Tatarstan Räise

(hikäyä)
Cäüdät Yunıs

Şäükät Käbirov

Tormışınıñ başında – yarlı ber avıl ğailäsendä tuıp, 4 yäşennän änisez, 6 yäşennän ätisez dä kalıp, yätim üskän bala, ä inde 46 yäşennän alıp soñgı könnärenäçä - Tatarstan Yugarı Sovetı Prezidiumı räise, SSSR Yugarı Sovetı deputatı, RSFSR Yugarı Sovetı Prezidiumı räise urınbasarı.

Gali Afzaletdin ulı Dinmöhämmätovnıñ tormışında 20 ğasırnıñ berençe yartısında halkıbız ütkän yul iskitkeç tögäl çagıla: 19 ğasır azagı häm 20 ğasır başlarında avıl halkınıñ häyerçelege dä; ildäge ictimagıy tormışnıñ kaynıy başlavı da; bik küp keşelärneñ bähet ezläp tugan yakların taşlap kitüläre häm tuganlık elemtälären yugaltuları da; kıynalgan, izelgän, tormışnıñ barlık mihnätlären üz cilkäsendä tatıgan küpçelekneñ 1917 yılgı korallı inkıylabka ışanıç belderüe, aña iyärüe, anı yaklap «gracdannar sugışı» digän mäğnäsez terrorda ber-bersen kıruı da; kiçäge häyerçe avıl malaylarınıñ, şundıy katlaulı tormış täcribäse tuplap, zur-zur cämäğat eşleklelärenä, mädäniyät häm sänğat ähellärenä, ädiplärgä häm däülät citäkçelärenä äverelüe dä bar anda.

TUGAN AVILI – ÇÄTERÄN

Tatar halkı öçen dähşätle 18 ğasır urtalarında Nicgar (Tübän Novgorod) yaklarında tuıp-üskän İsmägıyl Çagatay isemle mişär yegete (elyazmalar buyınça, A.S. Puşkin üzeneñ dustı dip sanagan P.Ya. Çaadayıvnıñ tuganı), patşanıñ köçläp çukındıru säyäsätennän kaçıp, Çulman belän Çirmeşän yılgaları aralıgında Keçe Sölçägä Çäterän ineşe kuşılgan kırgıy töbäkkä kilep urnaşa. Küptän inde Rossiyä imperiyäseneñ eçke bilämäläre sanalsa da, bu yak halkı äle bötenläy eçke Räsäy bulıp betä almagan. Monnan yırak tügel – 1610 yılda uk nigez salıngan häm tirä-yaklarda iñ zur çik buyı härbi korılması sanalgan Yaña Çişmä bistäse. Anda yäşäüçe «pahotnıy soldat»larınıñ kübese – gap-gadi krestyan keşeläre. Alar arasında möselmannar da küp. Älbättä, İsmägıyl Çagatay biredä bötenläy irekle bulırmın dip uylamagandır. Läkin dini, milli häm sıynfıy izelü-kısılunıñ beraz yomşaruına ömetlängän buluı ihtimal.

Ämma, ni kızganıç, karagruhçı missionerlar anı monnan da ezläp taba. Alarnıñ kırıs taläpläre ber genä, häm ul zamanası öçen ğadäti taläp: çukınasıñ ikän – isän kalasıñ häm cirle bulasıñ, yuk ikän – muyınıña arkan. Gorur İsmägıyl, älbättä, üz teläge belän ata-babaları dinenä hıyanät itmi, hak islamnan baş tartmıy, çukınmıy. Şunıñ arkasında ayausız üterelä. Çäterän avılınıñ yılyazması menä şundıy faciga belän başlana.

Läkin Çagatay başlagan avılnıñ nigeze nık bulıp çıga. Dindar İsmägıyl yaktaşlarınnan tış, biregä başka töbäklärdän çıgıp kitep mösafirlek kılıp yörüçe ğailälär dä kilep urnaşa. Annan soñgı yıllarda Razin, Pugaçev tüntäreşlärendä katnaşıp, ciñelügä duçar itelgän, läkin çukındırıludan häm patşa cäber-zolımınnan kotılıp kalu turındagı ömetlären yugaltmagan tatarlar hisabına Çäterän tagın da işäyä

Avıl tarihında 19nçı ğasır azagı da halık östenä töşkän iskitkeç zur bäla-kazaları, afätläre belän, teträndergeç vakıygaları belän uyılıp kalgan. Bolay da çarasızlıktan intekkän halıknı tämam kırılıp betü çigenä kiterep citkergän şomlı, dähşätle 1898 yıl. Kara yıl – cäy başında, 385 hucalıknı öysez-yortsız kaldırıp, avılnı yangın yota. Korı yıl – igennär uñmıy; peçän tügel, ülän dä üsä almıy; açlık başlana. Öy sayın keşelärne ber-ikeşärläp çüpläp, kön sayın avıldan unarlap kabergä salgan açlık.

Gali Dinmöhämmätovnıñ bala çagı menä şul çorga turı kilä. Ul - kırıs holıklı, ämma turı süzle Afzaletdinneñ urtançı balası. Bu vakıtta altınçı yäşen tutırıp kilüçe Galineñ, 11 yäşlek abıysı Gıylacetdinneñ häm 4 yäşlek señelese Gaynelmagannıñ da, barlık avıldaşları kebek ük, alabuta kälcemäse belän genä tamak yalgap ütkärgän könnäre küp bula. Çönki äniläre 1896 yılda uk ülep kitkän inde alarnıñ. Şuña kürä miç töbendä kızdırıp imän çiklävegen rizıkka äyländerüne dä, kipterelgän kıçıtkan häm yükä yafragınnan on äzerläüne dä ğadäti tormış şartları kebek kürep üsä Gali. Ä inde tagın ber yıldan soñ, 1899 yılnı, ätise Afzaletdin abzıy da ülep kitkäç, tormışnıñ açısı-töçese tagın da kübräk elägä yätimnärgä.

Cide yäşlek Gali, äzise (abıysı) häm señelese belän bergä, ätiläreneñ enese kulında kala. Tizdän älege abzası Galine hälleräk avıldaşına eşkä birä. Kışkı ozın kiçlärdä, ayagürä basıp, çıra utı yaktısında, yegelır däräcädä aç buluıñnı kürsätmäskä tırışa-tırışa, säğatlär buyına arkan işüneñ nindi mihnät ikänlegen anı işkän keşe genä beläder. Yazların, at urınına cigelep, basu tırmalau da, cäyge çellä koyaşınıñ ayausız kızdıruına karamastan urak uru da, peçän çabu, anı agaç sänäk belän äyländerä-äyländerä, çakrım-çakrım ara uzular da Galineñ yäş cilkäsenä şul biş yıl eçendä küp elägä. Läkin ärsez, ütker bula Gali, kıyınlıktan çıgu yulların ezläügä hirıs bula. Üz başına töşkän avırlıklarnı täqdirenä yazılgan kotılgısız tormış yulı dip karamıy, haman ezlänä, uylana, bärelä-sugıla, şağıyr süzläre belän äytkändä, «tormış batkagınnan çıgu yulın»a omtıla. Hälfä bulıp eşläüçe ciznäseneñ (ätiseneñ señeleseneñ ire) belem, uku-yazu, mädräsä turında söylägännäre şul omtılışlarına avazdaş bulıp çıga - älege yäş batraklık çorında ul 3 kış rättän, kaçıp, mädräsägä barıp urnaşırga tırışıp karıy. Ämma belem alırga nasıyp bulmıy Galigä.

BÄHET EZLÄP İL GİZÜÇE

«Bähet ezläp, - dip iskä ala G. Dinmöhämmätov bu çornı soñrak, 1947 yılnıñ martında, üz kulı belän yazgan avtobiografiyäsendä, - 13 yäşlek kileş avıldan çıgıp kittem». Menä şul çıgıp kitüennän soñ, kayçandır mädräsädä uku hıyalı belän «cenlängän»eget tormışnıñ iñ katlaulı mäktäp-universitet «sıynıflarına» kerep çuma. Yarlı balasınıñ tegendä bärelgän, monda sugılgan, kaya barsa şunnan kagılıp, kañgırıp yörmeşe başlana. Tormış sukmagı Uralnı da aykattıra, Seberne dä arkılıga-buyga taptata, ahır çiktä, okean dulkınıday biyeklärgä kütärep, Mäskäülärne, Ufalarnı, Kazannarnı da yaulattıra, ämma bähet tabılmıy. Barı tik 30 yıldan soñ gına, inde Tatarstan räise däräcäsenä ireşkän Gali Afzaletdin ulı tugan avılın kaytıp kürü bähetenä ireşä. Bu vakıt aralıgında nilär genä bulmıy da ildä, nilär genä kürmi tatar başı?!

Avıldagı ber ğailä, yıl sayın, «sezonlı eşlär» digän bulıp, çitkä kitep yörep kayta torgan bula. 1905 yılnı Gali dä, şularga iyärep kitep, beraz eşläp alırga niyätli. Läkin... barıp citkän berençe şähärçektä ük bolarnıñ «eş»läreneñ nidän gıybarät buluın kürä - häyer estäp yörilär ikän. Älbättä, şähär tügel, Çäterännän başka avıl da kürmägän yäş yeget, üzeneñ telänçe malay buluına nikadär genä ğarlänsä dä, şunda uk alardan ayırıla almıy. Yıkaterinburgka barıp citkänçe, yağni 2-3 ay bergä yörep «täcribä tuplagançı» tüzä. Ämma bähet digäneneñ nişläpter koyrıgı da kürenmi.

Ekaterinburgta Gali, avıldaşlarınnan ayırılıp, Välitov digän ber ciläk-cimeş kibete hucasına yomışçı malay bulıp eşkä kerä. Eşneñ nindiyennän dä kurıkmıy – köçle tänle; bernidän dä zarlanmıy – taza canlı. Keşelär belän tiz aralaşuçan yegetkä rusçanı üzläşterü dä ciñel birelä. Şuña kürä, cayı çıkkan sayın gäcitlär, kitaplar ukıy başlıy. Küräseñ, Välitov äfände yä üzeneñ dä häle çamalı bulgangadırmı, ällä inde «aşatıp torgaç, bu avıl häyerçesenä hezmät hakı tülämäsäñ dä bula» dip uylagangamıdır – Galine, ber tiyen dä tülämiçä, eştän kua.

Çiläbe – Uralnıñ timer koçagındagı tagın ber zur şähär. Tagın ıgı-zıgılı tormış, tagın şul küñelsez tormışnıñ cäyen börkü häm tuzanlı, kışın cileklärgä ütä torgan salkın yä karlı-buranlı, yazın-közen baştan-ayak pıçrakka butıy torgan könnäre. Kayda eläksä şunda tön kunarga riza, nindi eş kilep çıksa tamak yalgau hakına gına bulsa da şunı başkarırga äzer bulgan biçara yeget baştan timer yul stantsiyäsenä remontçı bulıp urnaşa, annan soñ ber yıldan artıkka vagon masterı hucalıgına cıyıştıruçı-kuçer bulıp yallana. Tik haman yünleräk tormış turında hıyalın onıta almagan avıl malayı ber cirdä ozak totkarlanmıy, monnan da kitä. İñ kara, avır eşlärdä tatar – monı Gali böten cirdä kürä. Bu ayıruça Ural şahtalarında sizelä. Mükälägän häldä çanaga cigelep österäp, distälägän pot taşkümer tutırılgan ärcälärne cir avızınnan şahta aldındagı vagonetkaga qadär taşuçı tatarlarnıñ berse yırak Çäterän yegete Gali Dinmöhämmätov bula. Näq şul yıllarda täne belän genä tügel, canı, ruhı belän dä berençe çınıgularnı ala ul. Asılı belän avıl balası bulgan yegetneñ sizger holkı kürä: eşçe halkı berdäm bulıp eşli dä belä, ber-bersenä yärdäm dä iteşä. Berdämlekneñ bu ğalämät köçen ul yon erläü fabrikasında citeşterü kaldıkları köräüçe bulıp eşlägändä dä härdaim sizep tora. Annan kitep, Perm tiräsendäge «İzumrud» altın priiskasına urnaşkaç, säğatlär buyı baş kütärmiçä tau tokımnarı yuganda da şul turıda uylana. Biredä eşe dä, ber karaganda, avır tügel anıñ. «Kal, - dilär aña, - eşlä. Hönärle bulırsıñ, äkrenläp ternäklänep kitärseñ». Läkin tıngısız yäş yöräk ber urında totkarlana alamı soñ?! Citmäsä, akçası da az. Şundıy uylar anı Uraldan Sebergä iltep taşlıy.

Çiläbedän soñ «bähet ezläüçe» yeget yazmışınıñ Seber epopeyası başlana. Berençe tuktalış – Könbatış Seberneñ iñ zur üzäge, Omsk şähäre. Ul çakta «Seber başkalası» sanalgan bu şähärdä yök töyäüçe-buşatuçı sıyfatındagı öç yıl (1909-12 yıllar) eçendä üze kebek häyerçelektän, meskenlektän, çarasız avıl tormışınnan kaçıp tugan yakların, İdel-Çirmeşän, Agıydel-Çulman buyların taşlap kitkän tatarlarnı küp küräi Gali, küp tanışa, küp duslaşa şundıylar belän. Ämma, hiçşiksez, bu tırış, turı süzle, gadi tatar malayınıñ tagın yegerme biş yıldan soñ Omskiga zur türä, Üzäk Komitet väkile bulıp äylänep kaytaçagın şul duslardan kaysısı üz başına kiterä alsın ikän?!

1912 yılda tormış sukmagı Galine Transseber magistrale buylap İrkutskiga iltep citkerä. Bu timer yulnıñ Mäskäüdän alıp Çitaga qadär suzılgan biş meñ çakrımlık arasındagı küpme stantsiyäse tege yäki bu vakıygası, oçraşuları, keşeläre, küreneşläre belän häterendä kalaçak äle anıñ. Bayga eşläp, rähmät yäisä hörmät urınına läğnät alunı, gadi keşeneñ çüpkä dä sanalmavın, hezmät hakın ştraflar belän kisep beterü «cimeşlären» İrkutskidagı berençe «hucası» bulgan şähsi säüdägärdä eşlägän ber yıl eçendä tagın ber kat «avız tutırıp» tatıy ul. Mondıy ğadelsezlektän, tigezsezlektän, haksızlıktan gaciz bulgan yäş küñel yahşı uk añlıy başlıy: baylar kayda da şul, alarnıñ barısın da komsızlık keşeleksez itä, gadi halık böten cirdä ber ük törle şartlarda kön kürä: izelä, sıtıla, bökeresen çıgara, tiren tügep eşli, ämma ternäklänä almıy, aña yul kayda da yabık. Häm baylar belän yarlılar, «hucalar» belän kollar arasındagı upkın torgannan-tora tiränäyä bara, tiränäyä... Yarlı yegetneñ açuı kabargannan kabara. Citmäsä, harakter da şaktıy nıgıp kilä yegetneñ, kıyırsıtularga, kimsetelügä karşı torırga öyränep kilä. Ber cayı çıkkaç, «huca»sı belän yakalaşıp ala da, tagın eş ezläp kitä Gali.

Çita şähärennän yırak tügel Baykal artı timer yulınıñ Çernovskaya razezdı bar. Şul tirädäge taşkümer şahtasında ber yılga yakın eşläü çorında dus-işläre arasında Gali Dinmöhämmätov üzen genä tügel, başkalarnı da yaklap süz äytä belüçe, şaktıy aldıngı karaşlı, Rossiyä eçendäge säyäsi hällärdän häbärdar keşe bularak avtoritet kazana. Üz maksatına ireşä belä, dilär Gali turında yäştäşläre. Häm şuña kürä berzaman, ıcgırıp torgan noyabr suıklarınnan kurıkmıyça, aña iyärep yırak yulga çıgarga batırçılık itälär.

Bodaybo! Menä alarnıñ maksatı. Biredäge priisklardan «Lenzoloto» altın sänäğate şirkäte, Angliyäneñ kontsessiyäle «LenZoTo» kompaniyäse seyflarına häm Romanovlar patşa yortınıñ şähsi hisabına yılına 10 tonna altın çıgarıla ikän! Gali üzeneñ iptäşlärenä monıñ işe mäğlümatnı az ukımıy. Läkin şul uk vakıtta alar barısı da uzgan 1912 yılnıñ yazında Lena priisklarında bulgan vakıygalar turında işetep belälär. Andagı şahterlarnıñ, altın çıgaruçılarnıñ üz hokukları öçen köräşkä kütärelüe alarnı soklandıra.

Altın priisklarında akçalı şäp eşlär dä tabıp bula ikän! «Bähet ezläp» avıldan çıgıp kitkän tatar yegetläre öçen ul çorda şunnan da cılırak, ömetleräk süzlär bulmagandır şät! Älbättä, şundıy ömet-hıyallar Lena-Vitim basseynına, Bodaybo tirälärenä eş ezläp integep yörüçe halıknı İrkutski tiräsennän genä tügel, böten Räsäydän tartıp kitergän. Arzan eş kullarınnan zamana oligarhları bik osta faydalana belgän: priisklarda, şahtalarda eşläp, beraz täcribä tuplagan, kayber närsälärne añlap, rizasızlık häm kanäğatsezlek belderä başlagan «säyäsi totrıksız»lar urınına çirat toruçılar küp bit! Bilgele ki, älegä «bogavınnan başka baylıgı bulmagan» yarlı halık monı añlıy başlagançı «hucalar»nıñ sukır tiyennäre hakına eşlärgä tiyeş bulgan.

Yamaulı-ertık çikmän kigän, ayaklarına çabata österägän, arkalarına kinder bukçalar askan tugız yulçı, 1913 yılnıñ äşäke noyabr azagında, ofıkta ömet çatkısı bulıp yaltıragan älege süzlärgä ışanıp, Gali isemle ışanıçlı yeget artınnan cäyäülätep tayga eçenä kerep kitä. Artta – İrkutsk. Alda – altın kisäkläre bulıp töşlärgä kerüçe Lena priiskları. Ämma priisklarnıñ üzägenä - Bodaybo şähärenä - barıp citkänçe 1772 kilometr ara uzası bar. Allaga tapşırıp kuzgalgan säfärneñ niçä köngä suzılaçagın, nindi yullar belän barasın, älbättä, Gali üze dä duslarına äytä almıy. Bayıp uk kitep bulmasa da, içmasam keşeçä yäşi başlamabızmı, avılda ber telem ikmäkkä tilmerep utıruçı enekäş-señelkäşlärgä yärdäm itä almabızmı – bala çakların, yäşlek yılların gazap-mihnättä ütkärgän tatar yegetläreneñ böten uy-hıyalları şul bula. Säfärneñ berençe yartısın Baykalnıñ könbatış yarı buylap baralar. Ä inde Tönyak Baykal poselogınnan çıkkannan soñ Vitim yılgasına qadär ara kar astında yoklap yatkan urmannar eçennän, keçkenä genä Yugarı Angara yılgası buyınnan uza. Yözärlägän çakrımnar buyına ber avıl äsäre dä oçramagan, urını-urını belän canvar sukmagınnan başka yul da bulmagan çiksez tayganı cäyäü (!) iñläü ber ay yarımga suzıla. Nihayät, argan, yonçıgan, yabıkkan yegetlär kırık dürtençe könne Bodayboga kilep kerälär.

1912 yılda gına şähär statusına iyä bulgan Bodaybo küptän inde altın çıgaruçı kampaniyälärneñ rezidentsiyäsenä äylängän. Läkin Gali häm anıñ iptäşläreneñ küz aldında ul ber törmä, zur-zur ambarlar, Vitim buyındagı pristan, parohod tözätüçe berniçä masterskoy, altın priiskalarınıñ kontorları häm küp sanlı baraklardan torgan pıçrak poselok räveşendä kalka. Biredä tormış bik üzençälekle bulıp çıga. Ayıruça, üzäk Rossiyädän sörgengä cibärelep, priisklarda eşläp yata torgan «säyäsi ışanıçsız» keşelärneñ tormış räveşe bötenläy yañaça täesir itä yegetlärgä. İmperiyäneñ törle poçmaklarındagı avıllardan akça eşlärgä dip bu yaklarga agıluçı häyerçe krestyannardan tegelär bötenläy ayırılıp tora: eşen dä eşlilär, läkin eşläp tapkan akçaların «rähätlänep» kabaklarda häm pritonnarda tuzdıralar; hökem itelgän dip uylarlık ta tügel – berkemnän dä kurıkmıylar, priisk hucaları belän bähäsläşälär, talaşalar; poseloknıñ böten politsiyäsen täşkil itkän berniçä atlı kazak ta alar öçen ällä bar, ällä yuk.

Äye, Bodaybodan İrkutskiga kire kaytu yulın Gali kiläçäktä soldat bulıp ta, «ak»lar kulına eläkkän kızılgvardiyäçe hälendä dä uzaçak äle, ämma alarnı biredä närsä kötkänen häzergä ul da, iptäşläre dä başlarına kiterä almıylar.

Bilgele, priisk hucaları öçen kötelgän kunaklar tügel alar, yaña eşçe kullar gına. Mondagı priisklarda tau tokımnarı taşıp ta, şahtalarda taş katlamnarı yarıp ta karıy Gali, ämma maya tuplıy almıy. Şuña eçe poşa anıñ, şuña ğarlänä. Nigä şulay kilep çıga, iñ «bay» eştä eşläp tä, nigä haman häyerçelektän kotılıp bulmıy soñ? Änä bit, gazetada yazılgança, ingliz konsultantı Ç. Pirington Lena priisklarındagı baylıknı dönyanıñ «altın umırtkası» sanalgan Könyak Afrika Transvaale belän çagıştırgan! Şunıñ hätle baylık citeştergän keşelär nigä aç ta haman, nigä yalangaç? Citmäsä, Gıylacetdin äzise avıldagı hällärneñ tagın da kıyınlaşuı turında yaza. Baytak kına avıldaşlar, kayçandır Gali belän bergä uynap üskän yegetlärneñ kayberläre German sugışına alıngan. Gärçä, Gıylacetdin, bez niçek bulsa da tüzärbez, enem, üzeñne genä berük sakla, dip yazsa da, ul haman kayçan da bulsa kaytıp tugannarına yärdäm itü turında hıyallana. Tormıştan kanäğatsezlek arta, keşelärne aldauga, izügä korılgan tärtiplärne tiränräk añlıy başlıy. Biredä ütkärgän öç yıl eçendä eşçelär belän hucalar arasında konfliktlarnı küp kürä Gali, olırak iptäşlärneñ, başkalarnı katorga şartlarında eşlätep kenä bayıp yatuçılarga karşı süz tügel, köç belän, koral belän köräşergä kiräklege turında söylägän süzlären yış işetä.

Foto. Bodayboda şahterlar yäşi torgan baraklar.

KORALLI REVOLYuTsİYÄ SUGIŞÇISI

1916 yılda 24 yäşlek Gali Dinmöhämmätovnıñ üzenä dä şinel kigezälär. Bodaybodan Yaña Uyan stantsiyäsenä qadär olauda barganda, annan poyızd belän könbatışka taba takıldaganda belmi äle soldat: kaya iltep tıgarlar anı, nemetska karşı sugışka taşlamaslarmı? Krasnoyarskidagı 15nçe Seber polkında ike aylık äzerlek ütü vakıtında uk keşelekle, nık holıklı rekrut üzenä kürä iptäşlek sınavı ütä. Rota komandirı, nindider yuk kına säbäp tabıp, ber gadi soldatnı anıñ küz aldında kimsetä başlıy. Läkin ofitsernıñ soldatka kizängän yodrıgın Gali üzeneñ timerdäy nık kulı belän eläkterep ölgerä. Yarsulı komandir öçen bu – gayät hurlıklı küreneş! Eş zurga kitä, çak kına kul sugışına barıp citmi. Mondıy başbaştaklık, bilgele ki, ofitser tarafınnan kiçerelmi – ul «härbi distsiplinaga buysınmıy torgan totrıksız soldat»nı polktan kudıruga ireşä. Üz çastennan kuılgan soldatnıñ patşa armiyäsendä urını kayda bulsın – bilgele, Könbatış frontta. Çönki anda sugış bara – Berençe bötendönya sugışında «batıp» kalgan Rossiyä imperiyäse cirlären German ğaskärläre izä. Bu vakıtta inde bolşeviklarnıñ «eşçänlek näticäse», yogıntısı ğaskärlärdäge säyäsi käyeflärdä şaktıy nık sizelä başlagan. Üzlären «eşçe-krestyan partiyäse väkilläre» dip atagan agitatorlar, tsarizmga karşı köräşkä, korallı revolyutsiyägä öndäp, «säyäsi agartu» eşläre belän frontoviklar arasında açıktan-açık şögıllänälär. Läkin 416nçı Yugarı Prov polkı soldatı Gali Dinmöhämmätovka mıltık koçaklap okoplarda ozak yatarga turı kilmi. Seberdä ük kigän kışkı soldat büregen cäyge furackaga ber tapkır da alıştırırga ölgermägän kileş, 1917 yılnıñ fevral başlarında kontuziyälänä.

Patşanıñ bärep töşerelüe, Rossiyädä burcuaz revolyutsiyäneñ ciñüe turındagı häbärlär aña Citomirda härbi gospitaldä yatkanda kilep ireşä. Biredä ike aylap dävalangannan soñ, komandovaniye aña öç aylık yal birä. Ozak uylap tormıy ryadovoy Dinmöhämmätov, yañadan Sebergä, üze eşlägän yaklarga kitä. Bu zaman üzäk Rossiyä genä tügel, Ural artındagı Seber dä, Yırak Könçıgış ta vakıygalar belän kaynap tora; Gali, säyäsi yaktan şaktıy çınıkkan, citlekkän, kıyu yöräkle eşçe häm soldat bularak, aktiv cämäğatçelek eşçänlegenä kerep çuma. Priisk idaräçeläre aldına taläplär kuyıp söyläşüçelär arasında bula, cirle vlastlarnı tänkıytläüçe eşçe cıyılışlarda katnaşa, tatar yäşlären berläştergän kiçke cıyınnarda başlap yörüçelärneñ berse bularak tanıla.

Öç ay uza. Härbi hezmät dävam itärgä tiyeş. Ä patşa armiyäse urınına ildä Kerenskiy citäklägän Vakıtlı hökümät ğaskäre genä bar. Läkin andagı tärtiplär bötenläy başka, üzäk komandovaniyeneñ idarä itü mömkinlege, däräcäse tübän. Şuña kürä Dinmöhämmätov kebek, yaralanıp yalga kitep bargan soldatlarnıñ kübese öçen härbi hezmät üzläre yäşägän tirädä genä dävam itä. Şulay itep, Gali berniçä ayga (1917 yılnıñ dekabrenä çaklı) Bodaybo cirle komandasına cibärelä. Bu isä asılda şähärçekneñ härbi politsiyäse digän süz. Biredä hezmät itü sugışta katnaşu tügel tügelen, ämma kulda gadi genä bulsa da vintovka bar, armiyä tärtiplärenä öyrätälär, azmı-küpme härbi strategiyä täcribäse dä tuplana. Bolarnıñ barısınıñ da, älbättä, kiläçäktä Galigä kiräge çıgaçak. Çönki alda – Rossiyäneñ genä tügel, böten dönyanıñ astın-öskä kitergän vakıygalar: Oktyabr inkıylabı häm gracdannar sugışı.

Noyabr azagında «Kommunistlar Kerenskiynı kugan. Lenin vlastnı algan» digän häbärlär Sebergä dä kilep citä. Älbättä, cämgıyätneñ iñ töbendäge iñ tübän katlamınnan çıkkan häm yegerme dürt yäşlek gomerendä älegä qadär mohtaclıktan başkanı belmägän, tormışnıñ utında yanıp, suında batıp çınıkkan tatar yegete revolyutsiyäne huplap karşı ala. Üzgärä bit dönyalar, dip uylıy ul, bezneñ uramda da koyaş çıktı tügelme soñ?! Atna sayın vakıyga, kön sayın yañalık...

Kışka kerep bargan könnärdä iske armiyä taratıla, Bodaybo cirle komandası da beterelä. Feodosiyä priiskında zaboyşik bulıp eşli başlagan Gali eşçelärneñ şahta komissiyäse äğzası itep saylana. Yäştän moñlı tatar cırına, garmun tavışına bitaraf bulmagan, şahtalarda eşlägän yıllarda da kışkı Seberneñ ozın kiçlärendä yegetlär belän cıyılışıp kümäk cırlar suzıp canın buşatırga iyälängän yeget canı-täne belän şahta bistäsendäge tatarlar arasında kultura-agartu eşlärenä birelä.

1918 yılnıñ iyüne. Vlastnıñ kem kulında buluı da añlaşılıp betmägän butalçık könnär. İrkutskidan katgıy taläp citkezälär: Sovetlarıgıznı taratıgız, vlastnı zemstvoga tapşırırga! Feodosiyä priiskında moña cavap urınına Kızıl gvardiyä oyıştırıla. Gali Dinmöhämmätov aña berençelärdän bulıp yazıla. Keçkenä genä bulsa da härbi täcribä menä kayçan kirägep kuya – ber-ike atna buyına ul eşçelärne koral belän eş itärgä, sugış häräkätlärenä öyrätä. Annarı vzvod komandirı bula, tiz arada otryad naçalnigı Odişariyä, oyıştıru säläten çamalap, Galine üzeneñ urınbasarı itep bilgeli. Bu häl otryad Vitim yılgası buylap ak gvardiyäçe Krasilnikov otryadına karşı häräkät itkändä bula. Bäreleş avgust başında bula häm aklarnıñ ciñüe belän tämamlana. Kızılgvardiyäçelärneñ kübese, şul isäptän komandirları da, kulga alına. Ä ber törkem iptäşe belän Gali urmanga kaçıp ölgerä. Bu tirälärne alar, älbättä, bik yahşı belälär, cäy köne rähätlänep tınıç kına kaçıp yatırga da mömkin – şöker, korallı keşegä ite citärlek, gömbäse-ciläge digändäy barısı da bar... Ämma irektä ozak yörergä turı kilmi, barıber Bodaybo törmäsenä elägälär. Biredä 20-25 kön utırgannan soñ, alarnıñ barısın da İrkutskiga alıp kitälär. Ozak ta ütmi, hökem kararı nigezendä, Bodayboga kire kaytu hokukınnan mährüm itelgän häldä, irekkä çıgarılalar.

Seber häm Yırak Könçıgış tulısınça aklar kulında kala. Sovet vlaste yuk. Mondıy şartlarda, törmädän çıgarılgan Gali «Krestyannar säüdä yortı»nda tovar törüçe bulıp eşli başlıy. Älbättä, inde säyäsi-ictimagıy häm korallı köräş täcribäse tuplagan keşe bularak, ul bolşeviklarnıñ yäşeren oyışmaları eşçänlegendä aktiv katnaşuın dävam itä. Başkalası Omskida bulgan «Rossiyä hökümäte» niçek kenä ezärleklämäsen, Sovetlarnıñ gadi halık vlaste ikänlegen añlap ölgergän şahterlar katnaşındagı partizannar häräkäte tirä-yaktagı barlık eşçelärneñ korallı baş kütärüenä häm ciñüenä kiterep citkerä. Näticädä 1919 yılnıñ azagında İrkutsk akgvardiyäçelärdän azat itelä. Gali Dinmöhämmätov şähär oboronası revolyutsion ştabında elemtäçe häm tärcemäçe bulıp eşli başlıy. Şul vakıttan birle ul başayak cämäğat eşlärenä çuma. Ä inde 1920 yılnıñ 6 ğıynvarenda kommunistlar partiyäsenä kabul itelgäç, RKP(b)nıñ İrkutsk guberniyä komitetında anıñ cavaplı urınnarda kaynap torgan eşçänlege başlana. Baştan gubkomnıñ tatar sektsiyäse Gali Afzaletdin ulın Könçıgış Seber armiyäse ştabına yullıy. Guberniyäneñ 3nçe partiyä koferentsiyäse, Vrangel citäkçelegendäge aklar armiyäseneñ karşılıgın sındıru maksatında, üzeneñ küp kenä delegatların könyak frontka cibärü turında karar kabul itä. Gali Dinmöhämmätov ta şul isemlektä bula. Läkin anı frontka cibärmilär, İrkutsk härbi komissariatınıñ säyäsi bülegendä kaldıralar, häm ul şunda tatar sugışçıları belän eşläüçe instruktor bula. Aprel ayında, Vrangel kaldıkları guberniyä çiklärennän bötenläy kuılgannan soñ, gubkomnıñ möselman sektsiyäse äğzaları gomumi cıyılışında 28 yäşlek Dinmöhämmätov älege sektsiyäneñ räise itep saylana. Biredä eşlägän vakıtta guberniyä ğadättän tış komissiyäseneñ (Gubçeka) häm RKPnıñ Seber byurosınıñ mahsus yöklämälären dä üti. Şularnıñ berse – 1921 yılnı Yakutskida milli azçılık halıkları arasında partiyä eşen oyıştıru, sovet vlasten propagandalu. Annan kaytıp, yañadan İrkutsk gubkomınıñ idarä apparatında eşlägän çorda tatar klubı mödire dä bulıp tora, tatarlar arasında üzeşçän sänğat oyıştıra. Älege klubta bik küp keşe katnaşında canlı cıyılışlar, äñgämälär häm lektsiyälär uzdırıla, säyäsi tügäräklär eşläp kitä, teatr törkemnäre oyışa. Aktiv cämäğat tormışı alıp bargan, sabır holıklı, yözgä matur, buyga taza, kıyu yeget, bilgele, şul tügäräklärdä katnaşıp yörüçe tatar kızlarınıñ da iğtibar üzägendä bula. İnde yäşe utızdan artkan bulsa da avır eşlärdä eşläp, sugışlarda bulıp, cämäğat eşlärendä yanıp yörgän Gali moñarçı öylänergä vakıt taba almıy. Läkin sälamätlege taşıp torgan ir-atnı tabiğat barıber üz kanunnarına buysındıra – 1923 yılda öyländerä. İrtkutskidan yırak tügel urnaşkan Zima stantsiyäsendä 30 yıl eşlägän tatar timerçeneñ Hösniyä isemle kızı belän tormışın soñgı könnärenäçä bäyli ul.

Foto. Tatar yäşläre üzeşçän sänğat truppası.

TATARSTAN RÄİSE
(hikäyä)
YaÑA VLAST VÄKİLE

1923 yılda RKP(b) Üzäk komitetınıñ Seber byurosı kararı belän, G. Dinmöhämmätov Tomskiga küçerelä. Biredä aña gubkomnıñ tatar sektsiyäsen oyıştıru häm aña citäkçelek itü yöklänä. Şul uk vakıtta ul Tomsk guberniyäse halık mäğarife bülege karşındagı milli azçılık väkillären ukıtu Sovetı räise dä bulıp tora.

Tormışnı tirän añlıy, çönki anıñ töbennän kütärelgän; halık belän eşli ala, çönki, gadi keşelär arasınnan çıkkan, alarnıñ mänfäğatlären yahşı belä; säyäsi yaktan ışanıçlı, ütken häm täväkkäl holıklı, akıllı häm ziräk. Galidäge kebek menä şundıy sıyfatları bulgan keşelär arasınnan yäş Rossiyä respublikası citäkçe kadrlar tuplıy. Däülät häm partiyä organnarında, ayıruça rus bulmagan halıklar oyışıp yäşi torgan töbäklärdä eşläü öçen ışanıçlı keşelär kiräk, çönki elekkege çinovniklarnıñ kübese Sovet vlasten kabul itmi.

Şulay itep, Tomskida 3 yıl eşläü däverendä Gali Afzaletdin ulı da VKP(b) Üzäk komitetınıñ kadrlar rezervına elägä. Andıylarnı Sovet vlaste kürä belä häm cavaplı eşlär yökli. Ä cavaplı eşlär il buyınça, ay-hay, küp! Yaña tärtiplär urnaşıp kilgän katlaulı çor. Närsä niçek bulırga tiyeş? Citäkçe organnar nindi direktivalar, kürsätmälär, instruktsiyälär nigezendä oyıştırılırga tiyeş? Kemgä ışanırga, nindi täğlimatlarga tayanırga? Yaña iqtisadi säyäsät (NEP) şartlarında niçek itep marksizmnıñ sotsial tigezlek turındagı töp printsibın saklap kalırga? Bolarnıñ bersen dä tögäl genä berkem küz aldına kiterä, kiñäş birä almıy. Ğamäli tormış täcribäse ber närsä, äle bit belem dä kiräk. Barısın da üz akılıñ belän eşlärgä turı kilä, här başlangıçta barı tik üz täcribäñä tayanırga mömkin.

Rossiyä imperiyäsendä ğasırlar buyı çişelmi kilgän milli mäsälälärne häl itü - yaña vlast öçen gayät zur eş yünäleşe. Bu ölkädä, gomumän, çagıştırıp kararlık ürnäk, misal böten dönyasında yuk. Äye, Rossiyä eçendä milli respublikalar inde 1920-25 yıllarda oyıştırılgan. Ämma, berençedän, alarnı anda yäşäüçe halıklar üzläreneñ milli däülätçelege itep toyarlık häm, ikençedän, Rossiyäne urtak Vatan itep sanauların dävam ittererlek şartlarnı niçek buldırırga? Alarda citäkçe organnar nindi bulırga tiyeş? Respublikalardan çittä yäşäüçe vatandaşlarnıñ milli hokukların niçek täemin itärgä? Älege soraular arkasında ildä nindi genä bähäslär barmıy da, küpme genä gomerlär kiselmi! Matbugatta da partiyäneñ milli säyäsäte iñ möhim temalarnıñ bersenä äverelä. Diskussiyälr torgan sayın ayausız tös ala bara: milli ireklär ni däräcädä buırga tiyeş, milli matbugatnıñ, mädäniyätneñ, mäğarifneñ küpmillätle Rossiyädä burıçı nidän gıybarät – bu soraularga cavap ezlägändä, ber yaktan, printsipiallelek taläp itelsä, ikençe yaktan, säyäsi ziräklekne dä onıtırga yaramıy. Älbättä, G. Dinmöhämmätov yaña vlast väkile bularak, älege recimnıñ böten kararların tögäl üti, ğamällären yaklıy, milli soraularda da kommunistik internatsionalizm ideallarına hiçşiksez tugrı bulıp kala. Çönki ul bolarga böten küñele belän ışana, halıknıñ tormışı yahşıru häm millätlärneñ irekle buluı turındagı ömetlären şul vlast belän bäyli. Şunıñ östenä, çekistlar böten cirdän «kontrevolyutsionerlar», sıynfıy doşmannar häm «internatsionalizmga karşı elementlar» ezläüne kiñ cäyelderep kilgän şartlarda partiyäneñ Stalin tarafınnan eşlängän milli säyäsäten huplamaunıñ, anı tänkıytlärgä cörät itüneñ üz kareraña balta çabuga gına tügel, üz-üzeñä ülem kararı çıgaruga tiñ buluın Gali bik yahşı añlıy.

Şundıy çeterekle, tarihi yaktan karaganda – hälitkeç, tormış-könküreş küzlegennän karaganda bolgançık çorda, 1926 yılnıñ martında, G. Dinmöhämmätov, VKP(b) Üzäk komitetı kararı belän, Tomskidan Samara gubkomı karamagına cibärelä. Bu vakıt partiyä citäkçelegen andagı Tatar-başkort pedagogiyä tehnikumı belän bäyle vakıygalar borçıy. Mirsäyet Soltangaliyev, Zäki Välidi, İsmägıyl Gasprinskiy kebek ğalimnär, cämağat eşlekleläre, millätneñ çın ideologoları yogıntısında milli-azatlık häräkätenä canlılık kergän könnär bula bu. Bu vakıtlarda tehnikum citäkçelege dä, andagı ukıtuçılar häm şäkertlär dä tege yäki bu milli-säyäsi agım täesirendä buluların äle yäşerä belmi genä tügel, yäşerergä tırışıp ta karamagan. Bik küplär, ihtimal, iqtisadtagı NEP belän bäyle ireklärneñ säyäsättä dä şundıy uk irekle çagılış tabaçagına ömetlängänder. Läkin revolyutsiyä üzeneñ kiläçäge hakına uyau bulırga tiyeş, häm bu bäreleştä, nindi genä çaralar kullanıp bulsa da, ike yaknıñ berse ciñep çıgaçak – menä şul printsip alarnı doşmannar isemlegenä kertü öçen nigez bula. Gracdannar sugışında ciñgän Sovet vlastenıñ çirattagı burıçı – eçke frontta, ideologik sugışta ciñü. Häm näq menä şul ideyalärneñ östenlekkä çıgıp baruı näticäsendä, älege uku yortınıñ citäkçelege millätçelektä ğayeplänä, «Trevoga» isemle curnal yärdämendä kontrrevolyutsion eşçänlek ştabı oyıştırgan» öçen kulga alına, törmägä utırtıla. Mödir urınına bilgeläp kuyılgan Gali Dinmöhämmätov közgä qadär şunda tehnikum eşlären cayga sala, kıska gına arada yaña citäkçelek, ışanıçlı pedagoglar kollektivı tuplauga ireşä. Alar arasında inde räsmi Mäskäü milli-säyäsi kursınıñ «döres» buluında şiklänüçelärgä urın kalmıy. Tärtip urnaştırıla, partiyäneñ ışanıçı aklana.

Rossiyäneñ iñ zur guberniyälärennän sanalgan Samara ölkäsendä milli uku yortları öçen citäkçe kadrlar äzerläüçe tehnikumda yartı yıl eçendä idarä eşen genä tügel, ukıtu-tärbiyä eşlären dä mäkersez genä häm iskitkeç osta cayga saluın istä totıptır, küräseñ, Gali Dinmöhämmätovnı 1926 yılnıñ oktyabr ayında Mäskäügä, VKP(b) Üzäk komitetınıñ partiyä hezmätkärläre äzerläü kurslarına çakırıp alalar. Läkin biredä ozak ukırga turı kilmi – şul uk yılnıñ dekabrendä ul VKP(b) ÜK karşındagı tatar-başkort byurosınıñ cavaplı sekretare itep bilgelänä. Byuro Tatarstan belän Başkortstannan çittä yäşäüçe tatarlar häm başkortlar belän eş alıp bara. Gayät cavaplı häm avır eş alıp baruçı bu üzäkneñ burıçlarına milli mäktäplär açu, mädäniyätne torgızu häm, älbättä, partiyäneñ general yünäleşe bulgan ateistik tärbiyä eşlären alıp baru kerä. Tatar-başkort millätle eşçelärne, avıl keşelären häm intelligentsiyä väkilläre arasında tärbiyä eşlären oyıştıru kisken ideologik köräş şartlarında bara. Monda inde partiyäneñ milli säyäsäten añlamagan, anı inkar itkän törkemnär ayausız yuk itelä. Urınnarda gına tügel, hätta milli byuronıñ Dinmöhämmätov kilgänçe Bötenrossiyä tatar-başkort kommunistları cıyılışı tarafınnan 1926 yılnıñ mayında uk saylangan üzäk apparatında da Mansurov, Sabirov, Şäfiyev kebek ikelänüçelärgä urın kalmıy.

Üzäk Komitetnıñ tatar-başkort milli byurosı citäkçese bulu belän bergä, G. Dinmöhämmätovka 1927 yılda RSFSR milli azçılıklar Halık Komissariatı karşındagı yaña törki alfavit (yañalif) komitetı räise vazifaları da yöklänä. Milli däülätçelek, mäğarif, gomumän, tatarnıñ kiläçäktä ruhi üseşe öçen ütä möhim häm ğadättän tış citdi buluı östenä, älege sorau bik zur säyäsi ähämiyätkä dä iyä bula. Çönki Sovet Rossiyäsendä yäşäüçe halıklarnı gına tügel, aña kuşılgan Urta Aziyä respublikaların da garäp grafikasınnan latinçaga küçerü partiyäneñ internatsionalizmga nigezlängän milli säyäsäten tormışka aşırunıñ ber yulı sanala. Komissiyä eşenä bik küp tel belgeçläre, ğalimnär, ukıtuçılar, yazuçılar, tarihçılar tartıla. Vakıtlı matbugatta yaña alfavitnıñ berniçä proyıktı basılıp çıga. Alarnı tikşerü barışında kergän täqdimnär komissiyä tarafınnan centekläp öyränelä. Gali Dinmöhämmätov citäkçelegendäge komissiyä eşlägän yañalif tizdän tatar häm başkort halkı öçen räsmi kabul itelä. Bolar östenä, Mäskäüdä eşlägän näq şul yıllarda ul tatar ädäbiyätı häm sängateneñ üsep kilüçe yaña buını väkilläre belän yakınnan tanışa. Alar arasında üzeneñ gayräte, ölgerlege, yalkınlı holkı belän ayırılıp torgan Musa Cälil dä bar. Şağıyr bu vakıtta Bötenrossiyä komsomol Üzäk Komitetınıñ tatar-başkort sektsiyäsen citäkli. «Sez beläsez, - dip möräcäğat itä soñrak, 1939 yılda, Cälil üzeneñ Dinmöhämmätovka yazgan hatında, - 1928-30 yıllarda min ber ük vakıtta vuzda ukıy idem, komsomol Üzäk Komitetında eşli idem, ber üzem redaktor da, sekretar da, korrektor da bulıp aylık curnal çıgara idem, şunda uk yazuçılar oyışmasına (ul vakıtta MAPPka) citäkçelek itä idem. Şular östenä yazarga da vakıt taba idem...»

Nihayät, 1929 yılnıñ oktyabrendä Gali Afzaletdin ulı küptänge maksatına ireşä – teoretik belemnären nıgıtu öçen Mäskäü ölkäse marksizm-leninizm kurslarına ukırga kerä. Şulay itep, tuplangan tormış täcribäsen dä kullanıp, belemnären bayıtu häm sistemaga kiterü öçen aña zur mömkinlek açıla.

1931 yılnıñ yazında kurslarnı uñışlı tämamlagan G. Dinmöhämmätovnı partiyäneñ Üzäk Komitetı Ufaga cibärä. Anı partiyäneñ Başkortstan ölkä komitetınıñ massaküläm agitatsiyä bülege citäkçese urınbasarı itep bilgeläp kuyalar. Monda da energiyäse taşıp torgan Gali kuşkannı gına ütäp utıra torgan nomenklatura çinovnigı bulıp kala almıy, bilgele, zavod-fabrikalarga, avıllarga çıgıp yöri, eşçelär, kolhozçılar, ädäbiyät häm sänğat ähelläre belän oçraşa, alar aldında partiyäneñ häm Sovet vlastenıñ eşçänlege, maksatları turında küpsanlı çıgışlar yasıy. Ber yıl eşläü däverendä ul ölkä komitetınıñ kollegiyä äğzası da, sovet-partiyä kontrole komissiyäse räise dä itep saylana.

Üzenä yöklängän barlık eşlärne namus häm zur cavaplılık belän başkaruın istä totıp, VKP(b) Üzäk Komitetı karşındagı partiyä kontrole komitetı G. Dinmöhämmätovnı 1935 yılnıñ iyün ayında Omskiga yullıy. Anda ber yıl eşlägännän soñ, nihayät, tugan yaklarına kaytu cayı çıga – 1936 yılnıñ oktyabrendä şundıy uk partiyä kontrole komitetı väkile sıyfatında ul partiyäneñ Tatarstan ölkä komitetı karamagına küçerelä. Şunnan soñ Gali Afzaletdin ulınıñ Tatarstandagı eşçänlege başlana. 1905 yılda bähet ezläp il gizärgä çıgıp kitkän yeget, 30 yıldan artık vakıt uzgaç, citlekkän ir, il külämendä tanılgan däülät eşleklese sıyfatında tugan yagına kayta. Döres, ul vakıtta çıgıp kitüennän soñ berençe tapkır tugan avılına 1936 yılnıñ ğıynvarenda uk, Omskida eşlägändä yal alıp, kaytıp kürenä ul (VKP(b) äğzası Gali Dinmöhämmätovnıñ kıskaça avtobiografiyäse. 1937 yıl, 31 dekabr). Häm señelese Gaynelmagan yanında kunakta bulıp kitä. Ul inde kolhozda tegermänçe bulıp eşläüçe ire Ähmätşa belän biş bala üsterep mataşa.

TATARSTAN RÄİSE

1937 yıl. İldä «sıynfıy doşmannar» ezläü, ayırım keşelärneñ ber-bersenä häm törkemnärgä yala yaguı, «halık doşmannarın» açıklau, şundıylarnı ezärlekläü çorı. Ul yıllarnıñ matubgatın ciñelçä genä karap çıgu da citä: dönyadagı säyäsä vakıygalarnı küzätü belän bergä, gayät küp materiallar Trotskiy, Buharin, Zinovev kebek «halık doşmannarı»nıñ urınnardagı «yalçıların» faş itügä, Stalinga, partiyägä dan cırlauga, 1936 yılgı Stalin Konstitutsiyäsen maktauga bagışlana. Ayıruça gadi keşelär isemennän yazılgan tänkıyt materialları iğtibarnı cälep itä: kemder brigadirnı sotsialistik milekkä salkın karaganı öçen faş itä; raykomnıñ gadi instruktorı kadrlarnı kıskanı häm eş belän täemin itmäve, instruktorlarga has bulmagan yöklämälär birgäne öçen berençe sekretarnı sügä; avıl brigadirı, yazgı çäçüne vakıtında oyıştırmaganı öçen, rayon citäkçelären ğayepli; beräü, mäktäplärdä rus telen öyränüneñ naçar kuyılganı öçen, respublikanıñ mäğarif türälären ğayepli... Soyuzdagı gomumi eçke säyäsi atmosfera, sovetça tormış räveşen küpertep propagandalau respublikanıñ citäkçelegendä dä çagılış taba: ölkä komitetı sekratarları, hökümät citäkçeläre bertuktausız alıştırıla başlıy. «Partiynoyı stroitelstvo» curnalınıñ 15 sanında (1937 yıl, 1 avgust) VKP(b) Üzäk Komitetınıñ citäkçe kadrlar bülegennän G. Akopyan isemle ber «eşlekle» instruktornıñ «Tatar ölkä komitetınıñ säyäsi sukırlıgı» digän mäqaläse bastırıla. Anda ul partiyäneñ Tatarstan ölkä komitetı citäkçelegen «artel» oyıştıruda, äşnälektä, törkemçelektä häm hätta pantyurkizmda ğayepläp çıga. Ä inde ölkä komitetınıñ 26-28 avgustta uzdırılgan plenumında berençe sekretar A.K. Lepa üz vazifalarınnan azat itelä häm anıñ urınına A.M. Alemasov bilgelänä. Bu säyäsi uyınnardan Gali Dinmöhämmätov ta çittä kala almıy – aña sentyabr ayında TASSR Üzäk Başkarma Komitetı räise vazifaları yöklänä.

Foto. Dinmöhämmätov Kazanda.

Oktyabr ayında SSSR Yugarı Sovetına saylaularga äzerlek kampaniyäse başlana. Ul 1937 yılnıñ dekabrenä bilgelänä. Sovetlar ilendä dä, Tatarstan tarihında da berençe saylaular bularak, älege möhim säyäsi çaranı uñışlı uzdırunı Gali Äfzaletdin ulı üzeneñ töp burıçı dip sanıy. Anıñ üzen dä – respublika däräcäsendäge iñ zur citäkçelärneñ bersen – deputatlıkka kandidat itep çıgaralar. «Krasnaya Tatariyä» gazetasınnan kürengänçä, G. Dinmöhämmätovnı SSSR Yugarı Sovetına deputatlıkka kandidat itep kürsätü buyınça cıyılışlar 30 oktyabrdä Yaña Çişmädä (rayon üzäge eşçeläre häm hezmätkärläre, Molotov isemendäge, Blyuher isemendäge häm «Kızıl Oktyabr» artelläre kolhozçılarınıñ berläşeterlgän cıyılışı kararı), 2 noyabrdä Kalinin rayonında, 10 noyabrdä Çirmeşän rayonında bulıp uza. Şul uk gazetanıñ 20 noyabr sanında kandidatnı täqdim itü mäqaläse (fotoportretı belän) basılıp çıga. «Küptän tügel, - dip yazıla anda, - iptäş Dinmöhämmätov üzeneñ tugan yagına – Aksubay rayonına kaytıp kilde. Yaña İbrayda (Çäteränneñ yaña ataması. – C.Yu.) anı küptänge tanışları çolgap aldı. Alar, karañgı töngä qadär taralışmıyça, iptäş Dinmöhämmätovnıñ üz tormışı turında söylägännären tıñladılar».

«Sovet halkı miña gayät zur ışanıç belderde, - dip yaza G. Dinmöhämmätov şul yılnıñ 11 dekabrendä «Krasnaya Tatariyä» gazetasında basılgan «Üz köçemne kızganmıyça köräşäçäkmen» digän mäqalädä. – Yaña Çişmä saylau okrugı saylauçıları mine SSSR Yugarı Sovetına deputatlıkka kandidat itep kürsättelär. Halıknıñ siña şundıy ışanıç baglavı kuandıra.» Ber atnadan soñ uzgan saylaularda Gali Afzaletdin ulı Dinmöhämmätov Sovetlar Soyuzınıñ iñ yugarı vlast organı väkile bulıp saylana. Yugarı Sovetnıñ berençe sessiyäsendä ük deputatlar anı Prezidium sostavına da kertälär.

1938 yılnıñ yazına RSFSR häm TASSR Yugarı Sovetlarına saylaular bilgelänä. Bu säyäsi eş öçen respublikada iñ zur cavaplılık, Tatarstan Üzäk Başkarma Komitetı räise vazifaların başkaruçı bularak ta, SSSR Yugarı Sovetınıñ Millätlär Sovetı deputatı häm Prezidium äğzası bularak ta G. Dinmöhämmätov cilkäsenä töşä. Bihisap hucalık häm hökümät eşlären başkaru belän berrättän, aña berençe saylaular täcribäsenä tayanıp, Tatarstannıñ üz parlamentın oyıştırunı citäklärgä turı kilä. Häm ul, kurıkmıyça, ütkän saylaular barışında cibärelgän hatalarnı kabatlamas öçen, bu kampaniyäne centekläp oyıştırırga kereşä. Anı ayıruça halıknıñ belem däräcäse tübän bulu borçıy. Bu vakıtta respublikada 143 390 bötenläy belemsez keşe bulıp, şularnıñ 56 meñgä yakını gına ukıtu eşenä cälep itelgän. Belemnäre 1-2 klasslık kına bulgan keşelär sanı da şaktıy – 123 meñgä yakın. Ä respublikanıñ Mäğarif halık komssariatı, rayonnardagı mäğarif bülekläre, profsoyuzlar, anıñ fikerençä, iskitkeç sülpänlek kürsätälär. Ul gına tügel, bu maksatlarga bülep birelgän akçalar faydalanılmıyça kala.

Uzgan yılgı saylaularnıñ iñ yomşak urını itep G. Dinmöhämmätov saylauçılarnıñ isemlegen tözegändäge citeşsezleklärne sanıy. «İsemleklär yış kına bu eş öçen cavaplı bulmagan keşelär tarafınnan tözelgän, - dip yaza ul «Krasnaya Tatariyä» gazetasında 1938 yılnıñ 14 aprelendä. – Anda tiyeşle bulmagan keşelärne kertkännär, ä şähärlärdä, ayıruça Kazanda, tulı kvartallar isemlekkä kertelmiçä kalgan. Näticädä... bez bik küp şikayätlär işettek, häm alar üz vakıtında karalmıyça da kaldırıldı... Sovetlarnıñ saylaularga äzerlek buyınça burıçları älege eşne citeşterü plannarın häm hucalık-säyäsi kampaniyälärne ütäü belän berläşterep alıp bara belüendä tora... Çönki yavız halık doşmannarı, trotskiy-buharinçılar häm burcuaz-millätçe kaldıklar – faşizm şpionnarı – zägıyflektän yarsıgan häldä bezneñ eşebezgä komaçaulık itärgä tırışaçaklar.»

Saylaularnı oyıştıru, alarnı bilgelängän vakıtta tınıç häm tärtiple räveştä uzdıru, säyäsi yaktan ilneñ üze öçen dä, anıñ dönya cämäğatçelege aldındagı abruyı öçen dä gayät ähämiyätle çara bularak näticälären yasau – bolar barısı da Tatarstan citäkçelegeneñ säläten, mömkinleklären açık kürsätä. SSSR Yugarı Sovetı deputatı, Tatarstan Üzäk Başkarma Komitetı räise vazifaların başkaruçı G. Dinmöhämmätovnıñ oyıştıru talantı bu koampaniyä barışında tagın da nıgrak açıla. Häm şuña kürä mondıy täcribäle citäkçeneñ üzen dä Tatarstan Yugarı Sovetına deputat itep saylamasalar, gayre tabigıy küreneş bulır ide. Ul, älbättä, yaña saylangan Yugarı Sovetnıñ berençe sessiyäsendä ük respublika parlamentınıñ prezidium räise urınına da saylana.

Älbättä, bu yıllarda Gali Afzaletdin ulı, respublika şähärläre häm avıllarına ay sayın çıkkalaganga kürä, tugan yaklarına yışrak kaytıp yöri, yaktaşları belän yakınnan torıp aralaşa. Anıñ här kaytuın avıldaşları kötep alalar, çönki ul Çäterännän bik küptän çıgıp kitkän buluına karamastan, tugan avılınıñ mänfäğatlären härdaim kaygırta, tugannarına häm elektän aralaşkan yäştäşlärenä genä tügel, böten keşelärgä dä yärdämçellege belän ayırılıp tora.

Menä Gomär aga Sälahetdinov yıllar uzgaç niçek iskä ala üzeneñ bala çagında G. Dinmöhämmätov belän oçraşuın.

«Bu häl 1939 yılda buldı. Bez ul vakıtta, äti urmançı bulıp eşlägänlektän, Älmät alanı öyendä (rusça kordon) yäşi idek.

Cäy. Kızu urak öste, koyaş miherbansız kızdıra. Enem Gosman belän su koyınıp yatkan çakta urman yulınnan ber ciñel maşina kilep çıktı. Bu yul bezneñ Çäteränne Berençe May rayonınıñ (häzerge Çirmeşän rayonı) Yaña Kadi avılı belän totaştıra. Küräseñ, bolarnıñ bezneñ avılga kilüläreder, dip uyladık.

Küper işelgänlektän, yılga aşa çıgıp yörü öçen bua bar ide. Maşina, tuktap tormastan, buaga kerep tä kitte, su agıp yomşartkan urınnı uza almıyça batıp ta kaldı. Bez tirä-kürşe malayları belän cıyılışıp, oyala-oyala gına, yannarına bardık.

Maşinadan ike keşe çıktı. Alar maşina tiräli äylänep çıktılar da, anı bolay gına çıgarıp bulmasın añlagaç, berse bezneñ belän kilep isänläşte. Ul urta yäşlärdäge bik mölayım, matur häm açık yözle keşe ide. «Ätiyegez öydäme?» – dip soradı ul bezdän.

Bez öygä taban yögerep kittek. Kayttık ta: «Äti, - dibez. – Sine maşinalı ber abıy çakıra».

Ul arada tege abıy üze dä kilep citkän ikän. Alar äti belän häl-ähväl soraşıp aldılar. Kunak keşe üzeneñ Çäteränneke buluın, häzer Tatarstan Yugarı Sovetı räise bulıp eşläüçe Gali Afzaletdin ulı Dinmöhämmätov ikänlegen, uzıp barışlıy avıldagı tugannarın kürep çıgarga teläven söyläp aldı. Äni Gali abıynı öygä çakırdı. Äti isä maşinanı tartıp çıgaru öçen at ezlärgä dip avılga töşep kitte.

Çäy eçep çıkkaç, Gali abıy bezne iyärtep urman buylap alıp kitte. Üzeneñ yäş vakıtların söyläp bardı. «Arış alanında kül bar ide, - dip söylägäne häteremdä, - elek şunıñ say urınnarınnan mük çıgara idelär. Annarı anı kipterälär, rindaga töyäp, avılga alıp kaytalar. Ul vakıtlarda öy burasın salam belän kütärmilär ide., monıñ öçen mük kullandılar». Berzaman urmanda adaşıp, şul kül tiräsendä kunıp kalganın häm yäş çagındagı başka vakıygalarnı söyläp aldı. Ä bügen ul Yaña Kadida, Kirov isemendäge kolhoz urakçıları yanında bulgan. «Kulıma urak aldım da unike költä bäyläp kürsättem äle, - dip östäde ul. – Onıtılmagan ikän». Menä şunnan tugan avılına da kagılıp çıgarga bulgan. Çönki bezneñ avılda anıñ bertugan apası Gaynelmagan Minnebayıva yäşi ikän. Anıñ iren Yargıççı (tegermänçe. – C.Yu.) Ähmätşa dip yörtälär ide. Bez, avızlarıbıznı açıp, Sovet vlastenıñ yarlı balasınnan il citäkçese yasavı turındagı hikäyäsen tıñladık.

Vakıt şaktıy uzgan bulsa kiräk, avıldan ike aygır cigep menep tä cittelär. Maşinanı tartıp çıgardılar. Gali abıy bezneñ arkalardan kaktı, başlardan sıypadı. Annarı alar maşina belän kuzgalıp kittelär, bez suga çumdık.

Ul könne Gali abıy bezneñ kolhoz basularında da bulgan, urakçılar yanına barıp urak urgan ikän äle. Bu turıda halık bik ozak vakıtlar söyläp yörde».

Gomär Sälahetdinov, 2000 yılnıñ noyabre.

Halık arasınnan kütärelep çıkkan citäkçe bularak, Gali Afzaletdin ulınıñ keşelär belän mönäsäbättä iskitkeç gadilege, açıklıgı däülät eşendä dä, halık ihtıyacların häm mänfäğatlären kaygırtuda da yärdäm itä. «Gadi eşçelär, avıl keşeläre, hezmät iyäläre belän kiñäşü, - dip yaza ul, - minem burıçım. Çönki halık miña ışanıç belderä. Möhim mäsälälärne halık hökemenä çıgarudan kurıkmaska kiräk, anıñ fikeren öyränü küp närsä birä». Respublika citäkçeläreneñ başkalarınnan da halık belän tıgız bäyläneştä bulunı taläp itä ul. Tatarstan Yugarı Sovetı prezidiumınıñ 1941 yılnıñ 31 mayında bulgan utırışında, G. Dinmöhämmätov täqdime belän, Hezmät iyäläreneñ şikatlärenä byurokratlarça östän torıp karagan öçen» ğayeplelärne cavapka tartu turında karar kabul itelä. Ä «Kızıl Tatarstan» gazetasında basılgan «Massaküläm kontrol häm profsoyuzlarnıñ burıçları» digän mäqalädä Tatarstan räise profsoyuz organnarın torak tözeleşen tiyeşle däräcädä kaygırtmagan häm cämäğat tuklanuın, säüdäne oyıştırudagı citeşsezlekläre öçen tänkıytli.

1941 yılnıñ 22 iyüne. Germaniyä belän sugış başlanu turındagı häbär, SSSR Yugarı Sovetı prezidiumı äğzası bularak, Tatarstanda berençelärdän bulıp irtän irtük telefon buyınça Mäskäüdän G. Dinmöhämmätovka kilep ireşä.

Barısın da front öçen oyıştıru, ciñüne yakınaytu hakına eşläü – şul könnän soñ Gali Äfzaletdinoviçnıñ cilkäsenä töşkän yök bermä-ber arta. Böyek Vatan sugışı belän bäyle ğadättän tış şartlarda da respublikada Yugarı Sovetnıñ da, rayon häm şähärlär Sovetlarınıñ da sessiyäläre daimi uzdırılıp tora. Bu yıllarda G.Dinmöhämmätov iğtibarınnan hucalık tormışındagı, ictimagıy-säyäsi ölkädäge, mädäniyät tormışındagı ber genä sorau da çittä kalmıy – barısına da ölgerä, yünäleş birä, oyıştıra ul.

1942 yıl başında Dinmöhämmätov citäkçelegendä front sugışçılarına häm komandirlarga büläk cıyu komissiyäse oyıştırıla. Büläklärne frontka alıp barunı da Gali Äfzaletdin ulı berniçä tapkır üz östenä ala. Mondıy delegatsiyälär belän baruçılar sugışçılarga respublikadagı hällär turında, halıknıñ tıldagı fidakar hezmäte hakında söylilär, millättäşlärne häm yaktaşlarnı ayausız köräşkä ruhlandıralar. Äylänep kaytkaç isä, frontta kürgännären, yaktaşlarıbıznıñ geroylarça sugışuın zavod-fabrikalarda, kolhoz-sovhozlardagı cıyılışlarda halıkka citkerälär. Mäsälän, Kalinin frontında bulıp kaytkannan soñ, G. Dinmöhämmätov Kazannıñ ere predpriyätiyelärendä häm respublikanıñ berniçä kolhozında unbiş tapkır şul turıda çıgış yasıy. Sugış çorında halıknı berdäm yodrıkka tuplau, köçlärne berläşterü häm ber maksatka yünältüdä mondıy oçraşular köçle ideologik çaraga äylänä.

Sugışka qadär ük icat keşeläre belän yakın aralaşıp yäşägän Dinmöhämmätov bu çorda sugışka alıngan şağıyrlär, yazuçılar, sänğat ähelläre belän dä daimi hat yazışıp tora. Alar arasında Musa Cälil, M.Maksud, Ä. Yerikäy, Ş. Mannur häm başkalar bula. Ä inde 1942 yıldan başlap barlık frontlarnıñ da politidaräläre karşında tatarça gazetalar çıga başlagaç, mondıy aralaşu tagın da yışaya. Äytergä kiräk, älege gazetalarnıñ açıluı, kadrlar belän tuplanuı da, nigezdä, Gali Äfzaletdinoviçnıñ turıdan-turı katnaşında başkarıla.

foto. «Alga, doşman östenä!» gazetası (1 Baltıyk buyı frontı gazetası)

Äsirlekkä eläkkänçegä qadär Musa Cälil üzeneñ küptänge tanışına ayıruça yış yazgalap tora.

«Hörmätle Dinmöhämmätov aga!

Sezgä kaynar sälamnäremne yullap kalam.

Kazanda mine yazuçı, kompozitor, artist iptäşlär iskitkeç cılı karşı aldılar häm bik zurlap ozattılar. Ayıruça partiyä häm hökümät citäkçeläre, bezneñ Tatarstan tarafınnan şundıy tirän iğtibar häm sizger kaygırtuçanlık kürsätelügä min çiksez şatlanam. Moñarçı eşlägän eşem bik keçkenä bulsa da häm min andıy iğtibarga, qaderläügä layık bulmasam da, partiyä häm hökümät citäkçelärebez – sezneñ taraftan kürsätelgän bu iğtibarnı min, kiläçäk eşläremä nakaz tösendä añlap, böten köçem belän aklarga tırışaçakmın. Bu, älbättä, yalgız ber miña kürsätelgän iğtibar tügel. Monı min tatar sovet kulturası – sängate häm ädäbiyätına karata kürsätelgän kaygırtuçanlık dip añlıym. Min sezneñ häm Kazandagı böten iptäşläremneñ bu iğtibarına kiläçäktä ädäbiyät häm fronttagı zur eşlärem belän cavap birergä tiyeşmen dip uylıym.

Min kitäse könne iptäşlär zur mäcles cıygannar ide. Sez rayonda bulıp kilä almadıgız bulsa kiräk. Möhämmätov häm Tinçurin iptäşlär (Samat Möhämmätov ul vakıtta KPSSnıñ Tatarstan ölkä komitetında sekretar bulıp eşli, Zakir Väli ulı Tinçurin – Tatarstan kitap näşriyätı direktorı. – Avt.) dä bar ide. Mondıy mahsus kiçä cıyıp, anda İmametdinov (Töhvät İmametdinov) häm Kutuynıñ (Gadel Kutuy) miña karata zurlatıp, küpertep reç söyläüläre miña, älbättä, bik uñaysız buldı. Bu inde artık eşlängän eş ide. Min monıñ öçen bik borçıldım, bik uñaysızlandım. Oyalıp, kaya kerer urın tapmıy aptırap utırdım. Çönki artıgrak maktap, artıgrak kuyırtıp cibärdelär. Şulay da, iptäşlärneñ şundıy cılı karaşı häm çın küñeldän äytkän teläkläre mine bik dulkınlandırdı. Min moña tirän rähmät belderäm.

Semyam min yukta hökümät keşeläre tarafınnan üzenä zur iğtibar häm kaygırtuçanlık kürsätelgänen söyläde. Monıñ öçen sezgä şulay uk rähmät ukıym. Kıskası, bez – yazuçılar häm şulardan berse min – sezneñ taraftan zur iğtibar belän çolganıp alganbız. Monı här adımda kürergä turı kilä. Min monı añlıym.

Moñarçı 5 aylık front-kurs tormışımda, üz burıçımnı iñ aldıngı otliçnik bulıp ütäü belän bergä, yegermeläp boyıvoy şiğır yazdım (1-2sen kiçädä ukıdım). Monnan soñ frontovik häm şağıyr bulıp eşemne dävam itterermen.

Häzer min äle rezervta. Şuşı 2 köndä Könbatış frontına häräkättäge Armiyägä kitäm. Prikaz kötäm. Fronttan sezgä şiksez yazıp toraçakmın. Huşıgız!

Kaynar sälam belän,

Sezneñ Musa Cälil. 1942 yıl, 23 ğıynvar».

G.Dinmöhämmätov Kızıl Armiyä saflarında sugışuçı bik küp gadi yaktaşlarıbız belän dä hat yazışıp tora. Tatarstan Milli arhivında saklanuçı hatlar şul turıda söyli. Menä şundıy hatlarnıñ berniçäse.

«Bügen, yağni 3 aprel könne, Sezneñ büläkne aluım turında häbär itäsem kilä. Anıñ öçen rähmät, ışanıçıgıznı aklarmın.

Sezneñ bülägegez tıl häm frontnıñ tıgız elemtäsen kürsätä häm yaña batırlıklarga ruhlandıra. SSSRnıñ başka halıkları ğailäsendä tigez millät väkile bularak min, tatar halkınıñ ber ulı, halkıbıznıñ iminlege öçen sugışam. Nemets basıp aluçılarına karşı tagın da ayausızrak sugışaçagıma ışandıram.

İptäş Dinmöhämmätov, minnän Aspirova Asiyägä zur sälam citker! Onıta kürmä, ul bit minem yakın iptäşem. Häm anıñ iptäşe Hucamöhämmätova Zoyaga zur sälam tapşır.

Sälam belän,

Sezneñ geroyıgız İldar Mannanov».

İldar Mannanov hezmät itkän frontnıñ tatarça gazetası möhärrire B. Korbanov hatınnan da alarnıñ küptänge tanışlar buluı kürenä.

«İsänmesez, ip. Dinmöhämmätov!

Bu hatnı Sezgä Bari Korbanov digän keşe yaza. Mine häterli bulsagız kiräk: sugışka qadär min Zeledolsk şähärendä zavod gazetasınıñ redaktorı idem. Sugış başlangannan birle – Häräkättäge armiyädä. Häzer ... frontında çıga torgan tatar gazetasınıñ redaktorı bulıp eşlim. Monda tatarlar bik küp häm yahşı sugışalar. İldar Mannanov ta biredä. Ul bu arada hökümätneñ ikençe bülägen aldı. Sezdän kilgän büläkne dä aldı ul. Küp rähmät häm sälam tapşıra.

Sezgä ber üteneç bar: bezneñ front gazetasında basıp çıgaru öçen «Pomoş Tatarii frontu» iyesemendä ber 100-150 yullık mäqalä yazıp cibärüegezne sorıybız. Monı bu fronttagı tatarlar telilär. Zinhar, bu telägebezne üti küregez. Mäqalä rus telendä bulsa, bigräk tä yahşı bulır. Ul vakıtta rus gazetasında da basıp çıgarır idek. Bik kötäbez.

Yalkınlı sälam belän, mayor Bari Korbanov.

1943 yıl, 13 aprel.»

Sugış çorında Gali Dinmöhämmätovka 343 şundıy hat kilä, şularnıñ 64-ese kümäk hatlar. Üze frontoviklarga häm alarnıñ ğailälärenä 300dän artık hat yaza.

1943 yıldan başlap Tatarstan faşistlardan azat itelgän Orel ölkäsen torgızuga zur yärdäm kürsätä. Bu eş tä G. Dinmöhämmätov citäkçelegendä oyıştırıla. Sentyabr ayında Tatarstan delegatsiyäse sostavında Orelga barıp, älege ölkä hucalıgına sugış kitergän afät häm bälalär belän tanışkaç, ul biredäge predpriyätiyelär häm kolhozlarga nindi aşıgıç yärdäm kiräklegen açıklıy. Şul uk yılnı Tatarstannan Orelga tözeleş materialları, cihazlar, kiyem-salım, aşamlıklar töyägän 107 vagon ozatıla. Ölkä halkına yärdäm kürsätü öçen tatarstanlılar üz hisaplarına 1 mln 286 meñ sum akça cıyalar. Kolhoz häm sovhozlardan un meñ baş mögezle ere terlek, 23 meñnän artık sarık, küp sanda avıl hucalıgı koralları häm tehnikası cibärelä.

Tatarstannıñ häm anıñ halkınıñ Böyek Vatan sugışı çorında frontka kürsätkän yärdämen, zur gorurlık hise belän, G. Dinmöhämmätov 1944 yılnıñ ğıynvar azagında SSSR Yugarı Sovetınıñ 10 sessiyäsendä çıgış yasaganda bilgeläp ütä. Anıñ bu notıgı barlık front gazetalarında bastırıla.

«Tatarstan promışlennoste, - di ul çıgışında, - Vatan sugışı çorında üzeneñ produktsiyä eşläp çıgaruın arttıra bara. 1943 yılda ul, 1941 yılgı belän çagıştırganda, produktsiyä çıgarunı 42 protsentka arttırdı. Oborona promışlennostebız ike tapkır diyärlek üste... Häzer bezdä eşläp çıgaru programmasın üti almıy torgan predpriyätiyelär yuk. Bötensoyuz sotsialistik yarışında berençe, ikençe, öçençe urınnarnı algan distädän artık predpriyätiyebez bar. Alarnıñ berniçäse Däülät Oborona Komitetı häm VKP(b) Üzäk Komitetınıñ Küçmä Kızıl bayragın inde bik küp aylardan birle üz kullarında totalar. Ä Kazan mehkombinatı kollektivı isä, üz-üzen ayamıyça hezmät itkän öçen SSSR hökümäte tarafınnan Lenin ordenı belän büläklände...

Bezdä front häm tıl ber gomumi mänfäğatlär belän yäşi, alar ber-bersenä tıgız bäylängän. Tıldagı hezmät iyäläre Vatanıbız sakçıları turında daimi kaygırtalar. Vatan sugışı däverendä Tatarstan hezmät iyäläreneñ frontka häm şulay uk Ukraina, Belorussiyä partizannarına 37 million sumlık büläklär häm 10 million sumlık cılı kiyemnär cibärüen äytü dä citä... Tatarstan hezmät iyäläre kıska gına vakıt eçendä üzläreneñ saklık akçalarınnan tanklar kolonnası häm aviaeskadrilyalar tözü öçen 205 million sum akça cıyıp birdelär... Monnan tış, sugış däverendä oborona fondına akçalata häm kıymmätle äyberlär belän 51 million sum kerttelär». Şunısı iğtibarga layık, respublikanıñ yıllık byudcetı 1940 yılda 405 million, 1943 yılda 420 million sum bulgan.

Gali Dinmöhämmätov üze citäklägän respublika belän çın-çınlap gorurlana, anıñ halkın başka halıklarga ürnäk itep kürsätä belä. Soyuz deputatlarına ul tatarlarnıñ urtak Vatan azatlıgı hakına fidakar hezmät itüläre, sugışka iñ batır yeget häm kızların ozatuı turında söyli. Mäsälän, şul uk çıgışında Çıpya rayonınıñ «Pravda» kolhozınnan 70 yäşlek İbrahim aga Nogmanovnıñ sugışka altı ulın ozatuın misal itep kiterä. «Anıñ Häbibulla isemle ulına bik zur batırlıgı öçen Sovetlar Soyuzı Geroyı iseme birelde, – di ul gorurlanıp. – Fronttagı tatar yegetläre, ilebezneñ namusı, azatlıgı häm bäysezlege öçen, küp millätle danlı Kızıl armiyä saflarında geroylarça sugışalar. Tatarstannıñ iñ yahşı ulları Vatan sugışı çorında iñ zur härbi däräcälärgä – general isemenä – layık buldılar: Sovetlar Soyuzı Geroyı iptäş Safiullin, Çanışev, Äbsälamov häm başkalar. Tatar halkınıñ distälägän ulları, bik zur batırlıkları öçen, Sovtelar Soyuzı Geroyı isemen aldılar, meñnärçä tatar yegete orden häm medallär belän büläklände».

Şul uk çıgışında G.Dinmöhämmätov tagın ber zur mäsäläne kütärep çıga. Bu – kuätlänä bargan sänäğat predpriyätiyelären häm avıl hucalıgın energetika resursları belän täemin itü häm elektrlaştıru probleması. «Kazan öçen här kön yözlärçä tonna yagulık kiräk, - di ul. – Bu yagulıknı yırak urınnardan kiterergä turı kilä, ä ul elektroenergiyäne gidroelektrostantsiyälär tözü yulı belän Tatarstannıñ üzennän alırga mömkin bulır ide. Mäsälän, Vyatka yılgasında gidroelektrostantsiyä tözergä mömkin. Bu eş bezne artık yagulık taşudan kotkarır häm elektr energiyäsen bik arzanaytır ide. Monnan tış, Tatarstanda Zäy, Ik, Çişmä häm başka şunıñ kebek vagrak yılgalar bik küp. Alarda gidrostantsiyälär tözü eşe respublikabıznıñ iqtisadi köçen nık kütärer, halıkka mädäniyät hezmäte kürsätüne yahşırtır häm avıl hucalıgına da bik zur yärdäm itär ide... Bezneñ respublikanıñ Şöger rayonında neftle urınnar küp. Citärlek iğtibar bulganda, skvacinalar tişüne cayga salganda, bezneñ respublika ilebezgä här täülek 10-20 meñ tonna neft birä alır ide».

Yugarı Sovet räiseneñ eşçänlege gayät küp törle bulu anıñ köndälek mäşäqatlärennän kürenä. Bu yıllarda G.Dinmöhämmätovnı front hälläre dä, predpriyätiyelärneñ citeşterü plannarı da, avıl hucalıgındagı kıyınlıklar da, yäşe tulgannarnı frontka mobilizatsiyäläü eşläre dä, halıknıñ tormış däräcäsen yahşırtu teläge dä borçıy. Ul gına tügel, kırıs sugış çorı buluga karamastan, mäğarif häm mädäniyät, şähärlärneñ tözeklege häm çistalıgı, mohtaclarga yärdäm kebek soraular da anıñ iğtibarınnan çittä kalmıy. Keşelärgä yakınrak bulu, Kazan tormışın üz kul astında eşläüçelär avızınnan işetep tügel, ä üz küzläre belän kürep toru öçen ul küp vakıt eşkä cäyäüläp yöri, maşinadan bik aşıgıç vakıtlarda gına faydalana. Äle sugış betmägän, ä ul 1945 yılnıñ fevralendä ük, Tatarstannıñ iyün ayında bulaçak 25 yıllık yübileena äzerlekne başlau yözennän, Kazannıñ häm Tatarstandagı başka şähärlärneñ tözeklege turında kaygırta başlıy, alarnı tözekländerü plannarın äzerläü buyınça yöklämälär birä häm şul yöklämälärneñ ütäleşen katgıy tikşerep tora. Gärçä Mäskäüdän älege olug yübileynı uzdıruga räsmi röhsät älegä bulmasa da, cavaplılıknı üz östenä alıp, respublika räise tagın ber zur eşkä totına. Tatarstannıñ däräcäsen, tatar halkınıñ abruyın arttıruga isäplängän, säyäsi ähämiyätkä iyä bulgan älege çaranıñ nindi katlaulı mäşäqat buluın küzallau öçen, bäyräm uñayınnan Tatarstannıñ layıklı väkillären hökümät büläkläre belän büläkläü häm vak cinayätlär arkasında törmädä utıruçı kayber keşelärgä respublikada amnistiyä uzdırunı sorap partiyäneñ Üzäk Komitetına yazılgan hatlarga küz salu da citä.

(Hatnıñ başında kuldan yazılgan: «Bu hatnı üze belän ip. Dinmöhämmätov aldı.

№ 324/4. 13. 04. 45 yıl»).

VKP(b) ÜK sekretare iptäş G.M. Malennkovka.

1945 yılnıñ 25 iyünendä Tatarstan ASSR tözelügä 25 yıl tula. Çirek ğasır eçendä bezneñ respublika hezmätçännäre, partiyä häm hökümätneñ köndälek yärdäme belän, iqtisadi häm mädäni kütäreleş buyınça zur tarihi yul üttelär.

Sänäğat Tatarstannıñ halık hucalıgında töp tarmakka äverelde. Ägär 1940 yılda sänäğatneñ gomumi produktsiyä küläme 1. 125 mln sum bulsa (1913 yıl belän çagıştırganda 13 tapkır artık), ä inde Böyek Vatan sugışı yıllarında 3 tapkır arttı. 1944 yılda 3.681,7 mln sumlık produktsiyä citeşterelde (planga karata 100,3%).

Respublika karamagındagı predpriyätiyelärneñ eşe sizelerlek yahşırdı. Sugış dävamında Tatarstannıñ cirle sänäğate produktsiyäne 20 protsentka arttıruga ireşte – 1940 yıldagı 256 mln sumnan 1944 yılda 301 mln sumga citkerde. Uzgan yılnı ciñel, azık-tölek häm cirle sänäğat, promkooperatsiyä buyınça plannar arttırıp ütälde.

Bezneñ respublikanıñ kolhozçıları frontka zur yärdäm kürsättelär häm kürsätep toralar. Döres, bez äle Tatarstanda avıl hucalıgınıñ artta kaluın ciñä almadık, ämma şundıy şartlarda da küp kenä kolhozlar sugış bargan könnärdä avıl hucalıgı eşlären uñışlı başkaralar. 1944 yılda 1130 kolhoz ikmäk äzerläü plannarın ütäde, yözlägän kolhoz däülätkä plannan tış unar meñlägän tsentner börtek, bäräñge, yäşelçä häm başkalarnı tapşırdı.

Respublikanıñ 19 maşina-traktor stantsiyäse traktor eşläre planın arttırıp ütäde, ä alarnıñ kayberläre yöklämäne 163-182 % itep ütädelär.

Respublikanıñ mädäni tormışı bertuktausız üseş kiçerä. Başlangıç, tulı bulmagan urta häm tulı urta belem mäktäpläre çeltäre 1940/41 uku yılındagı 3510nan 1945 yılda 3718gä citte. Yugarı häm urta uku yortları berözleksez sänäğat häm avıl hucalıgı öçen kadrlar äzerli. Kazanda 6 teatr eşli – öçese tatar, öçese rus teatrı.

Bezneñ intellegentsiyä zur eş başkara. İncener-tehnik hezmätkärlär, uylap tabuçılar Kızıl Armiyäneñ härbi tehnikasın yahşırtu öçen küp hezmät kuydılar. Ädäbiyät, sänğat ähelläre, ukıtuçılar, artistlar üz hezmätlären böyek ciñü eşenä, kiñ hezmätçän massalarnı sovet patriotlıgı ruhında tärbiyäläügä bagışladılar.

Tatarsannıñ 25 yıllıgı hörmätenä şähärlärdä häm avıllarda sotsialistik yarış kiñ cäyelderelde. Eşçelär, kolhozçılar, intellegentsiyä respublika yübileen layıklı karşılau öçen yarışalar.

Yugarıda yazgannarnı istä totıp, Tatarstan ASSRnıñ Yugarı Sovetı Prezidiumı, Halık Komissarları Sovetı häm VKP(b)nıñ Tatarstan ölkä komitetı sezdän, hörmätle Georgiy Maksimilianoviç, bıyıl iyün ayında Tatarstan ASSRnıñ 25 yıllık yübileen ütkärügä röhsät sorıy.

Şulay uk Tatarstan ASSRnıñ 25 yıllıgı uñayınnan sänäğat, transport, kolhoz häm sovhozlar, MTS, fän, tehnika, mädäniyät, ädäbiyät häm sänğat ölkäläreneñ aldıngı keşelären, respublikanıñ iñ yahşı partiyä häm sovet citäkçelären SSSR ordennarı häm medalläre belän büläkläügä täqdim itärgä röhsät sorıybız.

TASSR Yugarı Sovetı Prezidiumı räise G. Dinmöhämmätov

Tatarstan ASSR Halık Komissarları Sovetı räise S. Şäräfiyev

VKP(b)nıñ Tatarstan ölkä komitetı sekretare Z. Muratov

Tatarstan ASSRnıñ 25 yıllık yübilee uñayınnan totkınnarga amnistiyä ütkärügä röhsät sorap yazılgan hat

23.05.45 yıl

VKP(b) ÜK sekretare G.M. Malenkovka

Hörmätle Georgiy Maksimilianoviç!

Tatarstan ASSR oyıştırılunıñ 25 yıllık yübilee uñayınnan Sezgä häm Sezneñ yözegezdä VKP(b) Üzäk komitetına üteneç belän möräcäğat itäbez: RSFSR Yugarı Sovetı Prezidiumına Tatarstan ASSR halık sudları tarafınnan Tatarstan ASSR territoriyäsendä kılgan cinayätläre öçen hökem itelgän keşelärgä karata öleşçä amnistiyä ütkärü turında Ukaz çıgarırga röhsät birsägez ide.

Sovetlar Soyuzınıñ nemets-faşist basıp aluçılarına karşı Böyek Vatan sugışı çorında (1941-44 yıllar) Tatarstan ASSR halık sudları törle cinayätläre öçen 248 706 keşene hökem itte.

Hökem itelüçelärneñ küpçelege vak urlaşular, hezmät distsiplinasın bozu häm başka şundıy kurkınıçsız cinayätlär öçen hökemgä tartılgan. Mäsälän:

a) progullar häm üz beldeklege belän eştän kitü (SSSR Yugarı Sovetı Prezidiumınıñ 1940 yıl, 26 iyün Ukazı) - 111 023 keşe;

b) kolhozçılar tarafınnan, citdi säbäp bulmıy torıp ta, mäcbüri hezmät könnäre külämen tutırılmavı – 23 032;

v) sotsialistik milek urlaşu (UKnıñ 162 «g» häm 162 «d» maddäläre) – 32 783;

g) citeşterüdä vak urlaşular (UKnıñ 162 «e» maddäse) – 8719.

Soñgı ike kategoriyägä kertelgännärneñ küpçelege sotsialistik milekne zur bulmagan külämdä urlaşkan öçen hökem itelgän.

d) ayırım gracdannardan urlaşu (UKnıñ 162 «a», «b», «v» maddäläre nigezendä 2 yılga qadär) – 3000;

e) yavızlıkka citmägän däräcädäge huliganlık (UKnıñ 74 maddäse, 1 bülek) – 3 294;

c) säüdä kagıydälären bozu (UKnıñ 105 maddäse) – 2 702;

z) salım häm mäcbüri vazifalarnı ütäüdän taypılu (UKnıñ 59-6 maddäse) – 1 670;

i) cavaplı şäheslärneñ üz hezmät urınınnan faydalanuı (UKnıñ 100 maddäse) – 4 046;

k) cavaplı şäheslärneñ üz hezmät vazifaların ütäügä salkın mönäsäbäte (UKnıñ 111 maddäse) – 3 312;

l) atlar belän cinayätçel-saksız eş itü, däülät häm cämäğat mölkäten bozu (UKnıñ 79, 79-4 maddäläre) – 3 100;

i) başka törle maddälär buyınça – 46 983.

Hökem itelgännär arasında kolhozçılar – 45%, eşçelär – 27,5%, hezmätkärlär – 12,4%, başkalar – 15,5%.

Hökem itelgännärdän 59 198 keşe iregennän mährüm itelgän (şul isäptän 36 874 keşe 1 yıldan 2 yılga qadär), 18 590 keşe hezmät belän tözätü eşlärenä kuşılgan.

Şulay itep, hökem itelgännärneñ küpçelege kolhozçılar häm eşçelär, alar arasında hatın-kızlar şaktıy.

Bik küp keşe kıska srokka iregennän mährüm itügä häm iregennän mährüm itü belän bäyle bulmagan kararlarga tartılgan.

Öleşçä amnistiyä turında bezneñ üteneçebezne kanäğatländerü, berençedän, Tatarstan ASSR halkınıñ moral-säyäsi kütäreleş faktı bulsa (öleşçä amnistiyä näticäsendä, yakınça isäpläülär kürsätkänçä, 193 448 keşedän hökem itelü alınır ide), ikençe yaktan, iregennän mährüm itü häm hezmät belän tözätü eşlärennän yakınça 23 799 keşene hökem çaralarınnan azat itär ide.

Bez bu oçrakta amnistiyäne cinayätçelärgä, retsidivistlarga, sotsialistik milekne urlauçılarga, üterüçelärgä, banditlarga, Kızıl Armiyädän häm härbi predpriyätiyelärdän kaçkan dezertirlarga, kontrrevolyutsiyä häm başka kurkınıç cinayätlär öçen hökem itelgännärgä karata kullanırga uylamıybız.

RSFSR Yugarı Sovetı Prezidiumı Ukazınıñ amnistiyä turında täqdim itelä torgan proyıktı Tatarstan ASSR Prokuraturası häm Yustitsiyä Halık Komissariatı tarafınnan eşlände, Tatarstan ASSR Eçke eşlär Halık komissariatı belän kileşende.

SSR Soyuzı prokurorı ip. Gorşenin Tatarstan ASSR oyıştırıluı uñayınnan mondıy amnistiyä ütkärüne huplıy.

Tatarstan ASSR Yugarı Sovetı prezidiumı räise G. Dinmöhämmätov

Tatarstan ASSR Halık Komissarları Sovetı räise S. Şäräfiyev

VKP(b)nıñ Tatarstan ölkä komitetı sekretare Z. Muratov».

Älbättä, respublika yübilee belän bäyle soraular monıñ belän genä çiklänmi. Tantanalı cıyılışlarnı respublika külämendä dä, şähär häm rayonnarda da uzdıru, küp kenä hezmät aldıngıların büläkläü, tözekländerü häm yäşelländerü, yullar salu häm başka şunıñ kebek meñlägän eşlär, alar öçen Soyuz byudcetınnan akça birderü – bolar barısı da Tatarstan räise cilkäsenä töşä.

Sugış tämamlangaç, G. Dinmöhämmätov tagın canı-täne belän respublikanıñ iqtisadın nıgıtu eşenä kereşä. Anıñ iñ zur hıyallarınnan berse – härber torak punktnı elektrlaştıru, Könçıgış rayonnarda tabılgan neft yatmaların küpläp çıgara başlau, şular hisabına halıknıñ tormışın yahşırtu. Tugan avılına kaytularınıñ bersendä ul yaktaşları belän dä şul turıda ozak itep söyläşep utıra, yaktaşlarınıñ fikeren işetä.

«Sugış yıllarında bezneñ Çäterän avılı öç kolhozga bülengän ide, - dip iskä ala Gabdulla aga Mögıynov, - «Üsär», Suvorov isemendäge häm Kutuzov isemendäge kolhozlar. Sugıştan soñ avılga, nihayät, ir-atlar kayta başladı. Avılnı «Üsär» iseme belän ber kolhozga cıyıp berläşterdelär. Citäkçese itep Minzakir Şämiyevne sayladık. Şulay şau-gör kilep ternäklänep yatkan çor ide – kemneñder avızınnan elektr stantsiyäse turında süz çıktı. Çınlap ta, böten eşlärne kul belän başkara torgan vakıt ide, ämma bolay, iskeçä, köç belän eşläp kenä alga kitep bulmayaçagın barıbız da çamalıybız bit. Şuña kürä ber cıyılışkan çakta tottık ta, avıldaşıbız Gali Dinmöhämmätovka yärdäm sorap möräcäğat itärgä karar kıldık. Ul Tatarstan Yugarı Sovetı räise bulıp eşli ide. Citmäsä, soñgı berniçä kaytuında Tatarstannı elektrlaştıru turındagı hıyalları, fikerläre belän urtaklaşıp, ozak-ozak gäp korıp torgan ide. Gali abıy yanına barunı Şäyhetdinov Gıylmigä yöklädek... Dörestän dä, Gıylmetdin abzıy bara Dinmöhämmätov yanına, söyläşä. İmeş, Gali abıy, Gılmetdin karşında uk, telefon aşa, Stalinnıñ üze belän söyläşkän häm annan avılga yärdäm itärgä röhsät algan, dip işettek äle. Berniçä könnän avılga väğdä itelgän yärdäm kilep tä citä: akçalata 350 meñ sum, 2 avtomaşina («polutorka»lar), 70 baş at, 75 at köçle ber lokomobil, elektrostantsiyä».

Bu hällär 1948 yılda bulgandır, küräseñ, çönki Gabdulla abıy 1949 yılnıñ yazında böten avıl uramnarı buylap urmannan elektr baganaları öçen imän taşıgannarın iskä ala. Cäy buyına baganalar utırtıla, çıbıklar suzıla, iske binalarnı sütep, cıyıp alıngan taşlardan tege stantsiyäne urnaştıru öçen bina tözelä, lokomobil cihazlandırıla. Şul yılnıñ közendä lokomobil dä, elektr stantsiyäse dä eşli başlıylar. Böten respublikanı elektrlaştıru şundıy templar belän başkarıla. Hiçşiksez, bu inde sugıştan soñgı avır çorda respublikanıñ halık hucalıgın kütärüdä häm halıknıñ tormış däräcäsen yahşırtuda gayät zur sikereş ide. Hezmätkä yaraklı eşçe kullarınıñ töp öleşen sugışta yugaltıp, citeşterelgän böten produktsiyäsen diyärlek baştan frontka cibärep barıp, annarı üzenä matdi zıyanga bulsa da Sovetlar Soyuzınıñ Könbatış ölkälärenä häm respublikalarına halık hucalıgın torgızuda bulışıp hälsezlängän Tatarstan, Gali Afzaletdin ulı Dinmöhämmätov kebek talantlı oyıştıruçılar citäkçelegendä, kıska gına vakıt eçendä sänägıy häm avıl hucalıgı produktsiyäse citeşterü buyınça elek ireşkän külämnärgä kayta, neft häm gaz çıgara başlıy, ahır çiktä, ilneñ iñ aldıngı üseşkä iyä regionına äverelä.

Kızganıçka karşı, G. Dinmöhämmätovka sugıştan soñ ozak yäşärgä häm respublika belän idarä itärgä nasıyp bulmıy. 1951 yılnı Kırımda ütkärgän yalınnan kaytışlıy, Gali Afzaletdin ulı kinät avırıp kitä häm anı Mäskäüneñ ber şifahanäsenä salalar. Bäla bulır kebek tä tügel, hatınına anıñ tizdän tereläçäge häm öyenä kaytaçagı turında äytälär. Hösniyä hanımnı, tınıçlandırıp, Kazanga kaytarıp cibärälär. Läkin... berniçä könnän Tatarstanga kaygılı häbär kilep töşä: respublika räise Dinmöhämmätov ülgän. Bu faciganeñ küp yakları äle bügengäçä serlelek pärdäse belän kaplangan.

«Ul – Rossiyädä iñ ölkän däülät eşleklese ide, - dip iskä ala Fikrät Tabeev (Ya. Şäfıykovnıñ «Fikrät Tabeev» digän kitabınnan). – 1920 yıldan birle partiyä häm däülät eşendä. Açık yözle, keçe küñelle keşe ide. Kremlğä eşkä barışlıy universitet yanında, hiçşiksez, tuktalır, härkem belän isänläşer, gäpläşer ide».

HATLARDA – İL SULIŞI

«Kaderle Dinmöhämmätov aga!

Vakıtıgıznıñ çiktän tış zur häm katlaulı hökümät eşlärenä bülengänlegen, şunlıktan ayırım şähsi mäsälälär turında hatlar yazıp borçu kiräk tügellegen yahşı beläm. Läkin şulay bulsa da, hälemneñ tözälüenä artık ışanıçım bulmagaç häm baştan kiçergännärem eşkä därtne sündererlek bulıp nık täesir itä başlagaç, turıdan-turı Sezgä hat yazarga buldım.

Monnan ber-ike ay elek, Sez mine oçratıp, cılı häm iñ yakın toygı belän minem hälemne soraşkan idegez. Min, Sezgä barıp çıgıp, baştanayak söylärgä yäki hat arkılı yazarga telägemne beldergän idem. Läkin ul telägem köçle bulsa da, kıyulıgım citmäde, uñaysızlandım. Min gomeremdä ber vakıtta da üz mäsäläm belän zur cirgä kerep söylägänem, yazganım yuk. Üzeñ turında söyläü, üz mäsäläñne kütärep yörü – iñ avır häm iñ küñelsez eş.

Döres, Dinmöhämmätov aga, minem üz mäsäläm genä tügel, Sezneñ belän bik küp zur, citdi eşlär turında da kiñäşä torgan süzlärem küp. Mäsälän:

Opera teatrınıñ citäkçelege, perspektivaları, profile, repertuarı turında;

Tatar sovet sängateneñ ayırım keşeläre, alarnıñ tormışları häm kiläçäkläre turında

Tatar tarihı häm tatar ädäbiyätı tarihı mäsäläläre turında;

Yazuçılar soyuzınıñ häle häm perspektivası turında;

Näşriyät, matur ädäbiyät, teatr häm başkalar turında;

Üzemneñ yazaçak zur tarihi äsärem turında.

Äbättä, bu temalarga, gomumän, «süz yuktan süz bulsın» dip söyläşep utıru turında äytmim. Min bu soraular buyınça bik printsipial, kıyu häm möhim fikerlär, konkret problemalar kuyar idem.

Şulay bulsa da, bu soraular buyınça da Sezgä kerergä dä, yazarga da haman kıymadım. Härhäldä, ber kerep söyläşä alırmın dip ışanam.

Ä häzer min üz hälemnän artık täesirlänep, barı üz hälem turında gına (başka temaga kagılmıyça) yazırga batırçılık ittem.

Min ğıynvarga qadär Mäskäüdä yäşädem. Elek «Kommunist» gazetasında eşli idem. 1935 yılda ul beterelgäç, min 1935 yılnıñ başında tatar opera studiyäsenä eşkä kerdem. Miña ädäbi eş – repertuar häzerläü eşe – yöklände. Dürt yıl eşläp, studiyä eşen tögällägäç, bu yıl studiyä kollektivı belän bergä Kazanga kayttım. Opera studiyäse tözelgäç tä, yazuçılardan iñ berençe keşe bulıp min operaga kildem. 1934 yılnı uk min studiyägä ädäbi konsultatsiyälär belän yärdäm itä başladım häm, 1935 yıldan ştatka kerep, 4 yıl buyı totaş opera tudıru ölkäsendä köç saldım. Menä şunlıktan, miña Mäskäüdän kitü zur kıyınlıklar belän bäyläneşle bulsa da häm minem öçen hezmät itüdän bigräk yazıp yatu faydalırak bulsa da, min, operaga nık birelgänlektän, Kazanga kayttım. Häm opera teatrında eşli başladım.

Min studiyädä gel direktorlar belän köräşep, kagılıp-sugılıp yäşädem. Repertuar ölkäsendäge döres, printsipial yulnı ütkärü miña bik kıymmätkä töşä ide... Politik totnaksız häm hudocestvo yagınnan say bulgan librettolarnı ütkärmäü miña bik kıyınlık häm köräş arkılı gına nasıyp buldı...

Min printsipial liniyä alıp bardım. Läkin şunıñ öçen bik nık kagıldım....

Kazanga kayttım. Min häl tamırdan üzgärer, miña keşeçä mönäsäbät tuar, dip uylagan idem. Läkin alay bulıp çıkmadı.

İñ başlap tormış şartlarınnan başlıym: Kazanga fevral başında uk küçsäm dä, min maynıñ 20senä qadär kvartira ala almadım...

Mayda Mäskäüdän ğailämne alıp kilgäç, kilep ber atna tırışıp yörgäç, ber bülmä birdelär. Läkin ut yuk, yış kına suı da bulmıy. İcat itü mömkin tügel...

Oyıştıru, konsultatsiyä yagınnan gına tügel, icat yagınnan da operaga hezmätem küzgä bärerlek.

Biş yıl buyı opera tarmagında eşläü miña küp täcribä birde. Miña operanı taşlap kitü berni tügel. Min yazuçı. Miña yazarga tema häm canr küp. Läkin biş yıllık täcribäse bulgan, opera ädäbiyätın tirän añlagan, opera kulturasın üzläştergän keşeneñ kaluı, minemçä, teatrga kiräk ide.

Ber genä keşe bulsa da min yazgan yahud min söylägän konsultatsiyä-retsenziyälärne ukısa ide. Min bit «Bu yomşak, bu äybät» dip piçät sugıp utırmıym. Min här äsärgä tirän analiz yasıym. Här äsärneñ nigezen aktarıp, böten yaklap centekläp, gıylmi ber tikşerenü ütkäräm. Çönki min avtorga kultura birergä tiyeş. Min bik katı taläpçän. Şuña kürä kayber avtorlar mine yaratmıy. Läkin yahşı sıyfat öçen şul kiräk.

Min bu 5 yıl eçendä operaga köçemne birep, icatta artta kaldım. Şulay da küp kenä poemalar, şiğırlär yaza aldım.

Operaga menä şulay organik kerü arkasında min Kazanga kayttım, operaga tagın da tiränräk hezmät kürsätmäkçe idem...

Kazanga kilgäç, mine Yazuçılar soyuzı predsedatele itep sayladılar. Açık äytäm, min bu eşne telämädem, köçlänep kildem. Läkin kuşkaç, häzer birelep eşlim. İptäş Möhämmätov (partiyäneñ ölkä komitetı sekretare. – Şämsi Hammatov) minem belän söyläşkändä ... «Operadan almıybız, ikesendä dä eşlä, yärdämçelär bulır, kvartira biräçäkbez» dide.

Min Yazuçılar soyuzı eşen dä bik yaratam. Anda da ör-yaña, zur eşlär başlap toram. İke cirdä eşläü bik avır. Läkin tüzärmen. Tırışırmın. Operadan kitmäm.

Min 1919 yıldan birle yäşli ädäbiyätka kilgän keşe. 1919 yıldan birle basılam. Mäskäüdä berençe balalar curnalın tudırıp, 6 yıl totaş balalar ädäbiyätında eşlädem häm sovet balalar ädäbiyätınıñ nigez saluçılarınnan buldım. Ul hezmätkä dä kayberäülär kul gına seltäp kuydılar. İnde operaga 5 yılnı birep, berençe opera ädäbiyätın tergezüçelärdän buldım. Aña da şundıy karaş bulsa, bu avır täesir itä şul.

Bu yıl min 2 zur poema yazdım. Halık bik yarattı. Häzer Kazannıñ çehlar kulınnan alınıp häm şul çornıñ çın geroyların surätlägär tarihi äsärne yazuga material cıyam häm bu äsärne başkaraçagıma ışanam...

Dinmöhämmätov aga!

Tormışnıñ avır şartlarga kuyıluı häm üzemneñ şulay çitkä kagıluım yöräkkä bik avır täesir itte. Ahırı tüzmädem. Hat itep yörägemdäge avır uylarnı Sezgä yazarga buldım...

Yazasım kilä, eşlisem kilä. Sez mine elektän dä beläsez. Mindä energiyä citärlek. Sez beläsez, 1928-30 yıllarda min ber ük vakıtta vuzda ukıy idem, komsomol Üzäk Komitetında eşli idem, ber üzem redaktor da, sekretar da, korrektor da bulıp aylık curnal çıgara idem, şunda uk yazuçılar oyışmasına (ul vakıtta MAPPka) citäkçelek itä idem. Şular östenä yazarga da vakıt taba idem.

Häzer dä ike cavaplı hezmät östendä. 3 yıl yal itkänem yuk. Kvartiram yuk. Läkin eşkä därtem citärlek. Zur-zur äsärlär dä yazarga cıyınam...

Azmı-küpme Sez mine belgängä kürä, bolay açık häm açınıp yazdım. Üz gomeremdä berençe märtäbä üzem turında süz alıp söylädem. Bälki berençese häm ahırgısı şul bulır.

Sez, härhäldä, üzegez näticä yasarsız. Läkin bu üze turında gına uylıy ala ikän digän fikerdä kala kürmägez.

Yugarıda äytkänemçä, Sezneñ belän kiñäşäse bik citdi mäsälälär bar. Läkin barısın da ber hatka tıgasım kilmäde.

Kabul itsägez, kerep, alar turında söyläp, kiñäş alıp çıgar idem.

Sälam belän, Musa Cälil. 1939 yılnıñ 22 iyüne».

«Hörmätle Dinmöhämmätov aga!

Sezgä yörägemnän çıkkan kaynar boyıvoy sälamemne söyläp kalam.

Min armiyägä kitkännän birle, front eşennän buşagan arada, Sezgä şundıy sälam hatları yazunı ğadät ittem. Sez monıñ öçen miña açulanmıy torgansızdır bit?

Monnan elek yazgan hatlarımnı vakıtında algansızdır dip ışanam. Kazannan kitkännän soñ min beraz vakıt Mäskäüdä rezervta buldım. Annan mine Tönyak-könbatış frontına (Volhov yünäleşe) batalon voyınkomı itep cibärdelär, ä monda, minem yazuçılık häm gazeta eşendäge täcribämne iskä alıp, Häräkättäge udar armiyä gazetasına literator-instruktor itep bilgelädelär. Şul könnän alıp min frontta voyınkor. Bolay tınıç eşter kebek toyılsa da, läkin ul frontta alay uk tügel. Miña, voyınkor bularak, atnaga 2 genä kön redaktsiyä zemlyankasında (şalaşında), ä 5 kön rättän frontnıñ algı pozitsiyälärendä, polk, batalon, rota rubeclarında, blindacdan-blindacga boyıvoy pohodta yörergä turı kilä. Çönki şunsız gazetanı operativ häm boyıvoy itep çıgarıp bulmıy. Frontnıñ çın geroyların, şulay uk komandir häm sugışçılarnı gazetada yaktırtu, analiz yasau öçen, boyıvoy epizod häm operatsiyälärne barı frontnıñ algı sızıgında gına kürep bula. Min, üz frontıbıznıñ böten poçmagında bulıp, şaktıy närsä kürergä, şaktıy hällär baştan kiçerergä ölgerdem inde. Zur batırlıklar kürsätep, orden-medal algan tatar yegetlären dä baytak kürdem. Alar turında «Kızıl Tatarstan»ga yazam, şulay uk ädäbi äsär yazarga cıyınam. Şulay itep, monda çın-çınlap, şiğırdä äytkänçä, ber ük vakıtta kaläm häm avtomat belän sugışırga turı kilä. Min üz eşemnän bik razıy. Bu eştä küp närsä kürergä, küp närsä kiçerergä mömkin. Tik şulay da min, Fadeev täqdim itkänçä, «Kızıl Tatarstan»nıñ mahsus voyınkorı bulıp, milli çastlarda yörergä, tatar geroyları turında yazarga telär idem. Tatar yazuçısı bulganga, min rus gazetasına küp fayda kiterä almıym. Bu turıda «Kızıl Tatarstan»ga yazdım inde. Barıp çıksa, yahşı bulır ide, kötäm. Ägär Sez bu eştä yärdäm itsägez, bälki, çınnan da, barıp çıgar ide. Tatar halkınıñ Vatan sugışında katnaşuın çagıldıru häm şuña material cıyu öçen dä minem hezmätemä kiñ yul açılır ide.

Sezgä, Gali aga, tagın ber zur üteneçem bar: minem tormış iptäşem Äminägä Mäskäügä barıp kilergä propusk kiräk ide. Anıñ äti-änise Mäskäüdä. Ul, 5 yäşlek kızım Çulpannı äti-änisenä iltep kuyıp, üze eşkä urnaşırga teli. Annan ätiseneñ saulıgı naçar, şuña borçıla. Sez, mömkin bulsa, Äminägä kızım belän Mäskäügä barıp kilergä niçek tä propusk aluda yärdäm kürsätsägez ikän. Monı inde bik ütenep sorıym.

Üzem yazu eşemne dävam itteräm. Baytak şiğır häm cır yazdım. Buş arada Sezgä küçerep cibärermen äle.

Huşıgız! Sälam belän, Musa Cälil.

1942 yıl, 2 iyün».

«Hörmätle Gali Afzaletdinoviç!

Bu hatnı yıraktan yazam. Kazannan kitkändä Sezne kürä almadım, bik kızganıç. Sez kürsätkän iskitkeç kızık materiallarnı yazıp ala almadım, bik kızganıç. Çakıru kilep, aşıgıç töstä çayıstka kitergä turı kilde, şuña ul materiallarnı üzem belän alıp kitä almadım. Kitär aldınnan ip. Kolıbanov (Tatarstan partiyä ölkä komitetınıñ berençe sekretare. – Avt.) yanında buldım , ul mindä äybät täesir kaldırdı. Aña sälam äytegez.

Hörmätle Gali Afzaletdinoviç, miña bik zur eş tapşırdılar. Anı ütäü öçen böten köçemne biräçäkmen. Şul uk vakıtta, kü yıllar buyı iskitkeç yärdämçel keşe ikänegezne belgängä kürä, Sezneñ bulışlıkka ömet baglap toram. Kayçan da bulsa yärdäm sorap möräcäğat itsäm, kire kakmassız dip ışanam. ..

Mäskäüdä şuşı könnärdä minem kitap basılıp çıgarga tiyeş, berär danäsen aluga, Sezgä, hiçşiksez, cibärermen.

Tirän ihtiram belän, Ähmät Yerikäyev.

1942 yıl, 5 dekabr».

«Hörmätle Gali aga!

«Kızıl sugışçı»nıñ Sezneñ mäqalä basılgan nomerın cibäräm. Sez bälki anı algansızdır da inde. Çönki «Kızıl sugışçı» Sezneñ isemgä cibärelep tora. Şulay da, na vsyakiy sluçay, üzem tagın cibärim didem. Vakıt tabıp, gazeta turında fikerläregezne äytsägez, yahşı bulır ide.

Min yaña gına Vyazmadan kayttım. Şähär urınında totaş härabälär. Nemets merzavetsları böten yortlarnı şartlatıp häm yandırıp kitkännär. Nemetslarnıñ andagı yırtkıçlıkları turında «Sovet ädäbiyätı» curnalı öçen ozın oçerk yazam.

Fäthullin (F.Fäthullin – Böyek Vatan sugışı geroyı) turında oçerk yazdım. Tatgosizdat tapşıruı buyınça 2 tabaklı kitap yaza başladım häm ber sähnä äsäre yazunı ömet itäm. Bu eşemdäge yärdämegez öçen Sezgä rähmät ukıym. Libretto turında ber fikergä kilgänem yuk äle, çönki monıñ öçen Fäthullinnıñ çastenda bulıp kaytırga kiräk. Ä Cihanov (kompozitor Näcip Cihanov), bulsa tiz bulsın, di. Härbi keşeneñ vakıt byudcetı üz telävenä genä karap yörmi bit.

Kazanda Fäthullinnıñ hatının, balaların kürdem. Kış köne Sez alarnıñ tormışın tikşerep, yärdäm kürsätergä kuşkansız ikän, bu yartı yulda kalgan, balalar kiyemsez ikän. Min añar Sezneñ bu mäsälägä zur iğtibar itüegezne söylädem.

Minem Sezgä üzemneñ ber üteneçem bar, Gali aga. Ulım Feliks ozak vakıtlar avırdı, slabıylandı, bu turıda vraçtan spravka da bar (ul Şahimoratovta). Şul balanı yahşı ber sanatoriyga cibärü turında yärdämegezne ütener idem. Mondıy mäsälälär belän Sezneñ vakıtıgıznı alu mäğnäsezlek ikänen belsäm dä, yazarga kıyulık ittem, açulanmagız.

Hörmät belän,

M.: Maksud

1943 yıl, 12 aprel».

«Hörmätle Gali aga!

Sezgä 3nçe Ukraina frontınnan sälam cibärep, zur, cavaplı eşläregezdä matur uñışlar telim.

Min front gazetasınıñ tatarçasın redaktirovat itäm. Vakıt sıydırgan qadär yazgalıym da. Sezgä sentyabr ayına qadär gazeta cibärep torgan idek, şunnan politupravleniye çitkä gazeta cibärüne tıydı. Şul säbäple cibärüebez özelep kaldı. Häzer min Sezgä Häsän Häyri iptäş artınnan kayber nomerlarnı, şular arasınnan Tatarstanga bagışlangan häm Sezneñ mäqalägez basılgan sähifälesen cibäräm. Vakıt tabıp, hat yazsagız, kiñäşlär birsägez, şat bulır idem.

Front hällären Häyri iptäş söylär. Tatar yegetläre nemets mälgunnärne nık tukmıylar.

Sälam belän, Mähmüd Maksud.

1943 yıl».

«Hörmätle Gali aga!

Sezgä sugışçan sälam künderep, zur cavaplı eşläregezdä zur uñışlar telim. Frontıbızdagı tatar yegetlärennän Sezgä sälam. Böyek Vatanıbıznıñ barlık millät ulları belän bergä, tatar yegetläre fritslarnı nık tukmıylar.

...Bäygedä bez balkıtırbız Tatarstannıñ danın,

Üç susının kandırırbız, agızıp doşman kanın...

- dilär alar («Kazanga – front sälame» şigırennän).

Min Sezgä Häsän Häyri artınnan ber hat cibärgän idem, algansızdır dip uylıym.

Gali aga, oktyabr ayında gazetabızda Sezneñ «Tatarstan – frontka» digän mäqalägezne baskan idek. Annan soñ geroik traditsiyälär turındamı ber mäqalägez bulgan dip işettem. Ükeneçkä karşı, anı üzem kürä almadım – bezgä kilmäde.

İnde Kızıl Armiyä köne citä. «Gracdannar sugışında tatarlar» yäki «Front belän tıl berdämlege» temalarına (poçtanıñ ozak yörüen iskä alıp, tiz vakıt eçendä) ber mäqalä cibärsägez, bezgä zur yärdäm bulır ide.

Hörmät häm sälam belän,

M. Maksud.

1944 yıl, 20 yanvar.

PS. Dekabr ayında semyam Kazannan Mäskäügä kayttı. Kürsätkän yärdämegez öçen, balalar isemennän häm üzemnän Sezgä küp rähmätlär».

«Kaderle iptäş Dinmöhämmätov!

Sezgä yırak fronttan kaynar sälamnär yazam.

Bu hatnıñ bolay gadi käğazdä karandaş belän genä yazıluı öçen gafu itegez. Minem yäşäü häm eşläü şartlarım şundıyrak. Min häzer tatar gazetasınnan alınıp, diviziyä gazetasına cibäreldem. Vatanga hezmät itü, älbättä, kayda bulsa da ber törle, tik namus belän hezmät itärgä genä kiräk. Ä minem üz namusıma tap töşergänem yuk. Läkin şunısı kızganıç, min häzer tatar ädäbiyätı öçen ber närsä dä eşli almıym. Monıñ öçen hezmät häm tormış şartlarım ber dä mömkinlek birmi. Hätta baytak vakıtlardan birle äzerlägän cıyıntıgımnı da eşläp beterä almıym.

Kıskası, hällär menä şulay. Älbättä, min tatar ädäbiyätı öçen dä hezmät itä alsam, yahşırak bulır ide.

İptäş Dinmöhämmätov, Sezgä ber üteneçem bar: minem semyam Çepya rayonında, Tüntär avılında yäşi. İptäşem mäktäptä ukıta. Anıñ yazuına karaganda, alar 2 aydan artık inde ber gramm da ikmäk almıylar ikän. Monıñ töp säbäbe miña bilgele tügel...

Yarıy, häzergä huşıgız. Sezne härvakıt ihtiram itüçe Ş. Mannur.

1944 yıl, 1 mart».

«Hörmätle Gali aga!

Tarihi könnär citä. Bezneñ front ğaskärläre dä däülätebezneñ izge çiklärenä yakınlaşıp baralar. Şundıy tantanalı, şatlıklı könnärdä sugışçılarıbızga Tatarstannıñ niçek yäşäven, front öçen niçek eşläven belderä torırga kiräk. Materiallar oyıştıru häm şriftlar alu öçen, kommunist, yäş curnalist G. Ähmätşinnı frontıbıznıñ Politupravleniyese Kazanga cibärä. Aña yärdäm itüegezne ütenäm häm üzegezneñ mäqalä birüegezne sugışçılar isemennän ütenep sorıym. Sezneñ berniçä mäqalä häm çıgışlarıgıznı bastık. Alar agitatorlar öçen bik kıymmätle material bulıp hezmät itälär.

Gazetabıznıñ kayber nomerların cibäräm. Fikerläregezne häm zameçaniyeläregezne yazsagız, bik yahşı bulır ide.

Üzem isän-sau. Redaktorlıktan tış, icat eşlären dä dävam itterergä tırışam. Baytak şiğırlär yazdım.

Zahid Häbibullin «Kara yözlär» operasın tämamlap kilä ikän, dip işettem. Bu eştä Sezneñ taraftan yärdäm häm vnuşeniye bulgandır dip uylıym. Talantlı yeget ul. Yahşı ber opera birsen ide.

Kom. sälam häm hörmät belän,

M. Maksud.

1944 yıl, 27 mart».

G.Ä. Dinmöhämmätov hatları

«Häyerle kön, ip. Bayan!

Hatıgıznı aldım. Aña bik şatlandım...

İp. Bayan, barıbız da – böten sovet halkı sugışa. Beräülärebez üzeneñ izge burıçların, kullarına koral totıp, frontnıñ algı sızıgında üti, Sez häm Sezneñ kebek ikençelärebez doşmanga karşı matbugat digän koral belän sugışalar, öçençelärebez tıldagı fidakar hezmätläre belän doşmannı cimerälär. Häm bezneñ härkaysıbız Tugan ilneñ azatlıgı häm iminlege öçen üzeneñ böten köçen, kiräk ikän gomeren dä birä. Şuña da bez sovet patriotları. Ämma Sez haklı, ülem turında tügel, faşist häşärätlären tar-mar itkännän soñ tuaçak bähetle tormış turında uylarga kiräk. Häm şul çagında Sezneñ bokalga başka bik küplär dä kuşılır.

Ä häzergä Sezgä uñışlar telim. Redaktsiyägezneñ barlık hezmätkärlärenä sälamemne häm iñ izge teläkläremne citkeregez.

Kommunistik sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1942 yıl, 23 noyabr».

«İsänmesez, hörmätle Yerikäyev iptäş!

Kaygıgıznı urtaklaşam, kitär aldınnan kabat oçraşırga turı kilmäde şul. Şulay da tizdän oçraşırbız häm sin üzeñne kızıksındırgan materiallardan üzeñ telägän qadär faydalanırsıñ dip ışanam.

Sezneñ yärdämgä ömet baglap toram, digänseñ. Bu oçrakta yazu maşinkasın cibärüne küzdä totkansıñdır dip uylıym. Maşinkanı yakın könnärdä cibärerbez. Siña tapşırılgan citdi eşne başkarıp çıguda yärdäm itep torunı alga taba da üzemneñ burıçım dip sanayaçakmın.

Uñışlar telim.

Hatınnan häm malaydan sälam.

Kitabıñnı häm hatlarıñnı kötäm.

Sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1942 yıl, 28 dekabr».

«Sälam siña, ip. Yerikäyev!

Hatıñnı aldım. Bezneñ maşinka yäşen tizlegendä sineñ arttan çaba häm ciñü könenä qadär niçek tä kuıp citä ikän, min moña hiç karşı tügel. Kiresençä, sugışnı maşinkasız gına yırıp çıguga üzeñ dä karşı kilmässeñ dip ışanam. Sin üz çasteñ belän nemetslarnı kuganda, äydä, gulyayt itep yöri birsen...

Bälki, kiräge çıgar, gazetagız öçen ber mäqalä cibäräm. Ägär ul barıp citsä, yaktaşlarıbızga respublikadagı praktik eşlär hakında ukuı küñelle bulır dip uylıym.

Bik kızganıç, icat eşläreñ turında konkretrak yazmagansıñ. İcat öçen material, törle täessoratlar,, geroika häzer sindä kirägennän artık.

Küptän tügel ip. Bubennovtan (tanılgan rus sovet yazuçısı Mihail Bubennov. Sugışka çaklı «Sovetskaya Tatariyä» gazetasında eşlägän. – Avt.). Front hikäyälären cibärgän. Kiläçäktä yazar öçen bik küp material tupladım digän. Häyer, miña kalsa, ul häzer dä küp yaza tösle. Üzeñneñ eşläreñ turında yaz.

Uñışlar telim.

Hatınnan, Marattan sälam. Ul tehnik artilleriyä mäktäbenä ukırga kitte.

Kaynar sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1943 yıl, 22 fevral».

«Häyerle kön, iptäş Kutuy!

Bähetkä, Sezneñ hatıgız min Kazanda çakta kilep ireşte, şunlıktan aña kiçekmästän cavap yazarga buldım, yuksa, kayber iptäşlärneñ hatları berniçä könnör cavapsız kalıp tora. Häzer bit yış kına törle soraular belän rayonnarda bulırga turı kilä. Ayıruça yazgı çäçü bargan bu könnärdä.

Sezneñ hatınıgız belän söyläşüemnän soñ Sezdän hat aluıma min bik şat. Küptän Sezgä yazmakçı bulıp yöri idem inde, hatınıgıznı kürgänçe adresıgıznı da açıklarga tırışıp karadım, läkin barıp çıkmadı. Berkönne miña Sezneñ radiodan çıgış yasaganlıgıgıznı äyttelär. Döres, bu küptän bulgan ikän inde. Miña yazıp yahşı eşlägänsez. Ä kiläçäktä, minem uylavımça, bez bu kimçelekne bötenläy beterä alırbız.

Açıktan-açık äytkändä, miña Sezneñ icat eşçänlegen kiläçäkkä kaldırıp toru turındagı häbäregez oşap betmäde. Döres, bu, küräseñ, front şartlarındagı avırlıklar belän bäyleder. Şulay da, min Sezgä nıklap torıp ädäbi eşçänlek belän şögıllänergä kiñäş itär idem. Mäsälän, bezneñ teatr öçen opera librettosı yaza alır idegez, anıñ repertuarı älegä haman yarlı bulıp kala.

Sezneñ sugışçan eşläregez turındagı hatlarıgızgı şat bulır idem.

Duslarça sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1943 yıl, 18 may».

«İptäş Ğadel Kutuy!

Hatıgızga beraz soñgarıp cavap biräm. Üpkälämägez, vakıt bulmadı – respublika rayonnarında yördem.

Sez haklı, bezneñ respublikada ädäbi äsärlär yazu eşe bik şäp tormıy. Bu ölkädä berençe adımnar, kem äytmeşli, yaralgılar gına bar. Nihätle genä gacäp toyılmasın, bügenge köngä qadär geroylarıbıznı surätlägän zamança, kapital äsärlärebez yuk, ä geroylarıbız häzer bik küp. Yakın könnärdä bu mäsäläne direktiv organnar karşına kuyarga uylıybız, gonorar mäsäläse dä tözäteler häm Tatarstan Yazuçılar soyuzına mäğlüm yünäleş bireler dip ışanam.

Gailägezneñ avırganlıgın alar terelgäç kenä beldem. Küräseñ, tormış iptäşegez artık tıynak keşe, şuña kürä bu hakta vakıtında häbär itmägänder, min ozak vakıtlar respublika rayonnarında buldım, yäki şul çorga turı kilgänder.

Sezneñ ğailägez turında kaygırtıp, min barı gracdanlık burıçın gına ütädem.

Hatlarıgızga şat bulaçakmın. Vakıt tabıp, yazıgız.

Duslarça sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1943 yıl».

«Häyerle kön, Ğadel!

Yaña gına hatıñnı aldım, bik şatlandım. Bu yulı şäp kilep çıktı, aluga cavap yazam. Soñgı vakıtta Kazanda bik az bulam, vakıtnıñ kübräk öleşe rayonnarda uza. Bezdä häzer eş küp: urak urası, däülätkä ikmäk tapşırası, közge çäçügä çıgası bar. Kazanga şuşı könnärdä min yugında cıyılgan aşıgıç eşlärne häl itü öçen genä kayttım.

Hökümätebezneñ yugarı bülägen – Kızıl Yoldız ordenın – aluıñ belän çın küñeldän kotlıym. Şäp bulgan! Sovet yazuçısı kaläm belän genä tügel, ştık belän dä köräşä ala ikän, bu tagın ber märtäbä şul hakıykatne raslıy.

Gozeregezne ütädem – hatınıgıznı üz yortına yakın bulgan gospitalğä eşkä küçerü turında TASSR sälamätlek saklau halık komissarı ip. Prokuşevka şaltırattım. Ul şunda uk bu hakta tiyeşle kürsätmä birde.

Nemets-faşist ilbasarlarına karşı köräştä uñışlar telim.

Sugışçan eşläregez, tormış-könküreşegez hakında yazgalagız.

Duslarça sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1943 yıl, 8 sentyabr».

«Häyerle kön, ip. Bayan!

Berençedän , hökümät büläge – Kızıl Yoldız ordenı – aluıgız belän çın küñeldän kotlıym.

İkençedän, şunı häbär itäm, ğailägez naçar yäşämi, alar hakında Tatarstan Yazuçılar soyuzı kaygırta.

Sez, älbättä, haklı, frontnı böten kiräk-yaraklar belän täemin itü häm halık hucalıgınıñ tege yäki bu tarmagında artta kalunı buldırmas öçen, tıldagı hezmätkärlärdän zur häm kiyerenke eş sorala. Kızganıçka karşı, bezneñ respublikada avıl hucalıgı haman da artta kalgan tarmak bulıp kilä äle. Tatarstan partiyä oyışmasınıñ böten köçe älege uçastoknı tözätügä yünälderelgän. Bez bu ölkädä eşne nık köçäyttek, şunıñ arkasında Sezgä cavap yazarga soñardım da inde. Mine tirgämässez dip uylıym.

Kızganıçka karşı, respublika gazetaların cibärä almadım, tiracları bik çiklängän.

Nemets-faşist ilbasarlarına karşı köräştä uñışlar telim.

Sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1943 yıl, 8 sentyabr».

«İptäş Mannurov!

Sezneñ hatıgıznı aldım. İskä töşerep yazuıgız öçen rähmät!

Sez diviziyä gazetasına küçkänsez ikän. Bik yahşı häm Sezneñ öçen bik faydalı eş. Sez bu gazetada eşläü däverendä üzegezgä zur icat azıgı taba alaçaksız. Ğailägez turında yazgansız. Häzer tormış şartları avırrak şul. Şulay da min şuşı könnärdä ük Sezneñ ğailägezgä normal tormış şartları tudıru buyınça Çepya rayon sovetı başkarma komitetı räisenä möräcäğat itärmen.

Vatanga hezmät itü häm tatar ädäbiyätın bayıtu buyınça alıp bara torgan eşegezne uñışlı dävam itegez.

Kulıgıznı kısıp, sälam belän, G.D.

1944 yıl, 10 aprel».

(Eçtälegennän kürengänçä, bu hat Şäyhi Mannurnıñ 1944 yılnıñ 1 martta yazgan hatına cavap itep cibärelgän. – Avt.).

«Häyerle kön, iptäş Mannur!

Hatıgıznı häm gazetalarnı aldım. Minem mäqaläne şäp urnaştırgansız. Şul qadäresen dä äytergä kiräk, soñgı vakıtta gazetagız, gomumän, yahşırdı. Materiallar kararga matur, ukırga caylı itep urnaştırıla. Sizelep tora, redaktsiyä hezmätkärläre üz gazetaların yaratalar häm anıñ turıda nık kaygırtalar. Gazetanıñ här sanı üzegezne genä tügel, ukuçılarnı da kanäğatländeräder dip uylıym, bu – bik möhim närsä.

Tormışıgız niçek? İp. Gıymadiyev (Minhac Gıymadiyev – curnalist, «alga, doşman östenä!» gazetasınıñ redaktorı. – Avt.) niçek kilep citte? Ul monnan beraz kanäğatsezlek hise belänräk kitte kebek. Yarıy, üpkälämäsen, tagın kaytırsız äle.

Sau bulıgız. Uñışlar telim.

İptäşlärgä sälam.

G.D.

1944 yıl, 22 aprel».

«Maksud!

Sezneñ hatıgıznı aldım. İskä töşerüegez öçen rähmät.

Frontta tatar sugışçılarınıñ batır sugışuı mine şatlandıra... Gazetagızga karata fiker häm zameçaniyeläremne bu hatta yaza almıym, çönki vakıtım bik tar. Tagın şunı äytergä kiräk, Sezneñ gazetalar miña bik siräk kilä, küp sannarı kilep citmi.

Häzerge vakıtta bezneñ dä monda eş kızu. Yazgı çäçü vakıtı kilep citte. Äle bügen genä rayonnan kayttım, kaytuıma mine Sezneñ hat kötä ide.

Frontoviklarnıñ uñışlı räveştä nemets faşistların kıynaularına cavap itep, yazgı çäçü planın tulısınça häm kıska sroklarda ütäp çıgarga cıyınabız.

Front Politupravleniyese cibärgän curnalist G. Ähmätşinga yärdäm itä almadım, anı hätta kürä dä almadım. Öydä yuk ide.

Eşegezne uñışlı dävam itterüegezne teläp, G.D.

1944 yıl, 22 aprel».

M. Bubunnovka.

«Häyerle kön Mihail Vasileviç!

Kotlau cibärgän öçen rähmät. Sovet Tatarstanınıñ 25 yıllıgı gayät kütärenke şartlarda, şatlıklı obstanovkada uzdı. Bu könnärdä Sezneñ biredä bulmavıgız bik kızganıç. Barıbız da yazuçılarıbıznıñ tizräk tugan ilgä kaytuların häm irken şartlarda ädäbi icat eşe belän şögıllänä başlavın teli. Bu teläk yakın atnalarda tormışka aşar dip uylıyk.

Oçraktan faydalanıp, küñelsez häbär citkeräm. 16 iyündä, katı avırudan soñ, talantlı frontovik yazuçı Ğadel Kutuy ülde. Yalkınlı patriot bularak, sugış yıllarında ul dürt tapkır hökümätebezneñ bülägen algan ide. Barlık yazuçılar cämäğatçelege yaratkan kalämdäş dusların hörmätläp iskä ala, anıñ iseme halık küñelendä mäñge saklanır.

İñ izge teläklär yausın. Sezgä nık sälamätlek häm eşegezdä uñışlar telim.

Duslarça sälam belän, G. Dinmöhämmätov.

1945 yıl, 12 iyül».

«Häyerle kön, ip. Gıylmanov!

Soravıgıznı iskä alıp, gazetagızga mäqalä cibäräm. Kızganıçka karşı, anı Kızıl Armiyä könenä ölgertä almadım, ämma mäqalädä kiterelgän faktlar iskermäs dip uylıym. Dimäk, Sez anı şiklänmi faydalan alasız.

Tormışıgız niçek bara?

İptäşläregezgä sälam.

Sälamätlek häm uñışlar telim.

Sälam belän, G.D».

(»Za Rodinu!» gazetasınıñ redaktor urınbasarı Gani Gıylmanovka cibärelgän bu hatnıñ yazılu vakıtı bilgesez. – Avt.)

Click or select a word or words to search the definition