatası, bauları özelep, batkakta kaldı, äylänep tä karamadı.

- Tegermänneñ yuşkäsen açarga aşıkkan inde. Ölgermäde mikän ni?

- Şul hälsez kart kına kuzgatırlık närsä idemeni ul? Östävenä su da kilep tıgılgaç...

- Üze kayda ikän soñ häzer?

Bu vakıtta inde Möhämätcan babaynıñ kakça gäüdäse tegermäne koçagında talgın gına İdel dulkınnarında tirbälä ide...

Räysä äbineñ berençe täessoratları bu: yäşenle yañgır, tegermänne su alıp kitü, härvakıt aşıysı kilü. Miç başınnan tägäräp töşep, änise kuyınına sıyıngan yomgak. Balaçagın Räysä äbi şulay küz aldına kiterä.

Täbänäk kenä buylı, siksän yäşenä citep kilüçe bik tere bu äbi berençe süzläre belän ük tetränderde: «Repressiyä korbannarınıñ balalarına akça biräbez dilär. Miña nigä alarnıñ akçası, ätine kire kaytarmagaç... Tabigate sagındıra avılımnıñ, ä kaytasım kilmi. Ayagım atlamıy. Keşelär kire kaktı. Şul üzäkläremne özä».

Räysä äbi söylägännärgä üzem belgännärne dä kuşıp, ädäbiläşterep, romanga tiñ bu yazmış turında niçek yazarga soñ, dip, bik ozak uylanıp yördem. Üzemnän östäsäm yalgan çıgar kebek, ädäbiläştersäm – bizäü, kerşän yagu bulır sıman. Räysä äbineñ üz süzläre belän söyläsäm genä hakıykatkä karşı kilmäm şikelle toyıldı.

***

- Tif, açlık. Bu ike doşman bersennän-berse uzdırırga tırışıp çalgı seltäde ul kışnı, – dip başladı süzen Räysä äbi İslamova. – Kaber kazuçılarga brigadir naryad birä. Cirneñ tuñı tirän. Käfenlek materiyä yuk. Kaydandır çıptalar kaytardılar, şularga törep kümälär.

Buranlap tora ide. Kürşe Nahar äbi kerde. Änidän çabata sorap aldı. Ähtiyäl avılına häyer soraşırga kitep bara ikän... Kiçkä taba küz açkısız buran kuptı... İkençe könne Nahar äbineñ üle gäüdäsen Çüräkäy çokırında taptılar.

İke bala uramda utıra. Äti-änise tiftan yanıp yata. Şul balalarnı kızganıp, üzebezgä alıp kerdek, aşattık, cılıttık. Şunduk militsiyä kilep citkän:

- Nigä alıp kerdegez keşe balaların, suyıp aşarga cıyınasızmı?

- Ni söyliseñ sin, enem? Ukıtuçı ğailäse bit bez, - di äni.

Çüpi Garifınıñ balaları açtan ülde. Tegermänne su alıp kitkän könnärdä Büberkän Ähmätcannarnıñ biş balası kibän töbendä kalgan aşlıknı aşap üldelär. Küp bala yükä kabıgı aşap eçe katıp ülä ide.

Klassıbızda öç kız ide, şularnıñ ikese tiftan ülde. Tübän oçta ber öy. Rähilä apanıñ kızı Zölhäbirä yanına uynarga yörim. Giniyät abıy urında yata. Añarda tif ikänen bala kayan belä inde. «Bäräñge kimi», - di äbi. Min taşıy idem Rähilä apalarga. Bäräñgene peşerep tä tormıylar. Peşerü tügel, yuıp toru da yuk. Alıp kilü belän tiz-tiz avızlarına tıgalar da yotalar ide.

Min çirli başladım. Yanam. Bolniska iltergä at yuk, bulgannarı da kütärämdä. Kul çanasına salıp äni alıp kitte. İke ay bolnista yattım. Äni mine alırga kilde. Koçaklap aldı, yanına utırttı. Närsäder söyli. Ä min işetmim...

İctamakka söt satarga yöri idek. Şunda äni mine gospitalda eşläüçe ber vraçka kürsätte. Vraç centekläp karadı da: «Bälki, ülüe yahşırak bulgandır, işetmi bit bu bala, kolak barabannarı şartlagan», - di. Min niçekter añladım şunı, işetmäsäm dä.

Cäyge aylarda äniyem balalar bakçasında eşläde. Balalarnı närsä belän tuyındırırga? Alarga bit salam aşatıp bulmıy. Kürşe avıl basularınnan çeregän bäräñge cıyabız. Äni üzebezdän bäräñge taşıy. Sıyırıbız bar, kön dä söt alıp bara. Sıyır bezne aç ülemnän kotkardı. Hätirä apa belän änkäy (salamnı urlap ta taşıgannardır inde) sıyırnı saklap kala aldılar. «Ber genä stakan söt bir äle», - dip kerälär ide kürşelär. Separat söte eçäbez, mayı nalog isäbenä hökümätkä.

Bakça balaları çirli, änidän kürälär, ul ğayeple. Hädiyä apanıñ kızı Haciyä, çirläp, bakçaga barmadı. «Ul barmagaç min dä barmıym, äni», - didem dä kaldım. Haciyä, min, Zölhäbirä tegermän buasına su koyınırga töştek. Çökerdäşep kenä uynıybız, yözärgä mataşabız. Kölä-kölä su sibeşä idek, Haciyä yukka çıktı. Zölhäbirä belän ikäü kattık ta kaldık. Su buyı tıp-tın. Haciyä yuk. Ahirätebez şulay batıp ülde. Äniyemne bik ozak sud yulında yörttelär. Haciyäne kızıñ törtep töşergän dip. Şunnan soñ Hädiyä apay bezgä mäñgelek doşman bulıp kaldı.

Cide yäşem tulmagan ide äle, mäktäpkä bardım. Şura apay iñ algı partaga utırttı. Äni mine kuıp kaytarırga kuşkan. «Min üzem kualmıym bit inde, belep kalsalar, ikebezgä dä elägä bit», - digän. Şura apay kumadı. Min kolagımnı suzıp kına tıñlap utıram. Şura apay kıçkırıp söyli. Balalar: «Nigä şulkadär kıçkırasız, apay, bez bit işetäbez», - dilär. Ä mine sañgırau dip äytmi. Östämä däreslär ütkärä ide minem belän. Yıllar ütkäç, azrak açıldı kolak...

***

1945 yılda ätineñ hatları kilüdän tuktadı. Närsä uylarga da belmädek, ut eçendä yäşädek. Plenda bulgan ikän. 1946 yılnıñ başında kayttı. Şul uk yılnıñ azagında kulga aldılar. Tentü kerde. Soltanov Korban, militsiyä:

- Nindi koralıgız bar, çıgar!

- Korbangali, nindi koral, min bit sezne ukıttım, - di äni.

- Bu nindi kurçak, bir äle! – dip minem çüpräk kurçagımnı tartıp aldı; korsagın pıçak belän yarıp cibärde, eçendäge mamıgın aktara.

- Nigä yardıgı-ız? – dip cılıym.

- Üzeñneñ korsagıñnı yarmaganga rähmät äyt! – di.

- Üzem yañanı yasarmın, kızım, cılama, - di äti.

- Yasatsak, - di Korban.

Ätineñ berdänber baylıgı – tunın tartıp aldılar. Unsigez sarıknı, sıyır belän tananı alıp çıgıp kittelär. Sarıklarnı kolhoz fermasına, sıyırnı kürşe Ähtiyäl avılına ilttelär.

Sıyırıbız ike tapkır kaçıp kayttı. Kapka töbenä kilä dä mögri. Äbi:

- Kızım, sıyır kötüdän kaytkan, kert, - di.

- Äni, yaramıy, öç-dürt litr söt öçen... – di äni.

Äbi şunnan soñ audı. Min çıktım. Sıyırnıñ kabırgaları törtep tora. İpi çıgarıp kaptırdım. Şundıy itep karıy: «Närsä eşlävegez bu, nik kertmisez?» – digän kebek. Kötüçe kilep, yara-yara alıp kitte. Min cılap artınnan iyärep bardım. İke könnän sıyırıbıznı şul kötüçe, Mähmüt abıy, yarıp ütergän. Bezneñ avılda eşläüçe Ähtiyäl keşese Minehan abıy änineñ kolagına gına: «Häyät, ber närsä äytim äle, bezneñ bakça başında sıyırıgız ülep yata», - digän.

«Parahut» ide kuşamatı. Şundıy matur ide üze. Yılkıldap torgan kara sıyır ide. Anıñ kıçkırıp kaytuları... Ä bit şul sıyır belän bez kolhozga eşlädek. Kiçen söten savıp hökümätkä tapşıra idek. Ähtiyälda beräügä dä saudırmagan. Kaçmasın dip, muyınına büränä takkannar. Niçek kulı barıp suktı ikän ul aña? Üterer bulgaç, nik tartıp aldılar?

***

Äti belän alıngannarnı Alabuga törmäse artına çıgarıp atkannar. «Min üzemne yaklıy alırmın, ukıtuçı bit min», - digän ide äti. Anı 25 yılga Norilsk törmäsenä utırttılar.

Vafin digän prokuror äytkän: «Häyät, sine çıgarırlar bit ukıtudan, ireñnän baş tartırga kiräk». Äni cılıy-cılıy ayırılışu turında gariza yazdı. Şunnan Ähtiyäl avılı Minehan abıyga kiyäügä çıgarga mäcbür buldı. Läkin änine barıber ukıtudan çıgardılar. Mäktäp idäne yuarga kuydılar. Äni anda yöri almadı, avıru ide inde.

Äni urınına altı klass beleme belän Ahmerov abıynı direktor itep bilgelädelär. Dürt klass betergän hatının ukıtırga kuydılar. Näq şul Ahmerov Mirgasıym äti turında, eşen tikşeregez äle, nigä plenda bulgan keşe ukıtıp yörergä tiyeş, dip yazgan ikän. Şunıñ buyınça ätine kulga algannar.

1947 yılnıñ avgustı. Äni rayon üzäge Bondyugka barırga cıyındı. Çallı elevatorına ikmäk alıp baruçı maşinaga utıralar. Äniyem kuzovka menep, arış kapçıkları östenä çükäşä. Şunda uk kolhoz sçetovodı Mullanur abıy, tagın berniçä keşe. Kabinada şofernıñ änise. Kuzgala dip kenä torganda, şofer kabinadan çıga da:

- Artık keşelär, töşegez äle! – di.

- Kem monda artık? – di Mullanur abıy.

- Halık doşmanı hatınnarın yörtäsem yuk, ikmäk pıçratıp, - di Gabdenur.

- Sineñ ukıtuçıñ bit ul, malay aktıgı! – dip cilkäsennän ala tegene Mullanur abıy. – Häyät apay yäş vakıtınnan bezneñ avılda.

- Yuk, töşsen, Gäräy abıy il satuçı.

- Nigä, Mullanur, minem malaynı yakasınnan aldıñ? – dip şofernıñ änise çäçräp çıga.

- Ägär Häyät apa töşä ikän, min dä töşäm, kolhozçılarga akça alıp kaytmıym, - di Mullanur abıy.

Äni inde töşep barganda, Mullanur abıy anı kütärep (kaydan köç kilgän!) kire mengezep utırta. Ä bit anıñ bezgä üpkälärgä dä säbäbe bar ide. Äni Hätirä apanı aña kiyäügä birmäde, bezneñ belän pıçranma inde sin, Mullanur, dip.

Şunnan soñ şofer kitä doñgırdatıp. Çokır-çakırnı kürü yuk, tümgäkne urap ütü yuk... Maşina, meskenkäyem, ıñgıraşıp barıp kerä rayonga.

Äni ronoga kerä, söyli monı, «min şundıy hälgä töştemmeni inde», di. Zavrono bik äybät keşe ikän. Utırta änine yanına, şkafınnan alıp ber sınık maylı ipi birä:

- Äy, Häyät, idän yuıp yörmässeñ inde, - di. – Ähtiyälga ukıtuçı bulıp bar, başlangıç klasslar.

Änkäy irtän kitä, kiç kayta, dürt kilometr. Hädiyä apay tañ belän täräzä kaga: «Äy, Gitler hatını, tor, yokıñ tuygandır inde».

Ukıybız. Ahmerovnıñ hatını Märziyä apay mine çukıp kına tora. Ä malayı Räsim: «Äy, sin kem, sin bit halık doşmanı kızı. Ä sineñ äniyeñ nigä äle anda ukıta?» – di. «Ahmerov, sin kiläçäktä minem urınga yörmässeñ mikän?» – di ide äni. (Soñrak näq şulay buldı da: Ahmerov äni yörgän sukmaktan Ähtiyälga barıp ukıtıp yörde).

Mäktäpne betergäç, Alabugaga ukırga kerdem. Berzaman avıldan hat kilgän, nigä halık doşmanı kızı ukıy anda, dip. Rektor Kovrov abıy voyınkomatka bargan. «Ul bala işetmi dä, min dä kaksam, kaya bara ul?» – digän. Şulay itep ul mine yaklap kaldı.

Rafael abıyga da institutka şundıy uk yazu kilgän. İke ay ukımadı. Şunnan yañadan çakırtıp aldılar. Äni yazgan, ä tegendä kem anıñ artınnan yörgän, bez inde belmädek. Stipendiyä alıp ukıdık, yugıysä äni bezne ukıta almas ide.

***

Sigez yılın tutırıp, ätkäy kilep töşte. Ä niçek çıkkan? Bergä plenda bulgan iptäşlären tabıp, Kremlğä yazgan. Şul hatı sigez yıl yörgän. Maobit törmäsendä dä bulgan ul. «Bezne bilgesez itep yugaltır öçen törmädän törmägä yörttelär, - di ide. – Minem gayıbem: min povar buldım. Bäräñge kabıkların yäşerep kalıp, tönlä aşıy idek. Bezne küzätep toruçı kayber nemets sakçıları röhsät itä ide. Şunnan ber bayga peşekçe itep kuydılar. Märhämätle hatın eläkte, çuçkalarga birgänne miña da birä ide, açtan ülärlek bulmadı».

Äni Minehan abıy belän biş ay gına tordı. Kön dä bezneñ yanga kaytıp yöri ide. Nihayät, äytkän: «Gafu it, Minehan, min sineñ belän toralmıym. Balalar hakına gına tordım. Min Gäräyneñ hatını, döreslek kayçan da bulsa ciñär». Ätigä bu turıda söyläp birgäç, äti: «Döres eşlägänseñ, Häyät», - dide. Kiredän yazılıştılar... Şatlıgıbıznıñ çige yuk ide. Äti kayttı! Sigez yıl utırgannan soñ ğayepsez dip çıgargannar.

- Kızım, äydä, mäktäpkä barıp äylänep kilik, - dide äti.

Kittek. Äti utırtkan bakça: karlıgan kuakları, almagaçlar... Bezneñ äti ul bik akıllı keşe ide. Mäktäp bakçasın sörderep, bäräñge, käbestä, kişer utırta ide. Şunıñ belän aşhanä oyıştırdı... Mäktäp mäçet yortında ide. Äti şul mäçet yortına kuşıp yankorma saldırdı. Ozak yıllar mäçetneñ manarası da alınmıyça şul köye tordı. Ätine rayonnan kızdıralar, manaralı mäktäp bulamıni, kisep audar, dilär. Äti, kulım barmıy dip, haman kaldırıp kilä. Avılda da bu eşkä alınuçı yuk. Nihayät, Zinnur isemle ber keşene tabalar...

Äti utırıp cıladı. Mäktäp büränälären sıypap uzdı.

- Kızım, min toralmıym häzer bu avılda. Uralga kitäbez, - dide.

***

Öyne arzanga gına satıp, Perm ölkäsenä kittek. Bayçın digän avıl turı kilde. Bargaç ta ätine insult bärde. Şulay da ukıtırga kerde.

Bu avılnıñ maturlıgı, keşelärneñ yumartlıgı, yahşılıgı... Min kitaphanäçe, kart kına babaylar da miña Räysä apay dilär. İñ küñelle, iñ rähät çaklarım bulgan ul avılda. Mäktäpkä barıp disputlar ütkäräm, yaña kitaplar turında häbär biräm. Balalarnıñ itağatle, eçkersez buluı. Bäyrämnärne şulkadär küñelle itep ütkärä belüläre... Häyrannar kala idek. Bayçın avılı halkı da bezgä äy şatlandı inde. Elekkege ğadäte ätineñ: mäktäpne niçek balalarnı tartıp torırlık itep eşlärgä? Şuña ireşergä tırıştı.

Sigez yıl yäşädek bu avılda. Kitäse kilmi ide inde. Şulçak äni avırıy başladı. Äti: «Siña klimat yaramıy, Tatarstanga kaytırga kiräk», - dide.

Aksak äti, avıru äni... Leninogorsk rayonı Şöger avılına kaytıp yıgıldık. Äti kaytu belän ülde. İlle yäş tä yuk ide äle. Kimsetülärgä tüzä almadı ul. Ärneş, ränceş belän yäşäde. Soñgı yıllarında kanatın sugıp sındırgan kügärçengä ohşata idem min anı. Lagerdan soñ, nahak yala yagudan soñ şulay bulıp kaldı. Ä nindi optimist, nindi eşlekle keşe ide. Äni çirläp hezmätkä yaraksız bulıp kaldı. Ul da Bayçın avılın sagına ide. Alar bit avıl belän cılap ozatıp kaldı bezne. Bez kitü belän ul mäktäpne yapkannar.

Şögerdä tormışka çıktım. Buhgalter eşenä kerdem. 1977 yılda Yar Çallıga küçenep kildek. Kayda gına eşläsäm dä, yaratıp başkardım min eşemne. Eşneñ anıñ tämen belep eşlärgä kiräk. Artık yomşak bulırga da yaramıy. Yomşak agaçnı kort basa. İmän ikänseñ, imän bul.

Soñgı yıllarda sportklub direktorı Çikov kul astında eşlädem.

- Eşli almıysıñ sin anıñ belän, usal keşe ul, - didelär.

- Usal keşe belän eşli alam min, yavız belän eşli almıym, - dim.

Ayırma närsädä? Usal bul, ğadel bul. Ä yavız keşe astırtın bula.

Hatalar härkemdä dä bula, häm alar küp bula. Töz yuldan gına bardım digängä ışanmıym. İñ avır çaklarımda: «Tormış äybätläner, gel bolay bulmas», digän ömet saklap kilä ide. Änkäy şulay öyrätte.

***

Utız yıl avılıma kaytmadım. Kaytası kilä, alannarı, çişmäläre, yılgaları sagındıra. Ä kayta almıym, närsäder tota. Avıl kart äbilärneñ tirän cıyırçıklarına ohşagan yırganaklar arasında utıra, matur da tügel kebek. Tik, nigäder, töşläremä kerep sataştıra. Yäşlek cırların artık hiskä birelep tıñlarga kurkam – tınıçlıgım kaça, küñelem çitlektäge koş sıman ürsälänä başlıy.

Yar Çallıga kilep urnaşkaç, İctamak sanatoriyena putevka birdelär. Avtovokzalga bardım. Çallı-İctamak avtobusı Turay aşa ütä. Avılıma gap gadi marşrut avtobusı yöri ikän bit! Moña qadär belmägänmen dä, äle genä bu miña mäğlüm bulgan kebek, başım äylänep kitte. Şulay ciñel genä bulganmıni kaytuı? Bilet aldım. Avtobuska sak kına keräm: bälki, anda minem avıldaşlarım bardır. Tanırmınmı berärsen? Mine tanırlarmı?

Menä avılım... Kürşebez Kamal apanıñ kızı Bäriyä yanına kayttım. Tön urtasına qadär istäleklär diñgezendä yözdek. İrtän torsam, Bäriyä äytä: «Räysä, tönlä mäktäp yangan bit», - di. Klasstaşım, Tau astı Ğaskär yanıp ülgän. Balaçaktan bökre ide ul. Bökre dip tormagan, «mäktäp yana bit!» dip tübäsenä menep kitkän. Yartılaş yangan tüşäm işelep töşkän.

Elekke kolhoz persidätele Şahi abıy yanına kerdem. Kuzgala almıy urında yata.

- Sin dä şuşı köngä töşteñme? – didem. – Unsigez sarıgıbıznı alıp çıgıp kitkändä äni, «berär sarıgımnıñ conın bulsa da alıym, balalarnıñ kışkılıkka biyäläye yuk», dip, siña küpme yalındı. Sin närsä dideñ? Halık doşmanı hatınına kolhoz sarıgı conın birergäme, dideñme?

- Häterlämim. Kem soñ sin? – digän bula.

Militsiyä Korban. Kulları kaltıravın tıyar öçen tayakka tayangan.

- Sezne genä kürergä kayttım, - dim. – Kurçagımnı nigä yardıñ ikän sin, anda bernindi koral yuklıgın belä torıp.

Añlamadımı, işetmädeme, miñgeräü keşe sıman däşmi tik tora.

Äti urınına kuyılgan Ahmerov abıynı da oçrattım.

- Sin kem, Häyät kızı tügelme? – di.

Avılga kaytkaç, bu keşelärne kürüemä ükenmim. Alarnıñ şäülälär genä bulıp kaluı başka keşelärgä, tormışnıñ başka yaklarına küzläremne açtı. Mine yuatuçılar da bar ide bit. Äniyemne «Gitler hatını» dip atagan Hädiyä apaynıñ ulı, klasstaşım Miñlerahman: «Änine gafu itegez», – dide. Sugış vakıtında peçän çabarga, cıyarga çıga idek. Şul malay: «Kuyma inde Räysäne irlär belän rättän», - di ide brigadirga. Ä min Hädiyä apaynıñ komganına borıç, ärem sala idem. Üç alam, imeş. «Gafu itä belü üze zur bähet», - di ide äni. Min aptırıy idem: niçek gafu itäseñ şundıylarnı? Ä bügen Miñlerahman: «Änine gafu itegez», - dide.

Äy, yäşlek duslarım, äy, klasstaşlarım! Yavız keşelärdän genä tormagan ikän avıl. Peçän öste, Kamal apa cırlıy-cırlıy aş peşerä. Şauka Fäkıya dä bik moñlı cırlıy ide. Sugış vakıtında alar citkän kızlar ide. Fäkıya soñrak poyızdga taptalıp ülde.

İke karçık. Çöki karçıgı kendek äbise ide. Minem äbine tabibä Mälikä dilär ide: sıngan, taygan, peşkän, salkın tigännärne dävalıy. Urıs urmanınnan ciläk, ülän cıyıp kipterä. Tentüdä öy tübäsenä menep kitte Korban. «Monda nindider törgäklär», - di. «Timägez, minem törgäklär anda» – di äbi. «Ä, sin siherçe dämeni äle? Nigä bolniska barmıylar?» Ä bolnis bezdän 25 kilometrda.

Mälikä äbine 18 yäşlek kız çagında 60 yäşlek kartka birälär. «Minem ber genä kızım bar», - di babay. Barıp kerä äbiyem. Säkedä unike yäşlärdä kız bala utıra, çäçe-başı tuzgan. «Bu sineñ olı kızıñ bulır», - di babay. Ber malay kilep kerä. «Ä bu kem?» «Bu da bezneke», - di babay. Tagın ber malay kürenä. «Monısı kem tagın?» «Monısı da bezneke». Öçençe malay kilep kergäç: «Busı da bezneke, Mälikä», - di babay. Äbiyem Däülät babaydan ike bala taba: minem äniyem häm anıñ señlese Hätirä apa. Älege öç malaynıñ öçese dä sugışta ülä. Ä äbigä pensiyä bulmadı, sin tapkan balalar tügel dip.

İzgelär çişmäse yanında basıp toram. Utız yıl gomer ütkän dip kem äyter: şulay uk tınıç kına, äkren genä aga, suı da elekkeçä teleñne yotarlık. Bervakıt, İzgelär çişmäse yırak dip, At çişmäsennän genä alıp kaytkan idem sunı. Äbi, eçep karadı da, At çişmäsennän bit bu dip tetmämne tette genä...

Usal idem. Yegetlärne tiñ kürmi idem üzemä, yörmi idem alar belän. Kimsenä idem, açuım kilä ide. İrdäükä kuşamatı da taktılar inde miña. Berkönne kiçke uyınnan soñ Miñlehan isemle yeget: «Ozata barıymmı?» – di. İyärep kilä bu. Kapka töbenä citü belän yögerep barıp tupsa östenä menep bastım da: «Kız ozatu kızıkmı, kız ozatu kızıkmı?» – dip, yegetne üçekli-üçekli biyergä totındım. Arıslangali digän yeget tä monı bakça başınnan kürep torgan ikän. Äbi çıgıp: «Nigä keşe balasın mäshäräliseñ?» – dip, kıynap alıp kerep kitte. İkençe könne Miñlehan ike täpiyemnän tottı da koyıga tıktı: «Nik mıskıl itteñ?» «Şayardım gına bit», - dim, köläm. Şunda kulların ıçkındırsa?..

«Timä aña, Häyät apay kızı bit ul», - dilär ide. Äti-änigä karata hörmät bar ide. Nigä şul yugaldı ikän? Gabdenur, änineñ ukuçısı, ul niçek tele äylänep äytte ikän: «Min halık doşmanı hatının ipi östendä alıp barmıym», - dip.

Menä Tegermän alanı. Kuyı ülänne yırıp bara idem, närsägäder abınıp, yıgılıp kitä yazdım. Ösläregä mük kungan taşlar. Tegermän taşları tügelme? Şular bit! Üzemneñ «Tegermän bäyete» yulları isemä töşte: «İrtä belän çıksa avıl halkı / Işanmıyça tordı baş kagıp. / Tegermäne belän bergä kitkän / Möhämätcan babay da agıp».

Alabugada ukıgan çak, berençe kurs. Avılga kaytkaç, uyınga çıktım. Äylänep biibez. Ukıtuçı Sorur apay kilep kerde. Kilep tä kerde, mine tügäräktän törtep tä çıgardı. Aptırap kaldım: «Nigä?» «Sineñ atañ kem, anañ kem? Nigä äle sin Turay klubında uynap yörergä tiyeş?» – di. Äti östennän yazuçılarnıñ berse dä şul Sorur apay bulgan ikän. Ä ul üze bähetsez buldı...

Häzer inde bernärsädän dä kurıkmıym... Allaga şöker, yäşälde... Balalar üste... Küräçäk bulgan inde...

RÄYSÄ İSLAMOVA-TERENTEVA HATİRÄLÄRENNÄN

1. KIRPI BALIGI

(Abıyım Rafaelğä bagışlıym bu istälegemne)

- Äy, sabıy çak! Nigä iskä töşä? – dide Räysä äbi, uftanıp, häm söyläp kitte: - 1944 yılnıñ may azagı ide bu. Avır kilde yaz, cirdän ozak kar kitmäde. Aşarga on, uñışka igen kalmadı. Ber könne äbiyem Ähtiyäl avılına häyer soraşıp kaytırga cıyındı. Ähtiyäl bay avıl ide, çönki kırıyında gına östenä avıp torgan urman. Urman eçendä Puçinka avılı, alar härvakıt aralaşıp yäşäde. Bezneñ Turay avılı ayırım buldı. Äbi tañ aldınnan tiz genä sıyırnı saudı da abıyım belän miña:

- İrtän aşamassız (aşarga bernärsä dä yuk), töşkä berär stakan söt eçärsez, - dide. - Minem kaya kitkänemne beräügä dä äytmägez, bigräk tä äniyegezgä.

- Äbi, min dä baram, - dim min.

- Yuk, balam, sin hälsez äle, yaña çirdän arındıñ.

Häm kitte. Äbiyebez artınnan küzlärne tutırıp karap kaldık.

- Äydä, Räysä, İdel buyına töşep kiläbez, - di abıyım.

- Yuk, - dim min, - yırak bit, min baralmıym.

- Äydä inde, - di, - yua aşarbız.

Aşarga digäç, rizalaştım tagın. Citäkläştek tä töşep kittek. Barabız, barabız. Äy aşıysı kilä. Min şıñşıy başladım. Änä tegendä, di abıy, häzer citäbez. Ärämälekkä töştek. Yua bit yüeş, kamışlı urında üsä. Tuygançı yua aşadık. Küñellär kütärelep kitte.

- Äydä, İdel buyın da karap menik inde, - di abıy.

Töşep kittek. Abıy mine tegermänçe Möhämätcan abıy agıp kergän kultıkka taba alıp bara. Min kurkam. Anda bervakıt başı kiselgän keşe gäüdäse tapkannar ide. Üç aluçı, digän yazuı da bar ide. «Yuk, töşmim», - dim min. «Kurıkma, - di abıy, - ul gäüdä anda yuk bit inde». Töşäbez. Asta, su yanında min ak ber närsä kürep aldım. Ul kıymıldıy, ayakların, kulların seltägän kebek. «Abıy, anda keşe yata», - dim min, kotım oçıp. Şulay da töşäbez. Barsak, yarga çıgarılıp taşlangan olı gına balık ikän. Beluga ide bu. Niçek äle tatarçası? Äye, kırpı balıgı. Zur küzläre belän bezgä karıy, bezdän yärdäm kötä kebek.

- Abıy, äydä suga etep töşerik, - dim min. – Kara, niçek yalvara.

Etep karadık, avır. Ä ul, bezgä köç birgändäy, tegeläy-bolay äylänergä tırışa, menä bit, şulay etegez, digän kebek. Kayadır bärelgän ahrı, kanatı sıngan ide. Avızın aça-yaba, sıñar kanatı belän talpına.

- Abıy, ul bit söyläşä, - dim min.

- Yuk inde, balık söyläşä dimeni, sin sañgırau bulganga gına şulay toyıla ul, - di abıyım.

- Abıy, ülä bit inde, äydä, tizräk suga töşerik.

Şulçak, bezneñ kuanıçka, parohod kilep çıktı. Ä anıñ dulkınnarı bit köçle. Yarga su bärgäç etärbez, dip kötä başladık.

- Äydä, külmägemne salam da yarasın bäylik, - dim min.

- Sin närsä, - di abıy, açulanıp, - sineñ nindi külmägeñ bar tagın?

Barıp kanatına totındım. Koyrıgı belän suga bärde. Min yılıym.

- Cılama, - di abıy, - köçeñ betä.

- Abıy, parohod citä, äydä.

Etä başladık. Komnı tırnıy balık ikençe kanatı belän. Äy şatlandık – dulkın kilep citte, çokırga su tula. Min muyınnan suga kerep kittem. Çak çıgıp, tagın balıkka barıp yabıştım. Dulkın bärelde dä, çigengändä balıknı kütärä töşte. Balık, kitäm bit, yärdäm itegez äz genä, digändäy bezgä karıy.

- Räysä, sin koyrıgınnan tot, min başınnan, - di abıy.

Nihayät, balık suga töşte. Küzlären zur açıp, bezgä karap tora.

- Bezgä karıy, rähmät äytä, - dim min.

- Soñ, balık küzlären yoma almıy bit, anıñ küz kabagı yuk, - di abıy.

Balık, sıñar işkäge belän işep, äkren genä İdelgä yözep kerep kitte. Gomer yulımda şatlıklar bulmadı tügel, läkin şunnan da nıgrak şatlanganımnı häterlämim.

- Abıy, tagın kilep çıkmas mikän?

- Yuk inde, Räysä, kitte ul.

Äy kızgandım balıknı: terelep kitärme, ülärme inde?

- Äydä, yua cıyabız, äbi aş peşerer, - di abıy.

Cıydık. Kaytabız. Tegermän tavın menä başladık. Häl bette, aşıysı kilä.

- Äpäş Mähmüdäsenä kerep, berär närsä sorıyk, - dim min.

- Yuk, min häyer soramıym, - di abıy.

Bökre Mähmüdä üze kapkadan çıgıp kilä.

- Kaya bardıgız?

- Bez balık kotkardık...

Närsä bulgannı bäynä-bäynä söyläp birdek. Bot çabıp kölde Mähmüdä.

- Äy añgıralar, ber uramnı tuydırırlık balık bulgan bit.

- Yuk, ul bit karap tordı, yärdäm soradı, kulı sıngan ide...

Gomär isemle enese alabuta ipiye teşli-teşli çıgıp kilä. Min avızımnı açtım da karap toram.

- Aşıysıñ kiläme ällä? – di Mähmüdä apay. – Niçek äbiyeñ cibärde?

- Äbi öydä yuk.

- Urmandadır inde, ülän cıyadır...

Alıp çıgıp, kap-kara ipi kisäge tottırdı. Anıñ tämlelege!..

Kaytuıbızga, öygä aş ise çıkkan. Sötle aş peşerä ikän äbi. Yua alıp kayttık, dibez. Äbi äy kuandı. Söt, yua, kabıklı bäräñge... Şuşı aşnıñ täme haman avızda. Häzer sötle aş peşerep karıym, yuk, täme ul tügel.

Äbiyem on, bäräñge alıp kaytkan. Ber atnaga citärlek.

- Äniyegezgä äytä kürmägez, - di ide äbi. Anıñ häyer soraşıp yörgänen berkem belmäde.

Fronttagı ätineñ küptän hatları yuk ide. Min näümizlänep kittem. «Kaytır, - di äbi, - cılama». Häm bez yoklarga yattık.

- Äbi, tege aşnı peşer äle, - di idek äbiyemä.

- Peşeräm bit.

- Andıy tügel iç.

Cäygä çıkkaç, äni balalar mäydançıgında eşli başladı.

- Äni, ipi alıp kaytmadıñmı? – dip, ömet belän karşı alabız anı.

- Yuk. Sez bit mäydançıkka yörmisez, - di ide.

Hädiçä apa äytä torgan bulgan: «Zinhar! Balalarıñ aç bit, al!» Äni ber dä almıy ide.

Berkön uramda küräm: cirdä kümäç aunap yata. Kügärçennär şunı tägärätä-tägärätä aşıy. Bala-çaga kölep karap tora. Tege vakıtta bu kümäçneñ ber sınıgı gına bulsamı... Balaçak dustımnı aç ülemnän kotkara ide.

Mähmüdä apay: «Yartı avıl tuyarlık balık bulgan bit», - dip kölgän ide bezdän. Yuk, min ükenmim balıknı suga cibärgängä. Bez anı aşarga tiyeş tügel idek...

Şul urında Räysä äbi tınıp kaldı. Min isä, ul söylägän vakıygalar eçendä bulu säbäple, annan tiz genä çıga almıy utıram. Ägär dä min şundıy balıkka yulıksam? Ägär min, östävenä, aç, yalangaç bulsam? Ägär bezneñ äti-änilär yäşägän kotoçkıç zamanda yäşäsäm?.. Kinät, bäyläneşsez toyılgan bu soraularnıñ töbendä: «Altı yäşlek Räysä isemle kız yäşägän şartlarda yäşäsäñ, keşe bulıp kala alır ideñme?» - digän töp sorau, üzemä-üzem birergä dä kurıkkan sorau yatkanın añlap, tännärem kımırcıp kitte.

2. AGAÇ TÖBE ŞÄP YaNA

Mälikä äbiyemneñ, çäçkäle külmägen ıştanına kıstırıp işegaldında yörgäne küz aldında tora. Kıyu da, kiräk çakta ütä ärsez dä keşe ide ul. Nindi genä kıyınlıklar aldında da yugalıp kalmıyça, alarnı ciñep çıgarga äzer ide.

Iktamak avılınıñ urman karavılçısı belän dus ide äbiyem, kulsız frontovik belän. Yaz köne alar teldän kileşep kuyalar: sin, Mälikä, şularnı-şularnı eşliseñ, min siña şunı biräm.

Urıs urmanı vak agaç häm kuaklardan gına tora. Urmannı kırdırmas öçen sakladılar.

- Ul miña urman töplärgä kuştı, - di äbi berkön. – Küpme töp kuptarasıñ, bötenese üzeñä, dide.

Ciläkle alannı agaç töplärennän çistartırga kuşkan. Ufalla arbasına lom, balta, pıçkı saldı. Çıktık urmanga. Kön cılı, koyaşlı. Käyef kütärenke, çönki äni bäräñge peşerep aşattı. İke bäräñgene äbi kuyınına tıgıp kuydı.

- Bir äle miña, - dim, - mine cılıtıp barırlar.

- Yuk, - di äbiyem, - aşıysıñ sin, bargaç aşarbız.

Turgaylar sayrıy. (Niçek isän kalgannar?) Äbi cırlap cibärde. Dimäk, käyefe yahşı. Alanga barıp cittek. Mine töp başına utırttı da kitte äbi. Urıs belän kilep çıktı.

- Menä, töpliseñ, töplägäç kuışka kilep äytäseñ, tikşeräm, - di.

Kayan çıkkan äbidä köç! Töp aktara başladı lom belän...

- Kil äle, - di äbi bervakıt.

Agaç kuışı, kuış tulı urman çiklävege. Ber çiläktän artık bulır. Nindider canvar cıygan. Yafraklar belän törep-törep kuygan. Kügärmägän dä, bozılmagan da. Ä bit kışlagannar. Yartısın aldık, yartısın canvarga dip kaldırdık. Alganı da üzebezgä eläkmäde. Berär uç kına aşattı da äbi, Iktamakka alıp barıp satıp, bäräñge aldık. Ä çiklävek başka tabılmadı.

Kön dä barabız urmanga, töplär töyäp kaytabız. Äbi töplärneñ tamırların çaba da lom belän kütärä. Äle kaytkanda min ufalla arbasına menep utıram. Kayan kilgänder ul äbigä köç. Ciläkle alannı töpläp betergänçe köz citte. Bezneñ utın buldı. Östävenä äbi tizäk kirpeç suktı, töp belän kuşıp yagar öçen. Kuanabız, cılı çıgarbız inde kışnı, dibez.

Kışka kerdek. Bervakıt äbiyem änigä äytä:

- Häyät, kaya kitä utın, kimi bit.

- Yakkaç kimi inde, - di äni.

- Yuk, nık kimi, kem urlıy ikän?

Äni utınnı mäktäpkä taşıy bulıp çıktı. Berkön sarayga kerep barganın kürdem dä:

- Äbi, kil äle, karak kerde sarayga, - dim; äläklädem dä kaçtım.

- Äy Häyät, Häyät... Min niçek etlänep taşıdım, ä sin...

- Mäktäp balaları öşi bit.

Şul buldı söyläşüläre. Utınıbız yartı kışka da citmäde. Annan inde ata-analardan sorata başladı äni. Salam gına tügel, utın püläne dä kiterälär ide hätta. Avıl halkı itağatle ide bit. Kilälär ide dä, ukuçılar:

- Häyät apa, bez bügen koymanı süttek, - dilär ide.

Üzebez dä ätineñ ör-yaña burasın utınga turap yaktık. Yartısı mäktäpkä kitte. Äti, kaytkaç, aptıradı:

- Kaya minem bura?

- Äy, Gäräy... – dip kenä uftanıp kuydı äni. Äti añladı.

Buraga karaganda da, töp äybät yana ul, di ide äbi. Kipkän yafraklar belän miçne kabızıp cibärä dä: «Minem töbem şäp yana», dip cırlap utıra ide. Keşelär dä Mälikä äbidän kürep agaç töbe taşırga kereşte. Ul töplärne avıl halkı «Mälikä töbe» dip yörtä başladı.

Soñnan Ciläkle alanga kayın urmanı utırttılar. Şulay itep, şäp-şärä Turay avılı da urmanga tiyende. Häzer yanında gına kayın urmanı şaulap utıra.

3. «PARAHUT»
«Parahut» ide anıñ kuşamatı. Yılkıldap torgan kara sıyır ide ul. Anıñ kıçkırıp kaytuları, moñ tulı tavışı... Söyläşä genä belmi ide. Sugış vakıtında bezne aç ülemnän kotkaruçı şul buldı inde.
1945 yılda ätiyebezneñ hatları kilüdän tuktadı. Närsä uylarga da belmädek. Plenda bulgan ikän. 1946 yılnıñ başında kayttı. Şul uk yılnıñ közendä kulga aldılar. Tentü kerde. Ätineñ berdänber baylıgı, tunın tartıp aldılar. Sarıklarnı, älege Parahut kuşamatlı sıyırnı, tananı alıp çıgıp kittelär. Sarıklarnı kolhoz fermasına, sıyırnı kürşe Ähtiyäl avılına ilttelär.
Köz ide bu. Kötü kermägän äle, mallarnı kırga alıp çıkkalıylar. Äbiyem koçagında yoklap yatam. Äbi sikerep tordı da, äniyemä:
- Hösnehäyät, tor äle, kapkada kemder bar, - di.
Äniyem çıgıp yögerde. Kem bulır? Ätine kaytargannarmı? Äbi dä yırtık kaluşın österäp çıgıp kitte. Ätineñ iske bişmäten söyräp min dä artlarınnan yögerdem. Bez atılıp çıkkanda yaktırmagan ide äle. Kapkanı açıp cibärügä, äbi, kapıl artka çigep, minem alga kilep utırdı.
- Ay alla-a, Parahutım kaytkan bit!
Sıyırnıñ muyınına, kaçmasın dip, küräseñ, büränä bäylängän. Bau ezläre buylap kan aga. Min sıyır muyınına barıp asılındım. Mine yalıy başladı, bozavı dip beldeme.
- Pıçak alıp çık, - di äbi. Änineñ kotı alındı:
- Närsägä?
- Çiläk, äpäy alıp çık, savam, - di äbi.
Sıyır mölderäp karıy. Äbi baunı kisep töşerde: «Monı närsägä dip takkannar?» Sıyırnıñ imçäklärennän kan tama.
- Su alıp çık, izgelär suın. (İzgelär çişmäseneñ suı eçär öçen genä totıla ide).
Äbi cılı su belän imilären yua, sıyır mögräp tora. Bez öçäüläp cılıybız. Äbi savarga totındı. İmidän kanlı söt kilä. Sıyır aşıy başladı. Mine korsagına taba törtä, min sıypıym.
- Sötne bakçaga tük, - dide äbi.
Şulçak kemder kapkanı döberdätep kaga başladı. Ähtiyäl kötüçese Mähmüt bulıp çıktı. Ul, çäçräp:
- Açıgız häzer ük! Sävitkä barıp äytäm, sıyırnı urlagansız, - di.
- Kit kapkamnan, üzem alıp baram, ukıtuçı min, - di äni.
Äbi belän äni sıyırnı iltä kittelär. Min dä iyärdem. «Bar, kayt, işek biksez». «Bulsa, anda närsä bar?» Barabız. Sıyır äkren genä arttan atlıy. Yartı yulda min abınıp yıgıldım, tezem kanıy. Yaulık belän bäylädem dä torıp kittem.
Mähmüt çıgıp kilä çıbırkı şartlatıp.
- Sin närsä miña çıbırkı şartlatasıñ?! – di äni.
Äni sıyırnı koçaklap cılıy... Alıp kitte. Sıyır äylänep karadı da mögräde. Keşe bulsa ni äyter ide ikän? Şul vakıt bezneñ avıl kötüe çıgıp kilä. Sıyırıbız şul yakka karadı da, «mu-u» dip kıçkırdı. Ul avıl kötüeneñ başlıgı ide. Kötü bolay taba kilä başladı. Kötüçe totalmıy, sıyırlar Parahutka taba kilä. Kötüçe çak bordı kötüne.
- Balam, ayagıñda nindi kan ul? – di äni.
- Min kaytalam, avırtmıy, - dim.
İkençe könne irtän işek kagalar. Tagın Parahut kaytkanmı? Ähtiyäl keşese, bezdä hisapçı bulıp eşläüçe Minehan abıy ikän.
- Häyät, sıyırıgız avıl başında ülep yata, - di.
Çıgıp yögerdek öçäü. Ähtiyäl avılı başına citäräk, cigüle at kilä. Arbada, dürt ayak ta östä, bezneñ sıyır. Saubullaşkan kebek, dürt ayagın da bolgap bara. Avızı açık, tele çıkkan. Mähmüt atnı tuktattı...
Ul anı kıynap ütergän...
Menä altmış yıldan artık inde şul sıyırnı onıta almıym, şul sıyır töşläremä kerep yödätä. Sıyırnıñ kara küzläre: «Äy, sez bit keşelär, nik mine kotkarmadıgız?» – dilär kebek. Ätine bit azak çıgardılar, akladılar. Ä sıyır haman bulsa aklanmagan äle.
Töş küräm: Ähtiyäl yulı, sıyırnıñ kara küzläre, kan agıp torgan imçäkläre... Kaytsa, alıp barır idek bit, nigä şulay itärgä ide? Ber alıp barır idek, ike. Şunnan öyräner ide. Ä Parahutnıñ baş kütäräse kilde, kileşmäde üzeneñ yazmışı belän...
Kön aralaş töşemä kerä: yä äbi savıp utıra, yä kanı agıp tora... Äy, Hoday! Ällä akıldan yazam...

4. TABİBÄ MÄLİKÄ
Mälikä äbi minem töşläremä ak külmäge, ak yaulıgı belän kerä. Yögerep yörüläre äle dä isemdä...
Ul yılnı kış salkın kilde, kar küp ide, görläveklär agu aprel azagına qadär bardı. 1943 nçe yıl bu, miña cide yäş. Äti sugışta. Äniyebez äti urınına Turay mäktäbe direktorı bulıp kalgan. Käcäbezneñ mamıgın, sıyırnıñ söten, tavıklarnıñ yomırkasın – barısın da, nalog isäbenä dip, kırıp-seberep alıp toralar. Açlık, yalangaçlık.
Äytkänemçä, aprel azakları ide. Äni abıynı iyärtep mäktäpkä kitte. Äbiyemneñ bazga töşep baruın kürep, min kaldım. Uylıym: «Häzer bäräñge alıp çıga, aşıybız». Äbi bazdan sıñar ber bäräñge kütärep çıktı. «Närsä eşlärgä?.. Yarar, cün birgängä can birer äle, - di äbi. – Urıs basuına trahmanga baram». (Basuda kış çıgıp çeregän bäräñgene nigäder şulay atıy idek).
Äbi kürmägändä genä çabatamnı kidem, ätiyemneñ iske kostyumın elep bilbau belän budım. «Ä sin kaya cıyınasıñ, çäy dä eçmägän köye?» – di äbi. (Çäy digäne çäy tügel inde, kipkän kişer, çögender, taşkabak, mätrüşkä, sarı mätrüşkä, akçäçäk, kükçäçäklärneñ tönätmäse). «Min dä baram, trahman alıp kaytkaç eçärbez», - dim. Äbi äytä: «Sineñ aşarga sorap yılaganıñ gına citmägän ide anda, yörmä!» «Yuk, yılamıym da, aşarga da soramıym», - dim min, kirelänep. Un litrlı bidräne aldık ta yulga çıktık. Ferma tavına menä başlau belän cırlarga totındım, barıp citkänçe cırladım. Açlıknı basar öçen şulay cırlap yöri idem. Turgaylar sayrıy, min cırlıym...
Ik Tamagı basuına cittek. Cire küperep torgan kara tufrak. Ä cir östendä ap-ak trahman sibelep yata. Çiläk tiz tuldı. Tagın cıyası kilä dä (äräm kala bit), ä urın yuk. Min äytäm: «Nigä bu qadär baylıknı cıyıp betermägännär?» «Menä sineñ karınıñ açkanın belgännär», - di äbi, yılmaep.
Izan buylap ber at kilä. At östendä urıs utıra. Kotlar oçtı. Äbi, niçek anı uylap ölgergänder, mine bidrä östenä utırttı da: «Min ızanga yatam da ülgängä salışam, ä sin cılama», - dide. Häm cirgä suzılıp yattı. Ä anda bit su. Üze miña küz kısa: äle ber küzen, äle ikençesen. Kızık şundıy.
Urıs çaptırıp kilep citte. Närsäder äytä, ä min añlamıym bit. Azaktan äbi söyläde.
- Äy, närsä yatasıñ anda? – di ikän.
- Mälikä umiral, - di äbi.
- Tor, tor, ne umiral tı, - di urıs, äbigä kul birä.
- Umiral, umiral, - di äbi.
- Äbi, tor, kızıñ tuñgan, - di. Çınnan da, çerek bäräñgeneñ suı minem artka ütte inde.
Äbi dürt ayaklap tordı da:
- Äye, ne umiral ikän Mälikä, - di.
Urısnıñ sıñar kulı yuk ikän. Östendä tuzıp betkän soldat kiyeme. Miña özelep karap närsäder söyli. Äbi äytä: «Torma, ätü bäräñgene kürä», - di. Urıs mine torgızdı kütärep. Kuyınına kerä. Häzer nagan çıgara da... Äbi lıp itterep trahman östenä utırdı. Kürde bit! Çüpräkkä törgän närsäder çıgardı tege. «Äy, Allam, atıp kına üterer mikän?» - di äbi. Min, urısnıñ çabuına yabışıp, atma, atma, dip yalvara başladım. Çüpräkne açıp cibärde. Ä anda – ike telem ipi!
- Hleb, hleb, - di, miña taba suzıp.
Näni kullarım belän kaltırıy-kaltırıy aldım, yalt kuyınıma da tıktım. Ä ipineñ ise!.. Äbineñ arkasınnan kaktı. Äbi sikerep tä tordı, çiläkne kütärde dä urmanga taba yögerä başladı.
- Äbi, begom! – di urıs. Bezgä taba polevod kilä ikän.
Urmanga kerep yäşerendek tä karap torabız. Yafraksız agaçlar arasınnan barısı da kürenä. İke urıs kıçkırışa. Tegese kizänä... Şunnan atların rättän kuydılar da çaptırıp kittelär.
Urmannan çıgıp kaytu yulına töştek. Çabata lıç su, ayak tuñdı. Tıpırda, di äbi. Ata kaz sıman tıpırdap torsañ, ayak hätta kızıp kitä. Beraz bargaç, min tagın cırlıy başladım.
- Äbi, annan ipi ise kilä, - dim.
Aldım kuyınımnan. İke telem ipi, ä urtasında kul yassılıgı qadär genä ak närsä.
- Aşama, taşla! - di äbi. - Duñgız mayı.
- Äbi, sin urıs belän söyläşteñ bit, sin urıs inde häzer, - dim min. – Aşasak ta yarıydır.
- Yarar, aşa inde, - dide äbi, minem mölderäp karaganga tüzä almıyça, ahrı.
Sındırıp kına ipi birde. Avılga qadär şunı suırıp kayttım.
- Duñgız mayı aşaganıñnı äytmä berkemgä dä, - di äbi.
Suşilka tavına cittek. Anda tönnären ikmäk kipterälär ide. Kalay astına salam yagalar, östendä aşlık kibä. Bez, bala-çaga, bargalıy idek, Kamal apa birä ide bezgä. Karşıbızga Cihanşa babay belän karçıgı kilä. Ap-ak çäçle, ak sakallı tuksan yäşlek babay. Alarnı küçep kilgän dilär ide. Äbi alarga dürt trahman suzdı. Äy söyendelär. Uramga kergäç, Nahar karçık oçradı. Aña da ike bäräñge birde äbi. Ul yäşle küzläre belän aldı da kuyınına tıktı: «Äy, Zarifcanımnıñ häbäre dä yuk, balalar aç, rähmät inde». Ä bäräñgelär ere ide, yartı çiläk bette dä kebek. «Äbi, üzebezgä kalmıy bit», - dim min.
Berniçä könnän äbi koyıga çıgıp kergäç, säkegä utırdı da kölä. Nigä? Tege kulsız urısnıñ malı avırgan da, bezneñ Käli abıynı çakırgan. Şunda urıs älege «Mälikä umiral» digänne söylägän. Käli abıy monı, kaytıp, idarädä söylägän. Häbär böten avılga taralgan. Şulay itep, äbiyemä tagın ber kuşamat tagıldı. «Tabibä Mälikä» ide, inde «Umiral Mälikä» buldı.
Berkayda ukımagan äbiyem, ülännär cıyıp, halıknı dävalıy ide. Avırgan keşe, tabiblarga barmıyça, aña kilä ide. Min yäşävem belän äbiyemä burıçlı.
- Umiral Mälikäneñ käcä imep üskän kızı, - dilär ide miña.
Äni, bozda yıgılıp, mine cide aydan tapkan. Yäşämäs inde bu dip kul seltägän dä ätiyem belän citäkläşep Kazanga ukırga kitkännär. Äbiyem, kürşe Nasıyr babay karçıgı Minzifa äbigä kergän dä käcäsen sorıy ikän: «Birep tor äle». Minzifa äbi aptırıy: «Närsägä ul siña?» Äbi añlatmıy. Yarar, kızık öçen birep çıgargan bu. Äbiyem käcäne gel öydä genä tota ikän. «Nişli käcä belän bu Tabibä Mälikä?» Könnärdän ber könne Minzifa äbi kilep kergän dä şakkatkan: äbiyem nindider bäläkäy genä törgäkne käcä imiyenä terägän dä totıp tora di. Käcäneñ ike ayagı bäyle, mögezennän säkegä bäylängän.
- Nişliseñ? – di Minzifa äbi, ise kitep.
- Bala imezäm.
Mälikä bala tapkan dip säüitkä barıp äytkän. Predsedatel kilgän. «Kem balası?» «Hösnehäyätnıkı».
Bäräñgene tişä ikän dä, imigä kiderä, häm imi oçın miña kaptıra. Ä eçem katmasın öçen berniçä tamçı kaynagan su eçerep kuya. Käcäne algançı ber atna buyı çäynägän ipine marlyaga urap birep tuklandırgan. Minzifa äbi ul käcäne soñnan bezgä kaldırgan, öç-dürt yäştän şul käcäne häterlim.
Käcä imep üssäm dä min bik tiz yörep kitkänmen. Menä miña ber yäş tä tulgan. Äti belän äni Kazannan kayta. Kaytsalar, sarı çäçle, yäşel küzle ber bala yögerep yöri.
- Äni, kem balası bu? – dilär. (Äti dä, äni dä kara çäçlelär ide).
- Nıgıtıbrak karagız äle.
- Berär urıs balasıdır...
Min, alardan kurkıp, äbineñ itäk artına kaçkanmın.
- Kemgä ohşagan soñ?
Ä min äbigä ohşaganmın ikän. Äni bik ozak ışanmıy yörgän:
- Ul inde küptän ülgänder, kümgänseñder, digän idem.
Ä bit äbiyem kitap ukıgan keşe tügel. Fäqat tormış täcribäsenä tayanıp nindi moğciza eşlägän. Mine üteräse kilmägän inde. Min dä yäşärgä telägänmender, käcä imiyenä yabışıp imä başlaganmın bit. Änine apa di idem, äbine äni dip üstem. Çönki ukuçılar «Häyät apa» dip kilälär ide. Äbi kölä ide: «Tagın ber Umiral Mälikä alıp kayttım». Nindi ziräk keşe bulgan ul äbiyem. Ukımagan köye urıs telen dä belgän.
Ä min Alabuganıñ mädäni-agartu uçilişesına ber urıs süzen («palets») belep bardım. Anda armiyädän kaytkan yegetlär, kartaygan kızlar ide. Yılıy idem urısça belmägängä. Oyat ide. Şulay da berençe kursnı betergändä rusça söyläşä idem inde.
- Karale, - dide şunda äbi, - bu Umiral Mälikä genä bulmas, urısçanı niçek tetterä.
Äy, äbiyem! Min inde üzem dä kışıma kerep baram. Mihnätne küp kürdem, şulay da kartlıgım bähetle minem. Balalarımnan, onıklarımnan uñdım. Yul başımda torgan äbiyem! Ak külmägeñ, ak yaulıgıñ belän töşläremä keräseñ.

5. HUCİ ABIY
Ul bezneñ avıl keşese tügel ide. Bez üzebez dä Turay keşeläre tügel bit, äniyebez Sarman yagınnan, ätiyebez Taşçişmä avılınnan (bezneñ babaynıñ babası nigez salgan avıl). Andıylarnı avılda bik yaratmıylar, kilmeşäk dip kenä cibärälär.
Keçkenä çagım, un-unber yäşlär bulgandır. Olı kullı, zur gäüdäle, zur başlı, arış költäse kebek çäçle, zäp-zäñgär küzle ber şadra keşe päyda buldı avılıbızda. Kıyafäte belän zur yırtkıçnı häterlätsä dä, ber yılmaep cibärüe üzen dä nurga kümä, keşelärgä dä nur östi ide. Ällä ber dä yılmayu kürmägän miña gına şulay toyıldı mikän?
Pöçti Minciyänga yortka kerde. Ä yaz citkäç Huci abıy (Huciähmät bulgandır inde, bezneñ avılda şulay isemnärne kıskartu ğadäte bar) kötügä yallandı. Avıl kötüen bezdä gomer-gomergä çittän yallangan keşelär kötte. Üzebeznekelär ul eşne hurlıkka sanıy ide, üzläre başka avılga barıp kötä.
Elek bar mal ber kötüdä ide: sıyırı da, käcä-sarıgı da. Huci abıy, küräseñ, mallarnı bik yaratkan. İrtä belän bırgı uynap cibärä... Ä bırgısı bolay yasalgan: yartı litrlı şeşäneñ töben töşerä dä (anı niçek töşergänder inde) avızına rezinka bäyli. Änä şuña örsäñ, tavış çıga: «rita, rita, tu-tu-u...» Min şulay işetä idem, ällä. İrtä belän iñ berençe şul bırgı tavışı yañgırıy. «Änä, bırgı kıçkırta, sıyırnı savarga vakıt», - di äbi. «Äy, Parahut, äydä, kötü başlıgı sin bit, sinnän başka mallar kuzgalmıy», - dip karşılıy bezneñ sıyırnı Huci abıy. Sıyır da aña kıçkırıp sälam birä. Äbi kölä. Kötü çıga, tuzan kütärelä, yamansu bulıp kala. Kazlar, ürdäklär huca bulıp kala avılga.
Huci abıy şulkadär yarata ide mallarnı, çıbırkısın şartlata gına ide, sukmıy. Ä sıyırlar, anıñ yomşaklıgınnan faydalanıp, kaytıp ta kitälär. Hucaları kire kuıp kitergäç, anda da açulanmıy Huci abıy: «Aşagan cireñä kiläseñ şul», - dip kenä karşılıy. Minciyän apay aña töşke aşnı alıp bara.
Huci abıynıñ tagın ber üzençälege – ul aldaşa belmi ide. «Mälikä, beläseñme, sezneñ sıyırnıkınnan da tämleräk söt yuk», - di bervakıt. «Anı kayan beläseñ, min siña söt birgänem yuk bit». «Savam, - di bu. – Parahut mine añlıy. Küp almıym min, ike stakannan da artıgın alganım yuk».
Kiç kötü kayta. Yaña saugan söt, tuzan ise. Kötüçene çiratlap aşatalar ide. İrtä belän töşke aşnı da äzerläp cibärälär. Huci abıy bersen dä kire kakmıy, yılmaep kına ala da kuya. «Ällä tuganda uk şulay yılmaep tuganmı ul?» – di idem min. «Niçek inde tuganda yılmaysın, tuganda keşe cılıy», - di ide äbiyem.
Menä ber kön bezgä dä çirat citte anı aşatırga. Äbi tavık suyıp peşerde.
- İrtän birä torgan botıñnı häzer birep cibär, Minciyänga alıp kaytam, - di Huci abıy.
- Ä niçek kötärseñ irtägä?
- Äbi, sin kara minem ayaklarımnı, ayu ayagı bit, tüzälär alar.
Min pırhıldap kölep cibärdem, min dä ayuga ohşata idem anı. Äbi açulana, mine kuıp cibärde.
Kiç. Garmun tavışı. «Äbi, kem uynıy?» Garmunda uynauçı Väli bar ide, üterdelär. Garmunnıñ närsä ikänen dä onıtıp bara idek inde.
Huci abıy ikän, garmunda uynap klubka kitep bara. Ber öyer yäşlär iyärgän artınnan. «Äbi, klubka barıym äle min dä». «Yuk!» «Äbi-i...» «Yarıy, un gına minutka». Menä şunda, cidele lampa belän yaktırtılgan klubta, min anıñ garmun uynavın işettem. Başın kırın salıp, avızın kıyşaytıbrak tartıp cibärde... Moñ, moñ... Küñellärne aykauçı moñ agıla ide garmun tellärennän. Kemder cilkämä kagıldı, äylänsäm, äbiyem. Mine açulanırga kilgänen dä onıtıp, ul da şım buldı. Min sıpırttım tizräk öygä. Äbi dä minem arttan kayttı.
Baskıç töbendä garmun tıñlap utırabız. (Klub bezneñ bakça artında gına). Äbi mışık-mışık kilä. «Äbi, närsä buldı?» «Borınga tomau töşkän». Äbi yılıy ide. Kemne sagınıp yılıy ide ikän? Tugan avılınmı? Ber dä kürmägän ätisenme? Babaynı sagınmagandır, ul katı küñelle ide. Ni öçen şulkadär moñlanıp tıñlıy ide ikän ul Huci abıynıñ garmun uynaganın? Min dä anıñ kuyınına kerep kitep, aña sıyınıp tıñlıym. Şulkadär moñlı garmun uynagannı min başka berkayçan da işetkänem bulmadı. Miña da garmun cene şuñardan kagılgandır. Läkin min ulkadär moñlı itep uynarga öyränä almadım şul inde.
Kiç sıyırlarnı saugaç, sıyır saklarga bara idek. Tau başında kolhoz basuı. Tegermän alanında yäki Käcä çokırında kötäbez ğadättä. Huci abıy da bezgä iyälände. Klubka bäräñge saldı kolhoz, şıttırırga; sähnägä aşlık cäydelär kipterergä. Kererlek tügel. Sıyır saklıy torgan cirgä kilä Huci abıy. Uçak yagabız (zurnı tügel, ätü pocarnik kilä dä sünderä). Huci abıy şul uçakka tekälep, başın kıñgır salıp, telen äz genä çıgarıp utırır ide dä uynar da uynar ide. Kayvakıt predsedatel kilä, mallar aşlıkka kermägän mikän dip. Bezneñ Parahut yış kına aşlıkka kerä ide. Çıga da, kermägän kebek, çittän äylänep kilä, şundıy häyläkär ide.
- Ä sin, Huci, nigä çıgasıñ inde? – di predsedatel.
- Eh, abzıy, belmiseñ, añlamıysıñ sin, - di Huci abıy, üze keti-keti kölä. Predsedatel kul selti dä kitä.
Bez tagın uynıybız. Şunnan şıp tuktıy da uçaknı sünderergä kuşa. Yäki üze ayakları belän taptap sünderä. Ä kayvakıt bäräñge kümep peşeräbez. Barıbızga da bülep birä bäräñgene. Avızlar korımlanıp betä, köläbez ber-berebezdän.
Uçaknı sünderäbez, garmun uynıy-uynıy kuzgalabız. Sıyırlar da tıñlıy-tıñlıy İzgelär tavı buylap menälär, İzgelär çişmäsennän su eçälär...
Menä kaytıp ta cittek. Garmun da tındı, yoklarga vakıt. Ä äbi haman utıra äle baskıçta. «Äbi, nişläp utırasıñ?» «İşetmiseñmeni? Änä bit, uynıy». Min işetmim, äbi niçek işetäder. Şunnan abıyımnı, mine alıp kerep kitä dä, ikebezne ike yagına salıp, bez yokıga kitäbez.
Alabugaga ukırga kitkäç şulkadär sagına idem Huci abıynı. Ul ber sügenmi ide, gel yılmaep kına torır ide. Anıñ karauları, başın kıyık salıp garmun uynauları, bırgı tavışı... Tulay torakta karavat astına kerep yılıy idem. Tartıp çıgaralar ide dä ayagımnan: «Utır, ukı!» – dilär ide.
Cäyge kanikulga kayttım. Huci abıy yuk ide inde avılda. «Äbi, Huci abıy kayda?» «Äy, härkem tugan ciren sagına inde. Menä, aryakka kitte, tugan avılı Äcmäkäygä».
Şunda äbi Huci abıynıñ tarihın söyläde. Anıñ ätise mulla bulgan ikän, änise abıstay. Huci abıy imçäk bala gına çakta alarnı Sebergä sörgännär. Bişektäge balanı kürşeläre alıp kalgan, üstergännär. Küpmeder vakıttan alar da ülä, undürt yäşendä yapa-yalgız kala. Kürşe avıllarda kötü kötep, şul räveşle tamak tuydırıp yöri başlıy. Minciyän apay belän alar ozak gomer itkän. Anıñ märhämätle, mähäbbätle buluı istä. Ä anıñ kebek garmunda uynagannı kürgänem dä, işetkänem dä yuk äle. Küñelemä şulkadär señep kalgan. Äy, Huci abıy, isän tügelder inde. Minciyän apay añardan aldarak ülde, kaytarıp kümdelär.
Ä sin, Huci abıy, kem balası ideñ soñ? Äti-äniyeñneñ nindi keşelär buluın da belmiçä kitteñme? Çabata ürä ide, itekkä oltan sala ide, belmägän eşe yuk ide.
Bırgı tavışı haman kolagımda: «Tu-tu-u, tu-u...»
- Cämäğat, kötügä-ä!

6. MİNEM KUŞAMATLAR
Sugıştan soñgı yıllar ide. Alabuga mädäni-agartu uçilişesında ukıgan çagım. Tulay torak bülmäsendä unaltı kız yäşibez, askı katta malaylar. Stipendiyä yuk, äni akça sala almıy. Su eçäbez dä däreskä kitäbez, su eçäbez dä däreskä... Klass citäkçebez Larisa Gayazovna: «Niçek sez şulay tazarıp kittegez äle?» – dip aptırıy. Ä bez açtan şeşenä idek.
Tüzär häl kalmadı. Malaylarnı kotırtam:
- At abzarında şalkan bar...
- Ä anda niçek keräseñ?
- Min beläm. Min sıyarlık kına tişek bar anda.
Kerdem. Ber çiläk şalkan tutırıp birdem, alıp kittelär. İkençe çiläkne tutıra idem, kapka astı yarıgında keşe ayakları päyda buldı. Yozakta açkıç ta borıldı, kapka açılıp ta kitte. Küzemä koyaş yaktısı kilep bärelde.
- İslamova, närsä eşliseñ monda?
- Şalkan urlıym.
Direktorıbız Kovrov abıy ide bu. Cilkämnän eläkterep aldı. Känsälärgä alıp kerde.
- Nişläveñ bu?
Min hälne añlatıp birdem.
- Nigä anı min belmim? Nigä klass citäkçesenä äytmädegez?
Seyfnı açıp 100 sum akça aldı da, kulıma tottırdı: «Bülep bir, kemgä birgänseñ, yaz». Ä yöz sum bik zur akça ide ul çakta, ikmäk 20 tiyen tora ide. İke kapçık ipi aldık, malaylar kütärep alıp kayttı. İpine utırıp aşadık ta, kittek it alırga...
Stipendiyä ala başlagaç, 100 sum akça cıydık. Kerdem Kovrov abıy yanına.
- Nindi akça ul? – di.
- Birgän idegez bit...
- Balakayım, niçek cıygansıñ, şulay taratıp bir, - dide.
Şul vakıygadan soñ miña «Şalkan burı» digän kuşamat taktılar. Ä Kovrov abıy üz tarihın çıgarılış kiçäsendä söyläde. Anıñ miña ohşagan ulı bulgan ikän, suga batıp ülgän. Hatını belän ayırılışkan. Berüze keçkenä ber fatirda yäşägän.
Bervakıt kiç tulay torak bülmäsendä idek. Täräzä töbendä malaylar sızgırırga totındı. Sızgıralar bit, tuktatam dimä. Min, anı-monı uylap tormastan, miçtän köl alıp iske çabataga tutırdım da, açık täräzä aşa bär aska...
Ozak ta ütmi işek şakıylar. Açsak, busagada Kovrov abıy. Başında älege iske çabata, çäçe-bite, ös-başı köl. «Kem eşe?» Tınlık. «Sinnän başka beräü dä bulmas, İslamova», - di. Monısınnan soñ inde miña «Çabata» digän kuşamat tagılıp kitte...

7. CÄÜDÄT-GALİYÄ KIYSSASI
Sugış vakıtında tuktagan ide kiçke uyınnar. Açlık, yalangaçlık. Uyın kaygısı bulmadı. Kızlar üzläre genä çıgası da kilmägänder inde.
Sugış betkäç, Kamaga töşä torgan tau başı canlandı. Sugışka qadär tugan kızlar, malaylar üsep citte. Yegetläre sugıştan kaytmagan kart kızlar bar ide. Alarnı kart dip äytäse kilmi, tel äylänmi. Yäp-yäş köye kartaygan ide alar. Kemne yaratsın, yäştäşläre sugışta ülep kaldı, kaytkanı da aksak-tuksak.
Änä şul kiçke uyınnarga Bäriyä dustım mine dä alıp çıgarga tırışa ide. Minem bik çıgasım kilmi: äti törmädä, min «halık doşmanı» kızı...
Söylisem kilgäne Cäüdät belän Galiyä kıyssası ide. Räsimä, gafu it, Cäüdät abıynıñ hatını sin ideñ, sin äle isän, şul uk nigezdä yäşiseñ. Ä Cäüdät abıy nigeze – ul minem kendek äbiyem, Çöki äbi nigeze ide. Çöki äbi ulı belän kilene isän çakta tuıp kalgan ike balanı tärbiyäläde. Şularnıñ berse Cäüdät abıy, ikençese Nurdidä apay ide.
Cäüdät abıy avılıbıznıñ köräşçese ide. Sugıştan soñgı sabantuylarda at çabışları yuk ide äle, çabış atları citlegep betmägän ide. Ölkän köräşçelär Gabdulla, Änvär abıylar, yäş köräşçe Cäüdät abıy ide. Ä kiçke uyınnarda anıñ biyuläre!.. Señlese Nurdidä belän klubta çıgışlar yasıylar. Nurdidä – çem-kara küzle, ozın çäçle. Turay sähnäseneñ yoldızları ide alar.
Cäüdät abıynı ut borçası dilär ide. Kayan öyrängän şulkadär osta, özderep biyergä? Tagın ber biyüçe – Çegän Haris, çittän kaytıp kına yöri, şuñardan öyrändeme. Ä bez, üsmer kızlar, soklanabız alarga karap.
Menä şul kiçke uyınnarnıñ bersendä Galiyä apaynı berençe märtäbä kürgän kebek buldık. Änise belän ikäü genä gomer itälär. Kolhozda iñ uñgan, iñ bulgan, zur sorı küzle, almalanıp torgan bitle – çibär, açık küñelle kız ide. Bolınga peçän cıyarga çıkkanda anıñ cırlavına tañnar kala idek. Galiyä apaynıñ biyegänen häterlämim. Läkin ul şundıy birelep, böten gäüdäse belän omtılıp, küzlären oçkınlandırıp karıy ide Cäüdät abıy biyegändä, äyterseñ aña köç-kuät birep tora ide. Cäüdät abıy belän «yörep» kitülären şunda beldek.
Duslıklarına öç-dürt yıl ütkän ide inde. Bervakıt Galiyä apay bik boyık yöri başladı. Uyınnarga da kilmi, uramnan başın iyep kenä ütep kitä. Bez añlamıybız. Ä ul avırga kalgan ikän. Cäüdät abıy äbisennän öylänergä röhsät sorıy. Ä äbise yakın da kilmi:
- Yuk! Öygä kaytıp kermiseñ, änä bara yulıñ! – di.
Vakıt citkäç, Galiyä apay tupırdap torgan malay alıp kayta. Cäüdät abıy belän Galiyä apay öçen kara könnär başlana. Cäüdät abıy Galiyä apay yanında kunıp ta kala başlıy. Galiyä apay bik sabır buldı, berkemgä bernindi zarın çıgarmıyça, balanı üsterergä tırıştı. Cäüdät abıy biyulären, köräşülären taşladı, boyıktı. İkençe bala, kız da tudı dönyaga.
Könnärdän ber könne Galiyä apay: «Cäüdät öylängän», digän häbär işetä... Taza bädänle, yartı kibänne ber kütärüdä ala torgan Galiyä apaynıñ tulı, matur yözendä zur sorı küzläre genä utırıp kaldı.
Nigä anı kire kaktı Çöki äbi? Nik şundıy akıllı hatın ike cannıñ kuşıluına karşı kilde? Niçek kendek äbiye ike sabıynı yätim kaldıra aldı? Monı berkem dä añlamadı, serenä töşenmäde. Ä alar bäläkäydän ük ber-bersenä tartılgan ikän, balalar bakçasınnan uk citäkläşep yörgännär.
Küp tä ütmi Galiyä apay yukka çıktı. Yugalganın berençe änise belde. Läkin teşen kısıp, aska karap yöri birde, berkemgä äytmäde. Galiyä apaydan başka, kıçkırıp üzenä tartıp toruçı bu çibärdän başka avıl buşap kalgan kebek buldı.
Kaya kitte Galiyä apay? Pasportsız, ike bala belän... Ul çakta avıl keşelärenä pasport birmilär ide bit. Nindi predsedatel inde Galiyä apay kebek kolhoz totkasın üz teläge belän cibärsen? Ä Galiyä apay yuk. Änise bik beterende. Döberdätep yörgän hatınnan külägä genä kaldı.
Min avılda yuk idem inde: ukırga kerdem, şunnan avıldan uk çıgıp kittek. Kalganın halık söylägän buyınça gına beläm. Cäüdät abıy salgalıy başlagan. Yaratıpmı gomer itkän hatını Räsimä belän, läkin Galiyä apaynı onıta almagan. (Sin ğayeple tügel, Räsimä dustım, sin ayırmadıñ).
Ä Galiyä apay Bereznyak şähärenä çıgıp kitkän ikän. Kemnär sıyındırgandır, anda ber tuganı da yuk. Yıllar uza. İke bala, ir iyärtep avılga kayta Galiyä apay. İkençe bala şuşı irennän, kızı tegendä ülgän. Kem kürgän, äytte, Cäüdät abıyga Galiyä apaynıñ irgä çıguı yäşen sukkan kebek bula. Ä Galiyä apay, üzen bik bähetle sanap, un-unbiş könnän kire Bereznyakka kitep bara.
Ällä şunnan, ällä başkadan, Cäüdät abıyga insult bula. Siña anı karau bik avır bulgandır, Räsimä dustım, kanatı sıngan, titaklap yörüçe irne. Köräşçe, biyüçe Cäüdät abıy nık eçügä sabışa, hätta öyenä söyräp alıp kaytargan çaklar bula.
Menä Bereznyaktagı malay da üsep citä. Bervakıt ul Turayga ätisen kürergä kayta. Närsä turında söyläştelär ikän? Ulı belän söyläşer öçen genä bulsa da aynıdımı Cäüdät abıy?
Galiyä apaynıñ änise inde kart ide, onıgı kaytkaç, anı kürgäç, tınıçlanıp ülä. Äbisen cirläp, cidesen ütkärep, yeget kitä. Ul şulkadär Cäüdät abıyga ohşagan, ayırıp algısız, di.
Sez yaratışkansızdır bälki, Räsimä. Tik ul eçkän sayın Galiyäsen söyläp cılıy torgan bulgan ikän bit.

8. ONITILGAN ÖMÄLÄR
Kaz ömäsennän başkanı belmi idem min. Perm ölkäse Bayçın avılında yäşägän däveremdä (1957-1963) nindi genä ömälär kürmädem. Sunı Sılva yılgasınnan eçälär ide. Ul yılgada tönlä ike-öç metr tiränlektäge balık kürenä, töbendäge taşlar ay yaktısında yaltırap yata ide. Ä yaz könnäre sular bolgana bit, avılda ike koyı: Motıyklar koyısı, Zayannar koyısı. Koyılar uramda tügel, şul keşelärneñ ikärtäsendä. Kapkanı açıp keräseñ, su alasıñ, çıgıp kitäseñ. Bernärsä äytüçe yuk. İkärtä närsä ul, diseñme? Min, torgan urınıbız Bayçınnan öç çakrımdagı Taular avılı kitaphanäsendä eşlädem, berençe kışım ide. Ber mäktäp balası kerde. Äytä: «İkärtädä kütärmädä iläsäm kalgan lasa». Avızımnı açtım da kattım. İkärtä – işegaldı ikän, kütärmä – baskıç, iläsä – biyäläy. Perm tatarları tele beznekennän nık ayırıla. Ädäbi kiçälär ütkäräm, ä alar saf tatar süzlären añlamıy kölälär. Däftär alıp bara başladım. Rus telen belmägän tatarlar kebek yäşädek başta.
Menä şul halıknıñ kulturalılıgı! Şakkata idem. Keşene şulkadär hörmät itü! Äbilär, babaylar miña, yäp-yäş kızga, Räysä apa dilär ide.
Yaz köne berençe ömä kürdem. Utın ömäse. Urmanda utın äzerläü agaç yafrak yargançı gına röhsät itelä. Berniçä törkem barlıkka kilä. Här törkemdä – un-unbiş ğailä. Öç-dürt kön häzerlek bara: kul pıçkısı, balta, çuyın, savıt-saba. Çormadan kaklagan kazlar töşerelä, mal suyıla. Aprel ayı bu, yul özek çak, böten cir su. Ozın kunıçlı rezin iteklär äzerlänä. Här törkemgä kolhozdan öç at birelä.
Atlar irtä kuzgala – öçlär, dürtlär tiräsendä. Ural urmannarı iksez-çiksez alar. Avıl yanında urmannı betermäs öçen yırakkarak kitälär – unbiş kilometrga qadär. Barıp citkäç berençe eş – täğam cıyu öçen östäl häzerläü. Ozın-ozın kirtälärne kisep, östäl yasıylar. Korıgan kirtälärdän tagan astına yagar öçen utın äzerlänä. Ber kön şunıñ belän ütä. Ul könne irlär genä bara.
Här törkemgä delyanka bülep birelä. İkençe kön agaçlarnı kirtläü belän ütä. Çırşıga tiyärgä yaramıy, kayın agaçın gına kisärgä, kirt salıngannarın gına. Urman karavılçısı kilep tikşerä. Här ğailäneñ üz tamgası.
Öçençe könne irtän atlarga töyälep bar halık kuzgala. Avıl şıp-şır kala: bala-çaga, kart-korı gına. Urmanda agaç yıgu başlana. Berniçä ğailä yıga, berniçäse botak butıy, öçençeläre botaknı alan kırıyına taşıy. Aşarga peşerüçelärneñ tagın üz eşe. Yıgılgan agaç şul könne ük turaklanıp, yarıla başlıy. Ber işe keşe yarılgan utınnı alanga çıgara bara. Utın alan urtasına kibänläp öyelä (näq peçän kibäne kebek tügäräkläp, öskä taba oçlap). Härkem üzenä citkänçe äzerli. Taktaga familiyä häm bu keşegä niçä kibän ikäne yazıla. Közgä qadär utın şunda kalıp, cäy buyı kibä. Utın äzerli almagan yalgız kartlar bar: Mohlis babay, Zifa äbi... Alarga här ğailädän utın bülep birelä.
Ömä – bäyräm. Biş-altı köndä eş betä. Avılda ömä aşları başlana. Unbiş ğailä unbiş kön buyı ber-bersenä kunakka yöri.
Şunnan bäräñge utırtu ömäse dä citä. Şul uk unbiş ğailä ike-öç at belän cirlären sörälär. Bazdan kümäkläp bäräñge çıgaru, bakça başında bäräñge yaru. İke-öç kön yaralar, ike-öç kön utırtalar. Şunnan inde, utırtıp betü kuanıçınnan, bäräñge ömäseneñ bäyräme.
Anda mal asraunıñ nikadär ciñel buluına aptırıy idek. Kaz, ürdäk bäpkäläre, karga almaslık bulgaç ta, ärämägä kuıla da çıgarıla. Mallarnı da şul uk tokmanga (ärämälekkä) kuıp çıgaralar da, sıyırıñnı savarga gına barasıñ. Andagı küllär, yalannar... Hörriyät! Sarıkka tamga tagıla, iseme yazılgan. Sıyırlarnıñ kolagında alka. Közsez mallarnıñ barlıgı-yuklıgı da kürenmi. Cäy buyı abzarda mal kundıru digän närsä yuk. Peçän äzerläü yuk. Peçänne kolhoz at urgıçı belän çaba da öläşep birä.
Köz kar töşü belän mal suyu bäyräme, kaz ömäläre kitä. Kaz ömäse könendä yal birelä, kul almaşına başka keşe eşkä çıga (kolhoz sıyırı savılmıy toralmıy bit). Sugım suyular betkäç, it alıştıru başlana. Sin suydıñ di sıyır. Bozau iten sıyır itenä alıştıram. Kemneñder ürdäkläre küp, kazı yuk. Ber yarım ürdäkne ber kazga alışalar.
Şunnan soñ inde Yaña yıl bäyräme. Unbiş yort unbiş kön bäyräm itä. Arakı digänne belmilär ide, bal äçetälär. Ber könne töş vakıtında öygä kayttım, östäldä stakan belän nindider sarı eçemlek utıra. Miña äzerläp kuygannar ikän didem dä ipi belän suktım tegene. Başım äylänep kitte. Närsä bu? Ul bulıp çıktı açıgan bal. Niçek häzer eşkä barırga?.. Kunakka barabız dimilär ide. «Bügen Motıyk balına barabız. Kärim balına barabız». Balnı härkem üzençä açıta (çögender suı belänme, şomırt onı belänme...).
Ä iserep aunap yatkan, sügengän, baş avırta digän keşe yuk ide. Tañ atu belän barısına da eşkä bit. Kunakta cır äyteşü digän uyın bar ide. «Äyteştänme?» Sin cırnıñ başın äytäseñ, min azagın. Belmiseñ ikän, ciñeldeñ. Aşau östäl kırıyına basıp ayak öste genä. Töne buyı cır, biyü.
Unbiş könnän şıp tuktıylar. Utın ömäsenä häzerlek başlana.
Ocmahnıñ buluı döres bulsa, şundadır. Añlı halık ide. Berärse çirlägän disälär, ul yorttan keşe özelmi ide. Niçä yıl yäşäp, ayırılışu digänne kürmädem, işetmädem. Algansıñ, tor. Öylänä ikän, ber atna tuy bara, tuydan avılnıñ ber keşese dä kalmıy. Börmi avılınnan kız alalar ide. Şundıy cır da bar ide:
Äy börmilär, börmilär,
Kızların urlap kitsäñ dä,
Bernärsä dä belmilär.
Min niçek ul avıldan kittem, häzer dä şulaydır dip küz aldına kiteräm. Ä ul alay tügel ikän. Rimma isemle tanışım tugan avılı Bayçınga kaytıp yöri, soraşam. «Häzer onıtılgan inde ul ömälär», di. Halık eçä ikän, fermalar betkän, umartalar yuk. Bezneñ sigez genä umarta ide, yegermeşär umarta totkan keşelär bar ide. Tatarstannı sagınıp yäşäüçe tatarlar dip belä idem min andagı halıknı, kıy tatarların. Tatar kitaplarına çirat ide, Kazannan yazdırıp ala idem. Küçmä kitaphanä belän başka avıllarga yöri idem. Spektakl, kontsert nomerları belän Kazanga qadär barıp cittek... Mäktäp direktorı Äbübäker abıy belän klub mödire Rähimcan abıy, avıl uçagın sündermi saklarga tiyeşle keşelär, ikese dä asılınıp ülgän. Eşçän, küp balalı keşelär ide. Närsä bulgan? Nindi zamanalar soñ bu?..

RÄYSÄ İSLAMOVA-TERENTEVA ŞİGIRLÄRE
(Bu yazmalarımnı balalarga kaldıram, bälki, iskä alıp ber ukırlar, di Räysä apa)

***
Küñelemdä gel moñlı cır,
Şularnı suzam inde.
Ütkän gomerem sukmakların
Kabatlap uzam inde.

Küñelem tulı moñ bulganga
Cırlar yaza kullarım.
Gel sagış, moñ belän uzdı
Minem gomer yullarım.

***
Siksän yäş, ay-hay, küp diyep,
Töşermägez äle küñelne.
Arttan nolne alıp, alga berne kuysañ,
Unsigez yäş bula tügelme?!

***
Gadellek, turı häm döres süz
Toralar poçmakta däşmiçä.
Tuktamas yalgançı söyläüdän,
Döres süz anı faş itmiçä.

***
Yäş vakıt ul bötenläy başkaça:
Kürşeñ kerä, açılıp söyläşä.
Olıgaygaç üzeñä biklänäseñ,
Akıl belän küñel kiñäşä:
«Bu kartlıkka närsä kileşä?»

***
Mine sagınırga vakıt bulmas,
Tormış dulkınına çumarsız.
Şulay da ber, äni bolay äytte,
Bolay öyrätte dip uylarsız.

ÜZEM
Sindä tuıp üstem, tugan avılım,
Min bit şuşı Turay balası.
Siksän yäşkä cittem, haman ärni
Yörägemneñ tirän yarası.

Küz aldımda haman bala çagım,
Aç-yalangaç sugış yılları.
Sabıy idem, añlıy belmädem,
Avır buldı tormış yullarım.

Sugış bette, ätilär dä kayttı,
Minem öçen tañnar atmadı.
Kübeseneñ ätiläre kayttı,
Minem äti genä kaytmadı.

Äti kayttı, soñ bulsa da kayttı.
Läkin şunduk kulga aldılar.
Änine dä eştän çıgardılar,
Mallarnı da alıp kittelär.

Ukıtuçı ide äti-äni,
Avıl balaların ukıttı.
Niçek inde alar doşman bulsın?
Avıl halkı şuña şakkattı.

Sigez yıldan, gayıbe yuk, diyep,
Ätkäyemne azat ittelär.
Medallären kire kaytardılar,
Partiyägä kabat aldılar.

Kaytkaç, ätiyemä insult buldı,
Törmälärdä gazap çikkängä.
Terelmäde ätiyem, ülep kitte.
Kaytıp bulmıy ikän ütkängä.

Sugış korbanınıñ balası min.
Yörägemnän ärnü kitmäde...
Gomerem yukka ütte dip zarlanmıym.
Yuk, ütmäde, yukka ütmäde.

Balalarım buldı, onıklarım.
Hezmätemne özelep yarattım...
Tınıçlıknıñ qaderen belü öçen,
İskä töşep torsın ütkänem.

TEGERMÄN BÄYETE
İr-egetlär okoplarda yata.
Elap-sıkrap kaldı kilennär,
Küz yäşlären tükte apalar,
Yatim kaldı küpme balalar.

İrlär kitte, ä tegermän kaldı.
Äle bulsa yäşi küñeldä:
Üzenä ber moñsu tavış belän
Äylänä dä haman äylänä.

Alabuta, yükä kabıgı tarta,
Keşelärgä birep yuanıç:
Tüzegez, di, bez ciñärbez äle,
İpi bulır, kiler kuanıç.

Alabuta bette, yükä kipte.
Salkın kışlar citte, tüzelde.
Tartır rizıgı yuk, nişlärgä soñ,
Tegermängä yullar özelde.

Ä tegermän kötte: keşelärem
Yazlar citkäç tagın kilerlär,
Cäylär citep, alabuta üskäç,
Tartıp birçe bezgä, diyärlär.

Yazgı moñsu ber tön ide bugay.
Kayan kilep çıktı bu bolıt?
Kük kükräde, koyıp yañgır yaudı,
Uramga da bulmadı çıgıp.

İrtä belän çıksa avıl halkı,
Işanmıyça tordı baş kagıp.
Tegermän yuk! Anıñ belän kitkän
Möhämätcan babay da agıp.

Kotkarırga teläp tegermänen,
Yuşkä kapkaçına totıngan.
Köçle suga karşı toralmıyça,
Şunda anıñ gomere özelgän.

Koçagına algan tegermäne
Tegermänçe babay gäüdäsen.
Şaulap akkan Kama yılgasında
Tegermänneñ kara şäüläse.

Koşlar oça, ak bolıtlar yözä.
Tıngan inde, tıngan dönyası...

MÄKTÄBEM MİNEM
Kaytmam digän idem avılıma,
Kaytasıñ şul bik nık sagıngaç.
Tugan cir bit, oçar koşlar sıman,
Küñel haman şunda talpıngaç.

Mäktäbebez yangan, dide Bäriyä,
Avır häbär äytte tañ tugaç.
Soñ, Bäriyä, äle kiçtän genä
Söyläştek bit mäktäp turında.

Bulmas, didem, ällä, ahirätem,
Kürdeñme sin monı töşeñdä?
Ätiyem citäklägän mäktäp bit ul,
Nişlär idegez minem urında?

Ber sıynıfta ukıdık Ğaskär belän.
Häyran kaldım başımnı iyep:
Ut eçenä kerep yanıp ülgän,
Mäktäbemne kotkaram diyep.

İkençe kön avır uylar belän
Yöräk ärnep kittem avıldan.
Kürdem mäktäbemne: cimerelgän,
Kalgan kebek kara davıldan.

TOKMAN BUYI, SILVA SUI
Yazlar citkäç Tokman alanı
Şomırt çäçägenä kümelä.
Cäylär kilgäç matur alanda
Susıl, tämle ciläk ölgerä.

Urap bu alannı Sılva aga.
Suı kömeş, töbe kürenä.
Balıkları yözä karınında.
Soklana idem, yılgam, üzeñä.

Ellar uzgaç kayttım bu yaklarga.
Işanmıyça tordım küzemä:
Komlı yar buyların baskan ülän,
Oşap kalgan baka külenä.

Alanlıkta çäneçkele kuak,
Şomırt agaçları korıgan.
Monda inde üsmi ciläk-cimeş,
Börlegän yuk, betkän karlıgan.

Nik kimegän gorur Sılva suı?
Nigä kaçkan annan balıklar?
Alanga häm yılga suına karap
Ni uylıylar ikän halıklar?

Häteremdä genä kaldı inde
Sılva suı, Tokman alanı.
Elekkeçä bay häm matur itep
Yörägemdä saklıym alarnı.

BİRÇE
Sabıy çagım ütte avır yılda,
Yäşlegem yuk istä kalırlık.
Yalvaramın, ber Allahım, siña,
Bir, Hodayım, birçe sabırlık.

Min soradım, birçe, Allam, miña
Keşelärdä bulgan bähetne.
Soramadım, birçe miña, diyep,
Kemnärgäder tigän tähetne.

Balalarga birçe ozın gomer,
Sälamätlek birçe alarga.
Üzemä inde berni dä soramıym,
Gomer könem kaldı sanarga.

KIŞ
Bez yöregän sukmaktan da
Tölke yörgänder inde,
Tölke yörgän sukmaknı da
Karlar kümgänder inde.

Ap-ak karlar yava küktän,
Citte kışnıñ urtası.
Cil sızgıra, buran uynıy,
Hiç yuk kebek tuktası.

ANA VASIYATE
Bala üze bäliğ bulmıy,
Añlamıy ana yörägen.
Äni bulgaç kına añlıy
Anaga ni citmägänen.

Analarga küp kiräkmi,
Citä ber cılı süzläre.
Ana gel kötä balasın,
Yuldadır yäşle küzläre.
Agara ananıñ çäçe
Balaların uylıy-uylıy.
«Niçek yäşärlär dönyada?» -
Diyep ana kön dä yılıy.

Ütte ananıñ yäşlege,
Gomere dä ütep bara,
Balalarım, diyä-diyä
Bu dönyadan küçep bara.

Ülgäç, mine iskä almagız
Usal ide äni diyep.
Avır çaklarda üsterdem
Min sezne yaratıp, söyep.

Usal diyep ällä ni kırmadım,
Yaulamadım şähär, kalalar.
Yavız bulmadım min, usal buldım,
Şunsız bulmadı şul, balalar.

Usal bulsam da, min ğadel buldım.
Gadellekkä, balalar, ni citä.
Yuaş min digängä ışanmagız,
Yuaşlar bik astırtın kisä.

ALAN HÄM MİN
Uylarıma batam, tıñlap yatam.
Şaulap tora şähär uramı.
Täräzädän karıym, kürenä miña
Kama suı, çırşı urmanı.

Şul yaklarga barıp, kayçagında
Adaşasım kilä urmanda.
Zäñgär kıñgıraular cıyar idem
Kama buyı yäşel alanda.

Yuk şul inde, anda bara almıym.
Erak bit ul, niçek barasıñ.
Kartaydıñ şul inde, äbekäyem,
Sin bit häzer bik tiz arıysıñ.

Ä küñelem belän här cäy sayın
Barıp kaytam yäşel alanga.
Zäñgär kıñgıraulı çäçäk cıyam
Cırlıy-cırlıy matur alanda.

Küñel bit ul kanatlanıp oça,
Belmi bit ul üzeneñ kirtäsen.
Bulmıy inde oçıp ul alanga,
Kartaydım bit, sabır itäseñ.

KİTEK KÜÑEL
Altın alka, kömeş beläzek
Kigänemne kürdem töşemdä.
Kaya inde altın, kömeş bezgä,
Alıp bulmadı şul bersen dä.

Ozın çäçläremne taradım da
Tasma belän çäçemne ürdem.
Kaya inde bezgä atlas tasma,
Ala almadım, töşemdä kürdem.

Töşlär küräm. Kartaydım inde,
Häzer bernärsä dä kiräkmi.
Ber kiyem dä söyendermi häzer,
Matur töş kürü dä eläkmi.

Töşlären dä kürü siräk häzer,
Yoklap bulmıy, küñel borçıla.
Kartayıldı bugay, uylar başta,
Çıgıp bulmıy uylar oçına.

Närsä uylıy inde bu äbekäy?
Tamagı tuk, öste böten bit.
Uylar kilä... Uylama dip bulmıy,
Küñelneñ ber yagı kitek bit.

Küñel kitek inde. Şul kitekne
Nigä bulmıy ikän tözätep?
Ul kitegem minem – kartayuım.
Yäşim kartayunı küzätep.

Kartayu ul rähät tügel inde:
Tän avırta, başlar äylänä.
Kiteklek tä şunnan kilä inde,
Uylarım da şuña bäylänä.

Uylar, uylar... alıp kitä mine
Bala çagım, yäşlek tañıma.
Yokı almıy, kitek küñelem belän
Agıla uylar, uylar agıla...

YaZ HÄM MİN
Yaz kilgängä äy söyenä idek,
Görläveklär aga uramnan...
Görläveklär belän agıp kitkän
Bala çagım, ütkän, yugalgan.

Ni öçender, yaz kilsä dä häzer
Kütärä almıy inde küñelne.
Görläveklär alıp kilde mällä
Kartayunı, gomer közemne?

Küñelemdä minem köz sagışı,
Yörägemdä kışnıñ salkını.
Yazlar kilep, koyaş yılmaysa da,
Kabınmıy şul yäşlek yalkını.

Salkın kışta yalkınlanıp yangan
Yäşlek ütkän... Äye, ütkän şul...

ÇALLI GOSPİTALENDÄ
Şundıy tupas söyläşte baş tabib,
Küñelem tuldı, kilde yılıysım.
Avırsam da, küñelem tınıç ide,
Kalmagan da ikän barasım.

Repressiyä korbanı kızı min,
Sugışta da çiktem gazapnı.
Kızık tügel, dide, kem kızı sin
Häm sugışta nilär kürgäneñ.

«Ätiyeñneñ dokumentın kiter:
Kayçan kitkän, kayçan aklangan?»
Äti ülgängä dä ille ber yıl.
Dokumentlar kayda saklangan?

Şundıy tupas söyläşte baş tabib,
Äyterseñ min bik zur ğayeple.
Bülmäsennän kuıp uk çıgardı,
Kızganmadı min kart garipne.

Çal başımnı söyräp çıgıp kittem,
Yäş börtege kilde küzemä.
«Kızık tügel sineñ ni kürgäneñ...»
Äy ğarländem şuşı süzenä.

TURGAYLAR
Nik sayramıy ikän soñ turgaylar?
İşetelmi turgay tavışı.
Turgay moñnarına salıngan bit
Yörägemneñ ärnü-sagışı.

Menä tugan avılım, taudan töşäm.
Tıp-tın. Kayda koşlar tavışı?
Kitkännärme avılım kırın taşlap?
Ya töşkänme Hoday kargışı?

Berniçek tä mömkin tügelmeni,
Agulamıy aşlık sibärgä?
Turgaylarnıñ yuk şul telläre,
Ütermägez bezne diyärgä.

KARGA BELÄN SANDUGAÇ
Sandugaç kundı da talga,
Moñlı itep sayradı.
Kara karga bik könläşep
Üzençä karkıldadı:

«Keçkenäseñ, ä tavışıñ
Üzeñnän dä zur çıga.
Menä, küp sayrasañ äle
Alıp kitär karçıga!..

Minem tavışnı keşelär
Hiç matur tügel dilär.
Kar-kar diyep moñlı cırlıym,
Kaderemne belmilär».

Şulay inde, härber koş ta
Sayrıy buldıralgança.
Sandugaçka citmäsäm dä,
Min dä cırlıym üzemçä.

KARTLIK
Kartlık bit ul kilä härkemgä dä,
Yäşlek kaytmıy kire yögerep.
Ütkän gomrem, akkan sular kebek,
Ak tomanga kaldı kümelep.

Kürgänegez barmı, cäyge irtädä
Ak tomannar İdel östendä.
Koyaş çıkkaç alar taralalar,
Güyä çıgı kala küñeldä.

Ä bit çıgı töşä ülännärgä,
Küñellärgä ence sipkändäy.
Koyaş çıkkaç çık suı da kibä,
Yäş gomerlär bik tiz ütkändäy.

Gomer uzdı, menä kartlık kilde
Avıru-sagışlarga bäylänep.
Ni qadärle ärnep sagınsañ da,
Yäş gomerlär kaytmıy äylänep.

Kartaydım dip oftanmıymın äle,
Kartlık bit ul kilä härkemgä.
Äkren genä yörep torabız bit,
Yabışmıyça äle berkemgä.

Moñaymagız äle kartaydık dip,
Küñel bit yäş, hiç tä kartaymıy.
Yäşlär üsep kilä artıbızdan,
Tormış dävam itä, tuktamıy.

Kartaysak ta, tırışabız äle
Dönya şaukımınnan kalmaska.
Kartaydık dip nigä kaygırırga,
Yäşlär üsä bezgä almaşka.

Bähet tügelmeni balalarnıñ
Sau-sälamät bulıp üsüe?
Könnär imin, yıllar tınıç bulsa,
Şatlık kına gomer ütüe.

ÇALLIM MİNEM
Avılımnıñ gadi balası min,
Küñelem minem tulı moñ gına.
Minem yörägemne añlaganday
Kama suı aga tın gına.

Äkren genä sızılıp tañ atkanda
Huci abıy uynıy kurayın.
Kötülegeñ, tugaylarıñ belän
Özelep sagınam sine, Turayım.

İrtä çıgıp kittem avılımnan,
İstälekkä kaldı bala çak.
Bervakıt min işetep kaldım şunı:
Çallı bik zur şähär bulaçak.

Bez kilgändä şähär tözelä ide,
Matur yortlar inde salgannar.
Kama buyı, urman häm tugaylar –
Tözer urının da tapkannar.

Menä inde siksän biş yıl uzgan,
Ä sin haman üsä barasıñ.
Kaya barsam, kayda bulsam da min,
Sagınıp kaytam Çallı kalasın.

Click or select a word or words to search the definition