Tatarnıñ Çın Tarihı

Tarihıbıznıñ asılı


Avtordan


N.M.Karamzin HIH ğasırnıñ başında üzeneñ «Rossiyä imperiyäse tarihı»na kereş süzendä yäşermiçä äytkän: «Tarih yalgan belän tulı, dip äytälär. Añarda, keşeneñ härnindi ğamälendäge kebek, yalgan kuşıldıgı bar, läkin hakıykat azmı-küpme saklana, häm keşelär hakında, alarnıñ ğamälläre turında häbärdar bulu öçen bezgä şul qadärese dä citä».


Bu yazmanıñ avtorına 6 sıynıfta ukuçı tatar balalarına şundıy sorau birergä turı kilgän ide: «Sez tatarlar turında nilär beläsez?». Şuşı uk mäktäp ukıtuçısınıñ ana telen yarıysı gına belgän ulı kulın kütärde dä cavap birde: «Tatarı naşi vragi». Bu faciga tügelmeni? Bu balanı bit urıs ukıtuçıları ukıtmagan. Menä şulay itep bez üzebez balalarıbıznı urıska äyländeräbez. Ä yäş buınnı ana telennän yazdıru balalar bakçasınnan başlana, çönki anda uk inde balalar belän urıs telendä genä söyläşü ğamälgä kertelgän. Çönki, berençedän, tärbiyä-ukıtu programnarı şulay tözelgän. İkençedän, tärbiyäçelär, bälki, kaysıber eşlären tatar telendä alıp ta barırlar ide, läkin ana telen belüläre çamalı, ä balalar öçen tatarça cır-biyulärne, uyınnarnı bötenläy dä belmilär.


Ul gına da tügel, häzer inde saf milli ğailälärdä dä, bigräk tä Tatarstannan çittäge regionnarda, yaña tugan bala belän urısça söyläşä başlıylar. Häm ni kızganıç, balanıñ tele ana telendä «ännä» dip açılsa da, anı «mama» dip äytergä öyrätälär. Şul rus tel belän ul üsä dä. Küp kenä ata- analar balaga ana tele öyrätü faydasız, ul aña tormışta kiräk tügel, dip isäplilär. Läkin bu zur hata. Urıs telen bala ata - anadan başka dä öyränä, çönki tormış şulay tözelgän. Ä ike tel belgän keşe ul inde ğalimräk, kübräk belgän keşe. Ä öç tel belgän keşene inde zıyalı dip äytä alabız. Anıñ dönyaga küz karaşı kiñ, ul urıs dönyasında da, tatar dönyasında da üzen irken tota.


Şunsı da bar, telennän çitläşterelgän bala, ata- anadan da, äbi-babaydan da, tugan- tumaçasınnan da çitläşä. Alar arasındagı mönäsäbätlär östä-östän genä, tirängä kermiçä genä alıp barıla. Ä alardan tugan yartılay urıs balaları inde yat keşegä äylänä başlıy. Kızganıçka karşı, bez şunı añlamıybız. Läkin ğayep monda tulısınça ata-anada gına da tügel. Bit mäktäpne beterep, şähärgä barıp ukırga kergändä, tatar balasında millätebezgä has bulgan meskenlek, tulı kıymmätle bulmaganlık kompleksı inde nıklı urın algan bula. Häm ul tatar keşesen kabergä qadär ozata. Nigä soñ bu bolay? Çönki bez şundıy şartlarga kuyılganbız. Kızganıçka karşı, bezneñ moña karşı torırlık köçebez dä, mömkinlegebez dä häm, döresen äytkändä, telägebez dä çikle. Ä monıñ tamırları tarihta. Şunda ul, bezne hurlıkka töşergän, isemnärebezdän oyalıp yöri torgan mähluklarga äyländergän yalgan tarihi vakıygalar turındagı yazmalar.


Tatar keşeseneñ milli üzañın barı tik ber yul belän genä kütärergä buladır. Ul da bulsa, anıñ çın tarihın buldıru, ul tarihtagı uñay vakıygalarnı, däverlärne açıklau, halkıñnıñ meskenlegen tügel, batırlıgın, kıyulıgın kürsätü. Häm ul tarihnı här tatar keşesenä citkerü. Ägär dä tatarnıñ milli üzañı milläteneñ tarihı biyeklegenä kütärelä alsa, tatar nindi şartlarda da telen, mädäniyäten häm goref – ğadätlären yugaltmas ide.


Millätebezne saklau gadi süz genä tügel, häm ul dönyalık öçen genä kiräk, dip hiç äytä almıybız. Allahı Täğalä millätlärne üze yaratkan häm alarnı saklau farız digän, bu turıda Korän äytep tora. Bezneñ borıngıdan yäşägän ata-babalarıbız meñnärçä yıllar eçendä halkıbız, dinebez saklansın öçen zur sugışlarga çıkkannar, kannarın, gomerlären birgännär. Ä häzer bez, alarnıñ vayımsız häm rähmätsez balaları, ciñel genä başka millät keşelärenä äylänäbez. Monı kürep, ata-babalarıbıznıñ ruhları, cannarı bik ärni bulır.



Tarihıbız turında


(Kereş)



Tatar tarihı. Mondıy bähäsle, facigalı tarih barmı soñ bu dönyada? Kemnär genä yazmagan tatar tarihın. Läkin barısı da tatarnı mongol belän bäyläp, halkıbızga tuzga yazmagan nahak ğayeplär takkan, häm bu cäber häzergä qadär dävam itä. Hätta üzebezneñ tatar ğalimnärebez-tarihçılarıbız da, nigezdä, şuşı yalgan tarihnı yaklıy. Alar barı tik şunı beraz yomşartu, şomartu häm bizäü belän genä şögıllänälär.


İkençe, kapma – karşı çikkä taba omtılu da bar. Yağni halkıñnıñ ütkänendäge, başkalar öçen küñelgä yatışsız bulıp kürengän yalgan faktlarnı yäşerergä tırışu. Häm dä şul maksat belän halkıñnıñ isemen almaştıru, başka kavemnär iseme (mäsälän, bolgar) astına kaçarga omtılu. Monsı ğamäl dä, älbättä, berençese belän bäylängän.


Läkin tarihnı bolay tasvirlau belän hiç kileşep bulmıy, çönki küp sanlı tarihi çıganaklarda tatar kaveme meñnärçä yıllık tarihı bulgan böyek halık itep tasvirlana. Alarnı ukıganda yöräk yış tibä başlıy, halkıbız öçen gorurlık hise kabına häm ul inde bervakıtta da sünmi. Citmäsä, HVIII ğasırga qadär bulgan rus häm çit il yılyazmalarında, tarihi çıganaklarda tatar-mongollar digän halık turında ber süz dä yuk, dip äytergä bula, anda barı tik tatarlar turında gına yazılgan (Tatar-mongol digän süzne 1817 yılda Hristofor Kruze «Evropa atlası» digän yazmada başlap kullana). Kıskası, traditsion tarih küp soraular tudıra häm alarga bu räsmi tarih kısalarında cavap tabıp bulmıy. Gomumän, tatar tarihın tatar-mongollar, bulgarlar tarihı belän butaunıñ maksatı ber genä: tatarnıñ tarihın yukka çıgaru, halkıbızga cir yözendä üz däüläten korıp yäşärgä yul kuymau.


Döres, soñgı yıllarda kaysıber ğalimnär, tarihnı populyarlaştıruçı yazuçılar bulıp ütkän vakıygalarnı başkaçarak farazlıylar, üzlärençäräk tasvirlıylar. Monda A.Fomenko, A.Buşkov, V.Tomsinov, K.Penzev, A.Bayar, A.Murad, D.Kalyucnıy, M.Gaynetdin, G.Enikeev, R.Bezertdinov h.b. kebeklär küzdä totıla. Älbättä, alarnıñ kaysıberläre professional tarihçı tügel, läkin, şuña karamastan, alarnıñ täğlimatları keşe ışanırlık tügel, dip äytep bulmıy, çönki alar tarihnı kaysıber akademik tarihçılar kebek vlast başında toruçılarga niçek kiräk şulay üzgärtmilär häm üzläre uylap çıgarmıylar, inde tanılgan, böten dönyaga bilgele bulgan tarihçılar yazmalarına gına tayanıp eş itälär, barı tik tarihta bulgan faktlarnıñ mäğnäsen genä üzlärençä añlatalar. İñ möhime – alar tarihnı halık añlıy torgan teldä yazalar. Kayvakıtta akademik tarihçılar tarafınnan «yaşerelgän» tarihi materiallarnı da äyläneşkä kertälär.


Äle äytep kitelgän «halık tarihçıları»nıñ (bu yaña termin) yazmaların ukıgaç, törle hislär tua. Eş şunda ki, alarnıñ kaysıları törki - tatar tarihın tamırdan üzgärtä (A.Buşkov, A.Boyar, K.Penzev h.b.), ä kaysıberläre tatarnı bötenläy tarihsız kaldıra (A.Fomenko h.b.). Bez bu ğamällärdän häbärdar bulırga tiyeşbez. Soñgı berniçä distä yıllar kürsätkänçä, dönyada, tormışta hiç kötelmägän üzgäreşlär, cämgıyavi zilzilälär kuba tora. Bulmas dip kem äytä ala, älege «halık tarihçıları» täqdim itkän, bezgä kölke toyılgan farazlaular berzaman Rusiyä däüläteneñ (döresräge, rus milläteneñ) inde küptän ezlägän milli ideyase bulıp kitmäsme? Häm bez tarihsız kalmabızmı? Dimäk, tatarga uyau bulırga, tarih aktarılıp yañadan yazıla başlasa, üz tarihın buldırunı üz kulına alırga kiräkter.


Ukuçılar iğtibarına şunı da citkeräse kilä: avtor monda häzerge vakıtta bilgele bulgan tatar tarihın söyläp çıgunı burıç itep kuymıy. Çönki, berençedän ul Rusiyä tarihı belän ürelep bara. İkençedän, tatar tarihı, yalgan bulsa da, ul bik katlaulı häm bay eçtälekle, häm anı tasvirlar öçen berniçä tom kitap yazarga kiräk bulır ide. Häm ul tomnar tarihçılar tarafınnan yazılgannar da inde.


Şunsın da iskärtep kitü kiräk: avtornıñ burıçı - nindider ğadättän tış zur gıylmi eş başkaru tügel häm, älbättä, bu äsär, çın mäğnäsendä fänni hezmät tügel, häm bu mömkin dä tügel, çönki avtor – gadi yazuçı. Eş şunda ki, ul tarihi vakıygalarnı üz küzlegennän çıgıp açıklayaçak, üzeneñ fikerlären citkeräçäk, häm üz äsären halkıbızga añlayışlı teldä yazaçak. Töp teläk – millättäşlärebezneñ üz tarihına iğtibarın buldıru, anı belergä tırıştıru. Halkıbıznıñ üzenä layık bulgan tarihın açu häm şunıñ arkılı tatarnıñ abruyın tiyeşle baskıçka kütärü. Ägär dä här tatar keşese üz milläte belän gorurlansa, anı yaratsa, telen, moñnarın onıtmasa – yä Hoda, tagın närsä telärgä kiräk bulır ide! Ul bit berkemnän dä üzen kıyırsıttırmas ide. Läkin monıñ öçen yözebezne kızartmaslık, telebezne yottırmaslık, isemnärebezne yäşermäslek milli tarih kiräk. Bulganmı soñ ul? Älbättä, bulgan. Tatar tarihı – bötenläy başka tarih. Läkin, küñel sizä, ul yäşerelgän. Avtor şunı ezläü yulına bastı. Närsä kilep çıgar – ansın Allah belä!


Oşbu yazmaga kertelgän mäğlümatlarnı cıyganda törle çıganaklar faydalanıldı: kayçandır ukıp, küñelgä señep kalgan tarihi istäleklär, kulda häm kitaphanälärdä tabılgan tarihi äsärlär, elektron resurslardagı materiallar. Şulay itep, alga, hörmätle ukuçı!





Tatarlarnıñ ata-babaları


Tatarlar üz ata - babaların cidençe buında Nuh ulı Yäfästän (İafet) tugan Tatar han belän bäylilär (Räşidetdin. «Eyazmalar mäcmugası»). Ä Tatar hannı yakutlar (saha) üzläreneñ ber hörmätle allaları itep tä isäplilär ikän. Bu isä tatarlar belän yakutlarnıñ näseldäş ikänen genä kürsätep kalmıy, ä bälki tatar tarihınıñ tamırları bik tirändä buluın belderä (G.Miller buyınça.) Älege tarihi faktlar «tatar» süzeneñ kilep çıgışı turında törle uydırmalar yörtüne dä ädäpsezlek häm tatar tarihın yukka çıgaru yulın ezläü ikänlegen añlata. Mäsälän, başka yözlärçä-meñnärçä sandagı millätlär isemeneñ mäğnäsen berkem dä ezlämi bit.


Galimnär törki - tatar kabiläläreneñ barlıkka kilü häm üseş urınnarın kiñ Yevraziyä regionnarı dip kürsätälär. Mäsälän, yaña eraga qadär H – VII meñellıklarda mezolitik mädäni – iktisadıy söreşlär nigezendä IV – III meñellıklarda Yevraziyä dalalarında häm bigräk tä İdel – Uralda kurgan arheologik kulturası barlıkka kilä. Anıñ «tumış» urını İdel - Cayık aralıgında bula. Ul vakıtta yäşägän keşelär evropeoidlar bulıp, aralarında mongoloid (laponoid) bilgeläre çagılgannarı da bula. M.N. Gerasimovnıñ obektiv tikşerenülärenä nigezlängän bu açışlar, şul vakıtlardan bügenge könnärgä qadär şuşı regionnarda yäşägän halıknıñ (törkilärneñ) antropologik yaktan üzgärmägänlegen kürsätkän (Laypanov K.T., Miziyev İ.M., 1993, 20, 25). Dimäk, İdel – Uralda yäşägän halıklar – avtohtonnar, berkem – berkayan küçenep kilmägän, häm bu 5-6 meñ yıl dävamında şulay bara. Döresräge, küçep kilgän kabilälär bulgan, mäsälän bulgarlar häm başkalar, läkin alar şunda elektän yäşägän kavemnär tarafınnan assimilyatsiyälänä kilgännär (avtor).


İdel - Ural zonası öçen Ananino arheologik kulturasın öyränü näticäläre dä bik möhim. Älege timer ğasırına nisbätle arheologik kultura Kama, Urta İdel, Vyatka häm Agıydel basseynnarında taralgan bula. Bu kultura kabiläläre cir eşkärtü, terlekçelek, sunarçılık häm balıkçılık, metall eşkärtü (bronza, timer) belän şögıllängännär (BSE, III izd., t. 1, 572). Ananino kulturası kabilälären, ğadättä, finno – ugorlarga nisbätlilär. Läkin alarnıñ kiñ taralgan zonaları üz eçlärenä törkilärne häm finno – ugorlarnı kertkän skiflarnıñ yäşäü zonası häm vakıtı belän turı kilä. Ural häm İdel buyı bu vakıtta suar häm aslar, könyaktan küçkän saklar belän tulgan bula. Ä saklar – şul uk skiflarnıñ ikençe törle äyteleşe genä bit.


Yaña eranıñ IV – VII ğasırlarında Kama häm İdel buyların İmän kiskä arheologik kultura kabiläläre bilägän. Älbättä, traditsion tarih dairäläre, törkilär bu urınnarga IV-VII ğasırlarda gına kilgän, alar küçmälär bulgan dip, bolarnı törkilärgä «birmi» häm üz süzlären isbat itü öçen tagın tarihnı üzgärtergä mataşa.


Älbättä, küçmälek borıngı törkilärneñ tormış räveşe, läkin bulgarlar häm tatarlarnıñ ber öleşe kebek cir eşkärtüçelärebez dä bulgan bit äle. Häm boları belän tegeläreneñ kontaktınnan häzerge zaman tatarları kilep çıkmagan, dip kem äytä ala? Citmäsä, küçmälek dalada yäşägän halıklarga has, ul şundagı yäşäü tehnologiyäsı. Ä Urta İdeldä häm Uralda küçmälek bula alganmı soñ?


Tatar tarihın Auropa häm Rusiyä tarihçıları hunnar (gunnar) häm mongollar belän genä bäylilär. Yänäse, tatarlarnıñ ata-babaları hunnar kaydadır yırak könçıgışta mongollar häm kıtay halıkları belän bergä yäşägän häm berniçä distä törle kavemnärdän torgannar. Hunnar soñrak distälägän hanlıklarga bülgälängän häm şularnıñ berse tatarlar kaveme bulgan. Häm räsmi tarihnı yaklauçı barlık avtorlar da diyärlek bu borıngı kavemnärne barı tik tiskäre yaktan çıgıp kına tasvirlıylar. Läkin şul uk tarihtagı hun-törkilärne maktap yazgan avtorlar da yuk tügel. Bu cähättän kürenekle yazuçı, tarihçı Murad Adcinı kiterergä bula. Ul borıngı zaman tarihında hunnarnıñ häm törkilärneñ rolen bik yugarı kütärä (M.Adci «Polın polovetskogo polya», «Tyurki i mir»). Anıñ süzlärençä, Evropa häm Rusiyä tarihçıları tasvirlagan yarımkırgıy küçmä hunnar tarihı döreslekkä yakın da kilmägän. Altay taularında yäşägän bu kavem (häm alarnıñ dävamçıları – törki kabilälär), timer yatmalarına tap bulgaç, çuyın häm korıç koyu, alardan könküreş kiräk-yaragı, cir eşkärtü häm sugış koralları äzerli başlıy. Bu häl törkilär tormışın tamırdan üzgärtä, törkilärne iqtisadıy, mädäni uñışlarga ireşterä. Halık sanı tiz arada nık kına arta, häm Altay taularına sıymıy başlagan törkilär dalalarnı üzläşterä başlıylar. Bu inde «Böyek küçenü» çorı başlanu dip atala. Şul vakıtlarda hun - törkilärneñ ber zur öleşe yarım - küçmä tormışnı üzläştergän, çönki yäşäü şartları şunı taläp itkän.


Hunnar, M.Adci buyınça, dalalarnı üzläşterüne häm yaña cirlärgä küçenüne gayät kiñ frontta alıp baralar – İndostannan Keçe Aziyägä häm Evropaga qadär, ikençe yaktan, Seber, Ural, Kıpçak dalaları, Karpat tauları aşa tagın Evropaga qadär. Ul gına da tügel, hunnar häm alar sostavındagı törkilär Appenin, Pireney, Britaniyä, Skandinaviyä yarımataularına ütep kerälär. Töp urnaşkan, däülät tözegän cirläre bulgan Aziyädän alıp Pannoniyägä qadärge tarihi mäydannarda alar tellären, mädäniyätlären ozak kına saklap kalalar, ä menä böten Evropaga taralgannarı äkren - äkren şunda yotılalar. Şulay bulsa da küp cirlärdä alarnıñ beraz gına üzgärtelgän isemnäre, toponimnar kala. Evropadagı at mengän rıtsarlar da hunnar tokımı, dcentlmennar da törkilärdän kalgan yugarı katlam väkilläre bulgan h.b. Hunnarnıñ kuäte häm şanlılıgı turında Atillaga kilgän Vizantiyä ilçelege äğzalarınnan berse Prisk Paniyäle häm, aña tayanıp, İordan yazıp kaldırgan. Alar, härvakıt küçmä halık, dip täqrarlangan hunnarnıñ şähärlärenä baralar (Prisk Paniyäle), häm alarnıñ utrak tormışlı halık ta bulganlıgına ukuçını inandıralar. Älbättä, hunnarnıñ utraklıgın alar üzläre küptän belgännär.


Änä şul häm başka çıganaklar nigezendä bulsa kiräk, tanılgan tatar tarihçısı G.Gobäydullin da (1887—1938) üz fikerlären bäyän kıla. «Tarihi sähifälär açılganda» (Kazan, 1989) dip atalgan kitabında urın algan mäqalälärneñ bersendä ul Atilla turında bolay yaza: «Hunnar Atilla isemle hannarı zamanasında bik kuätlänep kitep, ul zamannıñ iñ kuätle bulgan Evropadagı imperiyälärne der selketkännär. Häzerge Frantsiyä, Germaniyä, İtaliyäneñ cirlärendä hun atlarınıñ toyaklarınnan kütärelgän tuzan bik yış kürenäder ide. İstanbul, Rum kebek zur şähärlärdä torgan imperatorlar Atilladan märhämät sorap yalvargannar, ällä nikadär akça, büläk birep kenä üzläreneñ cirlären hunnardan kotıldırıp torgannar».


Hunnarnıñ tagın ber kazanışı – böten dönyaga ber alla dine ideyasen taratu. Hunnarda häm törkilärdä ber alla - Täñre dine bulganlıgı küplärgä mäğlüm (bu dinneñ ber allalık ideyase häm kaysıber yolaları soñrak azrak üzgärep, hristian, islam dinenä häm başka dinnärgä dä küçkän).


Täñreçelekne (belep tä, belmi dä) nindider yarımkırgıy kabilälärgä has bulgan şamanlık belän butau ğadäte bar. Bu - älege dä bayagı bezneñ yırak ata-babalarıbıznıñ tarihta totkan urının tübänäytü, kimsetü maksatı belän eşlänäder.


Täñreçelek – yaña eraga qadär ük Aziyäda taralgan ber allaga ışanu dine ul. Häm bu häl tatar halkı yaña dingä - islamga küçkäç tä dävam itkän. Monı HV ğasırlarda halık tarafınnan icat itelgän «İdegäy» eposında kürergä bula. Berençedän, ul vakıttagı ata-babalarıbız Allahı Täğalägä inangannar, namazlar kılgannar häm başka farız ğamällärne ütägännär. Şul uk vakıtta Täñrene dä onıtmagannar: «Bolıtlar kükne kapladı, Kara bolıttan karañgılık taraldı, cir selkende häm yäşen utı kabındı, küklär kükräde – Täñre – ber Alla!...» , dip farazlagannar.


Ul gına da tügel, avtor bu dinneñ HH ğasırga qadär tatar keşeseneñ küñellären biläp torganlıgın isbatlıy ala. Täñre añlatması bezgä keçkenädän tanış, çönki äle 40 - 50 yıllap elek kenä bezneñ babaylarıbız häm äbilärebez Allahı täğalägä yış kına Täñre dip däşälär ide häm islam kuşkança aña bagışlap namaz ukıylar ide. Häm alar monı çın küñeldän, ike allanı ber zatka berläşterep karıylar häm ışanalar ide. Ä başkalar tarafınnan bu ğamäl tabigıy häl itep kabul itelä ide. Bu oçrakta alar haklı bulgan dip uylarga kiräk, çönki täñreçelek dönyadagı iñ täüge ber alla dine ul. Alıp karıyk babaylardan kalgan, HIH ğasırda näşer itelgän Rabguzinıñ «Päygambärlär kyssası»n. Bitläre sargayıp, garäp härefläre koyılırga tora bu kitapnıñ, läkin äle ukırlıgı bar. Açabız 44 bittäge «Nuh (Noy) kıyssasın». «Nuh päygambär mäşriqdän mäğribkä tikle: Täñre ber dip, Mine anıñ päygambäre, dip äyteñ, di». Çınnan da, äle bu kitap yazılgan HIV ğasırda uk Täñre Allahı digän süzne añlatkan. Dimäk, täñreçelek – şamançılık digän süz yalgan. Bezneñ babalarıbız borıngı zamannarda uk Allaga ışangan, dip äytep bulmıymıni soñ? Bu häbär bit islam garäplärgä tatarlardan kilgän digänne añlata. Murad Adcinıñ kaysıdır kitabın ukıganda isemdä kalgan, läkin artık igtibarnı cälep itmägän, islam garäplärgä törkilärdän kilgän, digän mäğlümatı döreskä çıga bit.


Täñreçelek äle borıngı Rimda, Yegipetta, Vizantiyädä, İudeyada mäcüsilek hakim itkän çaklarda uk bulgan häm anıñ barlıkka kilgän vakıtın berkem dä belmi. Kayber ğalimnär täñreçelekneñ Budda dinennän kilep çıgışın isbatlarga tırışsalar da, monı döres tügel dip uylarga bula. Çönki «buddalık»ta böten närsäne barlıkka kitergän häm bar närsädän östen bulgan ber allaga ışanu yuk. Şulay uk ruh häm materiyä digän töşençä dä kertelmägän (BSE). Şulay bulgaç, täñreçelek buddalıktan ayırılıp çıkmagan, kiresençä, Tibet, Altay törki halıkları dönyasında tugan häm kamilläşkän. Ul gına da tügel, täñreçelek - yaña eranıñ başlarında gına barlıkka kilgän İbrahim päygambär dinnäreneñ - İudalık (elegräk), Hristianlık häm İslam nigeze bulıp tora dip äytü döreslekkä hilaf kılu bulmas.


Vil Mirzayanovnıñ E. Parker («Tatarlar. Böyek halıknıñ kilep çıgışı») äsärendäge süzlärenä tayanıp äytkän ber fikere dä bik kızıklı. Äle ike meñ yıllar elek yäşägän hunnar duñgız iten bötenläy aşamagannar. Bu närsä turında söyli? Uylap karaganda, täñreçelek duñgız iten aşaunı tıygan häm bu ğamäl soñrak islam dinenä küçkän, dip äytergä bula. İkençe yaktan, mondıy ğamäl tatarnıñ milli ğadätläreneñ berse bulgan, digän fikerne nigezli. Bu cähättän şunsın da äytik, arheologik istäleklär kürsätüençä, İdel-Ural tirälärendä yäşägän borıngı kabilälärneñ dä duñgız ite aşamaganlıkları belenä. Ä bu bit äle islam dine kilgänçe ük şulay bulgan. Läkin kaysıber avtorlar (bigräk tä arheologlar) Uraldagı arheologik katlamnarda duñgız söyäkläre tabılmıy, dimäk, alar monda islamnı kabul itkäç kenä küçep kilgännär , dip täkrarlıylar. Añlaşıla ki, ata-babalarıbıznıñ borıngı zamannarda täñreçelek dinen totuları isäpkä alınmıy.


Borıngı törkilär Täñredän bäyle räveştä tagın tabiğat küreneşlärenä dä tabıngannar. Alar tabiğatne canlı küreneş dip kabul itkännär. Täñre dine törkilärgä märhüm babalarınıñ ruhın hörmät itärgä kuşkan, tereklekne toyarga, anıñ belän garmoniyädä yäşärgä öyrätkän. Täñreçelek siher, şamanlık, totemizm küreneşläre belän bäylängän, dip äytsälär dä (R.Möhämmätşin. Täñreçelek bezneñ yulmı?), monıñ belän kileşep bulmıy, çönki här dinneñ yolalar belän bäylängän yagı bar. Bez inde onıtılgan täñreçelek dineneñ yolaların şamanlık dip kimsetergä hakıbız yuk. Bilgele avtor kürsätüençä, bezneñ babalar Täñredän imin kön sorap yokıdan uyangannar, aña rähmät äytep yoklarga yatkannar. Bu din alarnı yazdan – közgä, közdän – yazga kertkän. Alar Täñregä doga kılıp igen ikkännär, mal kötkännär, korban çalgannar. Täñre äläme astında Kıtaydan alıp Rimga qadär halıklarnı buysındırgannar, dönyada tiñe bulmagan Sönnär ile, Törki kaganat, Kubrat däüläte, İdel Bolgarstanı, Kimäk kahanatı, Altın Urda, Tatar hanlıkları kebek imperiyälär tözegännär.


Bezneñ babalarıbıznıñ (östäräk äytelgänçä) Allahı täğaläne Täñre belän berläşterüe tikmägä tügel, çönki bu ike dinneñ filosofiyäse ohşaş. İkesendä dä ber alla gına bar. Hristianlıktagı kebek allanı öçkä bülep karau (svyataya troitsa) yuk. Şulay uk yasap kuyılgan sınnarga, obrazlarga (ikonalarga) tabınu röhsät itelmägän. Häm gomumän, töptän uylaganda, Allahı belän Täñre şul uk ber alla dip äytergä bula. Alarnıñ mäğnäse, asılı ber, ä yolaları başka. Läkin bit küp dinnärneñ yolaları meñnärçä yıllar eçendä baytak üzgärü kiçergän.


Östä äytelgänçä, bezneñ äbi-babalarıbıznıñ küptän tügel genä Täñrene iskä aluları alarnıñ tamırları Aziyä yagında da bulgandır, dip äytergä mömkinlek birä, çönki, ni äytsäñ dä, Täñreçelek şul yakta taralgan din bulgan.


Östä äytelgänçä, hristianlıknıñ kaysıber atributları häm yolaları täñreçelekneken häterlätä. Mäsälän, täñreçelärneñ baş kiyemnäreneñ tübäsendä tigez yaklı haç yasala torgan bulgan. Ruhanilarnıñ kiyemnäre hristian monahlar kiyemen häterlätkän. Täñregä, kullarnı alga sonıp, uç töplären kükkä karatıp yalvara torgan bulgannar (M.Adci. Tyurki i mir). Şunnan möselmannardagı bit sıypap doga kılu kalgandır (avtor).


Täñreçelek, äkrenläp üzgäreşlär kiçerä - kiçerä, diñgez yulı belän Tönyak – könbatış Afrikaga, Yegipetka küçä. Urta Aziyädän Keçe Aziyäga, Vizantiyäga ütep kerä. Menä şunda inde dinnär kazanı kaynıy. İke yaklap kilgän Täñreçelek ideyaläre Yegipet – Fälästin – Vizantiyä tirälärendä hristian dinen barlıkka kiterä. Soñrak islam da Täñreçelek nigezendä barlıkka kilä, häm ata-babalarıbız anıñ äle onıtılıp ölgermägän üzençälekläre belän islamnı bayıta.


Hristianlıknıñ töp tarmagı katoliklar häm nosarilar (pravoslaviye) dinenä äverelä. Ä Evropaga küçkän hunnar öleşçä täñreçelektä kala, zur gına öleşe arianlık dinen saylagan bula. Aziyädä nestorianlık (hristianlıknıñ ber mäzhäbe) tarala.


Hunnarnıñ, häm alarnıñ tokımınnan bulgan törkilärneñ Evropa halıklarına bulgan täesire dä köçle bula. Mäsälän, bu turıda Skandinaviyä sagalarındagı küp sanlı fikerlärdän berniçäsen kiteräbez (R.Näbiyev buyınça).


«Skald Sturluson, şvedlar üzläreneñ tarihi yäşäü urınnarı dip Donnan könçıgıştarak bulgan «Asgard» häm «Böyek Svetord» (Skifiyä, avtor) cirlären ataganlıkları turında yazıp kaldırgan. «Keçe Edda» digän äsärendä Odinnıñ (skandinavlarnıñ allası) üzeneñ halkın türklär cirennän alıp kilgänlege, anıñ Sigtuna digän şähär salganlıgı häm üz ilendä törkilär kanunnarı urnaştıruı turında yazgan.


S.Sturluson üz yazmasında şundıy fraza kitergän: «Aziyädän kilgän bu keşelärneñ tele Evropa illäreneñ tele buldı». Borıngı sagalarda şulay uk Aziyäne maktau süzläre kiterelgän: Aziyä «böten yaktan da maturrak häm yahşırak, ä anda yäşägän keşelär gakıllılık, köç häm törle belemnär belän ayırılıp toralar». Bu Aziyä cirläre dip Meot sazları (Azov diñgezeneñ tönyak – könçıgışında) dip ayırıp äytelä. Ä bu bit näq könbatış tatarları cirläre.


V.N.Tatişev ta mondıy häbär kaldırgan: şved tarihçıları İogan Magnus häm Rutberg yazmaları buyınça, şved korolläre tatar hannarınıñ näselennän häm alarnıñ isemen yörtälär ikän. (Hunnar, bulgarlar häm tatarlar turında Skadinaviyä çıganakları. 2002 yıl, Röstäm Näbiyev, «Gasırlar avazı» curnalı – №2 2002).


Bu turıda Murad.A. da baytak yazgan («Tyurki i mir»).


Tarihta Üzäk Aziyä tatarların barı tik mongollar belän bäyläp kenä karıylar. Yänäse, häzerge tatarlar ul vakıttagı tatarlar tügel. Tegeläre mongoldan çıkkan bulgannar. Läkin küp kenä çıganaklar elekke tatarlarnıñ mongoloid bulmaganın kürsätä. Mäsälän, bu problema buyınça iñ tanılgan belgeç isäplänüçe Lev Nikolayıviç Gumilev buyınça da, urta ğasırlar tatarları mongoloid tügel, ä häzerge tatarlarga häm tatardan çıkkan ruslarga ohşagan bulgannar. Başka avtorlar da bu fikerne cöpli. «Tatarlar kıtaylılar kebek sakalsız tügel, ä saratsinnar, ruslar kebek sakallı bulgannar», - dip yazgan tatarlar häm Çıñgız hannıñ näselläre arasında 17 yıl gomer kiçergän italyan Marko Polo. Dimäk, tatarlarnıñ Aziyäneñ könçıgışında ozak kına gomer kiçerülären iskä alıp, alarnıñ borıngı zamannarda Evropa halkı bulganlıgın, häm tarihi vakıygalarda katnaşa – katnaşa, könçıgış tarafına taraluların faraz itärgä bula. Bu häl yaña eraga qadär dip uylarga kiräkter. İskä töşerik, evropalılar häm urıslar da, imeşter, üzläreneñ borıngı ata-babaları ariylarnıñ kayçandır küçmä tormış alıp barganlıkların häm şul uk yakta – Aziyädä bulganlıgın söylilär. Bu slavyanofillar häm böyekdercavaçılar tarafınnan uylar çıgarılgan teoriyä alarga Yevraziyädä oçragan härber tarihi istälekne urıs halkına yäki, hiç bulmasa, irani (şulay uk ariylar dip belderelgän halık) kavemnärgä nisbätlärgä mömkinlek birgän. Läkin alar turında tarihçılar yazmaları kalmagan. Barı tik hıyallar häm farazlaular gına.


Tatarlarnıñ töp çıgışı Aziyädän bulmaganlıknı urıs klassik yazuçısı, filosof N.Çernışevskiy da cöplägän. Ul, urıs ğalimnäreneñ iñ täügelärennän bularak, İdel buyı häm Kırım tatarlarınıñ mongollardan bulmaganlıgın isbatlagan («Antropologiçeskiy printsip v filosofii»).


Törkilär häm alar tokımınnan bulgan tatarlar turında obektiv küzlektän, yağni uñay pozitsiyädän çıgıp yazgan avtorlar baytak. Şulardan urta ğasırlardagı Andrey Lızlov, HH ğasırda yäşägän Lev Gumilev, Mihail Hudyakov, häzergelär - Aleksandr Buşkov, Konstantin Penzev, Aleksandr Bayar, Marsel Ähmätcanov h.b. kiterergä bula.


Tatarlarnıñ tarihınıñ yalgan buluın, alarnıñ äle borıngı zamannardan birle şul uk isem astında bilgele bulganlıkların küp avtorlar söyli. Ä bezneñ eranıñ berençe meñellıgında tatarlarnıñ könbatış tarafındagı törkemnäre skiflar dip atalgannar. Mäsälän, üzeneñ ber äsärenä karata («Pesni IV. V pohvalu nauk».1734) yazılgan kereş süzendä Antioh Kantemir «dikiye skifı – tatare, sireç», dip yazıp kuygan.


İtalyan tarihçısı Foskarini («Doneseniye o Moskovii».1553 – 1557 g.) Kırım tatarları turında bolay di: «Perekop tatarları elek İdel buyınnan kilgännär. Alarnıñ anda küp kenä skif padişahları bulgan. Alar, böten cirlärne üzara bülep alıp, zur – zur illärne kullarında totalar. Skiflar häzer tatarlar dip atalalar». Ä bu turıda töp süzne urıs tarihçısı A.Lızlov äytkän.


Rus tarihçısı Andrey Lızlov 1692 yılda üzeneñ gomerlek hezmäte bulgan «Skif tarihın» tämamlıy. Bu hezmät HVI-HVII ğasırlarda yäşägän polyak häm italyan tarihçıları Strıykovskiy, Velskiy, Gvagnin (Gvanini), Baroniyä h.b. yazmalarına häm bu vakıtlarga qadär kilep citmägän urıs yılyazmalarına nigezlängän bulgan. Östä kürsätelgän tarihçılar üzläre dä häzerge zamannarda bilgele bulmagan, häm äle «tözätelergä» ölgermägän urıs, polyak häm litvalılar arhivlarınnan faydalangannar (A.Dikiy). Ä A.Lızlovnıñ elekke kitaphanälärdä, monastırlarda saklangan kitaplar, Kazan häm Hacitarhan arhivlarındagı dokumentlar belän tanış bulganlıgı bilgele.


A.İ.Lızlov bolay dip yazıp kaldırgan: «...tatarlar slavyannarga ohşaş halık bulıp kilep basalar, Evropa slavyannarına. Skifiyä ike öleştän torgan: berse Evropanıkı, ansında yäşibez bez, yağni Mäskäü, rossiyännar, litva, volohlar häm Evropa tatarları... İkençese - Aziyä Skifiyäse, anda böten tönyak häm könçıgış skiflar yäşägän...


Biş yöz yıl elek, bälki kübräkter, mongail dip atalgan skiflar (bu mongaillar häzerge mongollar tügellär, A. Lızlov), isemnären tartar dip üzgärttelär...bu isemnären alar bik hup kürälär... Alardan bezgä, savromatlar yagına kilgän tatarlar: Kırım, Perekop, Belgorod, Oçakov, Palyusmeotis (Azov diñgeze, avtor) tatarları kilep çıkkan».


Küräbez ki, Azov häm Kara diñgez buyları tatarlar tarafınnan bilänä torgan bulgan. Yukka gına urıs yılyazması tatarlar - bäcänäklär dip tä, taurmennar dip tä atalalar, dip yazmagan. Kıpçaklar dip tä östärgä bula (avtor). Şunsın da äytik, A.Lızlov 1236 yılda Bulgarga häm urıs knäzleklärenä mongollarnıñ tügel, tatarlarnıñ basıp kergänlekläre turında häbär äytä (V.Belinskiy.»Strana Moksel).


Lızlovnıñ bu «Skif tarihı» 1692 yılda yazılgan. Şuñardan 500 yılnı alsañ, 1192 yıl yäki elegräk – tatarlarnıñ İdel artınnan könçıgış Evropaga kilep çıkkan vakıtı. Ä bit äle Evropa tatarları digännäre bulganlıgı da bilgele. Mäsälän, bu turıda şul uk çorlarda İdelneñ uñ yak tarafında mişärlär dip atalgan millättäşlärebez dönya kürgän. Bu turıda ğalimebez F.Bäyrämova äsärennän özek kiterü mägkulder: «V leto 6706 (1198) knyaz Şirinskiy Bahmet Useynov sın, prişel iz Bolşiye Ordı v Meşeru i Meşeru voyıval, i zaselil yee, i v Meşere rodilsya u nego sın Beklemiş.» (Mäğlümat internet buyınça Sarov şähäre saytınnan alındı.) Ämma monı küçerep yazuçı monahlar, 1198 yılda äle Urda bulmagan, dilär häm bu datanı 1298 dip üzgärtälär, soñınnan tarihçılar da monıñ belän kileşä, şulay itep, Sarıkılıçka nigez salınu datası ike törle kilep çıga». Küräbez ki, mondagı mäğlümatlar Lızlovnıkı belän avazdaşlar, yağni, monda 1198 yılda uk inde Olı Urda dip atalgan tatarlar berläşmäseneñ Tübän İdeldä yäşägänlekläre kürenä. Gomumän, İdel belän Don-Oka aralıgın bilägän küp sanlı bu millättäşlärebez tarihına zur iğtibar birü tiyeşle, çönki alar turındagı tulı mäğlümatlar halkıbız tarihına gayät sallı östämä bulırlar ide.


«...Şuşı Aziyä Skifiyäse Böyek Tatariyä dip atala da inde. Ber yaktan Azov diñgeze, İkençe yaktan – Kaspiy, könyaktan latınça – Mons Taurus dip atalgan biyek tau, ul tauga tufan suınnan soñ Nuh päygambärneñ korabı tuktalgan».


Arı taba A.Lızlov tatarlarnıñ küçmä genä tügel, ä utrak tormış alıp barganlıkların da yazgan: « Häm tatarlar Bolgariyä häm Altın Urda dip atalgan ike ildä, İdelneñ ike yagı buylap soñrak Kazan şähäre salıngan cirdän başlap, Hvalis diñgezenä qadär urnaştılar. Alar anda bik küp şähärlär tözedelär: Bulgar, Bılımat, Kuman, Korsun, Tura, Kazan, Arsk, Gormir, Arnaç, Böyek Saray, Çalday, Astarahan».


Şunsın äytep kitü zarur, Lızlov, üzenä qadär häm üze belän bergä yäşägän tarihçılar kebek, üzäge Mongoliyädäge Karakorımda bulgan «Böyek Mongol dercavası» digän il turında ber süz dä çıgarmıy. Ahrısı, mondıy zur däülät çınnan da soñınnan gına kilep çıkkandır häm käğazdä genä bulgandır. Ni öçen kiräk bulgan mondıy yalgan? «Çönki könbatışçılık yaklı Romanovlar dinastiyäse...fetnä yärdämendä Rustagı vlast başına kilgäç, şunduk moña qadär bulgan, urıs knäzläre häm tatar morzalarınnan torgan säyäsi berläşmälärne yuk itü planın korgannar. Monıñ öçen alar östenä bulmagan ğayeplär taşlagannar, yala yakkannar. Urda tatarların kırgıy tirannar, böten halıklarnı basıp aluçı küçmä ilbasarlar itep, ä urıs knäzlären tatarlarga satılgan, alarga yärdäm itüçe kolları, küp vakıtta - varisları, ä üzläreneñ halıklarına karata şundıy uk despotlar itep kürsätergä tırışkannar» (V.Verenih. «Ni öçen marilar tatarlaşmagannar?).


Älege avtornıñ süzenä östäp ike fiker äytäse kilä:


Bu ğamällär könbatışçılık tarafdarlarına Rusiyäneñ aziyätçılık sıyfatların yuk itep, anı evropalaşkan il itep kürsätü öçen kiräk bulgandır. İkençese, döreslekkä yakınraktır dip uylanganı – Romanovlar näseleneñ vlastka kilüeneñ legitimlıgın isbatlar öçen häm alarnıñ pozitsiyäsen nıgıtu öçender.


Läkin avtorga, inde taralıp ölgergän çın tatar häm urıs tarihın yäşerü häm tatar östenä bulmagan gönahlar öyü ğamäle, äle östäräk kürsätelgän dälillär belän genä añlatıla almıy kebek toyıla. Tatar tragediyäseneñ tamırları «tirän»dä tügel, alar küzgä bärelep tora. Läkin, küñeldä yuknı küz kürmi digändäy, äle ul tamırlarga barmak törtep kürsätüçe bulmadı. Bälki bulgandır da, läkin alarnı halık işetä, belä almıy kalgandır.


Tatar tarihı turında Äbelgazi Bahadir hannıñ «Tatarlarnıñ näsellär tarihı» digän kitabı iğtibarga layık. G.Enikeevnıñ «Kara legendalar eze buylap» digän äsärendä häm başka avtorlarda yazılgança, 1605 – 1663 yıllarda yäşägän bu Hiva hanı Çıñgız han näselennän bulgan häm üzeneñ näselen tulısınça tatarlardan dip sanagan. Kızganıçka karşı, bu urta ğasırlar tarihçısınıñ «tözätelgän» variantı gına bezneñ könnärgä qadär kilep citkän. Läkin, bähetkä karşı, soñrak anıñ üz zamanında ingliz, alman häm frantsuz tellärenä tözätelmiçä tärcemä itelgännäre tabılgan.


Bu äsärneñ urıs ğalimnäre tarafınnan bastırıp çıgarılgan variantı «Törkilärneñ şäcärä agaçı» dip atala häm tatar tarihı küzlegennän iğtibarga layık tügel. Östä kürsätelgän äsärne yazganda Äbelgazi borıngı tatar kulyazmalarınnan faydalangan bulgan. Läkin häzer alar inde yugalgan. Bälki alar, Äbelgazi Bahadir hannıñ kitabı kebek ük, mahsus saklau urınnarında yatalardır.


Ä. Bahadir han yazuınça, tatarlarnıñ kilep çıgışı bik borıngı zamannardan, häm alarnıñ töp yäşägän urınnarı Don, İdel, Ural häm Seber cirläre bulgan. Şunnan alar, nık ürçep, zur däülätlärgä oyışıp, könbatışka da, könçıgışka da cäyelgännär. Bu isä Gerodotnıñ skiflar turındagı tarihına näq täñgäl kilä. Tatarlar belän skiflarnıñ borıngı zamanda yäşägän urınnarı da, vakıtları da turı kilä häm yaña eraga qadär dip kürsätelä (bu östäräk yazılgan fiker belän täñgäl kilä).


Äbelgazi han mäğlümatlarınnan bilgele bulgança, borıngı zamannarda yäşägän tatar padişahı Alança han häm Mungl han ulı Kara han häzerge Seber tatarları yäşägän cirlärdä häm Urta Aziyädä yort totkannar. Kara hannıñ uglı häm varisı mäşhür Oguz han bulgan. Çıñgız han şul Oguz han tokımınnan. Ä Oguz han üz vakıtında gayät zur däülät tözegän bulgan. Tatarlarnıñ yırak ata – babalarınnan bulgan Kıpçak han da Oguz hanga buysıngan.


Oguz han danlıklı näseldäşe Çıñgız han kebek ük kıtaylılar, tangutlar belän uñışlı sugışlar alıp bargan.


Oguz han Çıñgız hannan meñ yıllar elek padişahlık kılgan. Alar arasındagı ırular barısı da tatarlar bulgannar häm İlhan isemle Oguz hannıñ ırudaşınnan tuıp taralgannar.


Äbelgazi hannıñ älege hezmätendä kalaç, kanglı, karluk, kiräyät, kungrat, kıpçak, kıyat, mangıt, mogul, uygur, uyşın digän kabilälärneñ tatarlar bulganlıgı isbatlangan. Bolardan başka äle tatarlar sanına cıyın, cäläir, äyribuir, nayman, merkit, ongut, çigil h.b. kabilälär dä kergänlege bilgele (R.Bezertdinov). Häzerge zamannıñ kaysıber ğalimnäre bu kabilälärneñ tatarlardan bulganlıgın inkyar itärgä tırışalar.


Londonda çıgarılgan «Kimmeriz Bosfors" dip isemlängän kartada Evropa Sarmatiyäse Kara diñgezneñ tönyagında, Aziyä Sarmatiyäse İdel belän Don arasında, Skifiyä İdeldän könçıgışta bulgan, dip kürsätelgän. Monda, ahrısı, sarmatlarnıñ skiflarnı kısrıklap, Kırım häm Könçıgış Evropadan Aziyägä kuıp çıgargaç bulgan hällär kürsätelgänder. Ä kaysıber kartalarda sarmatlarnıñ Urta İdel häm Uralda yäşägänlekläre kürsätelgän.


A.Lızlov tatarlarnıñ skiflar tokımı bulganlıgın ışanıp äytä (A.Lızlov. «Skifskaya istoriyä»). Ä bu bit tatar milläteneñ borıngı zamanda yäşägän vakıtın da, geografiyäsen dä töptän üzgärtä alırlık karaş. Eş şunda ki, süz İdelneñ könbatış tarafında, Azak, Kara diñgez buylarında yäşägän skiflar turında bara. Ä skiflar bit äle yaña eraga qadär dä berniçä yöz yıllar elek yäşägännär. Dimäk, tatar kavemeneñ tarihi yäşe dä kimnän dä ike meñ yıllar tiräse häm annan da artıgrak bulıp çıga.


Şuşı uñaydan kürenekle tarihçıbız Fäüziyä Bäyrämova yazmalarınnan ber özek kiterergä dä kiräkter: « Monnan 2 meñ yıllar elek bu yaklarda yäşäüçelärne (Ural töbäge turında süz bara, avtor) Aziyä skifları, dip yörtkännär, borıngı grek ğalime Ptolomey alarnı «...Şärkara (İdel) yılgasınıñ argı yagınnan başlap Mongoliyä, Tibet, Kıtayga... çaklı cirlärdä» yäşilär, dip yazgan. Häzer Perm tatarları yäşägän bu territoriyälär dä zamanında Skifiyä, Turan İle, Tartariyä dip atalgan... (F.Bäyrämova. Perm tatarlarınıñ borıngı tarihı häm bügenge tormışı. 2008 yıl).»


Şunsın da äytep kitü zarur, A.Lızlovnıñ ideyaläre traditsion tarihçılarnıkına turı kilmägängä, bu avtornıñ yazmaları alar tarafınnan häzergäçä äyläneşkä kertelmägän. Älege äsärdä tatarlar faydasına bulgan fikerlärneñ tagın da kübräk buluı ihtimalın da kürsätep ütä A. Buşkov. Läkin, kızganıçka karşı, F.Miller häm K. HVIII ğasırda küp kenä tarihi kitaplar häm yılyazmalar belän bergä «Skifskaya istoriyä»ne dä niçek kiräk şulay tözätkänder digän fiker bar. Bu süzgä ışanırga bula, çönki A.Lızlov üz äsärendä kayvakıt PSRL ga nigezlängän. Läkin bu bulmastay häbär, çönki PSRL (polnoyı sobraniye russkih letopisey, bu äsär turında aldarak süz bulaçak) HVIII ğasırda dönya kürgän, ä A.Lızlov HVII ğasırnıñ ahırında vafat bulgan. Añlaşıla ki, PSRL ga gigezlängän häbärlär A.Lızlov äsärlärenä soñrak kertelgännär. Häm çınnan da, ul urınnardagı cömlälärneñ stile dä başka. Ä ni öçen tözätkännär anıñ äsärlären – monsı aldagı bablarda açılaçak. Ä bälki, «tözätüçe» bötenläy Miller da bulmagandır, başka tarih tözätüçelärneñ gayıbe aña tagıla gınadır.


Bu turıda kürenekle tarihçı ğalimebez Hadi Atlasi da menä niçek yazgan: «Aziyäneñ şimal häm gareb tarafları bik borıngı zamannan birle törki-tatar kabiläläre urnaşkan cirlär bula. Törkilär tarih ğalämenä miladidan elek ike meñ yıldan artık päyda bulıp, iñ ataklı halıklar ilä tokınışa häm katnaşa başlagannar. Bolar Tın okean ilä Ural tauları, Tönyak kotıp okeanı ilä Häzär (Kaspiy) diñgeze aralarında bulgan kiñ cirlärdä tereklek itep, kayçagında olug däülätlär täşkil itkännär... Borıngı Yunan ğalimnäreneñ kitaplarında skif iseme ilä ziker itelgän halıklar änä şul törkilärder... Borıngı yunan ğalimnäre Skifiyä yılgalarınnan Ra (Volga) ilä Uksa (Sırdärya) yılgaların sanadıkları kebi, Cayık ilä Parapamis (Ob) yılgaların da sanagannar»(H.Atlasi. «Seber tarihı»).


Kürenekle tarihçıbız H.Atlasi, dimäk, Gerodottan üzgä başka grek geografları, astronomnarınıñ hezmätläre belän dä tanış bulgan häm bezgä alarnıñ belemnären, mäğlümatların cibärgän. Läkin ul da urıs tarihçıları yazgan materiallarda yazılgança, tatarlarnı törkilär dip atagan. Säyer häl, nik soñ bezneñ häzerge zaman tarihçılarıbız älege bu häbärlärgä iğtibar itmilär diyärlek?


Tatarlarnıñ ata-babaları bulgan törkilärneñ häm skiflarnıñ bik borıngı zaman keşeläre buluın, Amerika hindleläre telendäge törkilär telenä karagan iskitärlek ohşaşlıklar buluı da inandıra. Bu turıda märhüm Äbrar Kälimullinıñ «Prototyurki i indeytsı Ameriki» (Mäskäü «İnsan» 1995 yıl) digän kitabında ukırga bula. Avtor mondıy mäğlümatlarnı Evropadan Amerikaga barıp hezmät itkän üz vakıtı öçen ğalim sanalgan zatlarnıñ yazmalarınnan belgän. Ä bit borıngı Aziyä keşeläreneñ Amerika kontinentına küçenü vakıtı 30 meñnän alıp, 70 meñnärgä qadär yıllar elek, dip isäplänä. Ğalim M.Zäkiyev ta älege faktnıñ bulganlıgın inkar itmi. Dimäk ki, törki – tatarnıñ tele äle kimnän dä 30 meñ yıl elek tä bezgä añlayışlı bulgan.


Älbättä, evropalı häm urıs ğalimnäreneñ ğadätençä skiflarnı da küptän inde üzläreneke dip, yä, hiç tä bulmasa, irani telle itep belderüe küplärgä bilgele. Läkin küp kenä tarihçılar alay dip yazmıylar, kiresençä, skiflarnıñ törki telle buluların äytälär. Tatar tarihçılarınnan kürenekle ğalimebez M. Zäkiyev ta şundıy uk fikerdä (M.Zäkiyev «Tatarı. Problemı istorii i yazıka») Ul ataklı Gerodot süzlärenä nigezlänep häm anıñ ideyalären tiyeşleçä añlatıp, borıngı skiflar isemnäreneñ irani alannarga tügel, törkilärgä has ikänen ışandırırlık itep açıp birä. Ul gına da tügel, alannar osetinnarnıñ yırak ata-babaları digän teoriyäneñ döres tügellegen, çınında urta ğasırlardagı alannarnıñ törki halık bulganlıkların isbat itä. Ä bit törkilär digän atama «Böyek dala» da tatar atamasınnan soñrak kilep çıkkan. Äytergä kiräk, soñgı vakıtta kaysıber tatar ğalimnäreneñ, şul isäptän Mirfatıyh Zäkiyevnıñ dä hezmätläre Rusiyä tarih fäne äyläneşenä kerä başladı. Dimäk, boz kuzgaldı, dip äytergä bula.


Skif temasınıñ ğadättän tış möhimlegen häm anıñ belän tanış bulmagan millättäşlärebezneñ baytak buluın iskä alıp, bu turıda azrak täfsilläbräk yazarga kiräkter. Skiflar äle yaña eraga qadär yäşäp, hunnar, törkilär häm tatarlar yäşägän cirlärdä urnaşkan bulgannar. Greklar häm skiflar turında yazıp kaldırgan Gerodot alarnıñ könbatış tarafındagıları belän oçraşkan. Bu kavem başka törle teldäge kavemnär östennän hakimlek itkän, şuña kürä alar barısı da skiflar, dip atalgannar. Soñrak, Aziyä halıkları turındagı mäğlümatlar citärlek cıyılgaç, anda unnarça-yözlärçä törle telle kavemnär bulganlıgı mäğlüm bulgan. Ä Gerodot skiflar turında tarihi yazma äsär kaldırgan, häm häzer menä şul äsärgä tayanıp, andagı mäglümatlarnı üzlärenä kirägençä añlatıp, skiflarnıñ tarihın törle halıklar tarafınnan üzläreneke belän bäylärgä tırışu häm ul halıknıñ borıngı, böyek halık ikänlegen isbat itü söreşe bara. Şul uk vakıtta törki – tatarnıñ tarihta totkan böyek urının yukka çıgaru niyäte dä yarılıp yata.


D. Verhoturov buyınça (D.Verhoturov. «Skifı mecdu tyurkami»), HV ğasırnıñ azagında, Mäskäü knäzläre, elek Altın Urda vassalları bulgan böten urıs knäzleklären (tatarlar yärdämendä) kulga töşergäç, Moskoviyädä zur säyäsi mif barlıkka kiterelä başlıy. Monıñ maksatı – böten könçıgış Evropa häm Aziyäneñ ruslar kulında bulırga tiyeşlegen nigezlärgä omtılu bula. Monıñ öçen başta Mäskäü knäzläre näselen Rim imperatorı Avgusttan çıkkan dip isbatlarga tırışıp karıylar. Evropalılarnı bu yalganga ışandırıp bulmagaç, soñrak Mäskäü knäzläreneñ böyeklege alarnıñ borıngılıgı belän bäylänä başlıy. Monıñ öçen Kiyevo – Peçerskiy monastıre arhimandritı İnnokentiy Gizel tarafınnan slavyannarnıñ skiflardan häm sarmatlardan çıkkanlıkları turındagı külämle hezmät äzerlänä ("Sinopsis ili Kratkoyı sobraniye ot raznıh letopistsev o naçale Slaveno-rossiyskogo naroda i pervonaçalnıh knyazey bogospasayımogo grada Kiyeva, i o citii svyatogo blagovernogo Velikogo knyazya Kiyevskogo i Vseya Rusi perveyşego samoderctsa Vladimira i o naslednikah blagoçestivogo gosudarya naşego tsarya i velikogo knyazya Alekseya Mihayloviça Vseya Velikiyä, Malıya i Belıya Rossii samoderctsa"). Bik küp märtäbälär näşer itelgän bu «Sinopsis» rus halkın älege yalganga ışandıruda gayät zur rol uynıy. Bu karmakka hätta küp kenä ğalimnär, şular isäbennän M.V.Lomonosov häm V.N.Tatişev ta kabalar.


Avgust näsele bula almagan slavyannar häm ruslar inde skiflarga yabışıp yatalar, ä M.V. Lomonosov bu ölkädä kiñ eşçänlek cäyelderä. Bu alarga evropalılar aldında, bezneñ ata-babalar aziyätlar häm varvarlar näsele bulsalar da, seznekelär alardan kurkıp torgannar, dip maktanırga mömkinlek birgän.


Äytergä kiräk, älege teoriyä başta köç alıp kitä almagan, çönki HVIII ğasırnıñ başına qadär tarihi ädäbiyätta skiflarnıñ tokımı törkilär bulgan digän küzallau kiñ urın algan bulgan. Bu fikerne äkren-äkren arheologlar da cöpli torgannar. Gärçä alarnıñ tabışların slavyanofillar üz faydasına nisbätli barsalar da. Häyer, arheologlarnıñ tarihçılar zakazın ütäve, üzläre tapkan artefaktlarnı tarihçılar niçek kuşkan, şundıy epohaga häm etnoslarga nisbätläve turındagı häbärlär dä bar (A.T.Fomenko). Ägär dä bu çınnan da şulay bulsa, arheologiyä digän fängä ışanıp bulamı?


HVIII ğasırda Petr I evropalı ğalimnärgä Rusiyä tarihın eşlärgä kuşa. Läkin anıñ maksatı tarih fänen alga etärü tügel, ä tarih yärdämendä Rusiyä imperiyäseneñ häm üzeneñ böyeklegen kürsätergä omtılu bula. Rusiyä fännär akademiyäsendä hezmät itüçe nemets ğalime G.V.Leybnits räsmi tarihka älege dä bayagı skiflar – sarmatlar – slavyannar digän teoriyäne kertä. Ä bolay, HVIII – HIH ğasırlarda skiflar törki halıklarnıñ töp näsele bulgan digän teoriyä dä nıklı urın algan bulgan didek. Bu turıda törle zamannarda yäşägän Evropa, rus häm tatar ğalimnäre: V.N. Tatişev, N.M. Karamzin, K. Noymann, P.İ. Şafarik, Geza Kuun, Häsän Gata äl-Gäbaşi, Hadi Atlasi, Sadri Maksudi Arsal, Zäki Välidi Togan, Ädilä Ayda, Mirfatıyh Zäkiyev, Firidun Agasıoglu, Olcas Söläymenov, İlhami Durmuş, İ.M.Miziyev, h.b. (D.Verhoturov) yazgannar häm yazalar. Alardan başka borıngı zaman häm urta ğasırlarda yäşägän ğalimnärneñ häbärläre dä baytak kalgan. Şundıy avtorlardan Fiofilakt Simokattanı (VII ğasır), Feofan İspovedniknı (VIII), Feofan Vizantiyetsnı (V), Nikifor Gregora, Äbü äl-Fida (HIII), Menandr Protektor (VI ğasır) häm başka distälärçä avtorlarnı äytergä bula.


Ämma, yegermençe ğasırnıñ urtalarında skif – slavyan teoriyäse yaña köç ala, çönki Rusiyädäge imperiyäçelek yaklı köçlär üzlärenä, imperiyäne kabat häm kiñräk cäyelderü öçen, tayanıç ideologiyä ezlilär. Şul uk vakıtta, kaysıber törki – tatar ğalimnäre dä, Rusiyädäge çiklängän irkenleklärdän faydalanıp, üz milli tarihların barlıkka kiterergä tırışalar.


Skiflar dip grek, Vizantiyä häm farsi avtorlar hunnarnı, törkilärne häm tatarlarnı atagannardır dip äytergä bula. Çönki alarnıñ yäşägän vakıtları häm urınnarı tulısınça turı kilä. Ul da bulsa şul uk Böyek dala. Läkin tatarlarnıñ da borıngılıgı inkyar itelmi. Yukka gına A.Lızlov, tatarlar (häm şulay uk Çıñgız han üze dä) skiflar tokımı, dip yazmagandır. Bu turıda başka çıganaklar da söyli. Törkilärne genä tügel, häzärlärne, bolgarlarnı da skiflarga kertep yazgan avtorlar yuk tügel.


R.Rahman buyınça: ägär dä skiflar alar törkilär bulsa, dimäk tatarlar da, çönki alarnıñ elekke häm häzerge yäşäü urınnarı tögäl turı kilä. (Ul gına da tügel, İ.M. Miziyev tarafınnan skiflar belän törkilär öçen parallel räveştä tiñdäş bulgan 15 törle tormış – könküreş üzençälekläre tabılgan, avtor). Urta ğasırlarda tatarlarnıñ Ural-İdeldäge, Tönyak Kavkazdagı h.b. cirlärenä häzärlär tibındagı bulgarlar kilep kerä häm ul urınnardagı sakalibanı (tatarlarnı) kısrıklap çıgara başlıylar (R.Rahman. «Tatarı – plemya skifskoyı»).


Ä şulay da, kay cirlärdä häm tarihi vakıtlarda soñ ul – tatarlarnıñ töp tarihi bişege? Bu turıda V.Verenih yazmasınnan kiterelgän özektän başlarga kiräkter.


Vadim Verenih yazmalarınnan bilgele bulgança: «Küptän tügel Tönyak Kıtayda, Baykalda, Orhon buyında häm Altayda «ak keşelärneñ» kaberlekläre tabılgan ide. Bu könçıgış evropeoidlar koñgırt küzle, ozın gına buylı bulgannar. Ahrı monda «kara (böyek yäki tönyak) tatarlar» turında süz baradır. Üz vakıtında L.N.Gumilyov alar turında üzeneñ "Drevnyaya Rus i Velikaya step" digän kitabında da yazgan bulgan. Läkin ul anda aksıl çäçle, koñgırt yäisä zäñgär küzle mongollar – Çıñgız hannıñ kabilädäşläre turında süz alıp bargan. Döres ul alarnıñ «tatarlar dip ataluları» turında da iskärtkän häm bu turıda V.P.Vasilevnıñ bilgele hezmätendä ukırga kiñäş itkän (Menä açıldı da mongollar belän tatarlarnı butagan keşelärdän berseneñ sere. Monda bez L.Gumilevnıñ räsmi tarih kısalarınnan çıga almaganlıgın, yağni tatarnıñ tatarlıgın açık itep äytä almaganlıgın, çitlätep kenä V.P.Vasilevnıñ hezmätenä işaräläven küräbez. Äle, äytkännäre öçen dä aña hakimiyät karşında katı cavap totarga turı kilgän bit.).


L.Gumilev buyınça, älege könçıgış tarafındagı evropeoidlar rasası könbatıştagılardan ayırım formalaşu, üsü söreşe belän bargannar, häm alar kromanon rasası halıkları vakıtınnan başlap, yaña eranıñ berençe meñellıgına qadär kilep citkännär. Alarnıñ taralıp yäşäü regionnarı – Mançcuriyädän alıp, Urta İdelgä häm dala häm urman – dalalar buylap Kara diñgez buyına qadär suzılgan. Töp barlıkka kilü häm yäşäü urınnarı - Tyan – şan, Altay, könbatış Baykal tiräse bulgan.


Älege könçıgış evropeoidlarnıñ väkilläreneñ küp öleşe – häzerge tatarlarda, baytak kına urıslar, başkortlar häm başka törkilär arasında da barlar.(Vadim Verenih «Poçemu mari ne otatarilis?)»


Östäräk iseme kiterelgän V.P. Vasilev (G.Enikeev buyınça) küp yıllar buyı Kıtayda bulıp, kıtay-mongol-tatar mönäsäbätlären nıklap tikşergän, häm tatarlarnıñ mongoloid tügellegen ışanıçlı itep kürsätep ütkän. V.P.Vasilev mäğlümatları buyınça, Çıñgız han üze häm anıñ halkı üzlären tatar dip atagannar, mongol telendä tügel, ä tatar telendä söyläşkännär. Häm bu tatarlar «mongollar turındagı tarih»nı uylap çıgaruçılar «kuşkannan» könbatıştarak yäşägännär. Anıñ bu mäğlümatları küp kenä başka avtorlar fikerenä turı kilä.


Älege avtornıñ tikşerenüläre näticäsendä şul açıklangan: Kıtay imperiyäse här öç-dürt yıl sayın könbatış tarafına – tatar ilenä zur yaular cibärep torgan. Alarnıñ maksatı tatarlarnı talau, kıru, kimetü bulgan, çönki tatarlar kıtaylılarnıñ könbatışka yünältelgän ekspansiyälärenä gel kirtä bulıp torgannar (ay – hay, tatarlar, kıtaynı könbatışka, soñrak urıslarnı könçıgışka cibärmiçä kirtäläp totkannar bit, avtor).


Kıtay tatarlar turındagı yalgan tarihnı (Men - da – beylu) alarga nahak ğayep tagıp, öslärenä baru öçen yazgandır. Çönki yartı meñ yıl eçendä Kıtaynıñ küp märtäbälär könbatışka yau çapkanlıkları bilgele. Kıtaynıñ yäşägän cire kiñäyüe dä, anıñ baylıgı da şunnandır. Dimäk, tatarnıñ yalgan tarihın yazuçılar häm şunıñ belän faydalanuçılarnıñ täügese – kıtaylılar bulgan.


Tatar halkınıñ borıngı tarihın öyränügä küp köç tükkän keşe – E.Parker. İngliz tarihçısı Eduard Parkernıñ 1895 yılda dönya kürgän «Tatarlar. Böyek halıknıñ barlıkka kilüe» (rus telenä Vil Mirzayanov tärcemä itkän) digän kitabı avtornıñ – Mançester universitetı professorınıñ – üze ingliz telenä tärcemä itkän borıngı kıtay kitaplarına häm dokumentlarına tayanıp yazılgan. Ul küp yıllar Kıtayda yäşäp häm baytak kına tarihi dokumentlarga tayanıp, tatarlarnıñ ütkäne turında östä äytelgän hezmäten başkargan.


Parkernıñ töp ideyase şuña kaytıp kala: hiyen – nu, hun-nu, skiflar, hunnar, törkilär, tatarlar – bolar barısı da ber ük halıknıñ tarihi üseşeneñ törle stadiyäläre. Alarnıñ tugan cire – könçıgışta Tatar bugazınnan başlap Don tamagına qadär bulgan iksez – çiksez dalalar häm urman – dalalar. Tönyak – könçıgışta alar Kıtay belän çiklängän bulgannar häm Kıtay belän iqtisadıy häm mädäni bäyläneşlärgä kergännär. Yış kına kıtaylılar belän kanlı sugışlar alıp bargannar. Bolar bar da küp sanlı kıtay çıganaklarında çagılış tapkan (ägär bu häbärlär küpertelep yazılgan bulmasa).


Gerodotnıñ skiflar, rimlyannarnıñ hunnar häm kıtay tarihçılarınıñ hiyen – nu (gsiyen – nu) kabiläläre häm törki - tatarlar turındagı başka yazmalar belän çagıştırıp, Parker alarnıñ barısınıñ da ber ük kavemnär buluı turında näticä çıgargan. Älbättä, monda bügenge tatarlar turında tügel, ä alarnıñ yırak ata-babaları turında süz bara. Läkin bez alar belän bezneñ arada etnik häm genetik bäyläneş yuk dip äytä almıybız. Parker äytüençä, ul vakıttagı tatarlar böten törki halıklarnıñ näselenä tormış birgän kabilälär bulgannar häm «tatar» añlatması, «törki» añlatmasınnan küpkä elegräk barlıkka kilgän. Şulay itep, hiyen-nu, hun-nu, skiflar, hunnar häm tatarlar törle zamannarda yäşägän ber ük halık bulgannar, barı tik kıtaylılar, greklar häm başka halıklar gına alarnı törleçä itep atagannar. Tormışları, tulısınça dip äyterlek, küçmä kabilälär tormışı bulgan.


Tatarlarnıñ goref – ğadätläre Gerodot häm başka avtorlarnıñ skiflar – tatarlar turında yazılgannardan hiç ayırması bulmagan, häm alar häzerge İdel - Ural tatarlarınıkına tiñdäş bulgan.


Kıtay çıganaklarına tayanıp avtor şundıy näticä yasıy: Kıtay – tatar sugışları yaña eraga qadär 1400 yıllarda başlangan bulgan. Älege kavemnärneñ kıtaylılar belän bäyle bulgan tormışın Parker yaña eranıñ III ğasırına qadär öyrängän. E.Parker bu hezmäten yazganda, ataklı tarihçı E. Gibbonnıñ «Rim imperiyäseneñ cimerelüe» digän yazmalarına da tayangan bulgan. Anda avtor Evropadagı Böyek küçenülärneñ säbäbe yıraktagı skiflarda yağni tatarlarda ikänendä şik yuk, dip yazgan. Süz uñayınnan äytep kitik, tarihçılarnıñ tatar tarihın bozuı monda da açıklangan. V.Mirzayanov äytüençä, 1997 yılda «Nauka»(Yuventa) näşriyätında E.Gibbonnıñ östä kürsätelgän hezmäte bastırılgan bulgan. Anda redaktor E.D.Frolov östä kiterelgän «skiflar yağni tatarlar» digän frazanı «skiflar häm tatarlar» dip, ber halıktan ike halık kiterep çıgarıp, üzgärtep bastırgan. Älbättä, E.D. Frolovnıñ, E.Gibbon yalgışkan, häzerge ğalimnär tarihnı yahşırak belä, dip añlatuı, urıs tarihçıları öçen ğadäti häl. Bu älbättä, tarihnı üzlärenä niçek kiräk, şulay üzgärtü ğalämäte.


1160 yılda vafat bulgan frantsuz şagıyre Gugon Orleanskiy üzeneñ «Tatarlar höcüme turında şiğır» digän äsärendä borıngı zamanda tatarlar tarafınnan Midiyäneñ dä bölgenlekkä töşerelgän buluın äytkän. Midiyäneñ Kavkaz artında bulganlıgın, häm anıñ yäşäü vakıtınıñ yaña eranıñ berençe meñellıgında ikänen isäpkä alsañ, tatarlarnıñ borıngılıgı da, yäşäü urınnarınıñ Könçıgış Evropada da bulganlıgın añlıysıñ.


Vizantiyä padişahı Konstantin Bagryanorodnıy (H ğasır) Kiyev knyaze Svyatoslavnıñ çerüendä hunnar häm skiflar buluın da äytä. Gärçä, traditsion tarih buyınça, Svyatoslav H ğasırda, hunnar IV-V, skiflar hunnardan 1500 yıllar elek yäşägän bulsalar da. Älege ike tarihi çıganak isä räsmi tarihnıñ döres bulmavın kürsätä.


«Tarih atası» dip tanılgan böyek yunan tarihçısı häm geografı V ğasırda yäşägän Gerodot ta Skifiyä dip atalgan cirlärdä bulıp kitkän, digän fiker bar. Ul üzeneñ «Tarihlar» digän kitabında skiflarnıñ Aziyädän küçep kilgänlege turında ışanıp yazgan. Ä häzerge Evropa häm bigräk tä urıs tarihçıları skiflar - borıngı iran telle kavemnär bulgannar, könbatıştagıları (häzerge Kırım, Ukraina regionnarı) – urıslarnıñ ata – babaları, dip inde küptän kanunlaştırıp kuydılar, häm bu ğamälne alar näq menä Gerodot süzlärenä tayanıp eşlilär. Läkin monda da falsifikatsiyä: «Tarih atası» alay dip yazmagan. Tugız tomlı hezmäteneñ dürtençe tomında, Skifiyädä yäşägän kabilälärneñ cide teldä söyläşkänlegen, häm alar belän añlaşu öçen cide törle tılmaç kiräk bulaçagı turında yazgan. Ä skiflarnıñ iran telle bulganlıgın täqrarlau – Rusiyädä törki telle halıklarnıñ häm bigräk tä böyek tatarnıñ abruyın töşerü, anı tarih bitlärennän sızıp taşlau öçen başkarıladır.


R. Rahman kitergän mäğlümatlar buyınça, Evropa häm urıs tarihçılarnıñ urta ğasırlardagı sakaliba etnonimın slavyannar belän bäyläve, döresräge, slavyannarnı garäplär sakaliba dip atagannar diyuläre dä nigezsez. Mäsälän, III ğasırda yazgan ğalim Yustin skolot, sakaliba, sak, eskel (esegel),çigil (avtor), eskalba isemnäre şul uk skiflarga karıy, dip yazıp kaldırgan. Ä eskel (esegel), eskalba (şul uk sakaliba tügelme soñ?) dip häzerge Könbatış Seber, Ural, İdel regionında häm şul tirälärdä yäşäüçe tatarlarnı äytkännär. Ä bu cirlär soñrak kimäk kahanlıgına kergän bulgannar. Ul gına da tügel, Gerodot buyınça, «Tsarskiye skifı» belän Seber, İdel, Ural regionında tarihka kerep kalgan «han tatarlar» arasında da turıdan – turı bäyläneş bar digän häbär yäşi (R.Rahman). Älege avtornıñ häbäre bügenge köndä dä döreslekkä çıga: Sverdlovsk häm Tyumen ölkäläre çigendä Eskalba küle buyında şundıy uk isemdäge tatar avılı bar. Şunda uk tatar – möselman kaberlege dä urın algan. Şular tügelmeni soñ inde «Han tatarları» tokımı? Dimäk, skiflar yukka çıkmagannar, alar häzer törle cirdä törle isemnär astında yäşilär. Andıy misallarnı başka halıklar arasında da baytak kiterergä bulır ide: mäsälän, nemetslar – germannar – almannar – doyç, vengrlar – ugrlar – macarlar, frantsuzlar – franklar - gallar, kıtaylar – çinnar-maçinnar – tsin häm başkalar şulay uk törle isemnär arkılı bilgele bulgannar.


Bu häbärlärdän şunı añlarga bula ki, İdel – Uralda bulgarlar vakıtında yäki alardan elegräk yäşägän eskellär (esegellär) şul uk tatarlar, dip äytergä mömkinlek bar. Östäräk R.Bezertdinov buyınça kiterelgän çigillärneñ (esegellärneñ üzgärtelep äytelgän etnonimı) dä tatarlarga nisbätle bulganlıgı äytelgän ide.


R.Rahman fikere buyınça, HIII ğasırga qadär bulgan kartalarda Tönyak Kara diñgez yar buyı Skifiyä dip kürsätelgän. Häm bu hata tügel, çönki Kırım tatarlarınıñ näsel başı da skiflar buluın evropalılar üz vakıtında yahşı belgännär. Ul vakıtlarda kürsätelgän urınnarda törki halıklardan başka ber kavem dä bulmagan. Ä inde tarih däresleklärendäge Borıngı Rus kartalarındagı «Kiyev Ruse» digän cirlärneñ Kara diñgezgä qadär suzıluı – yuk süz. Ul urınnarda totaştan törki kabilälär yäşägän bulgannar, läkin alarnı sakaliba dip, tagın slavyannarga nisbätläp kuygannar (T.M.Kalinina. «Svedeniyä rannih uçenıh arabskogo halifata»). Baksañ, sakaliba üze dä slavyan tügel. Garäplär yazganda suzık avazlarnı kürsätmilär, şuña kürä alarnıñ sklb dip yazgan süzlären saklab yäki sakaliba dip tä, eskälbä dip tä ukırga bula.


Urıs tarihçılarınıñ yazmalarına karasañ, yakınrak tarihta tatar etnonimınıñ HII ğasırda, yağni Batıy kul astındagı tatar-mongollarga qadär yöz yıl elek kenä kilep çıkkanın küräseñ. Läkin «Böyek polyak hronikası» belän tanış keşe tatarlar turında HI ğasırda uk ukıgan. Ul vakıtta Polşa korole rim papası Benedikt IH ga ilgä potka tabınuçı skiflar yäki tatarlar häm başka varvarlar höcüm itüe turında yazgan. Ul yazudan tatarlarnıñ üzlären şul uk isem belän atauları häm alarnı skif tokımı buluları añlaşılgan.


Şulay itep, könbatış yugarı katlau keşeläre häm tarihçılar dokumentlarında skiflar – skolotlar, ä könçıgıştagı garäp – iran tarihçıları buyınça sakaliba – saklar häm Aziyäda - eskälbä, eskel, esegel, çigil iseme astında kerep kalgan halık – barısı da şul uk tatarlar.


Galimebez M. Zäkiyev ta şundıy uk fikerdä bulıp, skiflarnıñ (häm şulay uk sarmatlarnıñ) etnonimınıñ mäğnäse östendä eşlägän. Anıñ fikerençä skiflar tatarça «pıçaklı»keşelär, digän süz ikän. Ä sarmatlar isä - «sarmalı» keşelär. Sarma – elekke zamanda kullanılgan mal tiresennän eşlängän kapçık, -tı - borıngı zamandagı -lı kuşımçası. (M.Zakiyev. Tatarı. Problemı istorii i yazıka. 1995 g.)


Könbatışta bilgele bulgan Stefan Batoriy (1522-1588 gg.) Polşanıñ Dnepr kozakları belän sugışkan vakıtlarında yazgan köndäleklärendä: «Tatarlar belän kozaklar arasında ayırma kürmim», - dip yazıp kaldırgan. Başka çıganaklar buyınça, Dnepr, Don häm Kuban kazaklarınıñ da tatardan bulganlıkları bilgele (R.Rahman buyınça). Şulay uk Petr I dä kazaklarnı tatarlar dip atagan (A Fomenko).


A.A.Gordeev häm başka avtorlar yazmaları buyınça, kazaklar (volnıyı lyudi, kaçaklar, katsaklar) Altın Urda vakıtında uk Kaspiy tigezlegendä, mişär cirlärendä, Don häm Dnepr buylarında elektän şunda yäşägän kıpçak – tatarlardan çıkkannar. Alar Urda administratsiyäsenä artık bireşmägännär, cirlärennän kitmägännär. Altın Urda tarkalganda da berdämleklären häm küpmeder kimäldä ireklären saklap kalıp, soñrak Mäskäü knäzlärenä hezmät itä başlagannar.


Alarnı patşanıñ mahsus ukazı belän köçläp rusça söyläşergä kuşkannar, başta hezmät urınında, soñrak rus tele tatar ğailälärenä dä küçä. Şunnan soñ kazaklarnıñ Bulavin, Razin, Pugaçev vosstaniyelärendä ni öçen katnaşuı añlaşıla başlıy, alar yagınnan bu milli-azatlık köräş bulgan.


İ. Yakovenko buyınça da kazaklarnıñ antropologik häm etnografik üzençälekläre dala halıklarına tartım bulgan. HVII ğasırdagı Ukrainanı Rusiyägä kuşuçı B. Hmelnitskiynıñ çirüendä başlıça tatarlar häm kazaklar bulgan.


Polyak dvoryaninı Martin Bronevskiy, polyak korole Stefan Batoriynıñ Kırım hanı Möhämmät Gäräygä cibärelgän ilçese bularak, korolğä häbär itä: «...İske Kırım şähäre borıngı biyek häm kalın stena belän uratıp alıngan... Ul elek (Ptolemey eytüençä) Tafros, dip atalgan, Pliniy buyınça – Tavrı. Äytülärençä, anda Aziyädän kilgän böyek Möhämmät halkı yäşägän bulgan (halıknıñ iseme, älbättä, yäşerelä, avtor), çönki şähärdä genä tügel, yakın tirädä borıngı mäçetlär äle dä bar...». Monda da bez skiflar – tatarlar turında ukıybız, avtor.


HVI ğasırda Mäskäüdä bulgalagan ingliz Dcerom Gorsey da Kırım tatarların skiflar, dip täqrarlıy. Ul başka vatandaşları kebek ük skiflarnıñ yukka çıguların inkyar itä, alarnı üz urınnarında yäşilär dip ışandırırga tırışa.


Täre pohodları zamannarındagı (HII – HIII ğasırlar) Vizantiyä avtorları buyınça da skiflar tınıç kına Kırımda Genuya alıpsatarları belän bergä yäşäp yatkan bulgannar. Ul vakıtlarda Kara diñgez yarı buyın Skifiyä, dip yörtkännär. Bu bit skiflar kıpçaklar häm tatarlar belän ber ük vakıtta yäşägännär, digän süz. Döresräge, şul uk ber halık. Barı tik alarnı törle halık törleçä atagan.


Törle vakıtlarda yäşägän tarihçı ğalimnär şulay uk östä yazılgan fikerlärne raslıylar:


«Tatarlar Dunaydan başlap könçıgışka qadär suzılgan Skifiyäne üzara büleşep aldılar»- dip yazgan 13 ğasır frantsuz ğalime Gilom Rubruk.


«Könçıgış Törki kahanlıgı soñgı kahan Ozmıştägin idarä itkän çorda, 745 nçe yılda Uygır kahanlıgı belän katı sugışta tar-mar itelgän. Kahanlıknıñ borıngı tatar häm ugız ğaskärlärennän torgan armiyäseneñ bu bäreleşe turında uygır hanı Muyınçurnıñ kaber taşına yazılgan. Bu istälektäge beleşmälärgä karaganda, ul sugış kırına 30 meñ tatar çıkkan bulgan. Ul yırak zamannar öçen bik zur san bu». (Ravil Fähretdinov).


«Böten ul il Tatariyä dip ataldı, anda yäşägän böten kavemnär tatarlar, dip sanaldılar; korı cirneñ kaya çaklı suzılganlıgı, Amerika belän anıñ arasında diñgezneñ barmı, yukmı ikänlege dä bilgele tügel ide»- dip yazıp kaldırgan 18 ğasır alman tarihçısı Gmelin. (Gmelin İ.G. «Puteşestviye po Sibiri». – Gettingen, 1751. )


Şuşı uk ideyane häzerge zaman «halık tarihçısı», küp kenä romannar avtorı A.Buşkov ta kütärep ala (A.Buşkov «Çingishan»). Anıñça da bezneñ ata-babalarıbız skiflarnıñ varisları, häm Çıñgız han üze dä tatar.


S.Volkov ta şundıyrak fikerdä. Ul üzeneñ «Çingas» dip isemlängän äsärendä Räşid ät-dinneñ «Elyazmalar mäcmugası» nıñ häm başka borıngı kıtay tarihlarınıñ tulı mägnäsendäge tarihi çıganak buluına şik belderä. Berençedän, ul äsär İ.N Berezin tarafınnan ber genä tapkır tärcemä itelgän häm aña bertörle dä gıylmi nigezlämä eşlänmägän. İkençedän, ul berniçä märtäbä tarihçılar arasında bähäslär tudırgan, çönki tekstta citdi karşılıklar bar. .Mäsälän, anda yazılgan Karakorım şähäreneñ urının häzerge vakıttagı Mongoliyäneñ üzäge, yäki urtalıgı belän täñgäl kiterep bulmıy: Ul urında tarihta yazılgan Karakoron tauları da, häm gomumän biyek taular da yuk. Tarih tekstındagı 13 yılganıñ ezläre dä yuk. Mongollar Karakorım dip atagan cirdä küptän tügel genä tözelgän şähär divarları maketları kürsätelä. Elek mongollar basıp algan, tärcemäçelär häm kaysıber tarihçılar tarafınnan Pekin (Hanbalık, balık – şähär) dip uylanılgan şähär dä bötenläy andıy urında bulmagan. Tekstta Hanbalık portına zur korablar tuktala dip yazılgan, ä bit Pekin diñgezdän 250 çakrımda urnaşkan. S.Volkovnıñ fikerençä, tatarlar Kaspiy diñgezendä bulgan Hanbalıknı algannar, rättän genä Kıtay dip atalgan Yılyuy Daşi arkılı bilgele bulgan karakıtaylar däüläte bulgan, häm şuşı vakıygalar tarihka mongollarnıñ Pekinnı aluı dip yazılgan buluı mömkin. Ä, östä äytelgänçä, häzerge Karakorım bulgan dip uylanıla torgan cirdä HH ğasır ahırında gına tözelgän törle, tarihilıkka däğva kıla torgan korılmalar gına urnaşkan.


Şulay itep bez tatarlarnıñ Baykal tirälärendä genä tügel (ansı Orhon – Yenisey buylarında tabılgan torataşlarga yazılgan), ä häzerge Rusiyäneñ Evropa öleşeneñ könyagında da yäşägänlegen añlıybız. Monı astarak kiterelgän tarihi çıganaklardan da belep bula. Mäsälän, T.M.Kalinina (T.M.Kalinina. «Svedeniyä rannih uçenıh arabskogo halifata») IH ğasırda yäşägän ğalim Äl – Färgani mäğlümatları buyınça, tatarlarnıñ şul zamannarda uk Kara diñgezneñ tönyagında yäşägänleklären kürsätä. Bu turıda garäp astronomı menä niçek yaza: «...Ä inde älege klimatlar tiräsendäge cirlär («cidençe klimattan tönyaktarak bulgan cirlär, avtor) belän bezgä bilgele bulgan urınnar – könçıgıştan Yäecüc ilennän başlana, annan soñ ät – Tugızugız ile häm ät – Törk, annarı äl – Lan ile aşa, şunnan soñ ät – Tatar, annan soñ Burdcan, annarı Sakaliba aşa Könbatış diñgezenä barıp totaşa» (Tatarçaga tärcemä avtornıkı). Bu yazmalar buyınça bez könçıgışta tugız ugızlarnıñ (toksoba), yağni tatarlarnıñ (tübänräk bu turıda mäglümatlar bulaçak) yäşägänen küräbez, kıpçaklar häm kimäklär, şulay uk başkortlar monda bötenläy yuk, ä könbatışta tagın tatarlarnıñ alannar belän burdcannar (bolgarlar) arasında (häzerge Ukraina cirläre) Kara diñgez yarı buyında IH ğasırda uk yäşäüläre kürenä. Sakalibanıñ da törki-tatar bulganlıgın inde beläbez. T.M.Kalinina monı tanırga mäcbür bula, läkin şunduk tırışıp-tırışıp borıngı ğalimneñ yalgışkanlıgın, tatarlarnıñ ul tirälärdä yäşämägänlegen isbatlarga totına. Çönki häzerge zaman tarihçılarınıñ berse dä tatarlar tarihına karata bulgan «tabu» nı bozıp mondıy faktnı kabul itä almıy. Bu ğamäl kemgäder kiräk bulmagan tarihi faktlarnı traditsion ğalimnär tarafınnan inkar itüneñ sınalgan ısulı. Ä bit Äl – Färganinıñ mäğlümatları berniçek tä inkyar itärlek tügellär. Bu isä HIII ğasırga qadär tatar digän etnos bulmagan, tatar ul – törle törki halıklarınıñ gomumi ataması bulgan, digän uydırmanı sızıp taşlıy. Häm tatarlarnıñ ayırım etnos bularak, IH ğasırda uk könçıgış Evropada yäşägänlegenä tagın ber dälil.


R.Fähretdinov yazuı buyınça («Altın Urda häm tatar tarihı») « Altın Urda halkı kıpçaklardan, bulgarlardan, macarlardan, oguzlardan häm häzärlärneñ kaldıklarınnan torgan (möhtäräm tarihçıbız tatarlar turında gına onıtkan, ahrı bezneñ ğalimnärebez, östä yazılgan 6 klass ukuçısı kebegräk, tatarlar bezgä doşman bulgannar, dip sanıy ahrı). Şularnıñ ber öleşe äle mongollarga çaklı ük küçkän bulgan. ...Mäsälän, 985 yılda yazılgan «Hödud äl - ğaläm» (Dönya çikläre) digän yazmada bolay äytelä: Törki kahanat cimerelgännän soñ, tatarlar Karahanidlar däülätenä küçep kilälär. HI ğasırda yäşägän tel belgeçe häm şağıyr M.Kaşgarlı üzeneñ 20 törki kabiläläreneñ süzlegenä tatarlarnı da kertkän.


Tatarlar VIII-IH ğasırlarda bik zur häm kuätle Kimäk hanlıgın tözügä töp öleşne kertkännär. Bu hanlık Könbatış seberdä İrtış buylarında bulgan häm anıñ könbatış öleşendä yäşäüçelär kıpçaklar bularak bilgele. Kürenä ki tatarlar belän kıpçaklar äle ul çaklarda uk rättän häm bergäläşep yäşägännär.


R.Fähretdinovnıñ süzläre buyınça, bu tatarlar näq menä 745 yılda Könçıgış Törki kahanlıgı cimerelgännän soñ koyaş bayışı yagına küçenep kitkän borıngı tatar halkınnan bulgannar. Ul vakıtta alarnıñ ber öleşe uygurlarga buysınıp kalgan, berazdan törki telle kidännär belän berlekkä kergännär (kidännär - Tönyak Kıtay cirendä yäşägän küçmä kabilälär; kübräk «kara kıtaylar» dip yörtelgännär). Menä şuşı tatarlar inde Könbatış Seberdä häm Urta Aziyädäge däülät - Kimäk kahanlıgı barlıkka kilüdä möhim urın totkannar. Bu urında tuktalıp, kidännär turında äytep kitü zarurdır, çönki kidännär Kimäk kahanlıgın tözüdä katnaşmagannar, alar beraz könyaktarak Karakıtay («Kıtay»-«Könbatış Syao», bu turıda äle yazılaçak) digän däülät barlıkka kitergännär. Döres, alar belän bergä küpmeder tatarlar da bulgan.


Kimäk kahanlıgınıñ töp, cirle halkı şulay uk törki telle kabilälär, bezgä inde bilgele kıpçaklar häm tatarlar belän kardäş kimäklär bulgan. Döresräge, şul kabilälär berlegeneñ zur ber öleşe, könbatış törkeme, kıpçaklar dip yörtelgän. Soñrak, Altın Urda häm annan soñgı tatar hanlıkları yäşägän çorda kıpçaklar tatar halkınıñ etnogenezında bik zur rol uynagannar, yağni, kıpçaklar tatarlar bulıp kitkännär. Dimäk, bu kabilälärneñ - borıngı tatarlarnıñ da, kimäklärneñ dä, kıpçaklarnıñ da - başlangıç tarihı üzara bik nık bäylängän, alar kardäş kabilälär bulgannar. Ä tatarlarnıñ berkadärese könbatışka kitkän.


Kimäklär üzläre - tagı da borıngırak isemnäre «yamäklär» - VII yözdä Könbatış Törki kahanlıgına kergän bulgannar häm Altaydan tönyaktarak küçenep kön itkännär. Kimäk kabiläläre berlegeneñ üsep kitüenä Könçıgış Törki kahanlıgınıñ tarkaluı da nık yogıntı yasagan, çönki şul tarkalu näticäsendä kimäk-kıpçaklarga tatarlar, bayandarlar häm başka törki kabilälär kilep kuşılgannar. Äl-Gardizineñ hikäyäsendä bu bik açık tasvirlangan.


Tatarlarnıñ törkilär häm kıpçaklar belän etnik häm başka törle bäyläneşläre bulganlıgı turında häzerge zaman tatar ğalime dä söyli:


«Kıpçaklar Tönyak Altaynıñ b.e.k. II - I meñellıklarınnan uk bilgele küçmä kabiläläre bulgannar. Ul çaklarda äle alar Seber häm Üzäk Aziyä tarihında nindi dä bulsa zur rol uynıy almagannar. Bezneñ eranıñ VIII ğasırınnan alar zur berläşmä räveşendä Kimäk kahanlıgına kergännär. Bu kahanlık Könbatış Seberdä İrteşneñ urta agımındagı borıngı tatarlar tarafınnan tözelgän. Kıpçaklar şul däülätneñ könbatış tarmagın täşkil itkännär. IH yöz urtasınnan kıpçaklar tarihında zur sotsial-ekonomik üzgäreşlär kilep çıkkan: milek tigezsezlege, östen katlaularnıñ ayırımlanuı üz çiratında cämgıyättäge yugarı türälärneñ üz bilämälären kiñäytüenä, basıp alularga kitergän...


...Tulayım alganda, Törki kahanlıgı, tarih fäne raslavınça, borıngı törki kabilälärne bergä tuplauda, berläşterüdä möhim urın totkan. Halkınıñ küpçelege borıngı tatarlar bulgan Törki kahanlıgı, süz dä yuk, tatar halkı däülätçelegeneñ başlangıçı bulıp tora».( R.Fähretdinov).


Soñgı berniçä distä yılda İdel häm Ural buylarında ütkärelgän arheologik tikşerenülär näticäsendä bik kıymmätle beleşmälär alıngan. Alar borıngı törkilärneñ bezneñ yaklarga kilep töplängän vakıtların «artkarak» küçerergä mömkinlek birälär. Süz bezgä inde bilgele bulgan, IV ğasırda yäşi başlagan İmän kiskä arheologik kulturası turında bara. Bu näq halıklarnıñ Böyek küçeneşe başlangan häm hunnarnıñ berençe tapkır Evropaga kilep çıkkan çorı, dip farazlana. İmänkiskä kulturasınıñ törkilärgä karavı inde bähäs uyatmıy, tik üzennän soñ şundıy kulturanı kaldırgan kabiläneñ tarihi iseme genä häzergä bilgele tügel. (Läkin anıñ tatar kabiläse buluında avtornıñ şige yuk, avtor.)


Çıñgızhannıñ zamandaşı bulgan Än – Nasivi: «Çıñgızhannıñ böten halkı törkilär ide. Ul üze başta Kıtaydagı Altınhan kul astındagı kabilälärneñ berseneñ hanı ide. Soñrak Çıñgızhan alarnıñ barısın da beräm-beräm üz kulına aldı»,- dip yazıp kaldırgan.


Bu urında törki häm tatarlar turındagı E.Parkernıñ mäğlümatın kiterergä kiräkter («Tatarlar. Böyek halıknıñ kilep çıgışı»). Monda ul tatar teleneñ törki nekenä karaganda küpkä elegräk kilep çıgışın kürsätä. «Aşina ğailäsendä,- di ul, - Törk digän yaña isem häm dominion kilep çıktı, häm şunnan soñ garäp häm farsı tarihçıları böten tatarlarnı törkilär dip atıy başladılar». İğtibar itsäñ, bu fiker küp närsälärgä açıklık kertä. Yağni, häzerge vakıtta kiñ kullanıla torgan garäp häm farsı tarihçıları yazmalarında tatarlar törki dip kürsätelä başlagannar. Ä bit näq şul avtorlar yazmaları häzerge zaman tarihçıları öçen töp tarihi çıganaklar bulıp toralar da inde.


Östäräk Kimäk kahanlıgında yäşägän tatarlar üzlärennän yırak ta bulmagan kıtaylılar belän törle mönäsäbätlärdä bulıp, alar belän kanlı sugışlar da alıp bargannar. Bezneñ uyıbız buyınça, östä äytelgän Kıtay häzerge vakıtta bilgele bulgan Kıtay tügelder, ansı elek Çin, Tsin, Çin - Maçin h.b. isemnär astında bilgele bulgan. Ul vakıtlarda Kıtay dip könçıgış tarafınnan Urta Aziyäga taba küçengän kidännär (hitaylar, karakıtaylar) digän halık ile bilgele bulgan häm alarnıñ däüläte uygurlar cirennän könbatıştarak, İrtışnıñ yugarı basseynında bulgan. Bu berläşmä başta uygurlardan könbatıştarak bulıp, soñrak Haräzm häm başka däülätlär belän sugışa-sugışa, Kaspiyga çaklı cäyelgän. Kıtay «kidän» süzennän kiterep çıgarılgan (R.Bezertdinov). Ahrısı, Kıtay dip Afanasiy Nikitinnıñ yazmasında oçragan älege Kıtay äytelä torgan bulgandır. 1475 yılda säüdä eşläre belän çıgıp kitkän Tver säüdägäre Hindstanga barıp elägä. Anıñ köndälek şikelle yulyazmaları häzerge vakıtta matbugatta bastırılgan häi internet saytına da kuyılgan. Anda ul bolay dip yaza: «...Pevgadan (Hindstanda) Çin – Maçinga diñgez belän ber ay barırga (Ahrısı, Hindstannan Çin – Maçinga, yağni häzerge Kıtayga, korı cir belän bötenläy yırak häm hävefle yul bulgandır, çönki Tibet häm Gimalay tauların, Takla-Makan häm başka çüllärne ütärgä kiräk bulgandır, avtor). Çin-Maçinnan Kıtayga altı ay atlarga, Kıtaydan urıs cirenä - 4 kön.» Yazmalardan añlaşılgança, Kıtay inde anıñ tugan cirenä - ruslar cirenä 4 könlek kenä yul yıraklıgında bula (Kaspiy diñgeze belän, avtor). Şulay itep, Kıtaynıñ könbatış çikläre İdel-Cayık tirälärenä yakın bulıp çıga. Ä bu tirälärdän tönyaktarak ul vakıtlarda äle elek kimäklär, kıpçaklar, tatarlar tözegän däülät häm soñrak alarnı üz eçenä algan Altın Urda bula, (A.Nikitin zamannarında inde ul cirlär Nugay Urdasına nisbätle bulalar, avtor). HII ğasırlar tiräsendä ul tatarlar tarafınnan älege karakıtaylar yäki kidännär däülätenä kuşılgan bulgandır häm äle haman iskeçä, Kıtay dip atalgandır. Läkin iñ möhime şul ki, bu ike il inde bergä kuşılgan häm tatarlar kul astında bula. Şuña kürä dä bit Räşidetdin yazmalarında Çıñgızhan Kıtay tiräsennän bulgan, läkin ul bötenläy bez belgän könçıgıştagı Kıtay tügel, dip yazgan (Räşidetdin. «Elyazmalar mäcmugası». HIII-HIVgasırlar).


Tarih fännäre doktorı, professor Gennadiy Tafayıv buyınça da Hitay – Kıtay digän älege berläşmäneñ bulganlıgı isbatlana. (Anıñ iñ kürenekle ber hakime Yılyuy Daşinı Evropa häm rus tarihçıları Presviter İoann digän isem astında kiterälär, avtor). Süz monda könçıgış halıklarınıñ nestorianlık mäzhäbendäge hristiannar buluı turında bara. Bu däülätneñ Kıtay dip ataluı tagın şuña kürä dä bulgan, anıñ yugarı katlavı könçıgıştagı Kıtay mädäniyätenä häm ideologiyäsenä mökibbän kitep, Urta häm Üzäk Aziyädä «Könbatış Kıtay imperiyäse « tözü turında hıyallangannar (Pikov G.G.). Läkin älege Kıtay halkınıñ gomumi tele tatar telenä şulkadär yakın bulgan ki, 20 kön eçendä alar tatar telen tulısınça üzläşterä algannar. Häyer, bu däülättä tatar kabiläläre yäşägänlege dä bilgele. HIII ğasırnıñ başında, bu berläşmä soñgı märtäbä tarkalgaç, anıñ halkı Urta Aziyä halıkları häm tatarlar sostavına kerä.


Urta ğasırlarda yäşägän garäp-farsı geografları häm säyähätçeläreneñ yazmalarında kimäklär häm kıpçaklar turında, alarnıñ yäşägän urınnarı häm kürşeläre, hucalık itüläre, goref-gadätläre häm dini tabınuları turında, gomumän, bik kızıklı beleşmälär birelgän. Mäsälän, alar yazgança, kimäklärneñ küpçelege İrteş tiräsendä, ä kıpçaklar Ural taularına tabarak yäşägännär. Kayber hezmätlärdä kimäklärneñ hätta tagı da könyaktarak yäşägäne äytelä. H yöz urtasındagı garäp geografı İbne Häükäl, mäsälän, üz yazmasına terkägän kartasında kıpçak-kimäk kabiläläre Aral diñgezennän tönyaktarak dalalarda ugızlar belän bergä küçmä kön itälär dip kürsätä. Böyek farsı şagıyre Firdäüsi üzeneñ dönyaküläm mäşhür «Şahnamä» poemasında hätta Kaspiy diñgezen Kimäk diñgeze dip tä atagan; şunnan çıgıp küçmä kimäklärneñ Kaspiyga qadär barıp citülären faraz itärgä mömkin. Ahrısı, şuña kürä dä könbatıştarak yäşägän kıpçaklar İdelneñ argı, Evropa yagına küçengän bulgannardır.


Östä kürsätelgän farsı şagıyre Firdäüsi şuşı uk äsärdä («Şahnamä») İskändärneñ (A. Makedonskiy, avtor) Urta Aziyädä skiflar belän sugışuı turında da yaza. Aleksandr Makedonskiynıñ Urta Aziyädän kapılt borılıp Hindstanga yünälüe dä ber dä yukka bulmagandır, çönki anıñ skiflar yagınnan köçle karşılık oçratuı turında şul uk Firdäüsi tarafınnan yazılgan. M.Litvinnıñ yazmalarındagı (HVII ğasır) tatarlarnıñ A.Makedonskiy belän sugışuı turındagı rivayätläre şuşı äsärdä çagıla häm tatarlarnıñ skiflar tokımı buluın kürsätmime soñ?


Kimäk kahanlıgı, mäsälän, Törki häm Uygır kahanlıkları kebek ük, bigräk tä IH - H yözlär aralıgında, başlangıç feodal däülät berläşmäse räveşendä bulgan. Anıñ başında varislık buyınça hakimlek itüçe kahan torgan. Añardan tış näseldän-näselgä kilgän ölkä başlıkları - bäklär idarä itkän, alar barısı 12 bulgan, başkaça äytsäk, kahanlık 12 bilektän, kenäzlektän torgan. Kayberläre, äytik, kıpçak biläre, hätta han dip tä atalgan. Ä kahan - böten däülätneñ başlıgı - olug han, başkaça äytkändä, hannarnıñ hanı digänne añlatkan. Kıskası, Kimäk kahanlıgı elgäre urta ğasırnıñ yarıysı uk zur däüläte bulgan, häm anda tatarlar töp rolne uynagannar.» (Ravil Fähretdinov. « Tatar tarihı»). Şunsın da iskärtü lyazimdır, HII – HIII ğasırlarda kimäk digän kavem turında häbärlär yugala, ahrı alar tatarlar dip äytelä başlıydır, könyaktarak yäşägän kimäklär Urta Aziyä halıkları sostavına kerep kitkänder. Urta ğasırlarda yäşägän garäp-farsı geografları häm säyähätçeläreneñ yazmalarında kimäklär häm kıpçaklar turında, alarnıñ yäşägän urınnarı häm kürşeläre, hucalık itüläre, goref-gadätläre häm dini tabınuları turında gomumän bik kızıklı beleşmälär birelgän.


Kürenekle ğalim Ä.Näcip (E.N.Nadcip. «İssledovaniyä po istorii tyurkskih yazıkov HI- HIV vv.) kıpçak tatarları digän kavemneñ Kıpçak dalalarında (İdeldän könbatıştarak) äle mongol yauları kilgänçe ük yäşägänleklären häm alarnıñ anda töp halık bulganlıgın kürsätä. Ataklı padişah Bibarsnıñ tatar kızına öylängän buluı turında da yazıp kaldıra.


Şunı da äytep kitärgä kiräk, N.A.Baskakov «Slovo o polku İgoreve» digän epik äsärdä (Curnal «Sovetskaya tyurkologiyä» №1, 1985 god) kiterelgän «tatranı» digän törki kabiläneñ şul uk Kara diñgezneñ tönyagında yäşägänlegen kürsätä. Bu, tarihta bulmagan, kolakka yat toyılgan kabilä isemeneñ tatardan bozıp äyteleşe genä bulmadı mikän?


Könçıgış Evropada yäşägän tatarlar turında tarihka kertelmägän häbärlär tagın da bar. Mäsälän, urıs yılyazmaları yazuı buyınça, 1155 yılda Hoper yılgası buyında Ryazan knäzlege urısları belän tatarlar (bernindi kıpçaklar da tügel, bulgarlar da tügel) arasında sugışlar bulganlıgın yaza (Şennikov,s. 8), (PSRL, s. 179). Bu turıda başka mäğlümatlar da bar, häm alar tarihta tatarlarnıñ urınına kıpçaklar yäisä bulgarlar kiterelgänen isbatlıylar. Häm älege yazma räsmi tarih tarafınnan telgä alınmıy torgan häm İdelneñ könbatış tarafınıñ zur öleşen bilägän millättäşlärebez – mişärlär turında bulırga tiyeş. İskä töşerep ütik, borıngı kartalarda «Tsarskiye skifı» digän halık ta şul tirälärdä kürsätelgän bit.


Östäräk äytelgänçä, polyak tarihçısı M.Litvin (HVII ğasır) tatarlar turında başka häbärlär dä kaldırgan. Anıñça IV – V ğasırlarda uk Kara diñgez buyında urnaşkan tatarlar skiflar näselennän buluları belän gorurlanalar, häm dä üzläreneñ ata-babalarınıñ İskändär (Aleksandr Makedonskiy), Dariy, Kir, Kserks kebek ataklı borıngı patşalar belän uñışlı sugışkannarın häterlilär ikän.


Skiflar turında mäğlümatlar, gomumän, baytak häm kızık ikän. Mäsälän, vizantiyäle tarihçılar häm Könbatış Evropa tarihçıları skiflarnıñ Kırımda genuyalılar belän bergä äle urta ğasırlarda gına tınıç kına yäşäp yatkanlıkları turında küp tapkırlar yazgannar (A.Buşkov. «Çingishan). Ä traditsion tarihçılar, Gerodot süzlärenä tayanıp, skiflarnıñ yaña eraga qadär genä yäşägänleklären täqrarlıylar. Şundıy sorau tua: Gerodot skiflarga üzennän soñ yäşämäskä, kırılıp betärgä kuşıp kuygan ide mikänni ?


A. Bayar «Taynaya istoriyä tatar» digän kitabında tatarlarnıñ könyak dalada yäşäüçe evropeoidlardan, başlıça irani halıklardan çıkkanlıgın äytep ütä. Bu – yaña süz dip äytergä buladır, bälki ul dörester dä, çönki mondıy fiker R.Rahman tarafınnan da äytelgän (Tatarı – plemya skifskoyı). Läkin, döres bulsa da, bu häbär barlık tatarlar turında tügel, ä alarnıñ ayırım ber näsele turında gına äytelgänder. Nik disäñ, bez millätebezneñ berniçä törle antroplogik tiplı törkemnärdän torganlıgın beläbez bit.


Tatar dastanı «İdegäy» HIV ğasırnıñ azagında, HV ğasırnıñ başında yazılgan dip isäplänä. Bez bu dastannan Tatar ileneñ urının belä alabız: ul Oka, Kama, İdel, Cayık häm annan Kara häm Kaspiy diñgezlärenä hätle cäyelgän, Urta Aziyä häm Könyak Uralnı da üz eçenä algan. Yağni, ul böten Altın Urda territoriyäsen üz eçenä algan häm «Tatarlarnıñ tönyak dercavası» dip atalgan. Dastanda tatarlarnıñ bu imperiyädä hakimlek itüçe halık ikäne kürsätelgän. «Tatarlarnıñ tönyak dercavası» digän borıngı terminnı bez İran tarihçıları yazmalarında da kürä alabız. Bu isä, tatarlarnıñ könyak dercavası da bulgandır, digän fiker tudıra. Andıy dercava çınnan da bulgan: ul – İrannı da üz eçenä algan Urta ğasırlardagı Hulaguidlar däüläte. Bu turıda İ.Gibadullinnıñ «Zateryavşiysya sled iranskih tatar. 15.06.2011g». digän yazmasında da ukıy alabız. Anda ul häzerge zamanda İranda tatarlar yäşägänlekne, ä Afganstanda alarnıñ sanı 500000 läp buluı turında yaza.


Tatar klanı «Kıpçak» karaçı tatarlar törkemenä kergän häm Urda hannarınıñ gvardiyäsen täşkil itkännär. Alarnıñ tele – tatar tele bulgan (Ä.Z.Välidi).


Könçıgışta kumannar (kıpçaklar) üzläreneñ kabilä - ıru isemnären ozak yıllar saklap kilgännär. Şularnıñ berse - tatarlar bulgan. Soñrak alarnı çulım, baraba, işim, seber, tömän tatarları dip atagannar . A.Orlov.


Tatar halkınıñ törle halıklar cıyılması bulmaganlıgın, anıñ ayırım zur etnos bulganlıgın kürenekle tarihçıbız Marsel Ähmätcanov ta isbat itä:


«Kazan hanlıgı halkı etnik yaktan Kırım hanlıgı, başka tatar hanlıkları häm Nugay urdası belän berböten kavem täşkil itä.


Bu bötenlekne ayıruça Nugay urdasın tözüçe tatar kabiläläre täemin itkännär (monıñ belän kileşmiçä bulmıy, çönki ul vakıtlardan küpkä elegräk bulgan zamannarda da küçmä tatarlar Böyek dalanıñ törle yaklarındagı utrak tatarlarnı näseldäşlek, tel, mädäniyät ölkälärendä berekterep torgannar bit); Nugay urdası halkı İdeldä häm Könyak Uralda HI – HII ğasırlardan birle yäşägän kırık ugız, kañlı, kıpçak kabilälären dä berläştergän törki - tatarlardan oyışkan.


Nugay urdası tatarları iştäklärgä (küp kenä avtorlar tarafınnan häzerge başkortlarnıñ ata-babaları dip sanalalar, avtor) qadär ük Urta häm Könyak Uralnı üzläşterep, şunda halık bularak formalaşalar». Monda bez başkortlarnıñ tügel, tatarlarnıñ Uralda töp halık bulganlıgın küräbez. Äytep kitü kiräkter, nugay halkın, alarnıñ häzerge zamanda ayırım yäşäülären isäpkä alıp, alar tatar halkınnan tügel, digän fiker dä işetelgäli. Monıñ döres tügellegen M.Ähmätcanov («Tatar arheorafiyäse»2013 yıl) isbat itä. 1586 yılda nogay bäge Urus (Irıs) Yavız İvannıñ ulı patşa Fedor İvanoviçka şikayät hatı yaza. Ul anda köç kullanıp basıp alıngan tatarlar cirlärendä häm kötüleklärdä: Ufa buyında (Ufa şähäre), Uvekta, Samarada, Agıydel buyında häm başka urınnarda urıs şähärläre tözelügä kisken rizasızlık beldergän. Bäkneñ hatınnan östä kürsätelgän urınnarda küptännän tatarlar häm şul isäptän nugaylar yäşägäne añlaşılgan.


Kırımda tugan (1851 – 1914) kürenekle tatar mäğrifätçese İsmail Gaspralı Rusiyädäge böten möselman – tatarlar ber halık digän fikerdä bulgan. Anıñ bu süzlären 1890 – 1970 yıllarda yäşägän Başkortstanda tugan häm andagı töp millät halkı tarafınnan başkort ğalime isäplängän Ähmätzäki Välidi T. da huplagan. Ul üzeneñ 1917 yılga qadär yazılgan äsärlärendä «bez, tatarlar – möselmannar», dip yazgan. Monı başkort halkı - tatarnıñ ber kisäge ul, dip añlarga bula. Anıñ 1912 yılda tatar telendä yazgan «Törki häm tatar tarihı» digän kitabı häzergä qadär Rusiyä tarihı buyınça kıymmätle çıganak bulıp tora.


Kaysıber avtorlarda şundıy fiker tugan bulgan: Rusiyädäge törki – möselmannarnıñ milläte turında fiker yörtkändä, ul vakıtlardagı tatar mäğrifätçeläre aptıraşta kalırlar ide, yänäse, İdel buyı, Ural, Seber, Kavkaz, Altay häm başka tatarlar arasında nindi ayırma buluı mömkin, häm alarnı niçek itep törle kavemnär itep yazıp bula?


1818 – 1889 yıllarda yäşägän filosof, tarihçı häm mäğrifätçe Şihabetdin Märcäni şulay uk böten törkilärne tatarlar dip atagan (bu turıda östäräk tä yazılgan ide). Tatarlarga törle isemnär kuşıp (törki, bulgar, mişär, başkort, nugay h.b.), alarnı bülgäläügä karşı bulgan. Ä bu isä vlastlarga tatarnı törle halıkka äyländerep, alar arasına kotkı kertü, tatarnıñ köçen kimetü öçen kiräk bulgan. Uylap karasañ, tatarlar elekkeçä barısı da ber isem astında yörgän bulsalar, alar niçek köçle bulgan bulırlar ide. Rusiyä hökümätenä tatarnıñ fikere belän härvakıt isäpläşep kenä torırga kiräk bulgan bulır ide. Ä bälki, tarih ta başkaçarak yünäleştä bargan bulır ide. Menä monsı tarihnı üzgärtüneñ, tatarnı mongol belän butaunıñ ikençe bik möhim säbäbe, döresräge – maksatıdır.


G. Yenikeev yazuınça, HVII ğasırda yäşägän häm Rusiyädä häzmät itkän nemets ilçese Adam Oleariy, Yan Pototskiy kebek ük, Rusiyä kiñleklären gizgän. Aña da Polşadan urıs knäzlekläre, Moskoviyä, Kazan aşa Ästerhanga qadär barıp citärgä turı kilgän. Kavkazda häm Persiyädä dä bulgan. Tel gıylemlege dä bulgan bu nemets säyähät dävamında oçragan böten cirlärdä tatarlarınıñ ber ük teldä söyläşülären yazmasına berketep kuygan. Ä dinnäre–islam, dip yazıp kaldırgan.


Bik küp tellär häm şul isäptän tatar telen dä belgän törek tarihçısı häm säyähätçese Äüliyä Çäläbi (1611 – 1682 yıllarda yäşägän) şulay uk böten tatarlar yäşägän cirlärne yörep çıkkan. Yevraziyädäge elek bulgan böten tatarlarnı ul da ber halık dip bilgelägän.


Äüliyä Çäläbineñ tatarlar turındagı yazmaları urıs räsmi tarih kursına şulay uk turı kilmi. Berençedän, ul da başka ğalimnär kebek, tatarlarnıñ bik borıngı halık buluın cöpli. Alar allahı täğalä yaraltkan iñ berençe halıklarınıñ berse, digän ul. Törki bulgan häm dä şulay uk törki bulmagan küp kenä halıklar tatarlardan tuıp taralgan bulgannar... Küp kenä hristian halıkları – millätlären yugaltkan tatarlar, dip yazgan ul. (Mondıy yugaltularıbız haman da dävam itä bit, tugannar, avtor).


Ä.Çäläbi dä tatarlarnıñ Çıñgız hannı üzläreneñ millättäşläre, citmäsä anı möselman, dip sanauların yazgan. Avtor, elekke tarihi materiallarga tayanıp, Çıñgız hannı izge, ğadel, keşelekle, miherbanlı keşe itep tasvirlıy. Anı ber märtäbä kürgän keşe gomerlekkä isendä kaldırgan, anıñ yaktı obrazın küñelendä totıp, Çıñgız han artınnan kaya kuşsalar, şunda şatlanıp barırga riza bulgan. Halık äytüençä, anıñ yöze Cäbrail färeştäneke kebek, töse – buyı kamil. Anıñ atlanıp yörgän atına suga torgan gönahlı ğadäte bulmagan («Çıñgız han» dastanınnan).


Tatarlarnıñ barlıkka kilgän, yäşägän töp urınnarın Ä.Çäläbi dä İdel buyı, Kuban, Kırım, dip isäpli.


Tatar tarihın öyränep, anıñ böyeklege turında sallı hezmäten yazuçı, Rusiyä fännär akademiyäse karamagında eşläüçe nemets ğalime Gerard Fridrih Miller turında da äytep kitü zarurdır. HVII ğasırda ul Ural, seber tatarlarınıñ tarihın öyränü öçen ekspeditsiyä oyıştıra häm Rusiyäneñ könçıgışında 10 yıllap gomeren ütkärä. Şuşı yıllarda başkargan eşeneñ näticäse bularak, ul Seber tarihı turında küp sanlı arheologik, etnografik häm başka törle hezmätlär yaza. Anıñ hezmätlärendä iñ küp iğtibar birgän kavemnär tatarlar bula.


Miller süzläre buyınça, Kıpçak dalasında häm başka cirlärdäge kurgannar, borıngı kaberleklär häm andagı bay häzinälär barı tik ber genä halıkka – tatarlarga nisbätle. «Altın Urda» digän isem bu däülätneñ baylıgına karap birelgän, di ul. Anıñ fikere buyınça, Seberneñ iñ baş halıkları – tatarlar. Alar Tobol, İrtış, Ob, Tom, Yenisey, Altay buylarında häm şul yılgalar arasındagı dalalarda yäşilär.


Häzerge zaman ğalimnäreneñ Seberdäge häm Azov diñgeze buylarındagı kurgannarnı häm kaberleklärne irani telle skiflarnıkı dip atau hiç döres tügel. Bu turıda G. Miller HVIII ğasırda uk yazıp kuygan. Häm anıñ bu hezmätläre şul vakıttagı urıs ğalimnäre, bigräk tä M.Lomonosovnıñ katı karşılık kürsätüenä karamastan eş itelgännär. Anıñ fikeren 1870 yılda nemets ğalime A.D.Mordman yaklap çıga. Ul Leyptsig şähärendä dönya kürgän hezmätendä «skiflar törki – tatar telendä söyläşkännär», dip yaza. 1904 yılda ikençe ber nemets ğalime O.Franke şulay uk skiflarnıñ törki – tatarlar bulganlıgın isbatlıy. (F.Bäyrämova buyınça).


HV yözneñ berençe yartısı garäp tarihçısı, yazuçı häm säyähätçe İbne Garäbşah şul vakıttagı tatar cirläre häm tatarlar turında menä niçek yazgan:


«Bu - ...törki kabilälär belän tulgan, [här] yaktan çiklängän (saklangan) häm bar öleşläre dä eşkärtelä torgan, bik kiñ, şifalı havaga häm saf suga bay, çın mäğnäsendä tatar cire. Anıñ keşeläre - [çın] irlär, sugışçıları - [menä digän] ukçılar. Telläre yagınnan alar iñ matur söyläüçe törkilär, tormışta - iñ ğadellär, töskä-bitkä - iñ çibärlär, maturlıkta - iñ kamillär».


Äytep kitü lazimdır, tatarnı kıpçak belän butau da tarihta tatar isemen cuydıruga yünältelgän ber ısuldır. Kıpçak dalaları digän zur territoriyälärdä küp törle halık yäşägän. Läkin «Däşti Kıpçak» nıñ ataması buyınça, anda yäşägän tatarnı da kıpçak dip atıylar. Baksañ, HII ğasırlarda inde Kıpçak dalasında (elekke Kimäk kahanlıgı cirläre häm könçıgışkarak suzılgan dalalar) kimäklär bötenläy kalmıy, tatarlar köçlänep kitä, ä kıpçaklar başta könbatışka tabarak, ä tagın da soñrak Vengriyägä ük kaçalar. Könçıgış tarafında kalgannarı – tatar, başkort, kazah halıkları tarafınnan yotıla. Häzerge vakıtta bu halık bötenläy yuk.


Läkin bu problema belän häbärdar bulgan urta ğasırlardagı urıs avtorları tatarlarnı kıpçaklardan ayırıp karagannar. Tatarlar alar tarafınnan ayırım ber etnos (halık) bularak kürsätelgännär. Ul gına da tügel, kayber tözätelmi kalgan yılyazmalar kürsätkänçä, urıslar tatarlarnı üzläre kebek ük alla aldında cavaplı, dip karagannar. (İ.N.Danilevskiy) Bu häbär, räsmi tarih äytkänçä, urıslarnıñ tatarlarnı allasızlar, antihristlar dip ataganlıkların yukka çıgara. İkençe yaktan, älege mäğlümatta ul vakıtlarda urıslar belän tatarlarnıñ tıgız kontaktta häm dustanä tormış kiçergänlekläre kürenä.


Kıpçak dalalarında häm başka cirlärdä HIII ğasırda borıngı vengrlarnı ezläp yörgän katolik – missioner Yulian da «...tatarlar elek häzer kumannar (kıpçaklar, polovtsı) yäşägän urınnarda yäşägän bulgannar...» dip yazgan. Bu isä Don yılgası buyları häm arırak, yağni Yulian östäräk kürsätelgän garäp säyähätçese Äl – Färgani mäglümatların cöpli. Oşbu häbär tagın da tatarlarnıñ mongollar vakıtınnan elek ük Evropada yäşägänleklären belderä. Yuliannıñ ikençe ber yazmasında mondıy häbärlär turında yazılgan:


«... Böyek Bulgariyä zur, kuätle şähär. Anda barısı da mäcüsilär. Läkin ozaklamıy hristianlık kabul itep, Rim papasına buysınırga tiyeşlär ikän...» (Şuña kürä dä, aldarak kürsätelgänçä, Batu ber Bolgar (Bilär) şähären genä şturm belän algan tügelme soñ? Avtor)


Bu şähärdä Yulian 1236 yılda vengrlar yagınnan bu cirgä kiyäügä çıkkan ber hatınnı oçratkan. Älege hatın Yulianga ike kön bargannan soñ üzeñ ezlägän vengrlarnı tabarsıñ, dip ber yul kürsätkän. Şulay bulgan da. Ul alarnı Etil yılgasınnan yırak tügel ber cirdä tapkan (elek İdelneñ başı dip häzerge Agıydel atalgan, avtor). Tegelär anıñ vengr ikänen belep, söyengännär, anı öydän - öygä yörtkännär, kunak itkännär...Bolar mäcüsilär, allaga da, potka da tabınmıylar ikän. Cir eşkärtmilär, at, büre h.b. iten aşıylar, at söten häm kanın eçälär. Atları, koralları küp. Sugışlarda kıyular...


Tatarlar alar belän şunda uk rättän yäşi ikän. Läkin tatarlar alarnı ciñä almagannar. Şunnan soñ alar duslar häm berektäşlär bulıp kitkännär. Bergäläşep 15 patşalıknı ciñgännär... Älege häbär L.Gumilevnıñ başkortlar turındagı mäğlümatına turı kilä. Anda da tatarlar başkortlarnı tiz genä ciñä almagannar, soñrak berläşep distä yarımlap patşalıknı ciñgännär. Sorau tua: tatarlar vengrlarnı (macarlar – madyarlar) ciñgännärme ällä başkortlarnımı? Ahrısı, kaysıber avtorlarnıñ (M.Ähmätcanov) küçep kitmi kalgan vengrlar tatarlarşıp, başkort dip atala başlagannar, digän süze döreslekkä yakındır. Häyer, kaysıber avtorlar (A.Fomenko, L.Gumilev), farsı tarihçıları süzlärenä nigezlänep, macarlar - şul uk başkortlar, dip yazalar.


Bu ildä Yulian tatarlarnı häm alarnıñ yulbaşçısın da oçratkan. Ul ozaklamıy Alemaniyäne yaularga baraçakları turında äytkän...(Bolar bar da bu tatarlarnıñ Batu yaularına çaklı uk Bulgariyä cirlärendä yäşägänleklären kürsätä, avtor).


...Kaytışlıy mordvannar ilenä citkäç, Yulian alarnıñ hristianlık kabul itäçäklären belgän. Mordvannar bu turıda üz päygambärlärennän belgännär ikän. İñ olug mordvan Laudemeriyä (Vladimir) knäzenä, bezgä kilep, bezne çukındırıp kitegez, dip üteneç cibärgän. «Monı Rim papası eşläyäçäk, ozaklamıy barıbız da Rim çirkävenä buysına başlayaçakbız»,- dip cavap birgän tegese.


Yuliannıñ bu katoliklıkka küçü turındagı häbären monda añlatıp bulmıydır, bälki ul tarihçılar tarafınnan yäşerelgän nindider vakıygalarga işarälider. Rim papasınıñ urıslarnı üzenä buysındırırga tırışkanlıgı mäğlüm, dip äytergä bula bit. İkençe yaktan, Vladimir knäzeneñ süzläre buyınça, anıñ rip papasına buysınırga karşı tügel ikänlege dä añlaşıla kebek. Älbättä, alay dip isbatlau öçen sallırak dälillär kiräk.


G.Enikeevnıñ «Kara legenda eze buylap» digän äsärendä äytelgänçä, tatarlar bit urıslarnı näq menä şuşı katoliklar digän «afät»tän kotkarıp alıp kalgannar, yağni, tatar-mongol yaularınıñ maksatı da näq şul bulgan, dip äytergä bula. Ä älege avtorga bu ideyane L.Gumilyov birgänder, dip äytsäk tä bula, çönki başlap bu ideyane ul kütärep çıga. Älbättä, yahşıragı bulmaganda, monı da kabul itärgä bula. Läkin berniçä yöz, hätta meñ yıl elek bulıp ütkän tatar tarihın, şul uñaydan, urısnıñ üzeneken dä yukka çıgarıp, yaña tarih yazuı älege ideyaneñ bulganlıgın, tatarnıñ urıs halkın katolik buludan kotkaruın yäşerer öçen genä başkarılmagandır. Globalräk, urısnıñ dönya halkınnan yäşerergä telägän nindider kıñgır eşlären beldermäs, yäki aklanu öçen eşlängänder bu.


Älbättä, tarihlı borıngı halıknıñ üzeneñ ütkäne gäüdälängän mifologiyäse dä bulırga tiyeş. Tatarnıñ mifologiyäse bik köçle häm bay. Anı küp yıllar idän astına kertergä tırışsalar da, ul ülep, yukka çıgıp betmägän. Şularnıñ iñ olıları «Çıñgız han dastanı» häm «İdegäy» h.b. Berençesen bez äle ukıp karıy almıy idek, çönki ul köl astınnan yañadan tuıp çıktı gına. Bu epos nigezendä Çıñgıznıñ ata – babaları tatar bulganlıkları, anıñ yäşägän urını İdel buyındagı Ak-tübädä, ul şunnan könçıgışka, Kıtayga yaular çapkan. Karakorım kalğäse dä Mongoliyädä tügel, Kaspiy buyında bulgan. (S.Volkov.»Çingas»). Mondıy mäğlümatlar bu yazmanıñ dävamında berniçä cirdä kiterelälär.


İkençesen inde, ataklı ädibebez Näkıy İsänbät häzmäte arkasında, bez beläbez häm ukıybız. Alardan başka halkıbız icat itkän «Babahan dastanı», «Säyfelmölek», Kuzı Körpä belän Bayan sılu», «Alpamşa» h.b. halkıbıznıñ şanlı tarihın çagıldıralar.


Oşbu babnıñ näticäse itep tübändäge fikerlärne kiterergä buladır.


Borıngı zamannarda häm urta ğasırlarda tatar digän halık häzerge tatarlar belän etnik bäyläneştä tügel, alar mongollar näsele digän tezis yalgan. İkençe ber tarihçılarnıñ, tatar iseme Altın Urda halkınıñ gomumi iseme, ä soñınnan ul bulgarlarga birelgän atama, digän süz dä yalgan.


Tatarlar skiflarnıñ varisları, döresräge, Böyek dalada yäşägän häm könçıgışta tatar dip atalgan halıknı könbatış häm könçıgış halıkları skif (sak, saklab, sakaliba, eskel, esegel, eskalba, çigil) dip atagannar, dip äytergä buladır. Tarih şunı kürsätä ki, soñrak alar törle tarihi vakıygalarga katnaşıp, barısı da tatar iseme astında berläşkännär, häm bu tatar halkınıñ köçeneñ, böyeklegeneñ nigeze bulıp toradır.


Tatarlar turındagı mäğlümatlarnı bik küp çit il tarihçıları kaldırgannar, häm alarnı inkyar itü hiç mömkin tügelder.


Tatarlarnıñ borıngı ezlären yäşerü öçen törkilär, bulgarlar, kimäklär, häm kıpçaklar digän halıklarnıñ role küpertep yazılgan. Bu şunnan da kürenä, Altın Urdada alar kıska gına vakıt eçendä halık bularak yukka çıgalar häm barısı da tatarlar bulıp kitälär. Urta ğasırlarda bilgele bulgan halıklardan barı tik tatarlar (başkortlar - buşap kalgan macarlar-başkortlar cirenä kilep utırgan, şunda tatarlaşkan kavemnär häm Başkortstan digän Sovet vlaste tarafınnan oyıştırılgan respublikaga kertelgän tatarlar didek) gına torıp kala.


Borıngı çit il ğalimnäre tatarlarnıñ täüge tugan cirlären İdel, Ural, Seber, Kuban, Kırım dip yazgannar. Läkin tarihçılar İdel buyların bulgarlarga nisbätläp kuygannar häm tatarnı üz tarihınnan mährüm itkännär. Baksañ, tatarlarnıñ yırak ata-babaları İdel – Uralda elek niçek yäşägännär, häzer dä şulay uk dävam itälär.


Evraziyädä elegä çaklı sibelep yäşägän, haman äle urıska äyländerep beterelmägän törle tatarlar – barısı da ber halık. Barı tik soñrak ber – bere belän aralaşa almıyça, törle tellär täesirenä duçar bulgannar häm 400 – 500 yıllar dävamında telläre üzgärä başlagan. Bälki şuñadır da, alarnı törle isemnär belän atıy başlagannar (bulgar tatarları, kırım tatarları, seber tatarları häm başkalar).


Bu ğalämät häzerge zaman tatarlarına bik zur zıyan yasıy, çönki 2000 yıldan artık tarihı bulgan tatarnı bülgäläp, anıñ borıngı tarihın yukka çıgarıp, aña 400 – 500 yıllık bulgarlardan kalgan tarih «birep» kuygannar. Tatar halkı, bigräk tä yäşlär, monı añlamıy, kabul itmi, çönki yalgannı sizä. İnternettagı küp sanlı tarihi materiallar kürsätkänçä, halkıbıznı tatarlarnıñ böyek halık bulganlıkların häm alarnıñ borıngı tarihı bilgele bulganlıgın yäşerü säyäsäte kanäğatländermi. Läkin tarihçılar monı möhim nigezgä tayanmıyça, nindider üz säyäsäten küzdä totıp inkar itälär.


Tatar milläten törle törkemnärgä büleşterüneñ halık öçen ber kiräge dä yuk. Tatar belän tatar oçraşkanda, üzläre añlarlar, seberdänme bu tatar, ällä Sergaçtanmı yäki başka cirdänme. Tarihçılar, üzlärenä kiräk ikän, bülgäläsennär, läkin halıkka üz fikerlären takmasınnar. Avtornıñ täqdime – böten törle tatarlar da tatar dip kenä yazılırga, äytelergä tiyeş.


Bu yazmanıñ avtorı, üz vakıtında, kırım tatarları belän dä, seber tatarları belär dä bergä eşlägän keşe. Döres, alarnıñ tele üzgäräk, ämma alar belän üzara añlaşu öçen tärcemäçe kiräk bulmadı. Härberebez üzebezçä söyläştek, häm ber-berebezne añladık.


Äytergä mömkin, vakıygalar yünäleşe kire borıla häm şundıy tarafka taba bara ki, kiläçäktä böten tatarlar tele ber törle bulaçak, inşallah! Monı häzerge zaman informatsion kırnıñ buldırıluı (Yaña ğasır teleradiokompaniyäse, internet h.b. ) häm tatarnıñ sünmäs ruhı täemin itäçäk.




Tatarnıñ tele häm moñı.


Tatar teleneñ çişmä başı bik borıngıdan - bezneñ eraga qadär yäşägän kimmerlar, skiflar çorınnan häm, älbättä, alarga çaklı bulgan küptänge kabilälärdän kiläder. Häzerge tatarga ul hun (sön), bolgar, borıngı häm urta ğasırlardagı tatar häm başka törki tellär aşa küçkän. Soñrak baylar (bulgarlar) belän kazan telen formalaştıruda katnaşkan bigerlärneñ, suaslarnıñ elekke babaları iyirklär (M.Zäkiyev buyınça) bezneñ eraga qadär VIII-V yözlärdä häm aña qadär ük İdel buylarında yäşägännär, soñrak tarihta mäğlüm ez kaldırgan sönnär belän aralaşkannar (sönnärne II IV yözlärdä «Böyek küçeş» çorında gına Evropaga kilgännär, alar Evropada berençe törkilär bulgannar dip raslau evropo-tsentrizm karaşı formalaşkaç kına uylap çıgarıla, häm ul berni belän dä raslanmıy). Bigerlär VII yöz ahırlarında Biärem däüläten tözegännär. Anda ugro-fin kavemnäre dä yäşägän. Läkin VIII yöz ahırı - IH yöz başlarında bu däülätne östäräk äytelgän k-dialektlı bolgarlar kulga töşergännär.


Bu turıda Ravil Fähretdinov mäğlümatları da iğtibarga layık: «... Bez yugarıda kürep ütkänçä, bu yaklarda bolgarlar kilgänçe ük törki telle başka törkemnär yäşägännär. Ämma barlık bu kabilälär öçen ber urtaklık bar - alar barısı da borıngı törkilär, bötenese dä diyärlek çıgışları häm monda kilep utıruları belän tege yäki bu däräcädä runnarga bäyle. Älbättä, borıngı Tatarstanda häm kürşe rayonnarda, yugarıda äytelgänçä, cirle kabilälär - fin kabiläläre dä yäşägän. Bolgarlarga qadärge häm bolgar çorındagı törki telle halıklar, monda urnaşkaç, alar belän kiñ etnik häm mädäni elemtälärgä kergännär». Möhtäräm avtornıñ älege fikere (turıdan – turı äytelmäsä dä) İdel – Kamada bolgarlar kilgänçe ük runnarga bäyle törkilär, yağni, tatarlar bulganlıgın isbatlıy.


Dimäk, bolgarlar Urta İdelgä kilep urnaşu belän ük andagı borıngı törki häm ugro-finn telle halıklar belän aralaşıp, täüge bolgar tellären üzgärtkän bulgannar, dip äytergä yarıy. Häyer, alar tellären moña qadär ük, mişärlär belän katnaşu vakıtında da üzgärtkännärder.


Tarihta törki bolgar tele häzerge tatar telenä häm şulay uk çuvaşlar telenä nigez bulgan, digän fiker bar, häm bu küp kenä räsmi tarihçılar tarafınnan kabul itelgän aksioma kebek. Läkin, eş şunda ki, Evropa, rus, tatar ğalimnäreneñ kayberläre häm çuvaş lingvistları bolgar teleneñ tatar telenä kısılışı yuk, ul çuvaş telenä genä nigez bulgan, digän gıybarä kiterep çıgargannar. Borıngı bolgar tele çuvaş telenä genä ohşagan digän fiker HIH yöz ahırında gına tugan. Kayber ğalimnär bolgar kabertaş yazmalarında çuvaş süzlärenä ohşaşlık tapkan, häm, şul nigezdä, bolgarlar çuvaş telle bulgannar, elekke bolgar bügenge çuvaş ul, digän fikerne alga sörgännär. Läkin bolgarlarnıñ tarihi ezläre bügenge çuvaşlarda bötenläy yuk dip äytälär. Häzer ğalimnär, bigräk tä çuvaş-bolgar problemasın öyränügä küp köç häm vakıt sarıf itkän M.Zäkiyev, bolgar kabertaş yazmalarına çuvaş teleneñ kerüen bolay añlatalar: çuvaşlar yäşägän territoriyäneñ zur öleşe Bolgar däüläte sostavında kalgan, häm alar islam dinen kabul itkännär. Baştarak, bötenläy bolgar-tatarga äylänep kitkänçe, alar kaber taşlarına üz tellärendä yazgannar häm şular belän satu itkännär. Ä inde bolgarlar arasında assimilyatsiyälänep betkäç, kabertaş yazmalarında çuvaş tele yogıntısı äkrenläp yukka çıkkan. Läkin şunsın da istä totarga kiräkter, kaysıber ğalimnär, östä kiterelgän fikerlär farazlau gına, çönki törki telle bolgarlarga nisbätle ber yazma da, ber dokument ta tabılmagan, dilär. Şunsı da bar, tarihçılarda bulgarlar ugorlar belän slavyannarnıñ kuşıluınnan kilep çıkkan bulgannar, digän fiker dä bar. Alar monı H ğasırda Bulgarga kilep kitkän İbn-Fazlannıñ yazmalarına tayanıp äytälär. Läkin ul slavyan dip tügel, sakaliba, dip yazgan. Ä bez östäräk sakaliba - skifnıñ garäplärdä äytelgän atalışı, häm ul törki - tatarlarga nisbätle didek (tarihta tatar iseme sakaliba iseme astına yäşerelgän bulgan kebek kilep çıga). Dimäk, İbn-Fadlan buyınça, bulgarlar ugorlar belän tatarlarnıñ gomumi näseldäşe (urıs ğalimnäre öçen sakalibanıñ slavyannarnıñ garäplärdäge iseme buluı aksioma bulıp tora).


Läkin şunsı bar ki, çuvaş telenä ohşagan yazulı kaber taşları HIII ğasırnıñ urtalarında gına kuyıla başlagan (M.Ähmätcanov «Tatar arheografiyäse». Monda ul ul yazularnıñ bolgar telendä buluın kürsätä). Dimäk, alarnı yazuçılar başta islamda bulmagannar, dip äytergä bula. Bu tezisnı nıgıtu öçen çuvaşlarnıñ Batu tatarları kilgänçe möselmanlık kabul itmägänleklären, mäcüsilektä kalgan buluların isbat itü kiräk. Monı L.Gumilev nıgıta da (östäräk Yulian yazmalarında da Batu kiler aldınnan Bulgarda mäcüsilär bulganlıgı turındagı häbär birelgän ide). Ul Bulgariyä cirendä bulgan çuvaşlarnıñ (kayber avtorlar suaslarnıñ digän fikerdä) başta islamnı kabul itmägänleklären iskärtä, hätta alarnıñ kübräk öleşeneñ İdel artı urmannarına kaçkanlıkların kürsätä. Şulay bulgaç, bulgar cirendäge çuvaşlarnıñ İdel aşa çıgıp, kaçıp kitmägännäre, islamnı soñ gına kabul itkännär, dip äytergä bula. Şuña kürä kaber taşlarındagı yazmalar da soñrak kürenä başlagan. Ä inde islamga küçep, üz tellären yugaltkaç, yazmalarnıñ tele dä tatar telenä yakınaygandır. L.Gumilev (häm A.Karasik) bu oçrakta çuvaşlar bolgar tokımı bulgan digän fikerne yaklıy. Läkin, şulay bulgan bulsa, bolgarlarnıñ İdel buyındagı role nık kimi häm tatar telen barlıkka kiterüdä alarnıñ katnaşmagan buluın kürsätä.


Östäräk äytelgänçä, kürenekle etnograf häm tarihçı M.Z.Zäkiyev İdel buyındagı borıngı törkilär telenä bäylängän İdel-Kama bolgar teleneñ, kıpçak tele belän kuşılıp, näq menä häzerge İdel - Ural tatarları telenä nigez saluın ışanıçlı itep isbatlıy (M.Z.Zäkiyev.»Tatarı. Problemı istorii i yazıka».»Proishocdeniye tatar» ).


Ä rus tarihçısı V.N. Tatişev isä bolgar häm kıpçak telläreneñ ber törle buluların kürsätkän yazmanı terkäp kaldırgan. Dimäk, anıñça, bolgar tele çuvaş telenä yakın bulmagan.


Galimnär tarafınnan äytelgänçä, «...bolgar-mişär tele könyak-könbatışta yäşägän borıngı onogurlar häm akatsirlar telenä barıp totaşsa kiräk, çönki mişär fonetikası könyak törkilärnekenä yakın. Şulay itep, bolgar-tatar söyläm teleneñ berençe etabı baylar belän kazan, bolgar belän mişär telläre formalaşu häm alarnıñ üzara yakınaya başlavı belän harakterlana.


Bolgar-tatar söyläm teleneñ ikençe etabı bolgar-mişärlärneñ baylar (bilär) häm kazan kabiläläre cirlärendä tözelgän Biärem däüläten buysındırudan başlana. Çulman yılgasınıñ könyagında häm İdelneñ sul yagında biär-bilärlärneñ ber öleşe, bolgar-mişärlär täesirendä, k-dialektka küçkän. Barı Çulmannıñ tönyagında gına kazan kabiläläre üzläreneñ q-dialektın saklap kalgannar, hätta anı İdelneñ uñ yagına da çıgargannar. Ul häzer tau yagı söyläşe dip yörtelä...


(Q dialektlı kazan kabiläläre digännän, Evropa kartograflarınıñ kaysıber urta ğasırlarda çıkkan haritälärendä Çulmannıñ könyagı bolgar ile, tönyagı Kazannıkı dip kürsätelgän. Kazan cirläre digän süz tatarnıkı digänne añlatmıymı soñ? Bigräk tä ğalimneñ östäge abzatsta yazgan mäğlümatların isäpkä alsañ. Avtor).


...Kazan hanlıgı dip atalgan Bolgar ile Rus däülätenä buysındırılgaç, mişärlärneñ baylar (bilär) häm kazan halkı belän aralaşuı intensivlaşkan. Yaña cirlär yaulap, çik yaña urınga küçkän sayın, ruslar mişärlärne çik saklarga küçergännär. Ruslar öçen bu bik faydalı bulgan. Berdän, mişärlär ışanıçlı çik sakçıları bulsa, ikençedän, «meşera tigezlege» digän regionda ruslarga yaña cirlär buşap kalgan.


Häzerge tatar milli ädäbi teleneñ leksik, fonetik normaları, nigezdä, urta dialekttan, morfologik normaları - mişär dialektınnan, sintaksik normaları häm stilistik eşkärteleşe iske tatar yazma ädäbi teldän kilä. Tagın da tarih tiränlegenä taba kitsäk, iske tatar ädäbi tele - iske törki ädäbi telgä, soñgısı borıngı törki telgä barıp totaşa (borıngı tatar telenä, dip äytergä kiräk bulır ide tügelme soñ? Avtor). (M.Zäkiyev, F.S.Säfiullina hezmätläre buyınça). Uylasañ, bu bit inde tatar tele bolgar-çuvaş telenä tügel, borıngı törki telgä nigezlängän digän süz.


Älege gıylmi yazmalarnıñ sözemtäse itep şundıy fiker kiteräse kilä: bulgarlarnıñ, kıpçaklarnıñ häm mişärlärneñ, dimäk tatarlarnıñ da tele arasında zur ayırma bulmagan. Bu turıda başka çıganaklar da bar. Kıskası, tel gıylemennän yırak bulgan millättäşlärebez öçen añlayışlı räveştä tübändägelärne kürsätü faydalıdır:


Bolgar etnonimı İdel-Uralda äle HVI ğasırga qadär nıklı kullanışta bulgan dilär küp tarihçılar. Bez dä bu turıda häm, gomumän, östäge temaga ber misal kiterergä cörät itäbez:


...İmdi äytäyem kitabım atını,


Näzım itäyem, tıñlañız äbyatını:


«Nurı sodur «atı, i şahı cihan,


Här keşe kem ukısa anı, rävan...


Tarihnıñ tukız yöz kırık säkzendä,


Möbaräk möhärrämneñ unsäkzendä,


Bolgar şähre Kazan därvazäsendä,


Keşe küpder hira därvazäsendä;


Möhämmäd Ämin han kabrendä...


Härmätle ukuçı kürä ki, bu güzäl yullarda Möhämmät Ämin han dörbäsendä sakta toruçı HVI ğasır tatar şagıyre Möhämmädyar Kazannı Bolgar şähäre di atagan (häyer, soñgırak ğasırlarda «bolgar» süze geografik yäisä toponimik termin gına bulıp kalgan, digän nigezle fiker bar). Şunsı da bar, häzerge tatarlarnıñ üzlären bolgar dip atavı äle ozak dävam itkän, dip yazalar tarihçılar. Läkin mondıy paradoks urıslar tarafınnan tatarlarnı tuktausız kahärlägänlektän, hurlaganlıktan kilep çıkkandır. Näq häzerge kebek: yağni, elek niçek kayber tatarlar bulgar iseme artına «kaçarga» tırışkan bulsalar, häzer dä şul uk häl dävam itä.


Şiğırneñ telenä iğtibar itsäk, bez anıñ häzerge ädäbi teldän yırak tormaganlıgın küräbez. Citmäsä, çuvaş tele elementlarınıñ monda eze dä yuk. Tatar teleneñ soñrak kına başlıça bolgar häm kıpçak telläre nigezendä şäkelläşkän buluı inde isbat itelgän, dip sanıy räsmi tel gıyleme. Dimäk, tatar tele elegräk bulmagan bulıp çıga (gärçä, aldarak kürsätelgänçä, tatarlarnıñ VI – IH ğasırlarda uk tatarlarnıñ bulganlıgı isbat itelsä dä). Ä çınnan da, elegräk tatar tele bulganmı häm kullanılganmı soñ? Häm ul nindi bulgan? Bu turıda çıgnaklar ni söyli? Şuña kürä HIV yözdä «Altın Urda»da tözelgän, ruslar tarafınnan «Se tatarskiy yazıq» dip atalgan süzlektän misallar kiteräbez: Tängri, färiştä, Azrail; kök, taht, kuyaş, yulduz, ay, kar, yamgur, suuk, issi, yel, akırın; han, hanıbikä, ulu biy, alpaut, kul, çura, uğlan, ata, ana, karındaş; yigirmi, utuz, kırk, altmış, seksän, toksan (Tatar ädäbiyätı. 1984 yıl, I t.). Kürenä ki, tatar süzläre urıs härefläre belän ğadätençä bozılıp yazılgan bulsalar da, monda bez belmägän, añlamagan süz yuk. Bu şunı iskärtep kitü zarurilıgın da kürsätäsıman: tatar tele äle ul vakıtlarda uk mongol telennän häm könçıgışta yäşägän başka törki tellärdän üzgä bulgan, häm ul HIV ğasırdan küpkä elek barlıkka kilgän bulırga tiyeş ide. İğtibar itik, östäräk kiterelgän süzlär bit Bulgariyädäge teldä tügel, Altın Urdadagı, Saraydagı tatarlar telendä, çönki, räsmi tarih buyınça, Bulgariyädä tatarlar häm tatar tele äle bulmagan, bulgar tele bulgan, dip sanala. Dimäk, HIV ğasırda tatar tele bulgan, dip äytä alabız, häm anıñ häzerge tatar telennän ayırması yuklıgın küräbez. Şunı uk HIV-HV ğasırlarda Sarayda yazılgan böyek äsärlär dä isbatlıylar.


Häzer HIV ğasırda evropalılar tarafınnan tözelgän, dip isäplängän «Koman (kıpçak) kodeksı»nnan misal itep ber tabışmak alıp karıyk (şul uk kitaptan):


Kön altundan yelçi kelir,


Kömiş bırgı tarta kelir.


Ay altundan yelçi kelir,


Altun bırgı tarta kelir.


Şul uk çıganakta kiterelgän kıpçakçaga tärcemä itelgän hristian dinenä nisbätle yazmalarnı karıyk:


Aüe, kimniñ totaklar


Bal-şekerdän dir köp tatlı,


Anlardan bizgä tögüldi


Tın azıkı, täñri sözi.


Aüe, yarlı – yoksıl bolgan,


Soyurganmak bizgä tapgan,


Täñri siña boldi bolış,


Anda bizgä bar kutulış...



Küräbez ki, urta ğasırlardagı evropalılar tarafınnan bozılgan kıpçak süzläre tatar süzläre häm Möhämmädyar şigırendäge yullar bezgä barısı da añlaşıla. Şunsın da onıtmıyk, garäp älifbası belän yazılgan urta ğasır häreflären (mäsälän, garäp yazmasın kirillitsaga küçergändä «e» belän «i» ne, «ä» belän «e» ne butau tabigıy häl) süzlären bez törleçä ukıy alabız, häm törle törki häm başka tel belgeçläre şulay itälär dä. Şunı isäpkä alsañ, kıpçak tele belän tatar telendä ayırma bik az bulgan kebek. Ä menä şul vakıttagı törki bolgar telen küpme bulsa da añlap bula mikän. Dunay bolgarları bezgä yärdämgä kilä almastır. Çuvaş telennän bulgar tele yırak bulgandır dip äyttek (ägär bu çın bulsa). Balkar telen karap karıyk (alarnı bit Kavkaz aldında yäşägän bolgarlardan ayırılıp, taularga kaçıp kalgan häm başka törkilärdän ayırım yäşägän halık dip isbatlıylar tarihçılar).


Rus - balkar süzlegennän ber özek:


Vedro


Çelek



Vilka


Çançhı


Vilı


Senek



Grabli


Basha


Dver


Eşik



Dvor


Azbar


Dom


Yuy



Drova


Otun


Zabor


Buruu



Kotel


Qazan


Krovat


Orunduq



Locka


Qaşıq


Lopata


Kyurek



Matrats


Teşek


Molotok


Çegyuç



Naves


Dcatma


Nedouzdok


Nohta



Noc


Bıçaq


Ogon


Ot



Odeyalo


Dcurğan


Okno


Tereze



Oçag


Ot


dcağa


Plet


Qamçi



Podpruga


Ayıl


Poduşka


Dcastıq



Postel


Orun



Kürenä ki, kirillitsa belän bozıp yazılgan häzerge balkar-karaçay tele dä tatar telen belgän keşegä añlayışlı. Döresen äytkändä, monda çuvaş tele elementları yuk kebek. İskärtep kuyııyk, bu telne bit älege kavemnär urta ğasırlardan, ä, bälki, borıngı zamannardan, VII – VIII yözlärdän başlap saklagannar, dip isbatlıylar kaysıber avtorlar. Yağni, bezneñ häzerge telebez şul vakıtlarda uk bulgan häm anı karaçay – balkarlar saklap kalgannar. Häm bez üzebez dä, älbättä.


Kıskası, östä yazılgan misallardan kürengänçä, urta ğasır tatar tele dä, kıpçak tele dä, häzerge balkar tele dä ber-berennän älläni ayırılmıy. Citmäsä, balkar tele çuvaş telenä yakın da barmıy. Monı añlar öçen tübändä kiterelgän berniçä çuvaş süzenä küz töşerü dä citä:


Suhal – sakal, sıltăm – uñ, sulahăy – sul, ıratat – avırta, vărăm – ozın, kuç harşi – küz kaşı, hulăn çӳç – kuyı çäç, kĕske çӳç – kıska çäç, kăvak kuçsem – zäñgär küz, matur küzlär — ilemlĕ kuçsem h.b.


Älege tellärneñ ohşaşlıgın tagın şundıy dälillär belän isbat itep karar idek.


Mäsälän, Mähmüd Kaşgarlı bulgar, suvar häm bäcänäk telläreneñ ohşaşlıgın bilgeläp ütkän (Kaşgarlı M., 1992, t. I, 30). Ä bit bäcänäk tele çuvaş telenä ohşaş bulmagan, oguz – kıpçak tiptagı tellärgä tartım bulgan. Älege öç telneñ ohşaş bulganlıkları turında süz alıp barganda, esegel, çigil tellärendäge (d) avazı kıpçak, yämäk, suvar, bulgar häm başka tellärdä (z) avazı belän almaşına, dip äytelä.


Bulgarlar vakıtındagı ber epizodnı da kiterergä bula. 1183 yılda Vladimir knäze Vsevolod, Bulgar östenä yau belän barırga cıyınganda, Kiyev knäze Svyatoslavka häbär itä: «...Kıpçaklarnı çakırasım kilmi, çönki alar bulgarlar belän ber teldä söyläşälär»(Tatişev V.N., 1964, t. III, 128). Küräbez ki, monda da kıpçak häm bulgar telläreneñ ohşaşlıgı turında äytelä.


Gomumän, urta ğasırlardagı bolgarnı kıpçak dip, kıpçaknı tatar yäki törki dip atagan yazmalar da yuk tügel. Ä bit monıñ ber iskitärlek cire dä yuk: ägär tatarnı şulvakıttagı här halık üzençä atagan bulsa (ä bu şulay bulgandır da), tatarnı kıpçak dip tä, tatar dip tä, bolgar dip tä äytergä buladır kebek. Mäsälän, nemetslarnı hätta häzerge vakıtta da öç - dürt törle itep atamıylarmıni: german, nemets, alman, aleman, doyç. Tarihçılarnıñ, tatar etnonimı bolgarnıñ tışkı etnonimı (başka halıklarga bilgele bulgan iseme) gına ul digän süzläre dä bar bit äle. Dimäk, tışkı etnonim soñrak eçkegä dä äylängän buluı şik kaldırmıy (M. Zäkiyev. Tatarlarnıñ häm törkilärneñ kilep çıgışı).


Bu temaga karata A.Orlov süzlären dä kiterergä bula. Mäsälän, anıñ mäğlümatları buyınça, soñgı vakıtlarda ğalimnär bulgar, kıpçak häm mişärlärneñ äle Azov – Don buylarınnan İdel – Don buylap tönyakka taba häräkät itä başlaganda uk katışu söreşe kiçergänlekläre turında ber fikergä kilgännär Bu turıda östäräk tä yazılgan ide). Ä bu inde älege halıklarnıñ telläreneñ dä ohşaşlıgına kitermi kalmagandır. Ä bit mişärlär – tatarlar.


Akademik D.S. Lihaçev äzerlägän «Obrlar turında hikäyät»tä («Pritça ob obrah». «Povesti vremennıh let»tan) häzärlärdän küçep kilgän, bolgar dip atalgan skiflarnıñ Dunay buyında yäşäüläre kürsätelä. İğtibar belän ukıgan keşegä bu kıska gına cömlä küp närsä turında bäyän itä. Berençedän, häzär teleneñ bolgarnıkına ohşaş buluı äytelä. İkençedän, bolgarlarnıñ skiflardan çıkkanlıgı belderelä. Östäräk yazılgança, tatarlarnıñ da skiflardan kilep çıkkanlıkları bilgele. Şundıy sorau tua: ägär dä urıslar älege çıganaknı urıs tarihınıñ nigeze dip isäpläsä, nigä bez aña ışanırga tiyeş tügelbez? Ä nigä anı urıslar öleşçä genä kabul itälär, yağni, törkilärneñ skiflardan çıguın tanımıylar?


Bu kontseptsiyäne başka avtorlar da yaklagannar. Mäsälän, kürenekle ğalim F.Hakimzyanov bulgar tele kıpçak teleneñ dialektı bulganlıgın isbat itkän (F.Hakimzyanov. Sov. Tyurkologiyä, 1974 yıl, №4).


Şundıy uk fikerne L.Cäläy dä hup kürgän.


N.Z.Gadciyeva: «...Karaçaylılar häm balkarlılar tele kıpçak, tatar, başkort, nugay häm komık tellärenä bik yakın...» dip yazgan. (N. 3. Gadciyeva. Problemı tyurkskoy arealnoy lin­gvistiki. M., 1975). Näk menä şulay: kıpçak, tatar, başkort, nugay tellärenä.


Ä HIH –HH ğasırlar etnografı N.A.Karaulov bolay dip kürsätkän: «...alar başta tönyak Kavkaz dalalarında dönya kürgännär, läkin kabardalılar basımı astında taularga küçkännär. Bu balkarlar häm karaçaylılar bolgar halkınıñ ber kisägen täşkil itälär häm, ozak yıllar izolyatsiyädä yäşägänlektän, tellären üzgärtmi saklagannar». N. A. Karaulov. «Balkarı na Kavkaze».— V kn.: «Sbornik materialov dlya opisaniyä mestnostey i plemen Kavkaza». Vıp. 38, Tiflis, 1908, s. 132—133).


Läkin şunsın da iskärtep kitmi yaramas: küp kenä avtorlar karaçay häm balkar halıklarınıñ Kavkazda avtohton halık bulganlıkların, törki telgä soñrak kına, Kavkaz Törki kahanatı karamagında bulgan vakıtta gına küçkänleklären yazalar. (Alekseeva Yı.P., «Karaçayıvtsı i balkartsı - drevniy narod Kavkaza»). Läkin şulay bulgan sürättä dä bu bezneñ tegermängä su koya, çönki alar şul vakıttagı törki (tatar) telen alıp, saklap kalgannar bulıp çıga.


Tel digännän, bolgar tele tatarnıkınnan nık ayırılıp torgan häm ul tatarnıkına karaganda, çuvaşnıkına yakınrak, digän fikerne yañadan iskä alıyk. Citmäsä, ikençe yaktan, bolgar teleneñ häzär häm çuvaş tellärenä ohşaş buluı turında tagın da yazmalar bar. Mäsälän A.Karasik «Borıngı Bolgar yılyazması» digän hezmätendä bolgar teleneñ häzär häm çuvaş telläreneñ iñ arhaik formaları bulganlıgı turında yaza. Bilgele garip tarihçısı Äl-Garnati şulay uk häzär häm bolgar telläreneñ ohşaşlıgı turında yazgan. Tarih fännäre doktorı G.Tafayıv isä bolay di: «Bolgar tele – kıpçak – törki tele tügel. Çuvaşlarnıñ ata babaları – Kama bolgarları. Tatarlar kama - bolgar telen İdel buyınnan kısrıklap çıgargannar (G.Tafayıv. V tiskah Zolotoy Ordı)». Läkin kayçan kısrıklap çıgargannar? Bu sorauga cavap hikäyätneñ dävamında oçrar.


Bu pozitsiyä bolgarlar borıngırak zamannarda uk ike telle bulgannar, şularnıñ berse – tatar telenä ohşaş tel, ikençese – çuvaş telenä yakınrak bulgan, dip farazlau mömkinlegen birä, avtor. Çınnan da, A.Orlovnıñ, bolgarlar kıpçaklar (tatarlar - mişärlär) belän tıgız kontaktta yäşäü däverendä tellären üzgärtkännär, digän süzlären isäpkä alsañ, alarnıñ ikençe ber öleşe borıngı bolgar telendä kalgannar häm çuvaş teleneñ nigezen täşkil itälär, dip farazlarga bula. Läkin mondıy fiker ğalimnär yazmalarında oçramıy. Ä bu fiker bit mantıykka turı kilä häm baytak kına karşılıklarnı yukka çıgara alır ide.


Yarıy, bolgarlarnıñ tele çuvaşnıkına ohşagan bulgan ikän di. Alaysa, kaya bulgan ul tel? Nik yukka çıkkan? Bolgarçılar bit İdel bolgariyäsenä törki-tatarlar küp kilmägän, dip isbatlıy. Ä bit tel yotılsın öçen yotuçı halık tegesennän berniçä märtäbä kübräk bulırga tiyeş, dilär ğalimnär. Dimäk, yä bolgarnıñ tele tatarnıkına nık ohşaş bulgan, yä bolgarlar bik az bulgan (döresräge, tatarlar berniçä tapkır kübräk bulgan). Bu oçrakta, bulgarlar tele tatar tele tarafınnan «yotılgannar» häm tatar millätenä ber kuşımta gına bulgannar. Ä andıy kuşımtalarnıñ ezlären ezläp vakıt äräm itüe faydasızdır. Kızganıç, älbättä, bezneñ yırak ata-babalarıbız bulgarlar könbatışta da (Bolgariyä), könçıgışta da (Bulgariyä) tellären yugaltkannar bulıp çıga. Häyer, bolgarlarnıñ könbatışka küçep, tellären yugaltkannar, digän aksiomaga karşı şundıy fiker kiteräse kilä. Bolgarlar üz tarihi etaplarında härvakıt köçle halık bulgannar. Alar bervakıtta da yukka çıkmagannar, zur illär belän, hätta Vizantiyä belän sugışlarda ciñep çıkkannar, häm, nihayät, älegä qadär däülätçeleklären, bäysezleklären saklap kala kilgännär. Niçek soñ şundıy halık üz telen tulısınça yugaltkan? Ukıp karıyk häzerge bolgar telendäge kitapnı: ul bit saf slavyan tele, häm anda ber genä törki süz dä yuk. Bulgannarmı soñ törki telle bolgarlar?


Bulgarda bulgar teleneñ tatar tele tarafınnan yotıluı, yağni, hätta räsmi tarihi çıganaklar kürsätüe buyınça da, tatarnıñ Bulgariyädä elektän buluı häm soñrak tagın da küpläp artuı, häm bulgar telen yotarlık sanga citüe isbatlana ala. Häm bu söreş kabatlana torgan. Şul uñaydan tarihta yahşı bilgele bulgan häm tarihi çıganaklar ezläüne dä zarur kılmagan mäğlümatlar bar. Ul da bulsa, äle Batu ğaskärläre kilgänçe genä tügel, H ğasırda uk Bulgariyädä bulgar – suvar – esegel (eskalba) nizagları, bulgarlarnıñ şul vakıtta yänä könbatışka küçenüe, suvarlarnıñ mäcüsilektä kalıp, İdel aşa çıgıp kaçuları (bu turıda aldarak yazılaçak). Cäğfär tarihınnan kiterelgän, däülät başlıgı Gazi – Baracnıñ 1232 yılda tähettän kuıluı häm Üdegey han yanına kaçuı, hannıñ aña «Buranday» digän isem birüe – bolar bar da Bulgariyädä törle nizağlar, zur üzgäreşlär bulganlıgın añlatalar. 1236 – 37 yıllarda tatarlar Gazi – Baracnı yänä tähetkä utırtalar. (Monda «Cäğfär tarihı» digän yazma çıganak bularak şunıñ öçen kiterelä, kaysıber ğalimnär, älege yazmanıñ avtorı «Cäğfär tarihın» yazganda, tarihta çınnan da bulgan vakıygalarga tayangan, dip isbatlıylar. Ä Buranday (Burunday, Buralday) digän keşe çınnan da bulgan.


Soñrak (1237 yıllardan soñ) Batu häm Bärkäneñ böten malı-tuarı, çerüe häm başka halkı belän Bulgar olısında cäyläüläre, häm, gomumän, Bulgarnıñ Altın Urda märkäze bulıp toruı. İkençedän, HIV ğasırnıñ azagında Altın Urda hanınıñ Kırım yagınnan İdel – Ural buylarına zur – zur törkem tatar kabilälären küçerüe. Bu ğamäl şul cirlärgä urıs uşkuyniklarınıñ talau pohodlarınıñ köçäyüe belän bäylängän. Öçençedän, İdegäyneñ (HV ğasırda) elekke Olı Urdanıñ küçmä tatarların berläşterep, Nugay urdası dip atala başlagan bu zur törkemneñ Urta Uralga häm Agıydel buylarına cäyelüe şulay uk bolgarlar cirenä küp kenä tatarlar küçenügä kitergän. Şul vakıtlardan 30-40 yıl aldarak kına İdel buyı halkınıñ bubon vabasınnan (çuma) kırıluın iskä alsañ, İdel-Ural törkiläreneñ tatar faydasına niçek üzgärüen çamalarga bula. Çönki HIV ğasırnıñ azagında Uralga häm İdel buyına küpläp kilep utırgan nugay tatarlarınıñ kübese küçmälär bulgannar. Ä andıy tormış räveşe alıp baruçı, yağni dalada ayırımlanıbrak yäşägän kavemnär ülättän azrak kırılgannar.


Bulgariyä halkınıñ tatar dip ataluı urıs yılyazmalarına da kerep kalgan. Mäsälän, 1399 yılda bolay yazılgan: «alar (knäzlär) Böyek Bulgarnı, Cükätau, Kirmänçek häm Kazannı aldılar, böten cirlären taladılar, bik küp bisermän häm tatarlarnı kırdılar, tatar cirlären basıp aldılar. Urıslar 3 ay sugıştılar, häm öylärenä zur ciñü häm küp mal belän kaytıp kerdelär (PSRL.t 1)». Monda tatar cire, baş şähäre – Bulgar, halkı – bisermännär (möselmannar) häm tatarlar turında gına süz bara, bulgar halkı yuk. Mondıy mäğlümatlar şaktıy.


Häyer, küp kenä bolgarçılar İdel buyındagı tatar telen bolgarnıkı dip isbatlıylar. Alay bulsa, alarga bulgar tele çuvaş telen genä kiterep çıgargan digän, urıs häm çuvaş ğalimnäre añında töple urın algan teoriyä belän nıklabrak köräşergä turı kiläçäk. Yäisä bolgar tele tatarnıkına ohşaş bulmagan, ul küp sanlı tatarlar tele tarafınnan yotılgan, digän gıybarä belän kileşergä turı kiläçäk. Bez bit barı tik üz ğalimnärebez süzlärenä genä tayana almıybız, başkalarnıñ fikerlären dä isäpkä alırga tiyeşbez. Yugıysä, tatar ictimagıy fikerläve üz kabıgı eçendä genä yäşiyaçäk.


Şunsı da bar, bezneñ halıkka tatar digän isemne urıslar birgän, (häm alar gına üzgärtä ala) dilär räsmi ğalimnär. Häyer, kayber tarihçılar bolgar isemen dä ruslar halkıbıznı tarkatır öçen birgän dip isbatlıy. Bäla şunda ki, bez bolgarbız, dip kıçkırınsak, alar çınnan da tatarnıñ ber öleşenä (Tatarstandagısına) bulgar iseme kuşıp kuyarga mömkinnär. Bu, bezneñ yaktan berkatlılıkka tiñ bulırlık ğalämät barı tik alar öçen genä otışlı bulaçak. Bez urıs millätçeläreneñ eşen bik ciñeläytkän bulır idek.


«Tatar – tatarçılarga» karşı iñ «ütergeç» sorau – ni öçen Kazan tatarları tatar etnonimın kullanmaska tırışkannar (ägär bu häbär döres bulsa)? Cavap şundıydır: tatar bulganı öçen tugan ilennän kuılgan, dönyada yäşäüdän mährüm itelgän, soñrak 450 yıl buyı urıslar tarafınnan «poganıy tatar-mongollar» dip kargalgan, meñ cäfa kürgän halık üzen niçek totarga tiyeş ide? Hätta bit häzerge bulgar – tatarçılarnıñ pozitsiyäse dä şunıñ azrak kına yañartılgan dävamı tügelme soñ? İskä töşerik, tatarlarnıñ bulgarlıgın cöplägän ber urıs ğalime bulmasa, Stalinnıñ bezne nişlätergä tiyeş bulganlıgın da yazdılar bit: bez, tatarlar bularak, 1944 yılda Kavkaz halkı häm kırım tatarları yazmışına duçar itelgän, yağni Aziyä çüllärenä sörelgän bula idek.


Östä yazılgannarnı yomgaklap, şunı äytergä bula: İdel-Uralda tatar avtohton halık bulgan, citmäsä könçıgıştan, soñrak böten tatar cirlärennän yañadan - yaña tatar törkemnäre kilep kuşıla bargan. Bolgar tele älege küpsanlı tatarlar tarafınnan yotılgan, yäki aña kuşılgan gına.


Tatar tarihın barlaganda üzebezneñ köylärebez turında da onıtırga yaramıy. Bezneñ moñıbız, köyebez närsä turında söyli soñ? Bu moñ bit üzenä bertörle ilahi ğalämät, anı tıñlaganda sulış kısıla, yöräk yış-eş tibä başlıy. Ägär dä tatar halkı, räsmi tarih äytkänçä, törle kabilälärdän soñrak kına katıştırıp ävälängän halık bulgan bulsa, bezneñ mondıy tirän tamırlı bay mädäni mirasıbız, äle barlanıp ta beterelä almagan köy-moñnarıbız bula alır ideme?


Şuşı ğalämätne tarihıbız belän bäyläü maksatınnan çıgıp farazlasak, añlaşıla ki, bezneñ yırak ata-babalarıbıznıñ töp öleşe könçıgış halıkları belän ozak kına kontaktta torgannar häm pentatonikanı nık üzläştergännär, läkin aña nindider üzgä bulgan başka kıytgalar köyläreneñ çalımnarın östägännär kebek. Ä bit Urta Aziyä häm Kavkaz, Könçıgış Evropa törki halıkları: kazahlar, üzbäklär, kırgızlar, äzerilär, gagauzlar häm başkalar pentatonikanı belmi. Ä menä bezneñ ut kürşelärebez başkortlarga, çuvaşlarga, küpmeder külämdä marilarga ul has.


Bu turıda Ä.-Z.Välidinıñ süzlären dä kiterergä bula: «Kazan törkiläreneñ köyläre häm muzıkası Altay tatarlarınıñ, mongollarnıñ häm hätta kıtaylılar muzıkasına tartım. Kazan törkilärneñ muzıkal kulturası bügenge könnärgä qadär borıngı muzıkal traditsiyälärne saklap kilüe belän ayırılıp tora». Möhtäräm ğalimneñ süzlärenä östäp şunı da äytäse kilä: tatar moñı dala avazların, şuşı sahralardagı cil isüe, koşlar sayravı, çäçäklär, kılgan cilferdäve tavışların saklıydır.


Pentatonika - grek teleneñ «pente» – biş häm «tonos»-tavış süzlärennän barlıkka kilgän. Ul biş baskıçtan torgan tavışlar tezmäse (lad) dip atala, yağni, cide notanıñ bişesen genä ala. Döres, borıngıdan kilgän köylärebezdä dä, könçıgıştagı pentatonikadan üzgä bularak, altınçı nota kuşılu yış oçrıy häm häzerge kompozitorlar tatar köylärenä altınçı notanı tagın da kübräk kiterep kuşa.


Menä şularnıñ barısın da iskä alıp, bezneñ ata-babalarıbıznıñ bilämäläre başka törki halıklarnıkınnan tönyaktarak: Kıpçak dalasınıñ İdeldän könbatıştarak öleşe – Don – Kuban - Oka basseynı – İdel buyı – Könyak häm Urta Ural, İrtış – Yenisey basseynı, Altay - Baykal tiräse regionnarında bulgandır, häm çınnan da tatarlar (alarnıñ könçıgış törkemnäre) könçıgış halıkları belän ozak kına yänäşä yäşägännärder, häm alardan, şulay uk Altaydagı borıngı ata-babalarıbızdan pentatonikanı algannardır, dip äytergä bula. Çönki pentatonikanıñ könçıgış halıklarınnan çıkkan buluında şik bula almıy (Ä şulay da kıtay häm başka könçıgış halıkları pentatonikanı tatarlardan algannar , digän fiker dä yäşi) . Ä bu bit inde İdel – Ural tatarları barı tik bolgarlarnıñ gına näsele bulgan digän kontseptsiyägä tagın ber yaktan karşılık kiterep tudıra. Yağni, törle ğasırlarda İdel-Uraldagı tatar, kıpçak häm bolgarga könçıgıştan, kıtaylar belän yänäşä yäşäp, pentatonika üzläştergän halık kilep kuşılgan, digän teoriyäne alga sörergä mömkinlek birä. Bu halık (östäräk yazılgan, antropologlar tarafınnan evropeoidlar, dip bilgelängän halık, avtor) Orhon – Yenisey buylarında tabılgan torataşlarga yazılgan tatarlar, älbättä. Häm alarnıñ sanı alardan elek İdel - Uralda yäşägän tatar-bolgarlardan işleräk bulgandır. Yugıysä tatarda pentatonika östenlek almagan bulır ide (R.Bezertdinov bu tatarlarnıñ «ak tatarlar», dip atalgan ongutlar, çigillär h.b. bulganlıgın farazlıy).


Bez bolgarlarnıñ Üzäk Aziyädän könçıgış evropaga küçkänleklären nıklap isbatlıy almıybız. Traditsion tarih, bolgarlar törki kahanat sostavına kergän bulgannar, dimäk, alar könçıgıştan kilgännär, dip isbatlarga tırışsa da, şikläner öçen urın kala. Kergän bulsalar da, Törki kahanatınıñ iñ könyagındagı kavemnär bulgannardır. Nik disäñ, bolgarlarnıñ İdel – Don – Dnepr tirälärenä Horezm yagınnan, irani halıklar belän yänäşä yäşägän cirlärdän küçep kilgänlege isbat itelgän, dip äytergä bula, çönki bu turıda tarihi çıganaklar bar. Ul da bulsa, Dunay bolgarları ğalimnäre häbärläre (mäsälän, Petr Dobrev). Mäşhür ğalimebez Rizaetdin Fähretdinov ta monı tanıgan (R.Fähretdinov. «Bolgar vä Kazan törekläre». 24 bit.) Etnograf D.İshakov ta «Problemı stanovleniyä i transformatsii tatarskoy natsii» 1997 yıl. 234 b.) digän kitabında bu turıda söyli. Ä Horezm regionında pentatonika häzer dä yuk, elek tä bulmagandır.


Bolgar kabilälären Kaspiy tirälärendäge töbäklärdä skif häm hun däverlärennän başlap avtohton halıklar bulgannar, dip isäplärgä dä nigez bar. İkençe yaktan, bolgarlar İdel buyına küçengän bulsalar häm anda ozak kına dönya kürgän bulsalar da, könyaktagı törkilär, irani h.b. kavemnär belän bergäläp ozak yıllar bergä yäşägänlekläre säbäple, alarda pentatonika bulmagandır, dip äytergä mömkinlek bar. Dimäk İdel-Ural tatarınıñ biş ton – notaga nigezlängän köyläre - moñnarı bolgardan tügel, ä tatardan çıkkan. Şul uk vakıtta, çuvaş köylärendä dä pentatonika çalımnarı nık sizelä. Ahrısı, çuvaşlar, elek bolgarlar bularak, tatarlar belän ozak kına kontaktta torgannardır, yäki çuvaşlarnıñ ber öleşe borıngı zamanda könçıgıştan küçep kilgännär.


Şunsın da östäp kitärgä kiräkter, älege pentatonika kitergän tatarlar mongoloid bulmagannar, dip äytergä bula, çönki alar küpläp kilsälär dä, İdeldä yäşägän bolgar-tatarlarnıñ antropologik üzençäleklären boza almagannar, tatar halkınıñ küpçelege evropeoid bulıp kalgan. Häm telläre dä İdel buyındagı tatar telen üzgärterlek yat bulmagan. Şunıñ östenä, pentatonikanı könçıgıştan hunnar kitergän digän fiker dä yäşäügä haklıdır dip äytä alabız (hun ezläre bezneñ yaklarda yuk, dip äytä almıybız. Yukka gına hun könküreş äyberläre: kazan, savıt-saba, koral h.b. Uralda häm İdel buyında tabılmıydır bit). Dimäk, östäräk yazılgança, hunnar belän bezneñ borıngı ata-babalarıbız – tatarlarnı ber ük halık dip tanu öçen tulı mömkinlegebez bar. Bu turıda E.Parkernıñ östäräk kiterelgän äsärendä dä yazmalar bar.


Ä menä marilarga häm bigräk tä başkortlarga pentatonika niçekter kilep kergän. Bu, ahrı, älege halıklarnıñ ozak yıllar tatarlar belän tıgız kontaktta bulunıñ yäisä borıngı zamannarda alarnıñ da könçıgıştan kilgän buluınıñ näticäseder. Çınnan da, başkortlarnıñ ber öleşeneñ İrtış tiräsennän kilgänlege tanılgan häbär bit. Citmäsä, häzerge başkortlarnıñ küpçelege nugay tatarları näsele, dip tä äytelde östäräk .


Borıngı millättäşlärebezneñ köye, moñı turında yazganda anıñ muzıka koralları turında äytep kitmi bulmıy. Alarnıñ kübese, kızganıçka karşı, bu könnärgä qadär saklanmagan, läkin halkıbız öçen yöräkläre yangan millättäşlärebez urta ğasırlardagı muzıka korallarıbıznı, sornay häm göslälärebezne, dumbralarıbıznı häm kuraylarıbıznı «köl astınnan kiterep çıgardılar» häm alarnı halkıbızga büläk ittelär. Älbättä, bu yünäleştä eşlise bar äle, çönki halkıbız bu närsälärgä dä bay bulgan. Mäsälän, Sarayda yäşägän ataklı şagıyrebez (HIV yöz) üzeneñ «Cömcömä soltan» poemasında mondıy yullar kaldırgan:


... Häm yite meñ motribçım bar ide:


Meñe çäñçe, meñe kubızçı ide.


Meñe nayçılar irdi, meñe bırgu,


Meñe tabl orar irdi, meñe argu;


Meñe çalgu çalar irdi, meñe däf,


Meñe çämbal orar irdi, meñe käf...


(«Tatar ädäbiyätı tarihı» 1984 yıl. It.)



Östäräk, ğalimnärneñ, bolgar-tatar söyläm teleneñ berençe etabı baylar belän kazan, bolgar belän mişär telläre formalaşu häm alarnıñ üzara yakınaya başlavı belän harakterlana, digän süzlären kitergän idek. Şik yuk ki, bu zamannarda alarnıñ mädäniyäte häm köy – moñnarı da ber-berenä täesir itep, küpmeder külämdä ohşaş bulıp kitkännärder. Şulay bulgaç, häzerge mişär millättäşlärebezneñ borıngı köylärenä iğtibar itü küp närsäne añlata aladır. Ä ul köylär, avtor fikerençä, pentatonikaga azrak däräcädä nigezlängännär. Dimäk, bulgarlarnıkı da moñnarı tatarnıkına ohşaş bulmagandır.


Gomumän, räsmi tarih kürsätüençä, İdel buyında başta bulgarlar yäşägännär, soñrak alarnı tatar dip atıy başlagannar, digän gıybarälärneñ nigeze kuyı toman eçendä. Toman eçendä genä tügel, andıy nigez bötenläy yuk, dip äytergä buladır.


Östä kiterelgän törle häbärlärdän häm mäğlümatlardan çıgıp, şunı äytä alabız: tatar, kıpçak häm bulgar tele bulgan törki tellär, alarnıñ mädäniyäte h.b. törle säbäplär arkasında meñnärçä yıllar eçendä şulkadär kuşılgan, bolgatılgan häm bertörlelek hälenä kilgän ki, bu ike halıknı (tatar häm bulgar) inde ber kürsätkeç (parametr) buyınça da ber-berennän ayırıp bulmıydır, häm İdel – Uralda borıngıdan urnaşkan bu halıknıñ tele - häzerge tatar tele bulıp şäkelläşkän häm anı bulgar tele dip atau häm niçekter ayırırga tırışu – tänne tereläy kisü belän berder. Bu söreştä tatar halkı tele häm mädäniyäteneñ östenlege häm hälitkeç urın totkanlıgı hiçşiksez.


Şunsı bähässez, borıngı häm urta ğasırlardagı tatar halkınıñ tarihi hätere, tele, moñı, şiğriyäte häm mädäni mirası häzerge tatarnıñ häm barı tik anıñ gına ruhi baylıgı. Ul anıñ häterendä, kanında, gennarında urnaşkan.




Mongollarmı, tatarlarmı?


Erak Könçıgıştan alıp Kaspiy diñgezenäçä bulgan kavemnär kübesençä mongol rasasına kerälär, bu kürenep tora. Ä bez bit mongollarga ohşamaganbız, Evropa halıklarına tartımbız. Şulay bulgaç, bezneñ tarihıbız üzgäräk bulırga tiyeş ide bit. İkençe yaktan karaganda, bezneñ telebez törki tellär törkemenä kerä, bu bähässez. Läkin ayırma da yuk tügel. Citmäsä, İdel –Ural tatarlarınıñ ber öleşe şulay da mongoloid gennarı bulgan halık, gärçä bu mongoloidlık açık tösmerlänmäsä dä. Alar böten tatarnıñ 14 % täşkil itä, häm çıgışları belän Urta Aziyä halıklarına tartımnar, dip yazalar ( avtor uyınça, alar kara bolgarlar näsele buluı mömkin). Dimäk, evropeoid öleşe küpkä artıgrak. Şulay bulgaç, aynık akıl belän uylaganda, tatarlar törle törki halıklarga nisbätle, läkin avtohton halık, ä şulay da alarga könçıgış yaktan tagın zur ber törkem tatarlar kilep kuşılgannardır (mäsälän, ongutlar – ak tatarlar).. Tatarlarnıñ ike zur törkem täşkil itüläre häm alar arasında meñnärçä çakrım ara bulganlıgın, läkin alarnıñ soñrak ber-berenä kilep kuşılganlıgın borıngı tarihçılar da cöpli, dip yazdık östäräk. Döresräge – kilep kuşılgannar tügel, illäre köçäyep kitep, halık sanı artıp, cäyelep kilep totaşkannar. Şuña kürä tatar tele başka törki tellärgä karaganda üzgäräk. Bu turıda törle fikerlär bar. Mäsälän, A.Bayar tatarlarnı törkilär belän iranlılar kuşıludan barlıkka kilgän kavem dip isäpli (A.Bayar.»Taynaya istoriyä tatar»). Läkin şunsı şikkä töşerä: irani kavemnär arasında tatarlar kebek aksıl çäçle, ksantofilga bay koñgırt yäki zäñgär küzle keşelär bar ide mikän? Şuña kürä, traditsion tarihçılarnıñ häzerge törkilär yäşägän regionnarda iranlı kabilälär, kavemnär yäşägän dip täqrarlavın da şik astına kuyarga kiräkter. Härhäldä, bu cirlärdä iran telle toponimnar yukka tigez. Bulgannarı da irannarga gına tügel, şundıy uk miqdarda tatarga da nisbätlelär. Bu turıda M.Zäkiyev ta östäräk kürsätelgän hezmätendä yaza.


Tatar-mongol yauları turında räsmi tarih versiyäsen mäktäptä tarih däresleklärendä ük ukıdık. Häm bez şul vakıtta uk üzebezgä üzebez sorau birergä häm aña cavap ezlärgä tiyeş idek: Bez, İdel – Ural tatarları - kemnär soñ bez. Nindi halıknıñ tokımı? Tatarmı, mongolmı? Ni öçen soñ traditsion tarihçılar tatar belän mongolnı härvakıt butıylar? Citmäsä, monda äle tatar – bolgar digän töşençä dä kilep kuşıla bit. Aları tagın kemnär? Läkin bezdä, gadi halıkta, andıy soraular siräk tua. Şulay bulsa da anı soñlap bulsa da biräse kilä. Älbättä, cavabın da şuşı yazmanıñ avtorı üze birergä tiyeş bula. Häm anı yıraktanrak başlarga kiräk buladır.


«Böyek dala» digän ilahi zur (Karpat taularınnan Baykal artlarına qadär) cirlärdä bezgä bilgele bulgan tarihta şundıy halıklar yäşägän digän fiker tarihka nıklap terkälgän: kimmer kabiläläre – yaña eraga qadär 1000 yıl elek, skiflar – yaña eraga qadär 700-200 yıllarda, sarmatlar häm savromatlar – skiflardan soñ 400 yıllar dävamında, gotlar, gunnar, alannar, avarlar – sarmatlardan soñ 450 yıllar dävamında, törkilär – hunnardan soñ yäki yaña eranıñ 450 – 650 yıllarında, häzärlär – miladi buyınça 600- 950 yıllarda, bolgarlar - törki kahanlıgı tarkalgaç häm häzergä qadär, bäcänäklär (peçenegi) – IH- HI ğasırlarda, kıpçaklar (polovtsı, kumanı) – HI – HIII ğasırlarda, tatarlarnıñ häzerge tarihka bilgele bulgan vakıtı – Orhon –Enisey buylarında tabılgan torataşlarda yazılgan vakıtlarınnan başlap, dip sanala. Ä ul taşlar tarihçılar tarafınnan V – VII ğasırlarda yazılgan dip isbatlana. Älbättä, bu şartlı räveştä kabul itelgän, dip äytergä bula, çönki östäräk äytelgänçä, kayber tarihçılar tatarnıñ ike meñ yıldan artıgrakka suzılgan tarihı bar häm alar skiflar tokımınnan çıkkannar, dip sanıy. Bu turıda östäräk yazıldı inde.


Traditsion tarihçılar yazuı buyınça vakıygalar çılbırı şulay bara ikän: yänäse, Ütkän zamannarda Böyek dalada Aziyänıñ könçıgış yagında berniçä yöz yıl sayın nindi dä bulsa ber halık (demografik şartlau bulu säbäpleder inde) bik şäp ürçep kitä häm anda sıymıy başlıy. Näticädä ul kavemgä sugışıp-sugışıp könbatışka taba häräkät itärgä turı kilä. Könbatış yaklarda halıklar nigäder ürçep kitä almagangadırmı, anda könçıgıştan küçep kilgän kavemnärgä dä urın citärlek bula ikän.


Şuşı küçenep kilüçe halık könbatış yakta berniçä yöz yıl yäşägäç, nikter zägıyflänep kitä. Ä könçıgışta inde ikençe ber halık köçlänep citeşä. Häm ul şulay uk yaña urın (älbättä, könbatışta inde) sugışıp ala başlıy. Dalada kavemnär almaşınuı elegräk kilgäneneñ yukka çıguı belän tämamlana. Kaya kitä ul halık, tarih monı añlatmıy. Mäsälän, köçle skiflar yukka çıgalar, alar urınına tagın da kuätleräk sarmatlar kilä, alar 400 yıl yäşägäç, alarnı tagın da kuätleräk gunnar alıştıra. Häm arı taba da şulay. Bu ğalämät turında fiker yörtkändä, bez ike variantnı küzdä totarga tiyeşbez: berençese, elekke halıklar çınnan da yukka çıgalar (isçezli, dip cavap birälär tarihçılar härvakıt). İkençese, alar ciñelep, bütän şul tirälärdä yäşägän halıklar belän katışıp betälär. Berençe oçraknı añlap bulmıy, nigä soñ elektän köçle bulgan, nikadär cirlärne basıp algan kavem tulısınça yukka çıga? İkençese beraz añlaşıla, çönki küp kenä az sanlı halıklar köçleräkläre tarafınnan «yotılgannar», şuña kürä alar tarih bitlärennän dä töşep kalgannar. Läkin bit ul oçrakta Evropa halkı 2000-3000 yıllar buyı äledän äle könçıgış halıklarınıñ kannarın, gennarın kabul itep, üzläre dä aziyätlarga äylänergä tiyeşlär ide inde. Häyer, M.Adcinıñ h.b yazuçılarnıñ yazmaları buyınça, Aziyänıkı gına tügel, Evropa halkı da hun – törki halıklarınnan küp närsä algan (mäsälän, Skandinav halıkları sagaları, M.Adci. «Tyurki i mir»). Bu turıda östäräk yazıldı da.


Törki – tatar, mongol häm başka kavemnärneñ añlaşılıp betmägän almaşınu, aralaşu-berläşü problemnarı turında oşbu yazmanıñ avtorınıñ üz totrıklı teorise bar. Dönyanıñ härber öleşendä tarihi vakıtlarda törle kabilälär, kavemnär rättän yäşägännär. Läkin alarnıñ kaysı da bulsa berse - köçleräge berniçä yöz yıl buyı başkalarınnan östen bulıp torgan häm alarnı üz kulında totkan. Häm ul kabilälär çit, başka däülätlär tarafınnan barısı da ber isem – padişahlık kılgan kavem iseme belän atalgannar. Küpmeder vakıttan soñ ikençe kavem liderlıknı algan. Mäsälän skiflar, alardan soñ sarmatlar, hunnar, törkilär, bolgarlar häm häzärlär, kıpçaklar, tatarlar, ä häzer urıslar östen. Şuña kürä bezneñ zur il Rusiyä dip atala da (ä aña qadär Yevraziyäneñ zurrak öleşe Tatariyä, dip atalgan, dimäk, anda H-HI ğasırlardan başlap, Altın Urda tarkalganga qadär tatarlar hakimlek itkän. ). Läkin bu bit äle älege halıklar bere artınnan bere yukka çıga bargannar digän süz tügel. Mäsälän, skiflar belän bergä sarmatlarnıñ, hunnarnıñ ber ük vakıtta yäşäve dä bilgele. Annan kilep, bolgar, kıpçak häm tatarlar da ber ük vakıtlarda dönya kürgännär. Älbättä, parallel räveştä, kayber az sanlırak kavemnärneñ başkaları tarafınnan yotılıp yukka çıguı da bulgandır. Läkin räsmi tarih vakıygalarnı ikençe törle itep tasvirlıy. İmeş, HIII ğasırda könçıgıştan çirattagı halık tagın könbatışka taba küçengän. Bu tatarlar. Citmäsä alar tatar-mongollar yäki mongol – tatarlar dip atalalar. Döres, urıs yılyazmalarında alarnı tatarlar dip kenä atagan bulgannar. Ä inde ul halıklarnıñ nindi kavemnär ikänen açıklarga kiräk bulganda, L.N.Gumilev, Räşidetdin h.b. yazmalarına tayanıp, tatarlarnıñ çınnan da Kıtay belän yänäşä yäşägän mongoloidlar bulganlıgın isbatlıy başlıy.


Älbättä, kaysıber ğalimnär bu ğalämätkä aptıraşta kalıp, inde häzer genetika gıylemen eşkä cigälär. Häm närsä açıklana soñ? Berençedän, urıs halkı gennarı soñgı berniçä meñ yıl eçendä bertörle dä üzgäreş kiçermägän, yağni, bernindi mongoloid halık ta urıslar belän genetik häm etnik kontaktka kermägän. Häm bez, çınnan da, urıslar arasında mongoloidlarnı kürmibez, dip äyterlek. Läkin bu bit nonsens, niçek itep berniçä yöz yıl mongoloidlar kul astında torıp, urıslar alarnıñ gennarın kabul itüdän saklanıp kalgannar? Döresen äytkändä, bügenge köndä urıslarnıñ yartısı mongoloid bulırga tiyeş ide. Läkin bit süz mongollar basıp alu turında barmıy, yılyazmalarda tatarlar turında yazılgan, dip äyttek. Ämma tatarlar mongoloid bulgannar, dip täqrarlıy bit räsmi tarih. Huş, tatarlarnı da tikşergännär. Läkin tatar gennarında da mongoloidlarga has gaplogruppalar bulmagan, bulsa da az gına bulgan. Ä menä bu oçrak öçen ğalimnärneñ cavabı äzer: häzerge tatarlar alar bit çın tatar tügel, bolgarlar. Ä bolgarlarnıñ mongoloid bulmaganlıgı küptän raslangan, çönki alarnıñ könbatıştagı Bolgariyädäge tugannarı evropeoidlar. Ä Batu belän kilgän mongoloid tatarlar yukka çıkkannar. Ä niçek yukka çıkkannar, kaya bulgannar, añlatılmıy.


Bu farazlaulardan añlaşılgança, ikeneñ bere: yä tatar-mongol yavı bulmagan, yä ul, A Lızlov äytkänçä, urıslardan bik ük ayırılıp tormagan tatarlar yavı gına bulgan.


Añlaşıla ki, HIII ğasırda mongol yavı bulganlıgı, berençedän, mantıykka sıymıy, ikençedän, tarihnıñ döreslegendä şik tudıra. Bez üzebezneñ, yağni häzerge İdel – Ural häm şulay uk başka tatarlarnıñ da kem ikänleklären aldagı bülektä açıkladık dip äytergä bula. Häm tatarlarnıñ skiflardan çıkkan yäki alar belän tugandaş kavem buluları, alarnıñ İdel-Uralda avtohton halık bulganlıkları, alarga törle yaklardan başka tatarlarnıñ kilep kuşılganlıkları inde añlaşıla, dip isäplik. Häm alarnıñ mongoloid bulmaganlıkları da açıklandı. Tarihi çıganaklarnı karasañ, Yevraziyädä ike zur törkem tatarlarnıñ bulganlıgı kürenä: borıngıdan kilgän, könçıgıştagı tatarlar häm IH – HII ğasırlarda uk (Lızlov h.b. buyınça, hätta elegräk tä) könçıgış Evropada slavyannar häm kıpçaklar belän rättän yäşägän tatarlar turında ukıysıñ. Şähsän, bu yazmanıñ avtorınıñ üz fikere buyınça, kıpçaklarnıñ da zur öleşe çınnan da tatar bulgan, läkin alar turındagı häbärlär tarih bitlärennän cuyılgan. Mäsälän, tatarlarnıñ sostavında «karaçı kıpçak» digän köçle ıruları bulgan, dip östäräk yazılgan ide inde. Şularnı ayırıp alıp, üzenä başka ber etnos «kıpçak» dip atau çınnan da küzätelä bit. Härhäldä, tatar kıpçakka äylänmägän, ä näq kiresençä bulgan. Läkin böten mäğlümatlarnı da cuyıp beterep bulmagandır, bähetkä karşı, küpmeder mäğlümatlar tabarga bula.


Urta ğasır avtorlarınıñ yazmalarında tatarlar turındagı mäğlümatlar yuk tügel, häm östäräk bez alar belän inde tanıştık. Läkin çıganaklar äle tagın bar (R.Fähretdinov mäğlümatları). Farsı telendä 982-983 yıllarda yazılgan avtorı açıklanmagan dip isäplängän «Hödud äl - Ğaläm» traktatında tatarlar «tokuz-oguz» digän iñ ataklı bay törkilärgä nisbätlängän . Läkin tokuz-oguzlar könçıgıştan kilgän tatarlar tügel, anda alçı-tatarlar, ongutlar, çigillär h.b. kabilälär bulgan şikelle. Döres, monda şundıy sorau tua: tokuz-oguzlar häm tugız tatarlar ber ük halıkmı? Äle bit toksoba digän tatarlar turında da häbärlär bar.


HI yözneñ ataklı törki telläre belgeçe Mähmüd Kaşgari tatar telen üzenä bilgele bulgan yegerme törki tellär arasına kertä. Ul tatarlarnıñ üz telläre bulganlıgın, läkin törki telne dä yahşı belgännären yazıp kaldırgan. Bu bit häzer dä şulayrak, ä ul vakıtlarda, kabilälär tuktausız härbi häm başka törle kontaktta bik yış bulgan çaklarda, tatarlar kürşe törki tellären yahşırak ta belgännärder.


R.Fähretdinov buyınça, HI ğasırnıñ farsı tarihçısı Gardizi tatarlarnıñ başka cide törle törki halıklar belän bergä Kimäk däüläten tözegänleklären söyli. Häm şunda uk kıpçak, kimäk häm tatarlarnıñ «tatar» atamalı gomumi borıngı halıktan çıkkanlıkların belderä.


Tatarlar turında HI yözneñ «Kabus namä» dip atalgan äsärneñ avtorı (tarihlarda bilgele bulgan hakim Key Kovus) da, garäp tarihçısı İbn äl Äsir (1160-1223) dä tatarlar «köçle, ere kabilälär» dip maktap yazgannar.


Hulaguid ilhannarınıñ yılyazmaçısı bulgan mäşhür Räşid-äd-din («Elyazmalar mäcmugası») tatarlarnıñ köçe-kuäte arkasında ... Hitay (Kitay), Hind, Sind, Çin häm Maçin (häzerge Kıtay, avtor) uluslarında, kırgızlar, kelarlar, başkortlar illärendä, Däşt-i Kıpçakta häm annan tönyaktarak, garäp cirlärendä, Süriyädä, Yegipetta, mäğribtä (könbatış) böten törki kabiläläre tatarlar dip ataldılar, dip yazıp kaldırgan (G.Enikeev häm başka avtorlar buyınça). Bu bit küp närsälär turında söyli. Häm şularnıñ näticäse bularak, Räşidetdinneñ äytüe buyınça, Çıñgız han zamannarında uk mongol kabiläläre başlıkları, ämirläre, ğaskäriläre üzläre öçen tatar kızların yauçılarga tırışkannar, çönki bu alar öçen dan kazanu bilgese bulgan. Mäsälän, räsmi tarih söylävençä, kara tatarlardan bulgan Çıñgız-hannıñ hatınnarı Yısulun (Esuy) häm Yısukut (Esugan) ak tatar kızları bulgannar. Anıñ abıysı Cuçi – Käsär dä tatar kızı algan. Şulay uk mongollar da tatarlar belän nikahlaşırga tırışkannar. Soñrak bu ğailälärdä tugan balalar Çıñgız däülätendä yugarı urınnar algannar, alarnıñ süze ütemle bulgan. Batunıñ hatını Borakçin häm Olı ämir İt-Karanıñ hatını da alçı-tatar (ak tatarlardan) kabiläsennän bulgannar. Dimäk, HII – HIII ğasır tatarnıñ iñ şanlı vakıtı bulgan häm alar başka törki kabilälär östennän hakimlek itkännär. Ä menä mongollarnıñ tatarlarnı kırıp beterüe turındagı uydırmalar kemnär tarafınnandır uylap çıgarılgan, dip äytergä buladır. Bu, ahrısı, şul vakıygadan soñrak bulgan tatarlar mongoloid bulgannar, digän tezisnı nigezlär öçen kiräk bulgandır. Bälki bulgandır da andıy fakt, läkin küpkä azrak masştablarda, şundagı Buir-Nur tirälärendä genä, çönki Çıñgız hannıñ üzeneñ iñ küp sanlı häm köçle tatar kabilälärennän – kara tatarlardan bulganı da bilgele («kara» süze tösne añlatmagan, «böyek, bahadir yäisä tönyak» digän añlatmalarnı beldergän). Anıñ ilen garäp häm farsilar da «Tatarlarnıñ tönyak dercavası» dip atagannar.


Traditsion tarihnıñ bu zamannarga karagan öleşläre şunıñ belän ayırılıp tora: borıngı tatarlarnıñ köçle halık häm çın tatar etnosı bulganlıgın tarihçılar iqrar itmilär, ä menä Çıñgız hannıñ tatarlarnıñ arba küçärennän biyegräk bulgannarın suydırgan, digän urınnan başlap, inde tatarlar bulmagan, dip sanıylar. Baksañ, nikadär borıngı tarihçılar tatarlar turında häbärlär kaldırgannar. Alarnıñ kaysıları bu yazmada da kiterelälär. Çınnan da, meñnärçä çakrımnarnı iñläp algan tatarlarnı suyup çıgu mömkin eşme soñ? Monı başkaru öçen niçä meñlägän suyuçı häm niçä distä yıllar kiräk bulır ide. Citmäsä, Çıñgız han könbatış tatarlar belän bötenläy kontaktka da kerä almagan, çönki alarnıñ araları bik yırak bulgan.


Tatarnıñ kayda, kayçan, niçek kilep çıgışı turındagı temalarga yözlärçä yıllar dävamında bik küp hezmätlär yazılgan. Şularnıñ tarihçılar tarafınnan iñ tanılganı – L. Gumilevnıñ fikeren genä kiterik. Anıñça, kıtaylılar belän yänäşä yäşägän tatarlar başta evropa keşelärenä ohşaş ozın buylı, aksıl çıraylı bulgannar. Läkin, ni säbäptänder, alar mongolga äylänep kitälär, ä alarnıñ kürşeläre bulgan mongollar, kiresençä, tatarlar bulıp kitälär. İmeş, şuña kürä Evropaga basıp kergän mongollar töskä-bitkä evropalılarga ohşaş bulgannar. Ahrı, monda bez hörmätle L.Gumilevnıñ räsmi tarih kısalarınnan çıga almaganlıgın küräbezder (östäräk bez anıñ bu turıda Vasilev kitabın ukırga kiñäş itüe turında da ukıdık, çönki andagıça tatarlar häzerge tatar tösle bulgannar).


Bu turıda tarihi çıganaklarnı küp «aktargan» N. Munkuyıv bolay añlata: çın tatarlar belän berençe kat oçraşkan kıtaylar «tatar» isemen alarnıñ tönyak kürşeläre bulgan mongollarga karata da kullangannar. Yänäse, tatarlar kıtaylar belän mongollar arasındagı cirdä yäşägännär. Ä inde «Men-da bey-lu» avtorınıñ mongollarnı da «tatarlar» dip atavına ışanıç az. Monda hörmätle N.Munkuyıvnıñ da borıngı zamanda mongol belän tatarnı ayıra almıy torgan nadan kıtaylılar yäşägän digän tezisın küräbez.


Kürenep tora ki, monda mongol belän tatar tös alıştırmagan, ä kemder (tatarnı kürälmauçı, anıñ tarihın yukka çıgarunı maksat itep kuyuçı tarihçılar) alarnıñ isemen almaştırgan (döresräge – almaştırırga tırışkan) . Dimäk, bu fakt Evropa häm urıs ğalimnäreneñ mongolga karşı tügel, tatarga karşı eşlägänlegen kürsätä. Kıskası, şunsın gına äytergä bula: alarnıñ berse dä tatar tegermänenä su koymıy. Kürenep tora ki, bu hezmätlär, kitaplar borıngı tatar halkın (şul isäptän hun – törkilärne dä) patologik räveştä doşman kürgän avtorlar tarafınnan yazılgan. Tatar keşese tartar diyelep, tämugtan çıkkan ber kotoçırgıç zat itep sürätlänä. Häm dä tatarlar zamanahır aldınnan dönyanı basıp alırga, keşelekne yukka çıgarırga tiyeşle Yäecüc – Mäecüclär (Gog i Magog) bularak kürsätelä. Kıskası hunnı, törkine, tatarnı hurlap kiterelgän pıçrak süzlärne äytergä tel dä barmıy. Bu ğamäl Urta ğasırlarda yäşägän Könbatış Evropa tarihçıları tarafınnan başlangan, ä şularnıñ täügeläre - Rim legionı ofitserı tarihçı Ammian Martsellin häm soñrak yäşägän ingliz Matfey Paricskiy (1240 yıl) h.b. bulgan dilär. Alar başlap kıtay tarihçılarına iyärep tatarlar turında tuzga yazmagan häbärlär taratkannar. Ä alardan urıs tarihçıları küçerep algan.


Läkin törki – tatarlarnı häm bigräk tä hunnarnı iñ tübän rasa halıkları, dip hurlauların hätta Gitler imperiyäseneñ rasologları da yukka çıgargannar: alar, äsirlekkä alıngan millättäşlärebez belän baytak aralaşkaç, hun – tatarlarnı tulı sıyfatlı rasa keşeläre, dip tanıgannar. Ä bit elegräk bezneñ ata-babalarıbıznı (häm urıslarnı da) alar «untermensch» (nedoçeloveki) dip kenä atıy torgan bulgannar.


Könbatış tarihçılarınıñ häm urıs tarihçılarınıñ törki-tatarnı bu qadär kürälmavınıñ säbäbe närsädä bulırga tiyeş soñ? Bu ser buyınça inde tarih kitapları ukıganda här yazılgan süzgä balalar äkiyätkä ışanganday çınga almıyça, üz akılıñnı, mantıygıñnı eşkä cigep näticä yasarga kiräkter. Ä bez aldarak bu hakta bulgan üz fikerebezne ireştererbez.


Häzerge zaman urıs ğalimnäre häm kaysıber «halık tarihçıları» (mäsälän A.Fomenko häm anıñ iyärçennäre), N Morozovnıñ ideyalären huplap, ber «gacäyep dahi» teoriyä uylap çıgargannar. Yänäse, tatarnıñ tarihta katnaşı az, yukka tigez, çönki alar bulgarlar yukka çıkkaç kına barlıkka kilgännär. Ä Yevraziyäneñ töp tarihın urıslar alga alıp bargan. «Mongol tatarlar» digän süz alarça «Vsemoguşiye russkiye» digänne añlata ikän. İmeş, SSSR çiklärennän dä kiñräk cäyelgän tatar imperiyäsen başlıça urıslar tözegän. Çınında küp kenä tatarlar da şul uk fikerdä. Bulgar – tatar teoriyäse dä şunı cöplisıman.


Tagın ber törkem tarihçılar (Valyanskiy, Kalyucnıy törkeme) tatar-mongol yauları – könbatıştan könçıgışka yünälderelgän tatrannar häräkäte ul, dilär. Yänäse, Rim papasınıñ täre yörtüçeläre «Tatrı» şähärennän Rus cirlärenä höcüm itkännär häm Altın Urda däüläten tügel, ä Altın Orden digänne tözegännär. Häm ul şunnan «Altın Urda»ga äylängän.


D.Cabinskiy tagın ber versiyä täqdim itä: imeş Altın Urdanı 1453 yıldan soñ, töreklär Konstantinopolne algaç, şunnan kaçkan Vizantiyä imperatorları tözegän. Monsı da tuzga yazmagan süzlär: Altın Urda (Cüçi olısı) Konstantinopol töreklär tarafınnan alınudan räsmi tarih buyınça 200 yıl elegräk barlıkka kilgän, ä avtor uyı buyınça küp ğasırlar elegräk.


Şunı da äytep ütik: soñgı yıllarda Rusiyäneñ massaküläm informatsiyä çaralarında Rusiyäne ruslar häm tatarlar bergä tözegännär digän fiker dä oçrap kuya. Kaysıber avtorlar tagın da arırak kitä: tatar-mongol igosı çınnan da bulganmı, digän sorau birälär. Hätta, igo bulmagan, digän cavap ta kürengäli. Ä tatar räsmi tarihçılarınıñ kübese küptän inde bu temadan baş tartkan. Çönki, häzer inde kiresen söylärgä soñ, yugıysä urıs tarihçılarınnan küçerep yazgan kalın-kalın kitaplardan, doktor, professor däräcälärennän baş tartırga turı kiler ide. Şuña kürä bit küptän tügel ber hörmätle millättäşebez - bik küp kitapları dönya kürgän fännär doktorı bilgele avtor G.Enikeevka: «Tatar tarihı äle yazılmagan»- dip körsengän. Bu turıda ukıgaç, min ğalimne kızganıp kuydım, çönki ul anı yazmas ta inde. Añlaşıla ki, ul anı belä, läkin yazarga kıyulıgı citmi. Ä iñ kızıgı şunda ki, älege ğalim şul uk fikerne bu yullarnıñ avtorına da äytte.


Ä bezneñ kebeklärneñ yugaltır närsäläre yuk, häm bez bu yöräkne tırnap torgan temaga bik teläp totınabız.


Şulay itep, avtor bu yazmada tatar - mongol yauları digän ğalämät bulganmı, bulgan bulsa, ul ni säbäptän bulgan häm alarnıñ başkaruçısı kemnär bulgan, digän sorauga üzençä cavap birergä tiyeş. Döresen äytkändä, älege soraular – tarihıbıznıñ iñ töp häm iñ serle sorauları.


Evropada häm Rusiyädä traditsion tarih fänendä bu yaularnıñ başlap oyıştıruçısı mongol kavemennän bulgan Temuçin (Tomuçin) yağni Çıñgızhan dip belderelä. Monsı añlaşıla. Läkin niçek soñ kiñ dalalarga sibelep, mal kötep, küçenep yörüçe az sanlı mongollar unnarça-yözlärçä meñ ğaskär cıyıp, anı sugışırga öyrätep, sugış koralları, köbä, şlem kebek kiräk-yarak belän täemin itälgännär. Alarda bit äle timer eşkärtü şögıle dä bulmagan. Şähärlär kamau koralları turında süz dä yuk.


Ä daladan başka cirlärne kürmägän, şähärneñ närsä ikänen belmägän nadan halıkta böten dönyanı basıp alu ideyase kayan barlıkka kilgän soñ? Böyek ideyalär alar bit borıngı tarihka iyä bulu, yugarı mädäniyät tuplau yulı belän barlıkka kilgän tsivilizatsiyä näticäse bularak kına tualar. Kayan kilgän alarga imperiyä – kahanlıklar tözü säläte, şähärlär buldıru teläge? Monıñ öçen bit äle tabigıy şartlar, yugarı hezmät citeşterüçänlege, nihayät, citärlek däräcädä halık sanı bulu da zarur. Ä bez närsä küräbez? Räşidetdinnän başlap (häm aña iyärep) bar tarihçılar da dip äyterlek, halha-mongollarnıñ az sanlı buluın, Çıñgız han ulı Cüçi (Batunıñ atası) karamagına barı tik 4000 (kaysıber çıganaklar buyınça 13000) tiräse genä mongol yaugire birä aluın täqrarlıylar ((Räşid-äddin. «Elyazmalar mäcmugası»).


Döres, traditsion tarihçı ğalimnär, mongollar başka kavemnärne basıp algannar häm üzlärenä yaugirlar itkännär, şular yärdämendä zur-zur däülätlär sugışıp algannar häm ere-ere kahanatlar tözegännär dip isbat itärgä tırışalar. Läkin bu başka sıymıy torgan närsä: niçek itep mongollarnıñ üzlärennän 10 – 15 märtäbä kübräk bulgan kolları, kullarında koral häm citez argamakları bula torıp, alarga buysınıp tordılar da alar kuşuı buyınça yırak kıytgalarga yauga, ülemgä bardılar ikän? Alarnıñ bit härberseneñ tugan cire, ğailäse, aç utırgan balaları bulgandır.


Halık tarihçısı häm yazuçı K.Penzev, üz äsärlärendä yazılgança, yözär meñlägän yaugire bulgan çerüneñ 7-8 meñ çakrım yıraklıkka yau çaba aluın da şikkä ala. Ul vakıtlarda monıñ öçen şartlar tumagan bulgan. Mäsälän, räsmi tarih kürsätkänçä, Batunıñ Karakorımnan Bolgarga höcüm itkän vakıtın alıyk. Anıñ bit kimnän dä 150 meñ yaugire bulgan digän fiker yäşi. Şulkadär keşene, atnı azık-tölek, su belän tuktausız täemin itü mömkin bulmas ide. Çönki yöz ille meñ yaugirgä ikeşär attan -öç yöz meñ, azık-tölek, su häm başka kiräk yaragın alıp barırga tagın şunıñ qadär at kiräk bulgan. Barısı yartı millionlap at kına cıyıla. Şulkadär atnı kiräk vakıtında dagalau öçen genä dä yözärlägän timerçelek, tonnası-tonnası belän metall kiräk bulır ide di ul. Ä yaugirlarnıñ üzlärenä genä dä tuklıklı gına itep tuyınu öçen küpme azık – tölek, niçä meñ baş ügezlär kuarga kiräk bulır ide. Şunıñ östävenä bit äle alar gel sugışıp bargannar, berniçä distä kavemne häm köçle däülätlärne basıp algannar. Citmäsä, cäy könnärendä genä tügel, kış vakıtlarında da sugışlar alıp bargannar. Şulay itep ul Çıñgız-han ğaskäreneñ Mongoliyädän tügel, yakınnanrak urnaşkan ildän kilgän bulırga tiyeşlegen yazgan.


A.Fomenko buyınça, Mongoliyä häm Altay yaklarında tarihta bilgele bulgan küçenülär, könbatış tarafına yaular oyıştırırlık kavemnär bötenläy dä bulmagan. Yarımkırgıy häldäge mal kötüçe kabilälär moña bötenläy dä sälätle bulmagannar. Dalaga sibelep yäşägän küçmä kabilälär berniçek tä andıy zur törkemnärgä oyışa almaslar ide.


Başka kürenekle genä ğalimnär dä tatar - mongol yaularında mongollarnıñ katnaşı yuk digän fikerdä bulgannar. Mäsälän B.D.Grekov häm A.Yu. Yakubovskiy («Rus i Zolotaya Orda») Üzäk Aziyädän kilgän barı tik ike genä kabilä: cäläirlär häm barlaslar gına mongollar tösle bulgannar, läkin alar Urta Aziyädä tuktalıp kalgannar dip yazgannar. Häzerge tarih fäneneñ kürsätüe buyınça (urıs yılyazmalarında kübräge tatarlar turında süz bara), Batunıñ ğaskärendä küpçelek kıpçaklar bulgan. Ä kıpçak digän atama – törle törki kavemnärneñ, yağni Kıpçak dalasında yäşägän halıklarnıñ gomumi iseme. Şul isäpkä tatarlar da kergän.


Şul uk vakıtta, mongol-tatar yaularında töp rolne tatarlar uynavı turında da mäğlümatlar küp. Frantsuz mäğrifätçese Şarl Montesqe «Persiyägä hatlar» digän yazmasında menä nindi yullar kaldırgan:


« Böten halıklar arasınnan, qaderle Üzbäk (İrandagı ber yugarı katlau keşese, avtor), berse dä danı häm böyeklege buyınça tatarlarnı uza almadı. Bu halık – dönyanıñ çın padişahı, ä kalgannar aña hezmät itär öçen genä yaratılgannar sıman. Ul ber ük çamada imperiyälärne tözüçe dä, cimerüçe dä, ul härvakıtta da dönyaga üz kuäten kürsätkän, böten epohalarda da halıklar kamçısı bulgan.


Tatarlar Kıtaynı ike märtäbä yaulap algannar häm äle dä anı buysındırıp totalar... Alar Persiyä hakime, alar Kir häm Gistasp tähetendä utıralar. Alar Moskoviyäne buysındırdılar. Törkilär iseme astında Evropa, Aziyä häm Afrikada ifrat zur illärne yauladılar häm alar östennän hakimlek itälär. Ägär dä tagın borıngırak vakıtlar turında äytsäk, näq tatarlardan Rim imperiyäsen cimerüçe halıklarnıñ da kaysıberläre çıkkan. İskändärneñ (A. Makedonskiy, avtor) yaulagan cirläre Çıñgız hannıkı belän çagıştırganda, närsä genä ul?


Bu ciñelü belmäs halıknıñ iskitkeç batırlıkların danga kümär öçen barı tik tarihçıları gına citmäde.


Küpme ülemsez ğamälläre onıtıluga duçar itelgän! Tarihları yukka çıkkan niçämä-niçä däülätlär nigezlägännär tatarlar! Bügenge kön danı belän genä yäşägän bu halık, üzeneñ ütkänendäge yaulap aluları turındagı böyek hatirälärne mäñgeläşterü öçen, barmagın barmakka sukmagan»...(Nindi yöräkkä ütärlek haklık bu süzlärdä! Avtor)


Garäp tarihçısı Äl – Gomäri yazuı buyınça, HIV ğasırdagı Altın Urda – kıpçaklar ile ul. Kıpçaklar tatarlar kul astında kalgaç, telläreneñ ber-berenä bik yakın buluı säbäple, bolar ikese ber halık (tatarlar) bulıp kitkän. Dimäk, Batu yıraktan kilmägän bulgan häm anıñ ğaskärendä tatarlar häm kıpçaklar bulgan. Tösläre-buyları buyınça da, Çıñgız da, Batu da mongoloid bulmagannar, ä saf evropa keşeläre rasasınnan bulgannar. Boların här borıngı avtor raslıy. Şunsın da onıtmıyk, ğalimnär äytüençä, ber kavemneñ ikençesen assimilyatsiyäläü öçen, berençese ikençesennän berniçä märtäbä kübräk bulırga tiyeş, häm berniçä yöz yıl vakıt ta kiräk. Dimäk, tatarlar kıpçaklardan küpkä artık bulgannar.


Kıpçaklarnıñ tatarlar tarafınnan assimilyatsiyällänüen häzerge zaman tatar tarihçısı häm etnograf D.İshakov ta tanıy. Tatarlar etnos bularak Çıñgız han zamannarında bötenläy bulmagannar, mongol yaularınıñ yugarı katlavı gına tatarlar dip atalgannar, ä Deşti – Kıpçaknıñ töp halkı kıpçaklar bulgan, dip bik täfsilläp täqrarlagaç, nihayät, ahırda ul bolay di: «... çınında kıpçaklar mongollarnı tügel, kiresençä, tatarlar yäki törki – mongol sisteması üz eçendä kıpçaklarnı, bulgarlarnı, madyarlarnı häm başka halıklarnı eretä algan...(D.M.İshakov, İ.L.İzmaylov. «Etnopolitiçeskaya istoriyä tatar»)» Küräbez ki, hörmätle avtorlar şulay da tatarlarnıñ östen çıguın (kıpçaklarnıñ tatarga äylänüen) tanıgannar, läkin alarnı tatar halkı dip tügel, «törki – mongol» sisteması dip atagannar. Ansı tatar halkınıñ gıylmi kuşamatı buladır inde.


«Tarihnı ukısañ, törle isemnärneñ, geografik atamalarnıñ mongol telendä tügel, törki-tatar telendä ikäne kürenä. Çıñgız, Karakorım, Tömän, Saray häm başkalar. Etnonim (millät ataması) bularak «mongol» süze tarih gıylemendä HVIII yözdä genä kilep çıkkan. Aña qadär mongol (mäñge ul) dip Törki kahanatınıñ yugarı katlamın atagannar, çönki täñre dinendä halıknıñ («kük ullarınıñ») yugarı katlamı «kükneñ mäñgelek ulları» dip sanalgannar. Ä häzerge mongollar dip atala torgan halıknıñ ul vakıttagı ata-babaları oyratlar, buryatlar häm başka kabilälär bularak bilgele bulgannar». (Nazif Mirihanov. «Zvezda Povolcya», № 23, 14-20.06, 2007 goda).


G.R.Enikeev ta «Kara legendalar eze buylap» digän kitabında mongol etnonimınıñ tatarnıñ mäñgel (veçnıy) süzennän kiterep çıgarılgan buluın yaza. Anıñça tatar padişahı Çıñgız han üz imperiyäsen şulay dip atagan.


Tagın ber fiker buyınça, 580 yılda uk äle (tatarlar, avtor) Könbatış Törki kahanatın, Kara diñgezdän alıp Tın okeangaça bulgan cirlärne basıp algaç, Mäñge İl dip atagannar (A.Domanin. «Veçnıy El». «Mongolskaya imperiyä çingizidov»). Uylap karasañ, soñgı ike versiyä iñ otışlısı kebek kürenä. Bu cähättän, östäräk yazılgan ber fiker tagın iskä töşä: A.Lızlov buyınça, tatarlar isemnären üzgärtep, mongail dip atala başlaganar (bolar häzerge mongol tügel, di ul).


Gomumän, Çıñgızhan kahanatın elekke hun, törki kahanatlarınnan ayırıp karau döres bulmas şikelle. Böyek dalada meñnärçä yıllar dävamında bez belgän (kimmerlardan, skiflardan başlap tatarlarga qadär) distälärçä imperiyä bulgan. Häm alar barısı da törki-tatar telle halıklar belän bäyle bulgannar. Küräbez ki, traditsion tarihçılar monı bügenge köngä qadär inkyar itälär. Läkin şunsın da onıtmıyk: tatarlar yukka çıkmagannar, alar isän häm alarnıñ ciñü tantanaları alda äle. Uylap karıyk, Rusiyä digän imperiyäneñ yäşäü yılları sanaulı (monı alar üzläre ük isäpläp çıgardılar inde). Citmäsä, Rusiyä prezidentı Yevraziyä imperiyäsen buldırunı alga sörä başladı. Ä Kazahstan prezidentı anıñ başkalasın Astanada bulırga tiyeş digän fikerdä. Şul uk vakıtta, töp Rusiyägä bolay da Urta Aziyä häm Kavkaz törkiläre kerep tula bara, çönki urıslarnıñ, üz halkı kimü säbäple, bütän yulı yuk. Dimäk, bu imperiyädä ozak ta ütmi tagın törkilär östen bulaçaklar, häm tatarnıñ urını tübändä bulmas, alar böten dönyaga törkilärneñ avangardı bularak bilgele bulaçaklar. Urıslar üzläre ük ilne basıp ala başlagan törle halıklar belän aradaşçı bulu öçen elekkeçä tatarlarnı çakıraçaklar. Çönki tatarlar alar öçen iñ kulay halık, häm Rusiyä – bezneñ öçen dä tugan il ul. Moña äzer bulırga, ä monıñ öçen tatarnıñ abruyın böten dönya aldında bik yugarı kütärergä kiräk. Bu hällär turıda faraz yörtkändä, meñ yıldan soñ ällä tarih yañadan kabatlanamı, eş çınnan da şuña taba baramı dip uylıysıñ. Çınnan da, borıngı Rim imperiyäse dä, bik küp illärne basıp alıp, imperiyä itep berläştergäç, berniçä yöz yıldan soñ eçke krizislar kiçerä başlau belän, tıştan basıp alularga duçar bula häm, ahırda, cimerelä. Häyer, bu turıda yırak yörise dä tügel: Altın Urda şundıy uk yazmışka duçar itelde bit. Häm andıy misallar az tügel.


A.Lızlov äytüençä şulay uk Çıñgız han tatar keşese bulgan. Räşidetdin süze buyınça da ul kiyät-borcigin näselenä nisbätle (häzer andıy kabilä-kavemnär yuk, ahrı alarnıñ soñrak çınnan da kazahlar häm tatarlar sostavına kerep kitüe şiksez ( häm çınnan da Tatarstanda häzer dä Kıyat atamalı avıl barlıgı bilgele. M.Ähmätcanov). Kiyät – borciginnarnıñ tatar näselennän bulganlıgın Z.Z. Miftahov häm başka avtorlar yazmalarında da kiterelgän. Çıñgız han ozın buylı, zifa gäüdäle häm zäñgär küzle itep tasvirlana (Räşidetdin. «Elyazmalar mäcmugası»). Yağni ul mongol rasasına häm, gomumän, Üzäk häm Urta Aziyä keşelärenä berniçek tä turı kilmi. Alarnıñ yäşägän urını İdel, Urta Aziyäneñ tönyak tarafları, Altay, Baykal tiräläre.


Berzaman İrtış buyında yalgızı yäşägän Daos monahı Çan Gun isemle keşe turında, ul keşe yazmışın aldan belä ala ikän häm, bigräk tä gacäbe, keşegä ülemsezlek birä ala ikän, digän häbär taralgan. Çıñgızhan bu vakıtta altmışnı tutırıp, tege dönyaga kitü turında uylana başlagan bulgan. Älege küräzäçe turında işetkäç, ul añardan üze öçen ülemsezlek alu uyı belän, Çan Gunnı çakırtıp cibärgän. Rivayättä söylängänçä, kart yulga çıkkan. Ul Böyek hanga cirdä sugışlarnı tuktatu, tınıç tormış oyıştıru turındagı täqdimen belderü uyı belän yana ikän. Şiğriyät ölkäsendä dä säläte bulgan älege keşe, barışlıy şiğır çıgargan:


«...Padişah karşına baram


Şuşı yılga başına.


Sugışlarnı tuktatalam


Min anıñ aşa gına...»


(Urısçadan bu yazmanıñ avtorı tärcemäse).


Kızganıçka karşı, kartnıñ teläge tormışka aşmıy: han anıñ ülemsezlek birä almaganın añlau belän ük, kızıksınuın yugalta (A.Buşkov. Çıñgızhan).


Bu rivayättä bezneñ öçen iñ kızıgı – Çıñgızhannıñ stavkasınıñ urını, ul İrtışnıñ başında, dip äytelä. Ä bu urınnar inde Uygurlar cirenä terälep tora häm kidännär däüläteneñ üze bula, yağni ber yak çite soñrak İdelgäçä suzılgan, läkin tarihta az telgä alıngan Hitay, Kıtay (Kara-kıtay) ile.


Çıñgızhannıñ cäylägän urını İrtış buyında buluın başkort tarihınnan ber özek raslıy. «Başkortlarnıñ tatarlar belän berençe sugışı 1219 – 1220 yıllarda başlangan. Ul vakıtta Çıñgız – han zur çerü belän İrtış buyında cäyli ikän. İke halıknıñ karşı toruı 14 yıl dävam itkän. Başkortlar tatarlarnıñ könbatışka pohodın ozak totkarlagannar. Nihayät, tatarlar ciñep, başkortlar belän kileşü tözegännär. Anıñ buyınça alar sugışlarnı bergä alıp barırga bulgannar.


Başkortlarnıñ atlı ğaskärläre Batu hannıñ 1237 – 1238, 1239 – 1240 yıllardagı tönyak – könçıgış häm könyak – könbatış pohodlarında häm 1241 – 1242 yıllardagı Könbatış pohodında katnaşkannar» (L.Gumilyov).


Älbättä monda tatar-başkort sugışların küpertep kürsätü bardır. Tarihka karasañ, näq şul yıllarda Çıñgız han häm anıñ varisları Aziyäneñ küp kenä cirlärendä sugışlar alıp bargannar, häm başkortlarga karşı alar nindider ber korpus kına kuya algannardır, şuña kürä dä alar belän özek-özek räveştä ozak sugışkannardır. Älege häbär şunıñ belän dä ähämiyätle, ul östäräk kiterelgän başkortlarnıñ Uralga İrtış buyınnan kilgänleklären isbatlıy. Bez monı kaysıber urta ğasır Evropa kartografları häzmätläre buyınça da añlıy alabız.


Bilgele bulgan G.Enikeev fikerençä, Çıñgız han digän isem-titulnı da törleçä «añlatıp» karauçılar bar ikän, häm bu çınnan da şulay. Ä anıñ çın mäğnäsen Ähmätzäki Välidi Tugan küptän (1912 yılda) añlatkan inde, tik anıñ süzlären kaysıberlär kürmämeşkä salışalar ikän: «Temuçin bik borıngı zamannardan kilgän «İl Kagan» iseme urınına üzenä Çıñgız («ciñüçe, härvakıt östen kilüçe» mäğnäsendä) isemen aldı» diyep yaza Ähmätzäki Välidi Tugan.


Moña östäp äytergä bula – tatarlar üzläre Çıñgız hannıñ titulın tulısınça «Çıñgız-bi han» diyep äytkännär ( «Karaçı» dastanı ).


Bu turıda tagın da ber möhim misal kiterik: räsmi tarihta bilgele bulgança, Çıñgız han üzeneñ köräştäşläre belän tözegän däülät-ilneñ iseme bezgä «Mäñgel Olıs» (Mongol Ulus) digän räveştä kilep citkän («Hodaydan mäñgegä idarägä birgän il (cir)» mäğnäsendä). Frantsuz tarihçısı Pelo (HIH ğasır) bu isemne Guyuk hannıñ katoliklar başlıgı rim papasına yazgan hatınnan (1245 yıl) alıp transkriptsiyälıy (borıngı tatarlar ğasırlar buyı kullangan "uygur yazuı"nnan küçerep, latin härefläre belän yaza). Bu däülät iseme (G.Enikeev buyınça) - "Mäñgel" - iñ berençe Çıñgız han tarafınnan, Böyek Yazunı (yasa) häm yaña İl tözü başlagannı raslagan Korıltayda iğlan itelä. V.P. Vasilev anı «bu isem «Mengu («Mäñge», avtor)» digän süzdän alıngan häm ofitsial eş-yazuda gına kullanılgan bulgan» diyep añlata. Kıtayça bu süzneñ mäğnäsen «borıngını kabul itü, borıngını saklap baru» digänne añlatkan iyeroglif belän yazgannar. Bu turıda östäräk A.Domanin häm A.Lızlov häbärläre dä kiterelgännär ide.


Urta ğasırlarda tatarlar arasında 17 yıl yäşägän İtaliyä säyähätçese häm säüdägäre Marko Polo yazıp kaldırgan kitaptagı mäğlümatlar buyınça «1187 yılda tatarlar üzlärenä patşa saylıylar, anıñ iseme Çıñgız han bula. Bu patşa bik kıyu, akıllı, uñgan bulgan. Anı saylau belän, böten dönyadan törle illärgä taralgan tatarlar cıyılıp, anı üzläreneñ patşası diyep tanıylar».Ä menä «Çıñgız han tatarlarınıñ kansız-komsız basıp aluları» turında Marko Polo şulay diyep yaza: «Alar sigez ilne buysındırgannar. Halıklarga zıyan kitermägännär, bernärsälären dä talamagannar, tik alarnı başka halıklarnı buysındırırga çakırıp, üzläre belän iyärtep alıp kitkännär. Şulay itep, sez işetkänsezder, alar bik küp halıknı (illärne) buysındırgannar. Ä halıklar, idaräneñ yahşı ikänen, gädellegen, patşanıñ märhämätle ikänen kürep, alarga zur teläk belän iyärgännär»


Mänsez Evropa häm urıs tarihçılarınıñ tatarlarnı ilbasar, yavız, kaneçkeç halıklar, diyep tasvirlavın Marko Polo şul vakıtta uk yukka çıgarıp kuygan bulgan.


Şunı da äytergä kiräk: Marko Polo kitabın Evropaga kaytkaç, «yavız tatarlardan» yırakta yaza, şulay itep anıñ döresne yazmas öçen ber säbäbe dä bulmıy.


Kabat äytik – sansız-çiksez antropologik, lingvistik, geografik, tarihi yazma mäğlümatlar, dälillär bezgä belderälär: Çıñgız han zamanına qadär yäşägän häm dönyaga bilgele bulgan tatarlar da, Çıñgız han tatarları da, annan soñ yäşägän tatarlar da, häm, älbättä, bügenge tatar halkı da – şul uk ber etnos, ber halık. Älege vakıtka qadär tatar halık rivayätlärendä dä, tatar tarihi yazmalarında da «bez Çıñgız hannan çıkkanbız» digän süzlär, mäğlümatlar saklanıp kilgän, äytik, «Karaçı», «İdegäy» dastannarında, «Çıñgız-namä däftäre»ndä, h.b.


Älbättä, tatarlarga östä äytelgänçä, üzläre teläp iyärgän mongoloid tösle kavemnär dä bulgandır. Yukka gına tatar iseme belän Yartı Evropa häm böten Aziyä tulmagan bulgan bit..


Ä bu turıda başka ğalim – tarihçılar tagın nilär yazıp kaldırgannar soñ? Rus akademigı V.P. Vasilev 1900-1918 yıllarda Kıtayda un yıl buyı fänni tarih tikşerenülär-äzlänülär ütkärä. Bu olı ğalim kıtay, mançcur, halha-mongol tellären bik yahşı belgän bula, häm üze tikşergän borıngı könçıgış tarihi çıganaklardan menä nindi näticä yasıy: «Çıñgız hannıñ tugan halkı «tatar» digän isemnän başka bernindi dä isem belän atalmagan. Bu halıknı başka halıklar da, ul halık üze dä, «tatar halkı» diyep atagan» (G.Enikeev).


Bu faktlarnıñ rastlıgın kürenekle tarihçı Zäki Välidi Tugan, yunan tarihçısı Plinius (yaña eraga qadär 79 yıl) häm başkalar belderälär.


Kıpçak temasın yahşı belgän ğalim Äbü Häyan kıpçak cirendäge toksoba dip atalgan köçle kabiläne kıpçak tatarlarınnan dip atıy. Toksoba – şul uk seberdäge torataşlarga VI ğasırda uk yazıp kuyılgan tokuz – tatar halkı, di ul. HI yözdä, Çıñgız – hannıñ dönyaga kilüennän 150 yıl elek toksoba kabiläläre inde İdel belän Don arasında bulgarlar belän yänäşä yäşägännär (S.A.Pletneva). Şular tügelmeni soñ A.Lızlov äytkän «könbatış tatarlar? Häyer, östäräk tatarlarnıñ häzerge Ukraina cirlärendä IH ğasırda uk yäşägänlekläre turıda Äl- Färganinıñ häbärläre belän tanışkan idek inde.


Bu häbärne İbn Häldun da rastlıy: ul durutlarnıñ kıpçak, ä toksobanıñ tatar buluın äytkän (Tizengauzen, 1884, 532-541 bit).


G.Tizengauzennıñ Än-Nuvayridan kiterelgän hikäyätendä (şunda uk) bolay bäyän itelgän: « ...Durut häm toksoba kabiläläre arasında kilep çıkkan doşmanlık toksoba (tatar) kabiläläreneñ ciñüe belän tämamlangan. Bu könbatış tatarları könçıgıştan kilgän tatarlar belän bergä, Kotyan kul astındagı durutlarnı Vengriyägä küçep kitärgä mäcbür itälär (tatarkam).


. Şulay uk toksoba näselennän bulgan kıpçak cildäklär (eldyaki) üzläreneñ tatar telendä söyläşälär, üzläreneñ «toksoba» digän orannarın, «kuş älif» digän kıpçak tamgasın onıtmıylar.


Şul uk toksoba – tatarlarınıñ näsele bügenge tatarlarda häm başkortlarda dävam itä. Alar üz tugan telläre bulgan tatar telendä söyläşälär. Ä dala başkortlarınıñ kıpsak kabiläsendä dä bügengä qadär toksoba digän orannarın onıtmıylar».


Monda başkortlarnıñ tatar ikänlege kürenä. Çınnan da, İrekle Sankt – Peterburg geografik cämgıyateneñ «Perm gubernasınıñ hucalık tasvirlaması. HVIII ğasır materialları buyınça», digän zur külämle kitabında başkort tele tatar teleneñ ber dialektı, dip atalgan.


Äl – Gardizi üzeneñ «Zäyn äl - ähbar» («Häbärlär bizäge», HI yöz) digän hezmätendä Kimäk kahanatınıñ padişahı tatarlardan bulganlıgın yazıp kaldırgan. Östäräk bu kahanlıknıñ kimäklär, kıpçaklar häm tatarlar tarafınnan tözelgänlegen bäyän itkän idek inde. Äl-Gardizi kimäklär häm tatarlar turında ber rivayät tä kiterä. Kıskaça ul bolay:


«Tatarlarnıñ padişahı ülgäç, anıñ ike ulı kalgan. Olısı atası urına utırgan. Keçese - Şad atlısı, könläşep, agasın üterergä bulgan, läkin uñışsızlıkka oçragan häm aña kaçıp kitärgä turı kilgän. Üze belän yaratkan kol kızın da algan. İrtış yarındagı ber urında yäşi başlagaç, alar yanına cide keşe – bu tatarlarnıñ kardäşläre kilep urnaşkan. Alarnıñ isemnäre İmi, İmek, Tatar, Bayander, Kıpçak, Länikaz häm Äclad bulgan. Ä tatarlarnıñ töp urınnarına doşman höcüm itkän, keşelären kırgan, böten mileklären talagan. İsän kalgannarı Şad yanına cıyılgannar. Küp yıllar ütkäç, kabilä zurayıp kitkän, annan soñ taralışıp, cide kavem bulıp yäşi başlagannar» (R.Fähretdinov yazmasınnan). Bu rivayättä kıpçak häm kimäklärneñ tatardan çıkkanlıkları kiterelä.


Borıngı tatarlar turında süz alıp barganda alarnıñ kıpçaklar belän kan kardäş bulganlıklarına basım yasap ütmi hiç mömkin tügel. Ul ike kardäş halık törki tellärneñ tönyak törkemenä kergännär. Bu etnik yakınlık äle borıngı Kimäk kahanlıgı çorınnan uk mäğlüm, ul hakta yugarıda äytelde inde. Häm yukka gına tatarlar soñınnan, 1223 yılda, Tönyak Kavkaz kiñleklärendä berläşkän alan-kıpçak ğaskäre belän oçraşkaç, kıpçaklarga: «Bez häm sez ber ırudan, ä alannar seznekelär tügel, digännär». Menä bu süzlärne şul yıllarda icat itkän kürenekle garäp tarihçısı İbn äl-Äsir yazıp kaldırgan.


Şulay uk (G.Enikeev buyınça) V.V.Bartold ta, Dcuzdcaninıñ hic. 615, mil. 1218-1219 yıllarda Yusuf atlı tatarnıñ uglı Kadıyr – han turında häbär yazıp kaldırganın äytä. Soñrak älege tatar hanınıñ kıpçaklarnıñ Sıgnak (Törkestan, başkalası Otrar şähäre) däüläteneñ hanı bulganlıgı mäğlüm bula. Ul kimäk (emek) kabiläläreneñ «uran» ıruınnan bulgan (S.M.Ähincanova). Monda da kimäk, kıpçak häm tatarnıñ yakınlıgı kürsätelä. İsebezgä töşerik, uran ıruınıñ häzer dä tatarlar arasında bilgele bulganlıgın beläbez.


Mäsälän, Horezm şahlarınıñ üz kullarında Böyek yıfäk yulın totkan tatarlarga häm tugız ugızlarga karşı sugış alıp barganlıgı turında bilgele (Dcuzdcani). Şul sugışlarnıñ berse 1219 yılda Kadıyr hanga karşı bulgan, häm aña Çıñgız han balaları yärdämgä kilgän. Bu orışta Horezm şahınıñ çerüe tar – mar itelä, ä anıñ däüläte yäşäüdän tuktıy.


İbn äl - Äsir häbär itüençä, şul sugış aldınnan Horezm şahı tatarlarnıñ Kıtay yagınnan kaytıp kilgän säüdägärlärenä höcüm itä, üzlären üterep, tauarların talagan bulgannar. Ul vakıtlarda küp sanlı kıpçaklar Horezm şahına hezmättä bulgannar.


Östä yazılgannarga kire kaytıp, şunı östäü lyazimdır: S.G. Agacanov yazmaları buyınça [Agadcanov S.G. Gosudarstvo Seldcukidov i Srednyaya Aziyä v HI-HII v.v. - M: Nauka, 1991 - S.198 (303)], «...toksoba, yağni «tugız tatar» kıpçaklar arasında elitar kabilä bulgan. Alar belän 1184 yıllarda yazmalarga kerep kalgan İdel Bulgariyäsındagı Bilär («Böyek şähär») yanındagı Tuhçin şähäre dä bäylängän bulırga tiyeş...». (Bu häbär şunıñ belän bik möhim, ul küçmä tatarlarnıñ HII ğasırlarda urta İdeldä dä, yağni, Bulgarda şähärlär tözep torganlıkların belderä. Avtor).


Äl – Gardizi buyınça, VIII ğasırda uygurlar tarafınnan ciñelgäç, tokuz – tatarlar könbatışka yünälälär häm kıpçaklar kiñ dalalarga cäyelgän däverlärdä alar belän bergä, alarnıñ kardäşläre bularak küçenälär.


Könbatışka taba küçengän tatarlarnıñ ikençe törkemen Aral tiräsendä 1066 yılda belgännär. Alp Arslan kul astındagı sälcuklar ğaskäre zur ciñülär yaulap könyakka häräkät itkändä, şundagı tatar hakime (Cänd vilayate), Alp Arslan belän kileşülär tözü öçen, sälcuklar stavkasına küp büläklär belän üzeneñ anasın cibärä. Alp Arslan älege tatar hanın üzeneñ vassalı itep, han urınında kaldıra. [Agadcanov S.G. Gosudarstvo Seldcukov i Srednyaya Aziyä v HI-HII vv. - M.: Nauka, 1991 - S.88]


Ärmänstandagı epigrafik istäleklär äle HII ğasırda uk anda kıpçaklar yäşägänlekne belderälär. Alar ärmän-gregorian dinenä küçkän bulgannar häm Hpçahavank digän monastır salgannar (Şirak ölkäseneñ Artik rayonı). Ärmännär belän ärmänçä söyläşkännär. Läkin üz tellären dä belgännär (bizim tilimiz – hıpçah tili). Epigrafik istäleklärdäge yazuların «tatarça» dip añlatkannar. Bu isä tatarlarnıñ ul vakıttagı totkan urının kürsätä. Äytergä bula ki, ul vakıttagı tatar belän kıpçak mönäsäbätläre häzerge zamandagı urıslar belän tatarlar arasındagı mönäsäbätlärgä ohşagan kebegräk bulgandır.


Tarihi äsärlärdä kıpçaklarnıñ yäşägän urınnarı astırtın räveştä Don yılgasınıñ yugarı agımına qadär, Urta İdel – Kama buyı, häm Kaspiy tiräse belän çiklänelä. Läkin kıpçaklardan kalgan şähärlär, avıllar, kurgan – kaberleklär Oka basseynında, Moskva yılgası buyına qadär tabılalar. Kıpçaknıkı bulıp Bryansk, Orel, Tula, Kolomna, Kursk häm başkalar isäplänälär. Kıpçaklarnıñ küp vakıtta slavyannar belän ber ük avıllarda yäşägänlekläre açıla, bu bigräk tä Hoper, Bityug, Don, Oka yılgaları buyında küzätelgän. Bu turıda küp kenä tarihçılarnıñ hezmätlärendä ukırga bula (mäsälän, L.A. Şennikovta). Yukka gına Rusiyä dvoryannarınıñ berniçä yöze törki – tatardan çıkkan dip yazılmagan bit. (A.A.Halikov). Ä dvoryan bulmagannarın kem isäpkä algan? Aları bit distälärçä märtäbä kübräk bulırga tiyeş ide (A.Orlov). Läkin şunsın iskä töşerik, küp tä ütmi ul kıpçaklar, çın atamaları buyınça, tatarlar dip atala başlıylar häm kıpçak digän süz tarihi kitaplarda gına kala.


Östäräk kiterelgän häbärlär kıpçaklarnıñ küpçelege tatarlar bulganlıgın, alarnıñ mongol telendä tügel, tatar telendä söyläşkänlekläre şiksez didek. Dimäk, kıpçak – tatarlar Mäskäüne salgannar, dip äytkän süz dä çınga ohşagan. Mäskäü häm anıñ tiräsendäge toponimnar da şul turıda söyli. Häm çınnan da, Mäskäü Mäñgü – Timer han boyırıgı buyınça 1277 yılda şähär itep salına (V.Belinskiy).


Başka kayber çıganaklar buyınça (mäsälän, urıs yılyazmaları), şulay uk HVII yöz Hiva hanı häm tarihçısı Äbelgazıy tuplagan mäğlümatlar buyınça da, tatarlarnıñ äle mongol yaularına qadär ük Könçıgış Evropada bulganlıgı bilgele.


Tatarlar turındagı mäğlümatlarnı HVIII ğasırda yäşägän Polşa diplomatı, kürenekle tarihçı, lingvist häm etnograf Yan Pototskiy da yazıp kaldırgan (G.Enikeev buyınça). Ul üz vakıtında Rusiyä imperiyäseneñ bik küp cirlären yörep çıkkan bulgan. «...tatarlar Mäskäüdän Urta Aziyägä çaklı küpläp-küpläp yäşilär. Yözläre belän ayırımlanıp torsalar da, barısı da ber teldä söyläşälär häm üzlären Çıñgız – han tatarları, dip atıylar». Monnan barı tik şunı gına añlarga bula: Rusiyäneñ könyak Evropa tarafındagı kıpçaklarnıñ kübese, urıs yılyazmalarında yazılgança, çınında tatar bulgannar, läkin kemder soñrak alarnı kıpçaklar, dip yazgan. Ä çınında soñrak bu tirälärdä kıpçaklar inde bötenläy kalmıy, halık bularak yukka çıga.


Frantsuz korole İzge Lyudovik tarafınnan «Böyek mongol hanı»na cibärelgän ilçelege äğzası Giyom Rubruk 1253 yılda üzeneñ yazmalarında bolay äytkän:


«...Donda bez urıs avılına kilep yulıktık. Alar bezne yılga aşa köymä belän çıgarıp kuydılar. Bez şunduk Urdaga eläktek. Batıy tiz genä tärcemäçelären çakırdı häm korolneñ hatın farsi, tatar häm slavyan (mongol tele yuk) tellärenä tärcemä ittelär...» Monda da bez tatarlarnıñ İdel belän Don arasında bulganlıgın küräbez. Ahrı, bu alarnıñ cäyläü cirläre bulgandır. Çönki, ägär Batıy Sarayda bulgan bulsa, yulçılar alay tiz genä Batıy karşına kilep basmaslar ide, çönki alarga äle İdelne kiçärgä turı kilgän bulır ide. Ä menä cäyläü cirläre tönyaktarak, Ukek yä Naruçat tirälärendä bulırga tiyeş ide...


Karakorım şähären östäräk İdel-Kaspiy tiräsendä bulgan didek. Älege borıngı avtor monı tagın ber märtäbä cöpli:


...Karakorımda ike kvartal: berse saratsinnarnıkı, anda zur bazar bar häm şunda tuktausız törle illärdän bay kupetslar kilep-kitep tora. İkençe kvartal hönärçelärneke. Bu kvartallardan tış Batıynıñ häm anıñ yarannarınıñ zur-zur sarayları tora. Alardan başka törle halıklarnıñ 12 gıybadäthanäläre bar. İke mäçet häm şähär çitendäräk hristiannar çirkäve eşli. Şähär biyek koyma belän uratıp alıngan, dürt kapkası bar: könçıgış yaktagı kapka yanında şul tirälärdä üsterelgän törle börtekle aşlık satıla. Başka kapkalar yanında törle mal-tuar, atlar häm arbalar satıla... Bärkä-han sarayında törki-kıpçak teldä söyläşälär».


Monda ike möhim häbär bar. Berençese, Batunıñ häm Bärkäneñ Karakorımdagı sarayı turında. Bu yäki yalgışlık, çönki Batunıñ häm anıñ tuganı Bärkäneñ şähärlären Saray – Batu häm Saray – Bärkä, dip beläbez. Yäki monda tarihnı nık kına üzgärtä alırlık nindider yañalık yata? Mäsälän, Saraynıñ elek Karakorım dip atalgan buluı mömkin. Bu cähättän, iseme istän çıkkan ber avtornıñ, Korım (Kırım) - könyak Saray (başkala), ä Saray - Karakorım, yağni, tönyak Saray (başkala), digän süzläre iskä töşä. Häyer, tönyak başkalanıñ (Karakorımnıñ) Urta İdeldä, Könyak Uralda yäisä Seberdä buluı da mömkin (A.Buşkov fikere buyınça – Altayda). Aldarak Çıñgız hannıñ kışkı stavkasınıñ tübän İdeldäge Saksin tiräsendä bulganlıgı turında da häbärlär bar bit (cäygese Könyak Ural yäki İrtış buyında didek). Ä «kara» süzeneñ dönyanıñ tönyak tarafın belderüe turında östäräk äytelgän ide inde.


İkençedän, G. Rubruknıñ yazmaları buyınça Karakorımnıñ (Saraynıñ nindi ikänlegen bez inde beläbez) könçıgıştagı küçmä halıklarnıñ tirmälärdän häm arbalardan torgan şähär bulganlıgı turındagı uydırmanı sızıp taşlıy. Ul Evropa häm Rusiyädäge kebek ük taş yortlardan, saray häm hramnardan torgan şähär. Şähärdän yırak tügel küçmä keşelär kürengän kürenüen, läkin bit bu şul vakıttagı cirne eşkärtü häm annan faydalanu ısulı. Halık daladagı cirne saklagan, açık urınnarnı küpläp sörmägän (L.Brecnev şul uk urınnarda çiräm cirlärne sörderep, dalada meñnärçä yıllar dävamında tuplangan uñdırışlı tufraknı «cilgä oçırmadımıni?»), malnı da, cirneñ kara tufragın çıgarmıyça, küçenep-küçenep kenä kötkännär. Ülän yañadan üskäç, kire äylänep kaytkannar. Bu - kötüçelär. Ä başka halık häm alarnıñ başlıkları şähärlärdä yäşägännär.


Mongollarnıñ aşlık çäçmägänlege bilgele. Ä Karakorım tiräsendä aşlık üsterep, şähärgä satarga kitergännär. Uylap karasañ, bu şähärneñ İdel-Don tirälärennän yırak bulmaganlıgın abaylarga bula. Mäsälän, soñrak (Altın Urda däverendä) İtaliyä säyähätçese İosafat Barbaro kıpçaklarnıñ alga kitkän agrokulturası buluı, boday, tarma çäçep zur uñışlar aluı turında yazıp kaldırgan. Ul bu ğalämätne Don buyında, häzerge Rostov, Volgograd, Voronec regionnarında, Tönyak Kavkaz aldında küzätkän. Menä siña kırgıy küçmä halıklar. Ä alar bit soñrak barısı da tatarlar bulıp kitkännär. Könbatış tatarları digäne dä şul tirälärdäräk bulgan bit. Häyer, äle hunnar (skiflar) vakıtında uk inde aşlık üsterü, şähärlär tözü alga kitkän bulgan. Bu turıda Atillaga bagışlangan Evropa, garäp, farsi yazmalarda baytak häbärlär tabarga bula.


Gomumän, törle däverlärdäge avtorlarnıñ tatarlar turındagı mäğlümatları belän bez urıs telendä genä tanışabız, şularnı ber kitaptan ikençesenä süzgä-süz diyärlek küçerep-küçerep yazılgan urıs häm tatar telendäge tarihi äsärlär ukıybız. Baksañ, urıslarnıñ imperatritsa Yıkaterina zamanında uk Rusiyä häm tatar tarihın «tözätüen» onıtıp cibäräbez. Kızganıçka karşı, tatar tarihçı ğalimnäreneñ (ä häzer alarnıñ moña mömkinlekläre bar) garäpçä, farsıça häm başka tellärdäge borıngı hezmätläreneñ originalların ukıp, añlap, şulardan çın tarih kiterep çıgargan hezmätlären kürmibez. Häm alar tiz genä bulmaslardır, ahrı, nik disäñ, bu räsmi tarih dairälärenä kiräkmi, çönki tarih inde küptän yazılgan häi piçätlängän.


Mäşhür Mähmud Kaşgarlı üzeneñ törki tellär süzlegenä tatar telen dä kertkän, didek östäräk. Hiva hanı häm kürenekle tarihçı Äbelgazi Bahadir şah materiallarında da tatarlarnıñ Könçıgış Evropada mongollarga çaklı uk bulganlıgı kürsätelä. Şunı uk kayber urıs yılyazmalarında da oçratırga bula. Mäsälän, N.S.Trubetskoy kıpçaklarnıñ tügel, ä tatarlarnıñ äle mongol yaularına çaklı uk kürşeläre slavyan – rus knäzläre tormışında aktiv katnaşkannar, ildä tınıçlık häm berdämlek urnaştırırga yärdäm iteşkänlekläre turında yazıp kaldırgan. Bu häbärgä iğtibar birü tiyeşle. Menä şuşı tügelme soñ urta ğasırlardagı tatar-urıs mönäsäbätläreneñ nigeze?


Gomumän, tatarlarnıñ Çıñgız-han yaularına qadär yäşägän cirläreneñ könçıgış tarafları näq östä äytep kitelgän run yazulı taşlar tabılgan urınnarda häm annan könbatıştarak bulgandır. Ä taşlar Yenisey häm Orhon buylarında tabılgan. Şul taşlarda bit inde «tugız tatar» häm «utız tatar» digän kavemnärneñ tarihı turındagı ışanıçlı yazular. Alarnı hiç inkar itep bulmıy. Halık äytmeşli, tatar tarihı taşka basılgan. Monı akademik V.P.Vasilev ta raslagan. Ul tatarlarnıñ Çıñgız han citäkçelegendä Tangut patşalıgına yauga tarihta yazılgança könçıgış tarafınnan tügel, ä könbatıştan, İrtış – Yenisey buylarınnan bargan, dip yazıp kaldırgan. Ä könbatış çikläre turında östä küp yazıldı, alar Dnepr yılgasına qadär barıp citkännär. (Ä bälki arıraktır da).


V.V.Bartold (häm L.Gumilev) yazmaları buyınça, Urta ğasırlardagı Çıñgız hannıñ kaveme bulgan tatarlar halha-mongollardan ayırmalı bularak, telläre, material häm ruhıy mädäniyätläre buyınça uygur kavemnärenä tiñ hönärçelär, bakçaçılar häm säüdägärlär halkı bulgannar. Dönya istoriografiyäseneñ ışanıçlı mäğlümatları buyınça, tatarlar äle Çıñgız han epohasına qadär ük yugarı kulturalı şähärlär tözegännär, kontinentara säüdä alıp bargannar, yılga flotı, metall eşkärtü, cir eşkärtep törle produktsiyä alunı buldırgannar.


A.Lızlov süzläre buyınça, Çıñgızhan tatarlarınıñ yäşägän urınnarı «İdel artı urdası» (Zavolcskaya orda) dip atalgan. Könbatış tarafı turında inde äytelde. Ä tönyak tarafında Bolgar belän çiktäş bulgannar (A.Lızlov. «Skif tarihı»). Läkin östäräk tatar şähäre Tuhçinnıñ Bolgar ileneñ urtasında bulganlıgı yazılgan ide, avtor. Dimäk älege avtor İdel Bolgarı turında da küpmeder mäğlümat birä. Kürenä ki, tatar ile gayät zur territoriyäne biläp torgan. Ä Zavolcskaya Ordanıñ üz eçenä kidännär ilen dä sıydırgan şul uk elekke Kimäk kahanlıgınıñ dävamçısı buluı ihtimallıgı turında inde yazıldı.


«İdel artı urdası» digän süz şul uk vakıtta «İdel aldı urdası» da bulgandır dip äytergä mömkinlek birä. Ä bu isä östä äytelgän, mongol yaularına qadär ük Kıpçak dalasınıñ könbatış öleşendä dä kıpçak tatarları (könbatış tatarları) digän kavemneñ, kırım häm başka tatarlarnıñ yäşägänlege turındagı fikerne rastlıy. Şul uñaydan äytep kitik, taş yazmalarda «utız tatar» häm «tugız tatar» turında yazılgan (Tatar ädäbiyätı» I nçe tom). Alarnıñ berse - A.Lızlovta äytelgän «İdel artı urdası» häm ikençese - «İdel aldı urdası» , yağni, könbatış tatarları tügel mikän? Çınnan da bit, kaysıber avtorlar tarafınnan (Pletneva) toksoba dip atalgan tugız tatarlar halkı äle «mongollar yavına» qadär ük İdel-Don tirälärendä yäşägänlege häbär itelgän.


Häyer, tarihi çıganaklar isä tatar kabiläläreneñ kübräk bulganlıgın kürsätä. Räşidetdinnän bilgele bulgança, üzläreneñ padişahları häm ayırım çirüläre bulgan altı tatar kabiläse bulgan (Räşidetdin, YıM, 103 b.). Kaysıber avtorlar undürt tatar kabiläse bulganlıgın yazalar. Tatarlar borıngı zamanda uk inde Kıtayga çaklı bulgan mäydannarda böten törki kabilälären buysındırgan bulgannar. Ul vakıtlarda uk tatar iseme böten Aziyäga bilgele bulgan.


Soñrak kıtay säyäsi häm tarihçılık dairälärendä mongollarnı tatarlar dip atau ğadätkä kergän bulgan, dip yazalar. Häm bu, yänäse, kıtaylılardan çıkkan ğalämät kenä bulmagan, mongollar üzläre monı şulay eşlägännär. Kıskası, L.Gumilev döres yazgan bulsa, mongollar üz atamaların taşlap, tatar etnonimın algannar. Ä mongollar tarafınnan üterelmi kalgan tatarlar, yänäse, mongollar dip atala başlagannar. Şunnan başlap (1206 yıl), yänäse, mongol tarihi çıganakları «Men-da Beylu» häm Hey-do Şimoyı» mongollar turında inde yazmıylar, böten dokumentlarda tatarlar turında gına yazıla. Häm şulay itep, 1220-42 yıllarda mongollar tarafınnan basıp alıngan cirlärdäge böten illärdä barı tik tatarlarnı gına belgännär. Bu turıda farsi, ärmän, slavyan yılyazmaları barısı da söyläp tora.


A.Buşkov buyınça, «mongoldan kilep çıkkan» tatarlar öç törle bulgan ikän (dürt törle digän fiker dä bar, avtor): ak tatarlar – ak yözle törki ongutlar, uygurlar h.b törki kabilälär. Bolar miherbanlı, ata-anaların hörmät itüçe halık bulgannar. Kara tatarlar – (Çıñgız han şul kabilädän bulgan dilär, avtor) küpsanlı sugışçan halık bulgannar (kara – batır, bahadir, böyek digänne, kasıber cirlärdä - tönyak tarafın añlatkan). Häm kırgıy tatarlar – tönyaktarak sunarçılık, balıkçılık häm bolan ürçetü belän kön kürep yäşägän tungus – mançcur kabiläläre.


Äle yazılıp kitkän mäğlümatlar, älbättä, aptıraşta kaldıra. Niçek itep inde halık (mongollar), üz isemennän vaz kiçep, başka, citmäsä üzlärenä doşman bulgan halık isemen alsın ikän di? Kızganıçka karşı, tarihi çıganaklarda bu turıda añlatmalar oçramıy. Häm mondıy äkämät tarihta bütän bilgele tügel. Läkin avtor näq şundıy kazuslarnı ukuçı belän bergäläp açıklau öçen bu yazmanı başladı da inde.


Bu mäsäläne bolay çişärgä bula kebek. Mongol yazma tarihı HVII ğasırda gına barlıkka kilgän. Çönki şuña qadär bu halık härefsez, yazusız bulgan. Älbättä, HVII ğasırda Çıñgız han häm anıñ tarihı kıtay, farsi, Evropa, urıs tarihçıları häm başkalar tarafınnan küptän eşlängän bulgan. Alarnı ukıgaç mongollarnıñ gacäplänüe häm söyenüeneñ çige bulmagandır. Şulay bulmıyça, dalalarda taralıp, tirmälärdä yäşäp, mal kötüdän başkanı belmägän kabilälärneñ 400 yıl elek şundıy şanlı ata-babaları buluı, alarnıñ yartı dönyanı der selketkänlegen belü iskitärlek närsä tügelmeni? Gärçä, HVII – HVIII ğasırlarda böten Seberne yörep çıkkan ğalimnär, 200-300 yıl elek kenä yartı dönyanı der selketkän däülätlärneñ ezen dä tapmasalar da. Dalalarda sibelep yäşägän yarlı, mesken kötüçelärdän başka berni dä bulmıy. Ä menä tatarlar yäşägän cirlärdä tsivilizatsiyä bilgeläre doşmannar tarafınnan cimerelsä dä, açıktan-açık kürenep yatkan bulalar. Kızganıçka karşı, alarnıñ kübeseneñ taşların taşıp alıp, şul urındagı halıklar üzlärenä yortlar häm başka binalar tözegännär. Basıp alıngan, halıksız, hucasız kalgan häm cimerelgän bik küp şähärlärebezneñ baytagınıñ urını da bilgesez, ä cimerelmi kalgannarı başka illär häm halıklar tarafınnan üzläşterelgän. Häzerge İdel buyındagı Bolgarnı gına da küz aldına kiterik: izge tarihi binalarga terätep, şularnıñ taşlarınnan hristian çirkäven salıp kuygannar bit. Ä Spasskoyı avılı nindi materialdan tözelde ikän? Bu nindi andıy başka kavemnärneñ ruhına tökerep karau? Mondıy cinayätlär öçen ul halık Allahı hökemenä tartılmıy kalmas.


A.Buşkov, A.Lızlov häm şulay uk başka borıngı avtorlarga tayanıp, törki – tatarlarnıñ näq menä üz vakıtında berniçä tapkır Yırak könçıgıştan alıp Karpat taularınaça cirlärdä böyek kahanatlar – imperiyälär tözep, Yevraziyäne der selketkän zamanaları, däülätlär, şähärlär tözü täcribäse bulgan halık dip äytergä hakıbız bar. Şul zamannardan elegräk tä Üzäk Aziyäneñ üzendä dä şul uk törkilär ber-ber artlı ere-ere kahanatlar tözegän bulgannar bit. Şuña kürä, dönyaküläm zur yaular oyıştıru häm böyek kahanatlar tözü eşe barı tik törkilär häm alarnı oyıştıruçı häm citäkçe millät bulgan tatarlarnıñ gına kulınnan kilerlek ğamäl bulgan, dip äytergä cörät itäbez. Evropa, Rusiyäneñ tatarlarnı gafu itä almauçı yılyazmaçıları häm tarihçıları tarafınnan tatarlarga karata ğasırlarga suzılgan kahär häm cäberneñ bu – ber säbäbeder.


Şulay itep, HIII ğasırdagı mongol-tatar yauları digän häräkätlär tatarlar tarafınnan oyıştırılgan, dip äytergä cörät itäbez. Ä mongol digän kuşımtanı nindider maksat belän soñrak östägännär (bu turıda da yazıldı). Yäisä, mongol digän süzneñ mäğnäse elek ikençe törleräk bulgan, soñrak üzgärgän. Mäsälän, A.Fomenko «mongol» süzen megalion digän süzgä nigezlänep, velikiye dip añlatırga tırışa. Läkin, yänäse, tatarlar tügel, russkiye velikiye, häm tatarlar tügel, ruslar Yevraziyäneñ hucası bulgannar. Bez bu tezisnıñ kiläçäk Rusiyä imperiyäsen küzdä totıp kiterep çıgarılganlıgın añlıy alabız. Älbättä, Räşidetdin buyınça, tatar ğaskärendä küpmeder mongol bulgan, Läkin alar Batıy han zamanında illärenä kaytıp kitkännär. (Raşidetdin. «Cämi ät – tavarih»).


Şulay itep, Çıñgız hannıñ ğaskäre başlıça tatarlardan häm alarga buysıngan başka törkilärdän torgan digän näticägä kildek. Urta ğasırlarda Evropa kartografları tarafınnan çıgarılgan kartalarda Evropanıñ ber öleşe häm Aziyä - tatarlar cirläre, dip kürsätelgän bulgan. Bu yukka tügel, ä tatarlarnıñ şul zamannarda gayät bilgele häm danlıklı bulganlıkların kürsätäder. Häm böten İran, Kıtay, Evropa, Rusiyä tarihçılarınıñ tatarnı tarihtan sızıp taşlarga tırışuları barıp çıkmagan: bezneñ böyek ata-babalarıbıznıñ ezläre küp cirdä kalgan.


Traditsion tarihçılar tatarnıñ täüge tarihı kürsätelgän, mongollar häm tatarlar turında yazılgan berençel, iñ ışanıçlı dip uylanıla torgan çıganaklar - «Altan tobçi» häm «Serle hikäyät» («Sokrovennoyı skazaniye») dip yazalar. Berençese mongol telendä häm «Altan tobçi» süzen yä «Altın kıyssa», yä «Altın töymä» dip, yä «Altın pulya» dip tärcemä itälär ikän. Min «Altın töyençek» dip tä täqdim itär idem (avtor). Altay telendä tupçu – töyençek töyenläü (R.Ähmätcänov. «Tatar teleneñ kıskaça tarihi-etimologik süzlege»). Ä «Serle hikäyät» – kıtay iyeroglifları belän yazılgan, läkin eçtälege buyınça «Altan tobçi» ga yakın ikän.


Ä häzer iñ kızıgı: A.Buşkov buyınça, «Altan Tobçi»nıñ berdänber ekzemplyarına Mongoliyäda ber ğalim 1926 yılda tanış bulmagan ber kötüçe yurtasında yulıkkan häm yalına torgaç, yurta hucası kitapnı älege keşegä birep cibärgän. Bu fakt älege ğalim süzläre buyınça gına bilgele, şuña kürä, älege ğalim östän töşerelgän säyäsi zakaz buyınça tarih yazgan da, tege kötüçegä niçekter tottırgan, dip uylau da säyer bulmas ide. Mongol yazuı HVIII ğasırda gına barlıkka kilgängä küräderme, älege yazma ğalimnär tarafınnan näq şul ğasırnıkı dip bilgelängän. Dimäk, Çıñgız han turındagı täfsille genä hikäyätne, kemnärder yatlap alıp 400-500 yıl buyı saklagannar häm, buınnan-buınga tapşıra kilgännär. Ä alfavitları barlıkka kilgäç, yazıp kuygannar. Dörestän dä şunsı bar: ägär hikäyät, yäki rivayät ozak yıllar halıktan – halıkka söylänep küçep kilä ikän, ul hiçşiksez äkiyät sıman ber mifka äylänä. Çönki här keşe, üzeneñ mentalitetınnan çıgıp, älege rivayatka ber - ike genä süz yäki fiker östäsä dä, yözär yıllar eçendä hikäyätneñ eçtälege bik nık üzgärä. Läkin tatarlar turındagı mif älege yazmadan başka mongol halkı telendä bötenläy saklanmagan. Ä HVIII ğasırda bu yazmanı käğazgä küçergän keşeneñ isemen ğalimnär Lubsan Danzan dip atarga söyläşkännär. Nik soñ avtorlıknı aña «birergä» bulgannar? Çönki ğalimnär HVIII ğasırda ukıy-yaza belgän barı tik ber monahnıñ gına isemen häterlilär ikän. Anıñ da iseme şulayrak bulgan. Ni öçen HVIII ğasırnıkı dip uylıysız, dip soragaç, ğalimnärneñ berse V.Heyssig: «Min ozak uyladım häm şundıy näticägä kildem»,-dip kenä cavap birgän. Häm tarihçılar mondıy «sallı» dälilne bersüzsez kabul itkännär.


«Halık tarihçıları» fikere buyınça, menä şundıy fokuslar kürsätü ataklı akademik tarihçılar tarafınnan gıylmi eş başkaru dip atala ikän. Andıy ısullarga bezneñ kebek gadi keşeneñ hälennän kilmi ikän. Äytep kitik, älege kitapnıñ nindi teldä yazılganlıgın da bilgeli almagannar: ällä borıngı uygur telendä, ällä mongol, ällä kıtay telendä.


«Altan tobçi»nı ukıganda säyerräk ber his tua, çönki ul tarihi äsär yä bulmasa epos stilendä tügel, ä nindider könçıgış äkiyätlären häterlätä torgan yazma. Äyterseñ lä anı ber avtor utırgan da berniçä kön eçendä başkarıp ta çıkkan. Äsärne yılyazma dip äytep bulmıy, çönki anda vakıt ülçäme yuk, böten hikäyät tormışta oçramıy torgan serle hayvannar, izge koşlar, mongollarnıñ yırak ata-babası anasınıñ (iseme Alan-goa) yaktılık nurınnan avırga uzuı häm ber – ber artlı 3 ugılınıñ dönyaga kilüe h.b. Älbättä, betmäs-tökänmäs ızgış-sugışlar turında yazılgan. Läkin ul sugışlar barı tik Onon yılgası buylarında, mongollar üzläre yäşägän cirlärdä, mongollar belän tatarlar, sälcigutlar, tayçcigutlar, honghiratlar, merkitlar, kereitlar, tangutlar häm başka şundagı kabilälär arasında gına bargan. Äsär, gomumän, Çıñgız hanga gına bagışlangan, häm anıñ üleme belän tämamlana. Ülär aldınnan ul olı ulı Cuçiga kıpçaklar ilen, ä Çagatayga sartagçinnar vilayaten vasıyät itep kaldıra. Ber törle dä, «Soñgı diñgezgä qadär bulgan cirlärne yaulap alıgız» digän süz yuk. Bez anda mongollarnıñ könbatış tarafına yau çabuın da, Urta Aziyäda, İndostanda, İran, Fälästin häm Kavkazda sugışlar alıp baruı turında da, Kalka yılgasında rus – kıpçak çerüen tar-mar itüe turında da ber törle mäğlümatlar da kürmibez.


R.Yu. Poçekayıv buyınça [Altan Tobçi 1973, 243], älege äsärdä Çıñgız hannıñ häm anıñ ullarınıñ, onıklarınıñ isemnäre dä başkaça. Mäsälän, Cuçinıñ ullarınıñ isemnäre farsı häm garäp avtorları buyınça häm mongolça bolay: Agasar-han – Berkeçar, İsker – Şingkur, Tuhu – Tuga-Timur, Sanghud – Şingkum. Ä Batunıñ iseme monda bötenläy yuk. Çıñgız – hannıñ ullarınıñ isemnäre belän dä şundıy uk häl: Ugedäy Tay - tszun dip isemlängän, Tuluy Cuy – tszun dip. Şunsı da küzgä bärelä: äsärdä tarihlarda yazılgança, ber törle dä şähärlär tözü, böyek kahanlık barlıkka kiterü, yullar, poçta stantsiyäläre – yamnar buldıru, dönyada iñ dahi häm ğadel kanunnarnıñ berse dip isäplänä torgan yazunı (yasanı) ğamälgä kertü häm başka böyek eşlär başkaru – berse dä yuk. Älbättä, bu aptıratmıy kalmıy.


«Serle hikäyät»neñ (kıtayça «Yuan-çao bi – şi») dä tarihı gıybrätle ikän. Bu yazmanı «Altan tobçi»nıñ ber variantı gına dip äytelde inde. Anı kıtay ğalime Çcan Munıñ HIH ğasırda bastırılgan «Borıngı äsärlär cıyıntıgı» dip atalgan kitabında oçratıp Rusiyägä alıp kaytkannar. Äytergä kiräk, bu äsärneñ dä originalı tabılmagan. Şunsı da bar, Kıtayda tarih kitapların daimi räveştä äledän äle cıyıştırıp alıp üzlärenä niçek kiräk, şulay tözätä, ä elekkesen yuk itä torgan bulgannar (Ekaterina II alardan öyrängän tügelme soñ?). Yağni, här hakimlek itüçe näsel üzlärennän alda bulgan dinastiyäneñ tarihın üzgärtkän. Monı barlıgısı 20-30 märtäbä eşlägännär (SSSR fännär Akademiyäsı «Dönya tarihı»). Ä ni öçen? Yänäse, padişahlıkka kilgän yaña dinastiyäneñ legitimlıgın (padişah bulıp kanunnar bozmıyça gına kaluın, avtor) isbatlar öçen.


İkençe variant ta bar: tarihnı yäşüsmerlärne tiyeşençä (patriotik yünäleştäder inde) tärbiyäläü öçen niçek kiräk şulay tözätü. Häyer, monıñ ikesenä dä ışanırga bula, çönki bezdä dä şulayrak tügelme soñ, hörmätle ukuçı? Mäsälän, Yıkaterina II neñ Rustagı böten yılyazmalarnı cıyıştırıp alıp yukka çıgaruı, alarnıñ urınına tözätelgän küçermälären (PSRL- polnıy svod russkih letopisey, avtor) buldıruı, şularnıñ nigezendä urıs belän tatarnıñ bötenläy yañaça tarihın yazdıruı inde ser tügel bit.


Kızganıçka karşı, tatar tarihçılarınıñ da çın tarihnı kaytaru omtılışı kürenmi. Mäsälän, ber bilgele genä häzerge zaman tatar tarihçısına, tatar tarihın küpmegä tiränräk «çokırga kiräk bulır ide?»- digän kebegräk sorau birelgäç, tegese: «Tiränräk kiräkmi. Bulganı citkän, halkıbıznıñ tınıçlıgı öçen şunsı da citä», digändäyräk cavap birgän. Anıñça, tatarlar tınıç kına urıska äylänep betsennär, digänne añlata mikän inde bu cavap?


Hikäyätneñ ikençe yagı da bar: A.Fomenko häm Nosovskiynıñ uydırmaga ohşaş bilgele ber yazuları buyınça («Yaña hronologiyä»), Kıtay tarihı Evropa tarihın kabatlıy ikän bit. Kıtaydagı törle tarihi vakıygalar, vakıtı buyınça Evropadagılarga turı kilep tora ikän. Barı tik şul vakıygalarda katnaşkan keşelärneñ isemnäre üzgärtelgän dä ul hällärneñ urını Evropada tügel, ä Kıtayda itep kürsätelgän. Niçek bolay bulıp çıkkanın törleçä añlatalar. Ahrısı, östä äytelgänçä, Kıtay tarihın äledän äle yañadan yazu söreşendä aña Evropa tarihı fragmentların kertkännär. Bu eştä katolik monahları katnaşkan digän häbär dä bar. Menä şunnan kergän Kıtay häm Mongoliyä tarihına tatarlarnıñ yartı dönyanı häm Kıtaynı basıp aluı turındagı äkiyätlär. Mäsälän, Evropaga gunnarnıñ basıp kerüe, Kıtayga hunnularnıñ basıp kerüe belän turı kilä ikän h.b. Sorau tua, tatarnıñ yırak könçıgıştagı Kıtayga (Çin Maçin, Tsin) karşı bulgan sugışları tarihında könbatıştarak yäşägän tatarlarnıñ Hitay (Kara-Kitay, Kıtay) belän sugışuı tasvirlanmadı mikän soñ? Citmäsä, «Hronotron» (D.Kalyucnıy) da Kıtay tarihına Täre yörtüçelär pohodları turındagı häbärlär kertelgän, dip isäpli. Kıskası, N.Fomenko häm A.Buşkov h.b. yazuınça, Kıtay tarihı şulkadär butalgan häm tulı tügel ki, bu ilneñ ezlekle çın tarihın kiterep çıgaru häzer mömkin tügel, dip belderälär. Älege avtorlar monı Rusiyä Fännär akdemiyäsııñ Tarih institutı materiallarına sıltap äytälär.


Ämma mondıy äkiyätkä ohşagan tarihi çıganaklarga ışanıp bulamı soñ? Läkin başka çıganaklar yuk. «Altan tobçi» belän «Serle hikäyät» häm tagın ber-ike kıtay yazması - borıngı mongollar häm Çıñgız han turındagı yazmalarnıñ berdänbere bit. Añlaşıla inde: alarnıñ originalı saklanmagan. Näq Rusiyä yılyazmalarınıñ originalları kebek.


«Altan tobçi»nıñ originalı turında süz çıkkaç, şunı äytergä kiräkter, Räşidetdinneñ «Elyazmalar mäcmugası»ndagı Çıñgız hannıñ tuuı, tormışı digän öleşläre «Altan tobçi» dagı yazmalarga yakın. Läkin Räşidetdin HIII – HIV yözdä yäşägän, ä lama Lubsan Danzan HVII ğasırda. Dimäk ul Räşidetdin yazmaları belän tanış bulgan, häm mongol tarihın bötenläy mongol yazmagan, yağni lama farsi tarihçıdan beraz üzgärtep küçerep algan. Häyer, Lubsan Danzannıñ çınnan da bulganlıgı da mäğlüm tügel. Kaysıber avtorlar, kıtay çıganakları elegräk yazılgan bulgannar häm farsi ğalime alardan küçergän dip tä äytälär. Citmäsä, Räşidetdin tasvirlagan, taularda yäşägän törle kabilälär tormışı bötenläy mongollarnıkına ohşamagan. Häyer, Räşidetdinneñ barlık ğalimnär öçen dä töp tarihi çıganak bulıp kitkän «Elyazmalar mäcmugası» da tarihçılar tarafınnan HIH ğasırda gına tabılgan digän häbär bar häm şuña kürä ul soñgı ğasırlarda gına icat itelgän yäki aña kemder tarafınnan nindider tözätmälär kertelgänder, digän fiker dä tuuı mömkin. Gomumän, Rusiyädä saklangan az gına sandagı garäp häm farsi çıganaklarına da ışanıç yuk. Nik disäñ, slavyanofil ğalimnärgä bezneñ ildä bulgan böten raritetlarnı tözätep çıgu berni tormas ide. Häm bu ğamäl (urıs tarihçılarınıñ fikerläü yünäleşen isäpkä alıp) mantıyk yagınnan añlaşılır da ide.


Çıñgız han zamanında alıp barılgan näsellär yazması bulgan «Altın däbtär»ne dä totıp karagan keşe bulmagan. Ä bit ul mifik dokumentka bik möhim mäğlümatlar nigezlängän bulgan, dip äytelä. Mäsälän, Çıñgız han ğaskärendäge törle kabilälär tarafınnan cibärelgän yaugirlär sanın häm başka mäğlümatlarnı şul Altın däftärdän alıngan dilär. Räşidetdin üzeneñ dä ataklı tarihın şul yazmaga tayanıp eşlägän dilär. Läkin anıñ üzen ukıp karagan keşe bulmagan. Kıskası, häl möşkel, yağni mongol yauların tasvirlagan ışanıçlı berençel dokumentlar yuk. Ä dönyaga taralgan tau-tau tarihi kitaplar, statyalar, monografiyälär, dissertatsiyälär – barısı da şuşı çiktän tış şikle ike - öç yazmaga nigezlänep, ber avtor ikençesennän küçerep, ber ğalim ikençesenekenä sıltap kına yazılgannar. Monda bez «Altan tobçi»da da häm «Serle hikäyät»tä dä, tatarlarnıñ milli kaharmanı bulgan Çıñgız hannıñ danın mongollar häm kıtaylılar tarafınnan üzläşterergä omtılu bulırga mömkin dibräk işarälibez. Häzerge vakıtta isä mondıy yulga elek ezläre dä, isemnäre dä bulmagan başka halıklar da bastı (mäsälän, kazahlar h.b.). Ä tarihta mondıy hällär yış oçrıy. Mäsälän, tarihta mäğlüm bulgan Aleksandr Makedonskiynı (İskändär Zölkarnayn) unnarça törle hristian, möselman häm başka halıklar üzläreneke dip isäpli. Aña bagışlap epik äsärlär icat itä. Şulardan ataklı farsi şagıyre Firdäüsineñ «Şahnamä»sen atarga bula. Bu ataklı äsärdä Firdäüsi İskändärne, tarihtan bilgele bulgança, perslarnıñ doşmanı itep tügel, kiresençä, alarnıñ padişahı itep tasvirlıy.


İseme şulay uk bilgele bulmagan Häm ni säbäptänder HIII ğasırnıkı dip uylanılgan kıtay avtorı üzeneñ äsärendä: «Tatarlarnıñ iñ täüge dan kazangan urınnarı kidännär cirennän tönyak – könbatış tarafta ide...» – dip yazgan («Men - da bey – lu» yäki «Mongol – tatarlar turındagı tulı hikäyät»). Ä kidännärneñ häzerge Kıtaydan könbatıştarak bulganlıgın bez beläbez inde. Ul gına da tügel, bu tagın älege dä bayagı İdel artı Urdası cirlärenä, İrtış – Ural buylarına işaräläü. Säyer häl, läkin bu oçrakta kıtay çıganagı tatarlar faydasına eşli.


İnde häzerge zaman tarihçılarına möräcäğat itik. Şul uk vakıttagı vakıygalar turında M.Ähmätcanov ta yaza: «Batu belän 1236 yılda monda kilgän möselman tatarlar: cälairlär, naymannar, kireitlär, kuñgratlar, meñnär, gäräylär, tabınnar, kataylar, duvannar, borkıtlar bu cirlärdä HI – HII ğasırlardan başlap yäşägän kırık ugızlarnı, kañlılarnı, kıpçaklarnı üzläreneñ sostavına kertkännär. Bu tatar – möselmannar İdel buyı häm Cayık cirlärenä Karahanidlar häm Horezm däülätlärennän kilgän bulgannar» (M.Ähmätcanov. İdel – Ural regionınıñ tatar halkı).


Östäräk kiterelgän mäğlümatlar tatarlar turında berençel yazmalar mongollar tügel, kıtay tarihçıları tarafınnan uylap çıgarılgan bulgannarın añlata. Bu turıda küp kenä dokumentlardan özeklär kiterelde. Ni öçen mongollardan tügel? Çönki alarnıñ ul vakıtlarda yazma söylämnäre bulmagan. İkençedän, tarihları da gadiräk, mal kötüçelär tarihı gına bulgan. Ä ni öçen soñ Kıtay tarihçıları uylap çıgargannar? Alarnıñ maksatı - Kıtay belän bäylängän, alar belän sugışkan tatarlar yärdämendä kiläçäktä Böyek Kıtay cirlären cıyu, kiñäytüne küzdä totkan. Häm bu yünäleştä häräkät itü älegä qadär kön tärtibendä. (N.S.Trubetskoy). Mäsälän, kıtay tarihçıları tatarlarnıñ berniçä ğasır buyı Kıtaynıñ tönyagında alarga karşı sugışıp yäşäüläre turında yazuı, şul cirlärne Kıtay tarafınnan basıp alu öçen nigez bula ala häm öleşçä bu omtılışlar inde tormışka aşkan da, ahrı, monı belü öçen borıngı häm häzerge Kıtay kartaların karau da citä. Kıtaynıñ tönyakka häm könbatış tarafına hätsez genä cäyelüe şunıñ näticäse bulmadımı soñ. Alay bulsa, Kıtaynıñ sugışıp alası cirläre äle alda da küpter. Yağni, kıtaylılar tatarlarnıñ elekke cirlärenä däğvaların häterlärendä totsalar, alarnı tatarnıkı dip beldersälär, yaña geosäyäsi vazgıyätlär dä barlıkka kilüe mömkin. Anıñ buyınça, alar tatarlarnıñ elekke cirläreneñ baytagısına kul suzunı kanuni dip belderergä mömkinnär. Ä bit bu cirlär Könçıgış Evropaga çaklı suzılgannar.


Şulay itep Kıpçak dalasında (häm tagın da kiñräk bulgan Dunaydan alıp Altayga qadär bulgan cirlärdä) ike tugandaş halık: tatarlar häm kıpçaklar yäşägän. Andagı tatarlar üzlären üzläre Çıñgız han tatarları dip atagannar. Ä Çıñgız han kıpçaklarnı üzeneñ kardäşläre dip zurlagan (Bu borıngı zamannardan başlap kilgän ike näselneñ tuganlıgı turısında östäräk yazılgan ide, avtor) . Älbättä, Evropa häm urıs ğalimnäreneñ yalgan tarihında älege cirlärdäge küpsanlı tatarlarnıñ bulganlıgı inkyar itelä. Yänäse, urıslar törle halıklarnı tatarlar dip atarga künekkännär. Läkin ikençe yaktan uylap karasañ, Altın Urda tarkalgaç ayırılıp çıkkan tatar bulmagan halıklar tatar isemen alırlar ideme? Kem kuşkan monı alarga? Ä menä Urıs administratsiyäseneñ soñrak, ike-öç yöz yıldan soñ, kaysıber tatar halıklarga köçläp ikençe atama taguı tarihi fakttır. Mäsälän, Kavkazdagı, seberdäge häm Altaydagı tatarlarga küptän ikençe isemnär birelde.


B. Kumekov buyınça, küp kenä kıpçaklar üzlären tatarlarnıñ kardäşe buluın äytkännär. Kıpçak terminı ul vakıtlarda öç mäğnägä iyä bulgan: «Kıpçak dalası» territoriyäsı», «Kıpçak dalasınıñ töp halkı, törkilär», «Kıpçak – bi dän başlangan kıpçak dip atalgan kabilä iseme». Bu kabilä ataması turındagı häbär «Çıñgız namä» digän dastanda kiterelä. Ä menä «Kazan tatarları», «Seber tatarları», digän häm başka isemnär - tatarlarnı bülgäläp kimetü öçen yasalgannar.


Küp kenä avtorlar kıpçaklarnıñ häm bulgarlarnıñ tügel, ä näq menä tatarlarnıñ Üzäk häm Könbatış Aziyädä genä tügel, Könçıgış Evropada äle HIII ğasırga qadär yäşägänleklären tanıylar. Läkin bu faktlar ayırım belgeçlärgä genä bilgele. Ä menä VIII ğasırdan başlap Çıñgız – han tatarlarınıñ kıpçaklarga tugandaş buluları bilgele bulgan (V.Kutuzov. Dercava mongolov. Sovetskiy soyuz).


Oşbu bab ukuçıda tübändäge fikerlärne tudırırga tiyeş ide.


Tatar halkı borıngı zamannardan başlap HIII ğasırlarga qadär kütärelü, tübän töşü häm yañadan danga kümelü däverlären kiçergän. Ul, Şarl Montesqe äytüençä, çın mäğnädä dönyanıñ padişahı bulgan


Aziyädä urta ğasırlarda, tarihlarda tasvirlangan tatar – mongol yauları kebek masştablı vakıygalarnı barı tik tatarlar gına başkara alırlık bulgan. Kalgan kavemnär (kıtaylılardan kala) dalalarda kötü kötep yörgän az sanlı küçmä halıklar şäkelendä genä bulgannar.


Tarihta bilgele bulgan tatar-mongol yauları digän sugışlarnı tatarlar başkargan.





Urıs tarihınıñ başı


Tatar tarihı urısnıkı belän şulkadär tıgız bäylängän ki, bez alarnıñ bersen belmiçä, ikençesen dä añlıy almas idek. Şuña kürä, kıskaça gına urıs tarihına küz salıyk.


Bez inde urıs tarihı Kiyev Rusennan başlana, digän «aksioma»ga küptän künekkänbez. Älbättä, Rusiyä tarihında Kiyev Ruse bik möhim urın alıp tora. Kiyev üze dä urıs şähärläreneñ anası digän isem yörtä. Nigezleme bu tezis? Monı açıklar öçen bik kıskaça gına itep tarihi vakıygalarnıñ çılbırın karap kitik. VI – VII ğasırlarda häzerge Ukraina cirlärendä slavyan kabiläläre antlar yäşägän dip farazlana. Döres, bu bernindi arheologik häm tarihi materiallar belän dä nıgıtılmıy. Kiresençä, arheologik materiallar ul cirlärdä törki kavemnär yäşägänlekne isbatlıy. Şulay uk näq şul urınnarga täñgäl kilgän skif kurgannarındagı häzinälärne, başka tabıldık mädäni - material artefaktlarnı slavyannarga nisbätläü dä bara, läkin küp kenä tarihçılar bu ğamälneñ ğadättägeçä nigezsez, bernindi dälilsez räveştä başka halıklarnıñ tarihın urlarga mataşu, dip täqrarlıylar.


IH ğasırlarda inde älege regionda slavyan kabilälärennän bulgan polyannar häm başkalar yäşägännär, dip möher sugılgan. Läkin bez bu Kara diñgezneñ tönyak yarı buyındagı dalalarnıñ härvakıtta diyärlek törki telle dala halkı mal kötep yäşägännären beläbez. Çönki dala tormışı elekke zamannarda üzenä ber törle yäşäeş katlamı bulıp tarihka kerep kalgan. Borıngı skif häm sarmatlar, hunnar, törkilär häm avarlar, bäcänäklär häm kıpçaklar, tatarlar – bolar barısı da älege dalalarnıñ hucaları bulgannar. Häm böten Ukraina, Moldaviyä häm arırak urnaşkan illärdäge törki teldäge küp sanlı toponimnar bu turıda kıçkırıp toralar. Knäz Svyatoslav (Sventoslav, Sfendoslav) könyak häm könçıgış illärne talarga barganda, härvakıt törki halıklarnıñ cirläre, kötülekläre aşa ütä torgan bulgan. Tarihlarda canvardan da yavız itep tasvirlangan bu urıs häm slavyan halıkları uzganda da, barganda da ul tınıç mal kötüçe halıknı talap, kollıkka alıp kitep intektergänlekläre yazılgan. Ber dä yukka Sfendoslavnıñ baş söyägennän savıt yasamagannardır bäcänäklär. Häyer, Svyatoslavnıñ üterelüe turında, anıñ hristianlıkka birelgänlege öçen Vladimir ütertkän, digän versiyä dä bar (A.Buşkov. Prizrak Zolotoy Ordı.)


Kiyev şähäreneñ üzen dä törki telle halık salgan buluın isbat itälär kaysıber tarihçılar. Anıñ Baştu , Kioba, Kuyaba digän törki atamaları kaysıber yazmalardan kürenä. Bu turıda 2000 yılda «İnsan» basmahanäsendä çıgarılgan «Kiyev Ruse tarihı oçerkları»nda kürsätelgänçä, Şämsi Baştu poemasında Kiyevnıñ nigezläüçese itep Kubrat hannıñ tuganı Şambat atala. Şähärneñ iseme Sambatos (Şambat) bula. Dimäk, Kiyev yarımkırgıy slavyan kabiläläre tarafınnan tügel, bolgarlar tarafınnan salına. (Oleynik Yu., 1992, 76—78). Bu häl Kiyev – urıs şähärläreneñ anası digän gıybaräne yukka çıgara. Arı taba da şundıy uk mäğlümatlar ukıybız.


«...Berençe märtäbä küplär belmägän yäki yäşerelgän närsä açıklandı: slavyan telle häm pravoslaviyegä tabıngan Kiyev Ruse törki telle häm möselman dinendäge Böyek (Kara) Bulgariyäneñ (başkalası Baştu, Kioba, Kiyev) dävamçısı bulgan. Borıngı häm häzerge zaman rus tele ike telgä - törki häm slavyan-rus tellärenä nigezlängän. Häm bu anıñ üzenä ber törlelegen, häm anıñ başka slavyan tellärennän ayırılıp toruına kitergän. İkençe törle äytkändä, törkilänügä slavyan-rus teleneñ leksikası gına tügel, morfologiyäse dä duçar itelgän» (Anatoliy Celeznıy. «Tyurkizmı v russkom yazıke»).


Kiyevnıñ törkilär şähäre bulganlıgın Äl – Gärnati da yazıp kaldırgan. «Min slavyannar ileneñ şähärenä kildem. Anı «Kuyav» dip atıylar. Anda meñnärçä mäğrib keşeläre yäşi. Üzläre törkilärgä ohşagannar, törki telendä söyläşälär häm alar kebek uk atalar. Bu ildä alarnı bäcnäklär (bäcänäklär, avtor) dip atıylar (Äbü Hämid Möhämmät ibn Abd äl-Rahim äl-Garnati äl-Andalusi "Mu'rib an bahd adcaib äl-magrib").


Älbättä, alar tönyakta häm könbatış tarafında urnaşkan slavyannarnıñ kürşese bulgannar. Kürşelär bularak, alarnıñ üzara duslık häm tınıçlık printsiplarında korılgan mönäsäbätlärdä yäşägänlege dä bilgele. Mäsälän, slavyannarnıñ häm ruslarnıñ kıpçaklar belän tatu yäşäve genä tügel, alarnıñ katnaş ğailälär koruı da tarihta yahşı bilgele. Kıpçaklarnı ruslar, hätta, «kodalar» dip atagannar. Şundıy uk hällär kıpçaklarga qadär dä bulmagandır, dip kem äytä ala?


Şuña kürä törki häm slavyan kabiläläreneñ katnaş antropologik sıyfatlı buınnar kiterep çıgaruı tabigıy. Monı, mäsälän, antropologlarnıñ (S.Dyaçenko «Tablitsa...») tikşerenüläre raslıy: mitohondrial DNK analizı buyınça tatarlar ukrainnardan 10 gına genetik berämlek yıraklıgında toralar, ä urıslardan häm ugro-finnardan - 30.


IH ğasırda şuşı halık arasına tönyaktan urıs yulbasarı tokımı bulgan Ryurik kilep kerä häm knäz bulıp ala. Anıñ belän bergä Novgorod yagınnan Volğa (Oleg) belän bergä küp kenä slovennar kilüenä dä şik yuk. Kiyevnıñ elekke knäze Askold (Askel) mäkerle häm kabähät räveştä yuk itelä. Şunduk äylänä - tirädäge kabilälär belän nizagka kerü, alarga höcüm itülär başlana.


İnde bu hällär turında täfsilläbräk söylik.


«Bezneke dä, amerikalılar kebek, üz hindlılarıbız bar. Läkin alarnı başkaça atagannar. Mogikannar häm guronnar tügel, ä sarmatlar, kıpçaklar häm tatarlar. Häm barı tik alarnı «yotıp señdergäç» kenä bez üz ilebezdä huca buldık» (O.Buzina. Taynaya istoriyä Ukrainı). Bu avtor döres äytä, evropalılar tarafınnan Amerika hindlelären kollıkka töşerü HV ğasırda başlangan bulsa, slavyan – urıslar tarafınnan törki – tatarnı sugışıp alu, alarnı «yotıp señderü» hätta 1000 yıllar elegräk başlangan.


Döres, bu Ukraina yazuçısı tarafınnan äytelgän. Läkin ul üzen äle dä Urta ğasırlardagı Kiyev Ruse halkı balası, ä ukrainnar, häm barı tik alar gına - çın urıslar, dip isbatlıy. Bu, bälki, şulaydır da, häm bu yazmanı ukıgaç, härmätle ukuçınıñ bu turıda üz fikere dä barlıkka kiler bälki. Häyer, bu turıda iske yılyazmalarda mäğlümatlar küp, şularnıñ ber – ikesen genä kiteräbez.


Bu turıda yılyazmalarda menä nindi häbärlär tabarga bula. «Svyatoslav (1146 yılda), küz yäşlären tügä - tügä Suzdalğa Yuriyga cibärgän (hat, avtor): Minem tuganım Vsevolodnı alla aldı, ä İgornı İzyaslav totkarladı. Kil äle rus cirenä - Kiyevka!» Kürgänebezçä, Suzdal, soñrak Vladimir, Mäskäü knäzlekläre Rus dip atalmagannar.


Tagın ber misal: Kiyevtan kuılgan Rostislav 1149 yılda Suzdalğa ätise Yuriy Dolgorukiy yanına kilä häm äytä: «Min işettem, sine rus cire teli häm kara büreklelär (törkilär, avtor)».( A.Paliy, istorik. Ukrainskaya pravda). Küräbez ki, monda da Kiyev «Rus» digän mäğnädä äytelä. Ä Rostov, Vladimir, Suzdal cirläre äle Ruska kermilär. Häzerge ukrain avtorlar: V.Belinskiy, A.Paliy h.b. Mäskäü başlıça ugro-fin, törki kabilälär halıklarınnan oyıştırılgan, häm ul zakonsız räveştä Kiyevka nisbätle bulgan Rus atamasın üzläştergän, dip ğayeplilär. Soñgı misalda bez kara büreklelärneñ (çernıyı klobuki-törki halık) rus cirendä möhim urın totkanlıkların häm säyäsi rol uynaganlıkların da küräbez.


Äytkänebezçä, mondıy yazmalar baytak.


Yaña eranıñ HIII ğasırlarınnan başlap (ä kayber avtorlar elegräk, dip tä äytälär) tatar yazmışı urıs halkınıkı belän katnaşıp kitkän bulganga, (bigräk tä tarih belän az kızıksıngan yäşlär öçen) kıskaça gına alar turında da söyläp kitmi yaramastır.


Urıs halkı slavyan halıkları törkemenä kerä. Häzerge zamanda bu törkemdä barısı distädän artık halık bar. Şularnıñ iñ küp sanlıları: urıslar, ukrainnar, polyaklar, beloruslar, çehlar, bolgarlar, slovaklar, serblar h.b..


Äytergä kiräk, urıs, belorus häm ukrain halıklarınıñ häm öleşçä polyaklarnıñ da yazmışı ber-berenä nık bäylängän. Citmäsä, aldagı öçese elegräk urıs halkı sostavına kergännär (Kiyev Ruse). Häyer, «Kiyev Ruse» digän termin berniçä yöz yıldan soñ gına uylap çıgarılgan, dip yazalar ukrain yazuçılar. Läkin, başkaça atala torgan bulsalar da, ul cirlärdä urıslarnıñ ata-babaları yäşägän bit.


Yaña eranıñ başında antlar, slovennar häm venedlar digän gomumi isem astında bilgele, dip uylanılgan halık soñrak şundıy uk gomumi slavyannar digän isem belän bezgä tanışlar. Slavyannar turındagı kaysıber mäğlümatlarnı tübändäge O. Buzina kitergän özektän ukırga bula (Prokopiy Kesareyskiy, Vizantiyä ğaskär başlıgı Velizariynıñ särkatibı yazmaları):


«...Sugışka alar (slavyannar) bilgä qadär çişenep, yağni külmäksez, kullarına söñge häm kılıç totıp kına kerälär. Yarım şärä slavyan bandaları bik citezlär, kaçıp torıp, kötmägändä höcüm itälär, kinättän häm mäkerle sugalar. Alar Balkannı talarga eş hakı alırga barganday atlıgıp kilälär, häm anı almıy kitmilär.Tizdän alar böten Urta häm Könyak evropanı basıp aldılar, Alp taularına häm Şpree yılgasına, Adriatik diñgeze yarlarına barıp cittelär».


«Bezneñ gönahlarıbız öçen alla bezgä antlarnı häm slavyannarnı cibärde», - dip poşıngan bilgele tarihçı Yordan.


Vizantiyälelär dä slavyannar-ruslardan kurkıbrak yäşägännär. «Bu halıknıñ başsız, kıyu, sugışçan häm kuätle ikänlegen, anıñ böten kürşe kabilälärgä höcüm itüen küplär cöplilär, -dip yazgan Lev Diakon üzeneñ «Tarihlar» digän äsärendä. Häm dävam itkän: Bu turıda ilahi İyezekiil: Menä min siña Yäecüc – Mäecücne (Gog häm Magog, avtor) – knäz Rosnı cibärsäm! – dip üzenä buysınmagan keşene kurkıtkan».


Şulay itep, hunnarga karaganda da kotoçkıçrak bulgan slavyannar Evropaga basıp kına kermägännär, ä yartı Evropaga huca bulıp algannar. Bu turıda, vizantiyäle Menandr Protektor süzläre buyınça, slavyan yulbaşçısı Davrit bolay digän: «Başkalar bezneñ cirlärebezgä tügel, bez üzebez başkalarnıñ cirlärenä huca bulırga künekkänbez!».


Tarihçılar slavyannar (venedlar) tarihın Tatsitka tayanıp yazsalar da, anıñ yazmaların tulısınça kiterergä telämilär. Çönki bik äşäke närsälär belän tanışırga turı kilä: pöhtäsezlek, eşsezlek häm yugarı katlaudagı ruhi tübänlek. Katnaş nikahlar arkasında alar töskä yämsezlänä, häm alar sarmatlarga ohşıy baralar.


Hörmätle ukuçı kemnär turında yazılgan ikänen bik yahşı añlıy bulır.


Antlar, slavyannar häm, gomumän, urıs halkınıñ ata-babaları turındagı berençel mäğlümatlar kaydan alıngan soñ? HI ğasırda Kiyevta Kiyevo – Peçerskiy monastırenıñ Nestor atlı monahı bulgan imeş di. Ul başka monahlarga karaganda ukımışlırak bulgan häm tarih belän bik kızıksıngan. Menä şuşı keşeneñ kulında kaydandır kilep kergän Vizantiyä, Gretsiyä, Rim imperiyäsendä yazılgan borıngı yazmalar bulgan . Ul gına da tügel, şundıy uk borıngı slavyan tarihçıları başkargan «Naçalnıy svod» digän tarihi yazma da bulgan imeş. Menä şuşılardan faydalanıp, Nestor «Zamana yılları hikäyäte» («Povest vremennıh let») digän tarihi kitap - yılyazma yazgan imeş. Ul slavyannar tarihınıñ antlar zamanınnan başlap (yaña eranıñ 500-600 nçe yılları) üze vafat bulgan yıllarga qadärge vakıtlarnı eçenä sıydırgan. Älbättä inde, östäräk äytelgänçä, älege kürsätelgän berençel dokumentlar saklanmagan. Häyer, bu ğadäti oçrak, çönki urıs psevdotarihçılarnıñ gorurlıgı bulgan «Slovo o polku İgoreve» häm «Velesova kniga» digän, ruslarnıñ borıngılıgın häm böyeklegen kürsätergä tiyeşle bulgan kitaplarnıñ da originalın saklap kala almagannar bit. Barı tik alarnıñ küçermäläre genä HIH ğasırlar tiräsendä päyda bulgan. Dimäk Nestor eşlägän bu yazmanıñ çınlıgın barı ber alla gına belä. Näq menä östä iskä alıngan mongol häm kıtay çıganaklarınıñ originalları kebek.


Bu gına az äle. Kayber urıs tarihçılarınıñ täqrarlavı buyınça, bu ğalämät şikle bulgan «Zamana yılları hikäyäte» soñrak ta üzgärtelgän, tözätelgän bulgan. (D.Kalyucnıy. «Hronotron»). Huş. Alay bulgaç, nindi dokumentlar buyınça Rusiyä tarihı bilgele soñ? Borıngı Rusta bulgan hällär turında ğadättä «Zamana yılları hikäyäte» buyınça eşlängän «Radzivil kulyazma»sın töp çıganak itep kiterälär. Döres, östä äytelgänçä, «Zamana yılları hikäyäte»neñ «tözätelgän» originalı da yukka çıkkan bulgan dip äytelgän ide inde (ä çınında, ul HVIII ğasırda gına yazılgan bulgan). Bähetkä karşı, imeş, añardan varyaglarnı slavyannar östennän padişahlık itep çakıru turındagı bäyän kemder tarafınnan küçerep alıngan bulgan häm şul yazma «Radzivil yılyazması»na kertelgän ikän. Läkin eş şunda ki, älege kulyazma HVIII ğasırda gına Petr I tarafınnan Kenigsbergtan tabıp kiterelgän. Soñrak älege kulyazmanıñ da aldap yasalgan dokument ikänlege belengän. Kilep cittek. Citmäsä, älege Nestor digän keşe turında da, ul uylap çıgarılgan şähes kenä, digän fiker yöri. Härhäldä, HVIII ğasırga çaklı yazılgan ber dokumentta da anıñ turında ber häbär dä yuk ikän. Şulay itep, Rusiyäneñ borıngı döres tarihı inde yuk. Anıñ urınına HVIII – HIH ğasırlarda uylap çıgarılgan tarih kına bar. Dimäk tatarnıkı da şulay uk, çönki alarnıñ zur öleşe ber-berenä ürelep bara häm tatar tarihın tatarlar tügel, urıslar yazgan..


Urıs tarihçısı V.İ.Klyuçevskiy yazmalarınnan kürengänçä, Rusiyädä yılyazmalar yazunıñ canlana başlagan dävere – HVI ğasır dip kürsätelä. Başta tarihnı Vladimir Monomahtan gına başlagannar. Bu tarihka Kiyev Rusenıñ normannardan başlangan buluı bötenläy kertelmägän bulgan. Läkin soñrak urıs tarihın borıngırak häm böten Evropa aldında zatlırak itep kürsätergä omtılu köç algan. Menä şul vakıtta Rusiyäneñ yaña tarihı uylap çıgarıla başlagan da inde. Şuña kürä Ryurik ta päyda bulgan.


Patşa Aleksey Romanov 1657 yılnıñ 3 nçe noyabrdä çıkkan Ukazı belän bu eşne başlarga kuşkan. Läkin eş avır bargan: tarih yazar öçen kiräkle berençel yazmalar saklanmagan bulgan. Ä knäzlärneñ näsellek – varislık mönäsäbätlären terkäp bara torgan «Stepennaya kniga» da yukka çıkkan ikän. Kıskası, V.O Klyuçevskiy yazgança, Rusiyädä andıy eşlär başkarırlık «baş»lar da, kiräkle dokumentlar da bulmagan.


Läkin dokumentlar da, «baş»lar da tabıla başlagannar. Häm arı taba kiräkle «borıngı» käğazlärne äzerläü eşe zur masştablarda alıp barılgan.


İnde kilep, älege uylap çıgarılgan tarihi yazmalarnıñ räsmi tarih çıganagı buluın häm alarnıñ kanunlaştırılganlıgın isäpkä alıp, şular nigezendä tözelgän urıs tarihın «dävam itärgä» cörät itäbez.


IH ğasırga nisbätle mäğlümatlar buyınça, östä äytelgän antlarnıñ, venedlarnıñ häm alarnıñ soñrak slavyannar dip atalgan tokımnarı Evropanıñ könçıgışında, başlıça Dnepr basseynında polyannar, drevlyannar, uliçlar, kriviçlar, dregoviçlar, slovennar, radimiçlar häm tagın başkaça atalgan kabilälär iseme astında yäşägännär. Alarnıñ tele turındagı anık mäğlümatlar yuk. Avtornıñ fikere buyınça, bolar älege dä bayagı urıs, ukrain häm belorus halıklarınıñ ata- babaları bulgandır. Häyer, bu turıda başka fikerlär dä bar. Yänäse alar ukrain häm belorus halıklarınıñ gına ata-babaları, ä urıslar başka halıklardan barlıkka kilgän. Bu çınnan da döreslekkä ohşagan, läkin monıñ asılı tarih belän tanışıp kitkäç kenä añlaşılaçak.


Läkin slavyan atamasınıñ kaydan kilep çıgışı bilgele dip äytergä bula (älbättä, räsmi tarihta monsı yuk). Bilgele bulgança, urıslar anı «slavit boga» süzennän beraz üzgärtelep kiterep çıgarılgan, dip sanıylar. Başka variantlar da baytak. Eş şunda ki, slavyannarnıñ tagın ber naçar ğadäte bulganlıgı bilgele: alar üz halkın kollıkka satu belän nık şögıllängännär. Bu turıda R.Fähretdinovnıñ «Bolgar vä Kazan törekläre « digän kitabınıñ 75 nçe bitendä ukırga bula. Andagı häbärlär buyınça, urıslar Bolgarga küpläp satlık kızlar alıp kilälär ikän. Avtornıñ süze buyınça, könçıgış bazarlarında kollıkka satıla torgan «bolgar kızları» näq menä urıs kızları bulalar ikän. Çönki möselmannarnıñ üz kavem halkın kollıkka satmaganın garäplär yahşı belgännär. Şulay uk 1275 yılda vafat bulgan urıs yepiskobı Serapion urıs halkına törle afätlär kilüneñ säbäbe bulgan gönahları dip tübändägelärne dä atagan: «... üz tugannarıbıznı üteräbez, talıybız, käbahätlekkä (v poganstvo) satabız...» Soñrak slavyannar östennän hakimlek itärgä kilgän Baltik buyı yulbasarları (astarak ukıp kitärsez) belän, slavyan yugarı katlamınıñ süzläre kileşep kitkän. Häm alar bergäläşep slavyan millätlären kollıkka satunı dävam itkännär. Alarça «slave» kol, yağni kollıkka alu öçen yaraltılgan kavem, digänne añlata ikän. Menä kaydan kalgan urıslarda gorurlık tudıra torgan «slavyan» süze.


Bu kabilälär üzara tatu yäşämägännär, ırular häm näsellär arasında tuktausız nizaglar, kanlı bäreleşlär bulıp torgan. Vakıygalar bolayrak barsa, alar ber-beren kırıp beterep, halıknı artık kimetep, tizdän kürşe köçle kavemnärgä kollıkka töşü kurkınıçı astına kalaçaklar ikän (şulay bulgandır da, bälki varyaglar slavyannar östennän hakimlek itärgä bötenläy çakıru buyınça kilmägännärder, östä äytelgänçä, basıp algannardır, digän fiker dä yäşi. A.Dikiy). Şunı istä totıp, slavyan kabiläläreneñ tönyak tarafında yäşägännäre varyag aksöyäklärenä üzläre östennän knyazlek itülären soragannar. Varyaglar (işkäkçelär) dip Baltik, Tönyak, Ak diñgez tirälärendä diñgezdä piratlık häm korı cirdä yulbasarlık belän şögıllängän keşelärne atagannar. Bolarnıñ näsele vikinglar häm normannar ozak yıllar dävamında Britaniyä utrauların, Frantsiyä, İspaniyä, İtaliyä häm başka illärneñ yar buyları halıkların talap, kotların alıp yörgännär.


Slavyannarnıñ çakıruı buyınça 862 yılda Skandinaviyädäge «ruten – rusen – rus» näsele yarçıkları älege varyag tokımınnan bulgan Ryurik, Truvor häm Sineus Novgorod, Beloozero häm İzborsk şähärlärendä knyazlek itä başlagannar («Rossiyä tarihı»). Şunsı da bar, şvedlar Baltik buyı slavyannarına häm çud halkına moña qadär dä yasak tülätälär ikän. Häm, gomumän, törle Skandinaviyä klannarı arasında Baltik buyı öçen köräş küp yıllar dävam itkän bulgan. Ä ataklı, Rusiyä knäzlärenä häm padişahlarına üz isemen familiyä itep birgän Ryurik, üze elegräk şvedlardagı Rustringen (şunnan çıgıp, şvedlarnı «ruotsi» häm «rus» dip tä atagannar) okrugında hakimlek itkän. Ul Sqeldung klanınıñ vikingı bulgan.


«Zamana yılları hikäyäte» varyaglarnı çakırunı bolayrak täfsirli: «Häm menä alar (slavyannar, avtor) diñgez artına varyaglar yanına yünäldelär. Bu varyag kaveme rus dip atala, çönki här varyag kabiläseneñ üz iseme bar: şvedlar, norveglar, gotlar...».


G.Skovorodanıñ yazmaları buyınça, padişahlık itärgä kilgän piratlarnıñ kabiläläre bodriçlar, lyutiçlar, raroglar, pomoryannar dip atalgannar häm Odra, Laba yılgaları, Baltik buyındagı Pomeraniyä, Rusen yäki Ruyan utravı (häzerge Ryuge) tirälärennän bulgannar.


Bu fikerne inkyar itüe avır. Çınnan da rus halkınıñ ul vakıtlardagı bezgä bilgele bulgan isemnäre Skandinaviyä halıkları isemnäre bit: Ryurikoviçlar näselennän bulgan berençe knyazlär – Volğa (Oleg), İngvar (İgor). Askold, Ryurik, Helğa (knyaginya Olğa), häm başka isemnär dä bez varyaglar, dip kıçkırıp toralar iç. Olegnıñ greklar belän tözegän kileşüenä kul kuygan keşelärne dä slavyan dip äytep bulmıy: Karl, İngeld, Farlof, Vermid, Rulav, Gudi, Ruald, Karn, Frelav, Ruar, Aktevu, Truan, Lidul, Fost, Stemid (O. Buzina).


IH – H ğasırlarda yäşägän garäp ğalime İbn – Rustä ruslarnıñ zur gına ber utrauda yäşägänlekläre, alarnıñ slavyannarga höcümnär oyıştıruları, tegeläreneñ keşelären küpläp alıp kitep, Bulgar, İtil bazarlarında satkanlıkları turıda yazıp kaldırgan. Ruslar igen ikmilär, azık – tölekne başlıça slavyannardan talap alalar. Üzläre bik kıyu häm batırlar. Läkin batırlıkların at östendä tügel, korablardan töşep sugışuda kürsätälär, dip yazgan tarihçı. Añlaşıla ki, älege höcüm itü ısulı ruslar – slavyannar tarafınnan soñrak ta ozak kına kullanılgan.


Küräbez ki, slavyannar üzläre dä şundıy bulgan, läkin alarnı kulga töşergän ruslar tagın da ölgerräk bulgannar. Dimäk, urıs häm slavyannıñ berläşüe – yavızlıknıñ kvadratı kebek närsä bulgan. Häm bu «kvadrat»nıñ kürşe – tirälärenä, bigräk tä bulgarlarga häm tatarlarga avır bogau bulıp muyınnarına kiyeläçäk ikänen ul vakıtlarda berär adäm balası çamaladı mikän?


Älege elek «iz varyag v greki» digän su yullarında (başlıça Dunay, Dnepr buylap) kollar satu, säüdägärlärne talau belän şögıllängän vikinglar slavyannarga «sverhdercava» ideyasen señderälär, häm slavyan kabilälärenä yaña isem dä birälär – rusiçlar, rusinnar, – HVII ğasırga qadär şuşı könçıgış slavyan kabilälären şulay atagannar, digän fiker dä yäşi. (Läkin monıñ belän kileşüe avır: banditlarnıñ «sverhdercava» digän ideya buyınça yäşäve kürenmi monda. Bu ideyane alarga tatarlar birgän, ul gına da tügel, sverhdercavanı tözep birgännär. Avtor).


Oşbu vikinglar Novgorod cirlärendä şulkadär tıgız urnaşkan bulgannar ki, HVIII ğasırga qadär (meñ yıl dävamında) üzläreneñ kaydan kilgänleklären yahşı belgännär. Şul vakıtta da üzlären «varyag», dip atagan bu halıknı imperatritsa Yıkaterina köçläp üz tellären «onıtırga» kuşkan. (G.Skovoroda). Menä kaydan kilgän ikän danlıklı Novgorod respublikasınıñ Mäskäü knäzlärenä baş birmäs halıkları.


Ozaklamıy Ryurik üzeneñ töp eşe – yulbasarlık belän şögıllänergä uylagan häm drucinası belän könyakka yul algan. Kiyev şähärenä kilep citep, Andagı hakimnär Askold belän Dirnı (aları da, isemnäre buyınça, varyaglar bulırga ohşıy) aldau yulı belän şähärdän çıgartkan häm alarnı mäkerle alım belän kulga alıa häm üterep, Kiyevta knyaz bulıp kalgan. Rusiyäneñ ataklı knyazläre Ryurikoviçlar üzläreneñ böyek eşlären menä şulay başlagannar häm şulay uk dävam da itkännär.


Häzerge vakıtta rus halkınıñ kilep çıgışı, anıñ tarihı ike törle itep añlatıla. Berençese - älege östä kiterelgän norman teoriyäse. İkençese -slavyançılarnıkı. Alar täqrarlavınça, rus ul slavyan kabiläse ataması. Häm ul, yänäse, Kiyevtan yırak tügel Dneprga koya torgan Ros yılgası isemennän alıngan. Häm, gomumän, urıslarnıñ slavyannardan kilep çıguı turındagı tarih ta bik sallı. Bu turıda, mäsälän, A.Dikiynıñ «K istorii Ukrainı» digän yazmasında ukırga bula. Slavyanofillar normançılarnı urıslarnıñ doşmannarı dip isäplilär. (Äytep kuyıyk, Ros yılgası buyları härvakıt törki kabilälär yäşägän cirlär bulgannar, anda rus digän halık bulmagan).


Bu ike teoriyä inde 300 yıldan artık ber-bere belän köräşä. Häzerge vakıtta norman teoriyäse ciñep çıktı, dip äytergä bula, çönki räsmi dairälär anıñ yaklılar. Şulay bulmıyça häl dä yuk, çönki Baltik buyındagı rus kabiläläre turındagı Evropada bulgan mäğlümatlar küp häm alar ışanıçlı isäplänä. İkençedän, Rusiyädä Evropa yakka yöz totkan urıslar häzer dä küp. Ä normançılık näq şularnıñ teoriyäse bit. Petr I başlagan, urısnı evropalı keşegä äverelderü programması haman eşli, dip äytergä bula. Älegä qadär Rossiyä ul Evropa mädäniyätenä kerä torgan il häm Räsäy halkı Evropalılar belän tıgız katnaşlıkta yäşärgä tiyeş, digän ideya hakimiyätneñ häm cämäğatçelekneñ säyäsi yünäleşen bilgeli kebek. Ä monıñ öçen, alarça, urısnıñ etnogenezın aziatlardan tügel, evropalı kavemnärdän kiterep çıgarırga kiräk bit inde. Läkin, Rusiyädä vazgıyät şulkadär kinät häm kötmägändä üzgärä ki, ber zaman norman teoriyäse yukka çıgıp, anıñ urının slavyançılık yaulap alsa, hiç gacäp bulmas. Eş şunda ki, normançılık evropaçılık tarafdarlarınıñ ideologiyäse bularak, cämgıyättä demokratiyä buldırunı küzdä tota, ä slavyanofillarga demokratiyä kiräkmi. Çönki ul Rusiyäneñ tarkaluına kiterä ala.


Ämma üzlären Rusiyä patriotları dip beldergän törle ultrapatriotik törkemnärneñ dä pozitsiyäläre köçle. Urıs halkı slavyannardan hiçnindi Baltik buyı yulbasarları yärdämennän başka barlıkka kilgännär, digän tarihçılar rus halkınıñ min-minlegen nıgıtalar häm şuña bäyänälär. Üz zamanında evropalılıkka karşı yünäleş bularak kalıplaşkan häm nıgıgan bu ideologiyä häzer dä yäşi, anıñ yaklılar «Rusiyä urıslarga gına», digän şiğarne üzlärenä bayrak itep ala häm Rusiyäne yañadan böyek imperiyä itär öçen urıs üsmerlärennän häm marginallardan üzenä yärdämçe häm almaşçı äzerli. Häyer, bälki bu – şovinistik çir virusı belän avıruçı urıs elektoratı yärdämendä dumalarga deputatlık häm başka utlıklarga (kormuşka) yul yaru öçen genä eşlänäder. Bulırga mömkin, çönki kareraçılarnıñ printsipları bulmıy bit. Läkin, niçek kenä bulsa da, alar ut belän uynıylar.


Östäp kitü lyazimdır, «slavyançılık» digän gıybarä soñgı vakıtta «evraziyäçelek» digän añlatmaga nigez bularak kullanıla başladı. Berençedän, kreml uylap çıgargan bu teoriyä («evraziyäçelek») «evropaçılık»ka karşı kuyıla, çönki Evropa üzeneñ liberallekkä häm demokratiyägä bäylängän kiñäşläre belän kremlneñ saruın kaynata başladı, ikençedän Könçıgış Evropa häm böten Aziyä kısalarında Rusiyä citäkçelege astında Yevraziyä digän giperkontinent tözügä omtılu - elekke «imperiyäçelek» digän säyäsi proyıktnıñ beraz üzgärtelgän variantı gına ul. Häm monda Evropaga, dimäk demokratiyägä dä urın yuk. Şuña kürä, ber kön irtän torıp, Rossiyä tarihındagı «normançılık teoriyäse» Räsäyneñ doşmannarı pozitsiyäse ul, digän belderüne işetsäk, moña inde ber dä iskitmäs.


IH-H ğasırlarga kire äylänep kaytıyk häm hikäyätne dävam itterik.


Bu yazmanıñ maksatı, tatar tarihı kebek ük, urısnıkın da bäynä-bäynä söyläp birüne küzdä totmıy. Kıskaça, bolay: Skandinaviyädän kilgän häm Kiyevta knyazlär bulıp kitkän varyaglar (Volğa, İngvar h.b.) şunduk tirä-yaktagı böten illär belän diyärlek talau sugışları alıp bara başlıylar. Bigräk tä bay Vizantiyä häm anıñ başkalası Tsargrad (Konstantinopol) alarnı bik kızıktıra. Alar zur-zur köymälärgä utırıp barıp, bu kalanı alalar häm talıylar. Tuktausız yakın – tirädäge törki kavemnär belän ızgışalar. Alarnıñ cirläre, kötülekläre aşa başka illärne talarga yörgännär. Gomumän, törkilärne urıslar alla tarafınnan talar öçen birelgän, dibräk isäplägännär, ahrı. Ğayeplären dä tapkannar, yänäse küçmä halıklar bolarga gel höcüm yasap, talap torgannar. Häm bolay dip täkrarlau öçen gun - törki – kıpçak - tatarlarnıñ küçmä halık bulganlıkların isbatlap torırga kiräk bulgan. Yukka gına bäcänäk padişahı knyaz Olegnıñ baş söyägennän üzenä şärap savıtı eşlämägänder bit inde. Ahrısı tegese bäcänäklärneñ teñkäsenä nık tigän bulgandır.


Ber-ike süz älege küçmä kavemnär hakında. Kaspiy häm Kara diñgez buylarındagı dalalarda Karpat taularına qadär härvakıt törki halıklar yäşägännär: kimvrlar, skiflar, sarmatlar, hunnar, häzärlär, törkilär, kara büreklär, bäcänäklär, kıpçaklar, tatarlar häm başkalar. Astarak küçmälekneñ kırgıylık tügel, ä şul vakıtlardagı mömkinleklärdän çıgıp, daladagı iñ caylı yäşäü räveşe genä buluı turında yazılaçak äle.


H ğasırnıñ urtalarında (965 yıl) knäz Svyatoslav İdel Bolgarı yagına yul tota häm anda kanlı sugışlar alıp bara. Urıs tarihında bu bolay yazılgan: «Svyatoslav bolgarlarnı kündämräk bulırga mäcbür itte». Bolgar tarihında monıñ añlayışlırak variantı bar: üterülär, talaular, kollıkka alıp kitülär. Gomumän, İbn – Fazlannıñ yazmaların karasañ, ul urıslarnıñ Bolgarga küpkä yışrak höcüm itülären äytep ütkän, (ä tegeläre bu yaktan «uñmagan» bulgannar ahrı, kübräk üç alu öçen genä bargalagannar). Şunnan soñ knäz İdel buyındagı halıklarnı talıy-talıy tübänli dä Häzärstan başkalası İtilne taşın taşka kuymıy cimerä, halkın yuk itä, kırılmıy, satılmıy kalganı tarala. Annan soñ häzerge Tamandagı Tama-tarhanı alıp, urıs knäzlege «Tmutorokan» dip atıy. Ul berniçä distä yıl gına urısnıkı bulıp sanalsa da, alar anı haman gorurlık belän söylilär häm üzläreneke itep isäplilär... Gomumän, şul vakıttagı slavyannarnıñ kabähätlekkä häm ählaksızlıkka nigezlängän bu ğamäle – yağni sugışıp algan başka millätlär cirlären küz dä yommıyça älegä qadär üzläreneke dip atau – akılga sıymıy torgan häl. Şunsın da iskärtü kiräk, İbn - Fadlan bit Bulgarda 922 yılda bulgan häm şul vakıtta östäräk kiterelgän süzlärne yazıp kuygan. Dimäk Kiyev häm başka knäzlek sugış çukmarları, İbn - Fadlannıñ yazmalarınnan añlaşılgança, Halifät ähelläre kilgänçe dä küp märtäbälär Bulgarnı böldergännär.


985 yılda Kiyev knäze Vladimir bik zur çirü belän Bulgarnı sugışıp alıp Kiyevka kuşu maksatı belän yänä İdel buyına kitä. Döres, ul uñışsızlıkka oçrıy. Şulay itep, Kiyev ruse tarihı dävam itä (bu turıda aldagırak bablarda täfsilläbrk yazılır).


Başta iskä töşerep ütik, ul vakıttagı Evropanıñ könçıgış öleşe yartılaş törki telle halıklarnıkı bulgan. Mäsälän Kiyev Knyaze Yaroslav Mudrıy, ilne bäcänäklärdän häm törkilärdän (torki) saklanır öçen Ros yılgası buylap nıgıtılgan kalğälär saldırıp kitä (döresen äytkändä, törki kabilälärne talar öçen nıgıtılgan punktlar). Ä bit ul Yılgadan Kara diñgezgä çaklı berniçä yöz çakrım. Dimäk ul cirlär bötenläye belän bäcänäklärneke bulgan. Rus – Ukraina cirläre İdel buyındagı Bulgardan häzerge Ryazan, Tula, Karpat tauları sızıgınıñ tönyagında bulgan. Ä könyagı elegräk bulgarlarnıkı, soñrak bäcänäklär, karabüreklelärneke bulgan. Dimäk, Kiyev törkilär cirendä bulgan, dip äytergä bula. Bu turıda östäräk tä yazıldı, häm Murad Adcinıñ «Tyurki i mir» digän romanında da täfsilläp yazılgan. Häyer, tiränräk «çokısañ», Mäskäü tiräläreneñ törki hucaları (mişär-tatar, kıpçaklar) turında da söyläp alırga bulır ide. Läkin älegä räsmi tarih kısalarında kalıyk.


Kiyev knäzlegeneñ tarihında tiskäre urın totkan yıllar – anıñ tarkaulık dävere. Bu däülät eçendäge nizaglar Svyatopolk ülgännän soñ (972 yıl) başlana häm 1237 yıllarga qadär, yağni Sain (Batu) hannıñ höcümenä çaklı dävam itä. Ä nizagnıñ säbäbe – Böyek Rus tähete varislarınıñ knäz Vladimirdan (Krasnoyı Solnışko) kalgan tähetkä utıru tärtiben bozu, dip sanıylar tarihçılar. Kıskası, knäzlärneñ tokımnarı kübäyep kitkäç, alarga knäzleklär citmi başlıy, ikençedän, alarnıñ härberse iñ yugarı statuska iyä bulgan Kiyev knäzlegenä utırırga tırışa. Alar arasındagı köräş härvakıt üzära sugışlarga, talauga, yandıruga häm halıknıñ kırıluına, kollıkka satıluına kiterä. Şuşı vakıt eçendä Kiyev knäzlege tähetendä 48 knäz beren-bere alıştıra. Alarnıñ barısı da karşı yak tarafınnan köç kullanıp kuıla, yäki üterelä.


Näticädä, älege üzara sugışlar häm nizaglar arkasında, kırıklap vak knäzlek barlıkka kilä: Soñrak alar Suzdal-Vladimir- Mäsäkäü, Kiyev, Novgorod häm Galiç – Volın knäzlekläre.


Bu yazmada Mäskäüdän kala başka knäzleklär turında täfsilläp söyläü karalmagan. Tatar tarihı Mäskäü knäzlege belän turıdan – turı bäylängän bulganga, süz kübräk anıñ turında baraçak.


1125 yılda vafat bulgan Kiyev knäze Vladimirnıñ 8 ulı häm bihisap onıkları kala. Knäzleklär sanı az bulganga, soñrak Dolgorukiy kuşamatı birelgän Yuriy bernisez kala. Ul yä agalarına baş iyep, tamak tuydıru turında yalınırga, yäki olı yulga çıgıp, yulbasarlık itärgä tiyeş bula (eşläp aşarga andıylarga «yaramagan bula», avtor). Ul öçençe yul saylıy: berniçä distä (bälki, yözder, avtor) üze kebek eşem keşelärennän drucina (kılgan ğamälläre buyınça – banda, avtor) tuplıy da, tönyakka halık siräk yäşi torgan cirlärne ezläp kitä (Vladimir Belinskiy. «Strana Moksel»).


. Şulay itep ul soñrak Vladimir, Suzdal, Rostov dip atalgan cirlärgä çud, ves (visu), merya, muroma (fin – ugor telle tönyakta yäşäüçe halıklar törkemeneñ atalışı, avtor) häm şulay uk törkilärdän bulgan tatar (tatar halkın tarkatu, köçsezländerü öçen, urıs ğalimnäre soñrak alarnı meşera, mişär dip atıy başlıy V.İmamov. «Zapryatannaya istoriyä tatar» ) kabiläläre yanına barıp çıga. Tönyak halıkları cirlärneñ Bulgariyä kontrole astında bulıp, alarga yasak tüläp torgan halıklar ikänen yazgan idek inde. Şunsı da bar, bulgarlar häm tatarlar bu halıklar belän ğadel satu – alu alıp bargan, alarga karata köç kullanıp bayımagan. Läkin alarnıñ üz bilämälären saklau häm möselman millättäşläre – tatarlarnı (mişärlärne) yaklarlık köçläre bulmagan, ahrı. Şulay itep bu cirlärne Yuriy Dolgorukiy üz drucinası belän basıp algan häm häzerge, HHI ğasır yugarılıgınnan karasak, elekke mondagı mişärlärdän (tatarlardan) kala, barlık millätlärneñ iseme genä kalgan. Üzläre küptän inde yuk.


«Yuriy Dolgorukiy – Vladimir Monomahnıñ keçeräk ullarınnan berse bularak, Rostov ölkäse knyazläreneñ berençese buldı. Aña qadär bu çud poçmagı Pereyaslav knäzlegenä östämä genä ide».( Äytep kitik, elek Rostov - basıp alıngan ugro-fin halıkları şähäre bulgan. Avtor)


(O.Klyuçevskiy «O russkoy istorii», 107 -108 b.).


Kürgänegezçä, Kiyevtan tönyaktarak urnaşkan, urıs ayagı basmagan bu cirlärne tarihçı soñrak urısnıkı, Pereyaslav knäzlegeneke, dip yazıp kuygan. Yänäse, ul şundıy böyek halık ki, cir şarındagı härber cirne üzenä nisbätläp kuyarga hakı bulgan. Döresräge, elek ul cirlärne basıp algannar, soñrak döres eşlängän dip piçätläp kuygannar. Ä menä halıklarga üzlärenä tiñ itep karagan bolgar – tatarlarnıñ, gomumän, bernigä dä hakları yuk ikän. «Bu hakta tarihçı Röstäm Näbiyev tä bik centekläp yaza. Üzeneñ «Bulgar i Severnaya Evropa. Drevniye svyazi» dip atalgan kitabında ul tönyaktagı su yullarınıñ, nigezdä, bolgarlar kulında bulganlıgın äytä. Tönyak Dvina, Şeksna yılgaları, Akkül, Kuben, Onega, Ladoga külläre aşa alar Baltıyk diñgezenä, Skandinaviyä illärenä qadär barıp citkännär. Borıngı bolgarlar şulay uk Nokrat yılgası aşa Mezen, Peçora yılgalarına çıgıp, Tönyak Boz okeanına qadär barıp citkännär, başka kıytgalarga taralgannar.


Urıs yılgaları yulı tarihçısı N.P.Zagoskin bolay äytkän: «Äle borıngı garäp avtorları İdel häm Şeksnada bulgarlarnıñ ere-ere säüdä korabları yörüe turında yazıp kaldırgannar. Alar Kama tamagınnan Beloozeroga qadär bargannar... Bulgarlar, ahrı, Tönyakta hakimlek itkännär (R.Nabiyev. Bulgar i Severn. Evropa. Drevniye svyazi. – Kazan, 2001, str.46, 52.).


1893 yılda, Belozerski tiräsendäge Şeksna yılgası buyınnan taş balbalnıñ tabıluı biredä borın-borınnan törki halıklar yäşägänlegen kürsätä. Kırıs ir-at kıyafätendäge bu taş balballar Altaydan, Tıva tirälärennän, kıpçak dalalarınnan haman tabılıp tora, ä menä tönyakta da mondıy häzinä tabılganlıgı – bik kızık häbär. Bu tirädä Bolvan avılı da bulgan, ämma Çerepovets su saklagıçın tözegäç, ul su astında kalgan. (Bu hakta tulırak mäğlümatnı Aleksandr Kuznetsovnıñ «Bolvanı na Lısoy gore» dip atalgan kitabınnan tabarga bula. – Vologda, 1999.)» F.Bäyrämova. «Tönyakta tatar ezläre».


Tatar – mişärlär İdelneñ uñ yak yarı buyında, İdel häm Oka aralarında häm mişär tübänlegendä halık bularak formalaşkannar. Alarnıñ eze bu cirlärdä äle yaña eraga qadär ük küzätelgän. Mişärlärneñ borıngı ata – babaları «akatsirlar», soñrak «mocarlar» häm «kıpçak tatarlar» iseme astında da bilgele (östäräk älege kıpçak tatarlarınıñ äle IH ğasırda uk garäplärgä häm Yegipet hakimnärenä bilgele buluların iskärtkän idek). Älbättä, bu söreştä törkiläşkän finno – ugorlar häm bulgarlaşkan bortaslar da katnaşkan. Mäsälän, mişärlärneñ Sergaç (häzerge Nicgar tatarları) törkemeneñ näsel başı näq şul bortas häm mocarlar bulgan.


Şulay itep, töp halkı fin - ugorlar häm tatarlar bulgan Suzdal, soñrak Vladimir knäzlege Rusiyäneñ başlangıçı bula. Slavyan halkı küp bulamı soñ anda? Älbättä, başta anda slavyannar bötenläy bulmıy. Donnıñ, Okanıñ sul yagı, Marko – Polo süzläre buyınça, slavyannar – urıslar cirläre tügel. Räsmi tarih buyınça, Kiyev, Çernigov knäzlegendäge slavyannar häm urıslar, Suzdal knäzlege barlıkka kilgäç, anda berniçä dulkın bulıp küpläp – küpläp küçengännär dip sanala. Ä menä V.Belinskiy Kiyev häm Çernigov halkınıñ çud urman – sazlıklarına barıp batarga nigeze dä, teläge dä bulmagan, dip isbatlıy. Ul vakıtlarda halık äle knäzlärneñ krepostnoyları itep nıgıtılmagan häm üze telämägän cirgä knäz artınnan yöremägän. Avtor bu turıda bik añlayışlı, ışanıçlı dälillär kiterä (V.Belinskiy. «Strana Moksel»). Älege avtor äytüençä, Vladimir knäzlege barlıkka kilä başlagaç, Kiyev Rusennan tönyakka halık bötenläy küçmägän dip äyterlek. Döres, avtornıñ bu turıda üz fikere dä bar. Slavyannar (knäzlär tügel, çönki alar slavyannardan tügel, urıslardan bulgannar, avtor) Kiyevtan tönyakka pravoslav hristianlıkka, yäki arianlıkka, yäki möselmanlıkka, yäki katoliklıkka köçläp kertüdän kaçıp kitkännärder. Ni öçen dürt din turında süz bara? Rusiyä tarihı şul qadär butalçık häm räsmi tarih döreslekne şul qadär nık yäşergän ki, hakıykatne inde açuı avır. Ä tarihi çıganaklar buyınça, Kiyev tiräsendäge halıknı çınnan da nindider dingä (dinnärgä) köçläp kertkännär häm iñ yäşerelgäne möselman dine bulgan, ahrı. Ahırda, ike-öç yöz yıldan soñ pravoslav hristianlık östenlek algan.


Şunsı añlaşıla, slavyan halkı tönyakka naçar tormıştan kaçıp kitmägän.


Şunsın da iskärtep kitü zarurdır, V.Belinskiy yazuınça, Yu.Dolgorukiy zamanında da, añardan soñ utırgan knäzlär vakıtında da Mäskäü tözelä başlagan, digän häbär yazılgan berençel dokumentlar tabılmagan. Mäskäü Mäñgü – hannıñ boyırıgı buyınça şähär bularak 1277 yılda tözelgän häm anda berençe knäz utırtılgan.


Ul arada, şundagı cirle ber hatınnan ( yulbasarlar vatagası yäşlär bulgangadırmı, ällä başka säbäptänme, barısı da buydak bulgannar, döresräge, S.Solovev äytkänçä, yulbasarlıkka çıkkanda üzläre belän hatınnarın yörtmägännär, avtor) Yu.Dolgorukiynıñ ulı tua. Aña Andrey dip isem kuşıla. Soñrak ul şundıy uk (yomşagrak itep äytkändä) naçar holıklı, ciseme isemenä turı kilmägän keşe - Andrey Bogolyubskiy bula, häm yäşe citep, bäliğ bulgaç, atası aña Klyazma yılgası buyında Suzdalneñ ber çite bulgan Vladimirnı udel itep birä. (V.O. Klyuçevskiy. «O russkoy istorii». Str.108).


Andrey şundıy keşe bulıp üskän ki, atası belän kilgän boyarlarnı, drucinanı sanga sukmıy başlagan. Alarnı Suzdal cirennän bötenläygä kugan häm üz knäzlegendä çiklänmägän hakimiyät urnaştırgan. (Ä döresen äytkändä, talap cıygan baylıknı boyarlar belän büleşäse kilmägänder. Avtor).


(V.O.Klyuçevskoy. «O russkoy istorii».str.112)


Bu knäz üzenä urındagı halık yäşläre arasınnan «keçe drucina» oyıştırgan. Häm olı eş başlagan. Nindi eş ikäne añlaşıla inde. Ul bu yulda şundıy «uñışlarga ireşkän» ki, drucinasın arttırıp, könyak knäzleklärdä bargan üzara sugışlarga da barıp kısılırga uylagan. Şundıy uk küñelendä ber märhämätlelege, keşeleklelege bulmagan başka yäş knäzlär belän bergä 1169 yılda ata – babalarınıñ bişege, yağni, rus şähärläreneñ anası Kiyevnı bik nık talap, yandırıp häm cimerep kitkän. Hramnar, çirkäülär cimerelgän, talangan. Şulay itep ul Kiyevnı alıp, talap cimerep kitkän böten ilbasarlarnı da uzdırgan.


Läkin A.Bogolyubskiynıñ iñ kıñgır eşe – kürşe Bulgariyägä talau häm sugışıp alu pohodları oyıştıru. Bu turıda İ.A.Gagin da bolay yaza:


«A.Bogolyubskiy zamanında Vladimir knäzlegeneñ könçıgış säyäsäte, yağni, İdel buyı cirlären kolonizatsiyäläü häm Böyek İdel säüdä yulın kulga töşerü, maksat itep kuyılgan».


Menä şundıy «böyek» maksat häm şundıy uk ğamäl velikorosslarnıñ berençe märtäbä tarihi sähnägä çıguı bulgan (V.O.Klyuçevskiy. «O russkoy istorii». str.109).


Döresen äytkändä, velikoroslar üzläreneñ böyek eşlären niçek başlagannar, şulay uk dävam itkännär dä.


Şulay itep knäzlek tiz üskän, çönki Yu.Dolgorukiynıñ ulları häm onıkları tua, üsä torgan, alarnıñ härberse çud, ves, muroma, mokşa, mişär - tatar kızlarına öylänä bargan. Avıl sayın ber knäz utırtılgan häm ul knäzleklär tiz genä kütärelä dä torgannar. Berniçä yöz yıldan soñ bu cirlär Rus dip atala başlayaçak. Ä bit Rus elegräk ikençe cirdä bulgan. Bu turıda şul uk V.O.Klyuçevskiy bolay dip yazgan: «Barı ber genä çın slavyan tele bulgan – Dunay slavyannarı, çehlar, lyahlar, morava häm polyannar – Rus». (V.O.Klyuçevskiy, 23-24 b.)


Älege bulaçak Rus cire turısında tarihta tirän ez kaldırgan säyähätçe Vilğelm de Rubruk 1253 yılda üz süzlären yazıp kaldırgan:


«Tanaid (Don) artındagı bu il bik matur, urman – yılgaları küp. Tönyaktarak (Sartaknıñ stavkasınnan) – olı urmannar häm alar arasında ike törle halık yäşi: keçkenä kuışlarda yäşäüçe – moksel häm merdis (mordva. – V.Belinskiy). Moksel – mäcüsi halık, merdas – saratsinnar (möselmannar). Alar artında – Etiliyä (İdel, avtor). (Vilğelm de Rubruk. «Puteşestviye...,str.88)


Moksel dip älege dä bayagı Suzdal knäzlegendäge «bulaçak rus» atalgan. İkençedän, älege tanış bulmagan süzneñ kayan kilep çıkkanın açıklap karau kiräkter. Garäp säyähätçeläreneñ yazmalarında mordva halkı cirläre belän yänäşäräk häm tönyaktarak garäpçä m-k-s dip isemlängän halıklar kürsätelgän. Bu urınnarda mokşa, meşera, ves kabiläläre yäşägängä kürä, kayber avtorlar älege m-k-s (garäp alfavitında suzık avazlar kullanılmagan) digän süzne şularga nisbätlilär häm moksel dip äytälärder.


Monda kayber närsälärne açıklap kitärgä kiräkter. Berençedän, Sartaknıñ stavkası digän süz hata tügel. Tatar hannarı ğadätençä, han uglı bäliğ bulgaç (16 yäşlärdä), ul atasınnan ayırıp çıgarılgan. Bu oçrakta Batu ulı Sartak atası isän çakta uk inde olıs biye bulıp tora başlagan, ahrı. Aña İdel belän Don arasındagı cirlär birelgän bulgan. Şulay itep Suzdal knäzlege başta Batu, soñrak bulaçak Sartak cirlärendä tözelgän. Älbättä, Sartak ülgäç, hanlık berläşterelep, Bärkägä buysıngandır. Kızganıçka karşı, soñrak, Üzbäk han vakıtında Sartaknıñ olısı, yağni İdel belän Don, Oka arası Mäskäü olısına birelgän häm räsmi räveştä böten kıpçak, tatar, mişär halkı belän tatarnıkı tügel, urıs cire bulıp kitkän. Ägär şulay bulmagan bulsa, häzerge Tatarstan cire bik irken bulası ikän. Bälki ul çakta tarih ta başkaça bargan bulır ide. Häyer, bez töp temadan ber yakka taypıldık bugay.


İkençedän, stavkanıñ urını turında. Älege urın V.Belinskiynıñ «Strana Moksel» digän kitabında Voronec şähärennän tönyak – könçıgışta diyelgän. Kartanı karasañ, şunnan yırak tügel tanış atama - Narovçat (tarihtagı Naruçat) şähären tabasıñ. Läkin ul Giyäsetdin Möhämmät Üzbäk han zamanında 1361 yılda barlıkka kilgän häm hannıñ kışkı rezidentsiyäse bulgan dip yazalar (läkin kışlık dip äytü döres bulmıydır, küçmälär, kiresençä, cılı yaklarda kışlagannar, tönyakta cäylägännär, avtor). Tarihta Üzbäk han anı Cuçi olısınıñ tönyak başkalası bulgan Nurican urınında tözegän bulgan, dip äytelä. Dimäk, Naruçat elegräk barlıkka kilgän bulgandır, häm ikençe törle isem astında Sartaknıñ da cäyläü urını buluı mömkin. İskä töşerep kitik, Batunıñ cäylege başta Bulgar bulgan, läkin ul da soñrak anı ikençe şähärgä - Ukäk tiräsenä küçergän.




Rusta din häm tel


Könçıgış Evropanıñ könyak öleşen härvakıt törki halıklar bilägän. Dunaydan alıp Donga qadär bulgan aranı IH ğasırlarda häm elegräk hunnar, bäcänäklär, karabüreklelär, tatarlar (Kırım, Perekop) häm kıpçaklar bilägän. Könçıgıştarak, Don häm Oka belän İdel arasında kıpçaklar, häzärlär, bolgarlar, könbatış tatarları, macarlar, bortaslar, mişärlär (tatarlar) dönya kötkännär. Şuña kürä Kiyevtan gına tügel, hätta Kursktan tönyaktarak yäşägän slavyan kabiläläre halıkları da antropologik häm lingvistik yaktan törkilärgä has üzençäleklärne üzläştergännär. Şul säbäptän könçıgış Evropa slavyannarı arasında zur ayırımlıklar bar: tönyak slavyannar – urıslar borıngı çud, ves häm başka şul yaktagı ugro-fin telle kavemnärgä tartım. Könyak slavyannar – ukrainnar törki halıklarga ohşagannar.


Älege dalalar häm urman – dalalar (Mäskäügä häm hätta annan da tönyaktarak regionnarga çaklı) borın zamanda iñennän - iñenä törkilärdän kalgan balballar belän tulgan bulgan. Bu taş istäleklär, korsak turısına kuyıp, ike kullap savıt yäki tröbkägä çornalgan käğaz kebek närsälär totkan keşe figuraları bulgan. Kızganıçka karşı alar inde yukka tigez, tik kaysıberläre genä muzeylarda urın alıp kalgan. Kayber ğalimnär, älege balballar – mäcüsi törkilärneñ potları, dip uylıylar. Başka avtorlar süze buyınça, kulga savıt totıp allaga yalvaru - nestorian mäzhäbendäge hristian kavemnärgä karıy, imeş. Läkin monıñ belän kileşäse kilmi, çönki hristian dineneñ ber mäzhäbe bulgan nestorianlıkta potka tabınu, balballar kuyu bulmagan. Älbättä, bu oçrakta älege balballarnıñ «yaşen» belmi torıp, alarnıñ dinen dä bilgeläp bulmıy. Mäsälän, kıpçaklarnıñ, hunnar şikelle ük Täñregä tabınganlıkları bilgele, dip sanala. Läkin täñreçelärneñ dä potlarga, balballarga tabınuları bilgele tügel. Dimäk, bu balballar alardan da borıngırak yäşägän kavemnärneke buluı bar. Şulay itep, ul regionnardagı törki halıklar meñnärçä yıllar elek şamanlıkta bulgannar, annarı täñreçelek dine totkannar (hunnar, törkilär), soñrak (IV – VII) ğasırlarda könçıgıştan kilgän küpmeder öleşe – nestorian dinendä bulgannardır, häzärlär – iudaizmda, küpmeder törkilär – arianlıkka häm soñrak möselmanlıkka küçkännärder.


Läkin alarnıñ urıs halkına nindi katnaşı bar soñ? Eş şunda ki, ul vakıttagı slavyan - urıslar – bügenge ukrainnarnıñ ata – babaları. Ä tege balballar kuygan halık ta şulay uk alarnıñ tagın da borıngırak ata-babaları bulıp çıga.


Ä şulay da, bezgä yakınrak däverdä, mäsälän H ğasırlarda Kiyev slavyannarı (urısları) nindi din totkannar soñ? Bu turıda öç versiyä bar. Berençese, räsmi tarih versiyäse. Anıñ buyınça, elek mäcüsi (yazıçnik) bulgan halıknı 988 yılda knäz Vladimir çukındırgan häm pravoslav halık itkän. Rusiyä halkı berniçä yöz yıl karşılık kürsätkän. Bik küp kan koyılgan. Läkin bu turıda yazmalar taşka ülçim genä kalgan häm alar bötenläy ışandırırlık tügel ikän. Ul gına da tügel, Kiyev halkınıñ Konstantinopol aşa grek hristianlıgı mäzhäbenä kertelüe turında Vizantiyä dini annallarında ber süz dä yuk ikän. Bu bik gacäp häl. Yugıysä, ul vakıtlarda uk yartı Evropanı teträtep torgan urıs – slavyannarnı üz dinnäre astına ala aluları turındagı häbär Vizantiyä imperiyäse öçen bik zur uñış kazanu bulırga tiyeş ide bit. Läkin greklar bu turıda niçekter sizmi dä kalgan. Bu turıda barı tik HIV ğasırda gına Vatikan hronikasında ber yazma tabılgan. Ä bu yazmanıñ... HI ğasırda yazılgan «Zamana yılları hikäyäte»nnän (Povest vremennıh let) küçerep alınganlıgı añlaşılgan. (M. V. Bibikov, «Kogda bıla kreşena Rus? vzglyad iz Vizantii...») Ä älege PVL nıñ HIV ğasırdan da elegräk tügel kem tarafınnandır yazılgan bulganı inde açıklangan didek.


Monda tagın ber tögälsezlek bar: soñrak grek dine dip atalgan häzerge nosari dine H ğasırda äle bulmagan. Çönki Rim hristian dine, 1150 yıllarda gına ikegä bülenep, katolik häm pravoslav dinnäre barlıkka kilgän. Uylap karıyk: niçek itep inde 988 yılda Kiyev halkı pravoslav dine kanunnarı buyınça çukındırılgan bulsın?


Läkin, şuña karamastan, bu variant räsmi Rusiyä tarihına kertelgän häm nıklap möherlängän, häm aña tiyärgä yaramıy.


İkençe variant kızıgrak. Baytak kına çit il tarihçılarınıñ häbärläre buyınça, Kiyev urısları arian mäzhäbendäge hristian dine kabul itkän bulgannar. Häm, imeş, 988 yılda knäz Vladimirnıñ üzenä buysıngan kabilälärne köçläp-köçläp pravoslaviyegä kertüe soñrak uylap çıgarılgan uydırma gına bulgan. (A.G.Kuzmin. «Naçalo. Taynı rocdeniyä russkogo naroda»). Häm, älbättä inde arianlık Vizantiyädän kilmägän, çönki elege din Kara diñgez artında yeres (gönahlı ğamäl, alladan kitü) dip sanalgan.


H ğasırda arianlık varyaglar belän bergä slavyannar cirenä - bulaçak Rusiyäneñ könbatışına küçenep kilgän (M.Adci. «Tyurki i mir»). Ä kalgan cirlärendä täñreçelek hökem sörgän (A.Buşkov. Çingishan). İkençe çıganaklar buyınça, arianlık slavyannarga Laba buyı slavyannarınnan kilgän, digän fiker dä bar.


Kıskası, din mäsäläsenä kilgändä, vazgıyät gadi genä bulmagan. Kiyev knäzlegenä könbatıştan katoliklar, ariannar yogıntı yasagannar. Könyaktan - islam häm pravoslaviye, häzärlär yagınnan – yahudi dine, könçıgışta köçle islam illäre – Horezm, Bulgariyä, tatarlar çolgap algannar.


Räsmi tarih urıslar häm slavyannar 988 yılda knäz Vladimir tarafınnan pravoslaviyegä kertelgännär dip äytsä dä, küp kenä tarihi çıganaklar monı inkyar itälär. Mäsälän, polyak tarihçıları Vladimirnıñ bötenläy hristian bulmaganlıgın, böten gomeren mäcüsilektä ütkärgänen yazalar.


Läkin urıs knäzleklärendä hristianlıknıñ bulganlıgın inkyar itep bulmıy. Läkin nidi hristianlık turında süz bara häm ul kayçannan başlap kilä? Östäräk äytelgänçä, kaysıber tarihçılar alarnıñ arianlık mäzhäbendäge hristianlık kabul itkänleklären äytälär, dip yazıldı inde. Yänäse, alarga anı Laba buyı slavyannarı, yäisä Ryurik belän kilgän urıslar kitergän dip añlatalar. (A.G.Kuzmin. «Naçalo.Taynı rocdeniyä russkogo naroda»).


Arianlıknıñ hristianlıktan töp ayırması şunda ki, ariannar Gaysä päygambärne (İisus Hristosnı) alla dip tanımıylar, çönki İisusnı alla üze yaraltkan häm ul alla belän tiñ bula almıy, gärçä aña ilahi ruh kertelgän bulsa da. İkençedän, arianlıkta da, täñreçelektäge kebek, allanıñ ber ük vakıtta ike yäki öç zatta (ipostas) gäüdälänüe (bog-troitsa) bulmagan.


Arianlık Yegipetta barlıkka kilgän (Aleksandriyä). Başta hristianlıknıñ ber tarmagı bulgan bu din, diñgez yulı belän Altaydan İndostan aşa Tönyak-könbatış Afrikaga ütep kergän täñreçelek täesire astında şäkelläşkän, dip äytelä (M.Adci. Tyurki i mir).


Arianlıknı Aleksandriyä ruhaniye Ariy (Areios) ğamälgä kertä häm bik nık yaklap çıga. Läkin hristiannarnıñ yaña eranıñ 325 yılındagı Nikeya soborında anı dinsezlek (dinnän ayırılu, yeres) dip iğlan itälär. Ämma Vizantiyä imperatorı Konstantin basımı astında bu din räsmi räveştä tanıla. Läkin Konstantinnıñ üleme häm imperatorlar almaşınu arianlıknıñ yazmışın dä tiskäre yakka häl itä: ul yañadan räsmi din buludan tuktıy. Alay da törle illärdä arianlık inde köçlänep ölgergän bula. Soñrak arianlık varvarlar dine bularak tarihka kerä.


Evropada bargan inkvizitsiyä ariannarnı tönyakka – Germaniyä, Daniyä, Şvetsiyä häm başka cirlärgä küçärgä mäcbür itkän. Kaysıber tarihçılar inkvizitsiyäneñ näq menä şuşı ariannarga häm şulay uk täñreçelärgä karşı katoliklar alıp bargan köräş dip tä isäplilär. Ä soñrak Evropada şaulap ütkän Reformatsiyä da şul uk ariannar tarafınnan başkarılgan digän fiker dä bar. Kıskası, Kiyev knäzlegenä kilgändä, monda din turındagı mäğlümatlar bik butalçıklı. Östäräk Kiyev knäzlegendä räsmi tarih äytkän pravoslaviye dine tügel, ä arianlık mäzhäbendäge hristianlık kertelgän bulgan dip äytelgän ide inde. İkençe yaktan karaganda, Skandinaviyä sagaları da Polşa hronikaları kebek ük Vladimirnıñ bernindi pravoslaviye dä kabul itmägänlegen, ülgänçe mäcüsilektä bulganlıgın isbatlıylar.


Şunsı da bar, baytak kına avtorlar Kiyev knäzlegeneñ könyak tarafı katolik çirkäve basımı astında bulıp, şuşı dinne kertergä tırışu häm aña karşı bulgan köräşne kiçergän.


Ä garäp tarihçıları, yähüdilär bötenläy başka, öçençe variantnı kürsätälär.


Mäsälän, kaysıber tarihi yazmalarda slavyannarnıñ hristianlıknı tügel, islamnı küptännän kabul itkänleklären kürsätälär. Alarnıñ äytüençä, şul uk Kiyev knäze Vladimir Svyatoslaviçnıñ Kiyev halkın çukındırgan gına tügel, ozak ta ütmiçä, üze islam kabul itkänlege bilgele, dip sanala ikän. Läkin küp sanlı urıs yılyazmaları bu turıda läm – mim. Ämma H ğasır garäp çıganakları Äüfi, İbn Ruste, Dimaşki yazmalarınnan özeklärne V.V.Bartoldnıñ 1896 yılda urıs telendä bastırgan yazmalarında bu turıda häbär baytak. Mäsälän, Möhämmät Äl - Äüfi tarafınnan tübändägelär häbär itelä: «Ruslarnıñ üzlärenä azık tabu yulı ber genä ide - kılıç. Ägär balalarınıñ atası ülsä, böten milege kızga, ä ulına kılıçı gına birelä häm atasınıñ yäşäü kiräk-yaragın yulbasarlık belän tapkanlıgı añlatıla (monda bez borıngı urıslarnıñ barı tik yulbasarlık belän genä kön itkänleklären tagın ber märtäbä küräbez, avtor). Läkin 300 (hicri buyınça, avtor) yıl elek alar hristiannar bulgaç, kılıçların kınnarına tıgarga turı kilde. Bütän törle ısul belän rizık tabarga öyrätelmägänlektän, alarnıñ eşläre köysezlände, talaudan başkanı belmägän urıslar aç utıra başladılar. Şunnan soñ, islam din öçen sugışlar röhsät itä ikän, dip uylaganga kürä, alar islam dinenä taba borıldılar. Alarnıñ maksatı – din öçen köräş sıltavı belän tagın talauga totınu bula. Knäzneñ yakınnarınnan dürt ilçe Horezm şahına kittelär. Bolar Buladmir (Vladimir, avtor) atlı padişah tugannarınnan idelär. Horezm şahına kilgäç, ul bolarnıñ islam kabul itärgä teläülärenä bik söyende, zur büläklär häm dingä öyrätü öçen ber imam birep, illärenä ozattı. Şunnan soñ ruslar möselman buldılar. (Bartold V.V., «Novoyı musulmanskoyı izvestiye o russkih Aufi», Zapiski Vostoçnogo otdeleniyä İmperatorsk. Arheologiçeskogo obşestva, t.9. SPb., 1896 g. str.262-267).


Şunnan soñ tagın korablar belän dä, cäyäü dä törle yaklarga yörep talaular başlana. Bu turıda Bartoldnıñ başka tärcemäläre dä söyli.


Şulay itep ataklı, Kiyev Rusen çukındırgan knäz – İzge Vladimir - hristian tügel, möselman bulgan. Läkin, uylap karasañ, ni öçen ul bu yulga baskan? Çınnan da ul din öçen sugışlar açu öçen islamnı kabul itkänme? Ahrısı, anı tormış üze şul yulga etärgänder. Aktarıyk çıganaklarnı. Ähä, Vladimir «iske dustı» Vizantiyägä yaular çabar öçen eşlägän ikän bit monı. Tirä yakta talar illär dä kalmıy başlagan: yırak ta tügel köç aluçı garäplär, könçıgışta şanlı möselman däüläte – Horezm, Bulgar, möselman häm yähüdi häzärlär, Kavkaz halıkları. Kıskası, zur köç. Alarnıñ barısı belän dä möselman bulsañ gına söyläşep – añlaşıp bulır ahrı.


Kiyevtagı borıngı kaberlärneñ dä islam taläpläre buyınça kümelgänlekläre mäğlüm bulgan. Küp kaberlär mäcüsilärçä. Hristian kaberläre 1498 yıldan başlap kına kürenä başlagannar. Bu fakt küp närsä turında söyli, hristian dine şul vakıtta gına kertelä başlamaganmı soñ?


Vladimir 988 yılda Kiyev halkın çukındırgaç, Desyatinnaya tserkov digän hramnı tözegännär, di räsmi tarih. Läkin «Tarih häm matdi kultura institutı»nıñ hisap yazmaları buyınça, Desyatinnaya tserkov unöçençe ğasırda gına kümelgän zur çokır östenä tözelgän bulgan. Ahrısı, ul başta mäçet bulgandır. Kıskası, kaya karasañ da yalgan.


Bilgele «Zadonşina» yazmaları buyınça, urıslar, «Sofiyä Kiyevskaya» hramın häm tatarlarnı talap, üz hatınnarına zatlı namazlıklar alıp kaytıp birälär ikän.


Kaysıber çıganaklar buyınça, Kiyev knyaze Askoldnıñ (Askel) Bolgar hanı kiyäve bulganlıgı häm anıñ üzeneñ dä hannıñ vassalı bulganlıgı bilgele. Ä anı Häzär däüläte keşese knäz Oleg (Volğa) ütergän. Bu fakt skandinavlarnıñ ul vakıtta Häzärlärgä buysınganlıgın kürsätä. Ä häzärlär ul vakıtlarda möselmannar bulgannar (H ğasır). Şunsı da bilgele: Radzivil yılyazması buyınça, Svyatoslav Balkanda sugışlar alıp barganda kütärgän bayragında garäp härefläre belän «Din» dip yazılgan bulgan. Ul vakıtta anıñ kahan dip zurlanuı da bilgele.


Häm, gomumän, ul vakıtlarda slavyan cirlärendä häm, hätta Belorussiyä häm Litvada da garäp alfavitı kullangannar. Bu turıda vizantiyäle Feofan, Nikifor häm Leon törle oçraklarnı misal itep häbär itälär.


N.D.Znoyko, Aziyä yak belän satu – alu eşen alıp baru öçen möselman bulu kiräk, dip yazgan «O pohodah Svyatoslava na Vostok» digän yazmasında (Curnal Ministerstva narodnogo prosveşeniyä. 1901, dekabr. S. 273—274.).


Östäräk, urıslar islamnı talau sugışları alıp baru öçen kabul itkännärder, dip äytkän idek inde. Başlıça alar Balkan tiräsendäge hristian illären talıylar. Bu turıda başka avtorlar da yaza. Mäsälän, S. P. Tolstov (Po sledam drevnehorezmiyskoy tsivilizatsii. M., 1948. S. 261.): «İslamda Vladimir (Kiyevnı hristianlıkka kündergän Vladimir) İske doşmanı Vizantiyägä karşı din sugışı açu mömkinlegen ezli».


Törek tarihçısı M.Kyatib häbär itüençä, ruslar islamnı hicri buyınça 333 nçe yılda kabul ittelär, dip yaza.


Polyak avtorları da kalışmıy häm urıslarnıñ grek dinen dä (pravoslaviye), latin dinen (katoliklık) dä totmaganlıkların yazalar (Şaveleva N.İ. Polskiye latinoyazıçnıyı srednevekovıyı istoçniki. M, 1990.). Alarnıñ tarihi dokumentlarınnan häm borıngı yazmalarınnan kürengänçä, Altın Urdada Bärkä (östä kiterelgän ber çıganakta islamnı Urdada Batu kertä başlavı turında äytelgän ide) tarafınnan islam tarala başlagaç, Urta ğasırlarda urıslar arasında da islamnıñ köç alganlıgı kürenä. Bu söreş, älbättä, Üzbäk han zamanında tagın da kiñäyä. Monı tübänräk kiterelgän faktlar yärdämendä isbatlarga mömkinlek bar.


Kaysıber urıs arhitekturası istälekläre dip atalgan hramnar klassik möselman arhitekturasına nisbätlelär. Alar ak taştan tözelgän, ornamentları häm mäk başına ohşaş gömbäzläre bolgar mäçetlärenä has. Şul uñaydan, Kazan kremlendä dä näq şundıy hramnarnıñ bulganlıgı bilgele. Şunsın da äytep ütik, Mäskäüneñ urtasındagı «Böten izgelär hramı (Hram vseh svyatıh)» İrandagı, Urta Aziyädäge häm bigräk tä Tönyak Hindostandagı möselman mäçetlärennän ayırılmıy dip äyterlek. Kızıl mäydandagı Vasiliy Blacennıy çirkäve dä Kazandagı mäçetneñ küçermäse digän fiker bar.


Suzdal häm Kiyev knäzlegendäge kaberleklärdä mäyetlärneñ islam kanunnarı buyınça cirlängän buluı da moña dälil bulıp tora didek. Hristian kanunnarına turı kilgän kaberlär HV ğasırnıñ ahırında gına päyda bulgan.


Möselmanlıknıñ finno-ugor halıkları arasında da taralganlıgın kürenekle tarihçı häm mäğrifätçebez Şihap Märcäni dä kürsätep ütkän (Ş.Märcäni., 1993). Ä bit Vladimir – Suzdal knäzleklärendäge halıklar HIV – HV ğasırlarga qadär näq elektän şunda yäşägän, läkin şul ğasırlarda urıska äyländerelgän finno – ugor kabiläläre: muroma, ves, merya, mordva häm meşera kavemnäre bulgan. Mişär millättäşlärebez urıs knäzleklärendä sizelerlek abruy kazangannar häm halık arasında islam taratuda zur urın totkannar. Gomumän, tatarnıñ urıs knäzleklärendä urın ala başlavı mişärlärdän başlana, häm soñrak hannar tarafınnan üz väkilläre, çinovnikları, baskakları, härbi hezmättäge Urda keşeläre bularak cibärelgän tatarlar belän dävam itä. Şulay itep, tarihçılarnıñ Urda tatarları üzläre teläp urıs knäzlärenä hezmätkä küçkännär, digän süz döreslekkä kilmider. Alar berençedän, basıp alıngan mişär – tatarlardan torgannar, ikençedän, Altın Urda zamanında üz hezmätlären hanlıknıñ başka urınında, yağni, Mäskäü olısında hannar boyırıgı buyınça dävam itkän tatarlar - çinovniklar bulgannar, dip kenä kararga kiräkter. Soñrak, vazgıyät üzgärep, Urdada nizaglar başlangaç, knäzleklär cirlärendä kalgan tatarlarnıñ tokımnarı 7-10 nçe buınnarda urıslaşa başlap, urıs dvoryannarına äverelgännärder. Küpçelege, yağni dvoryan däräcäsen almagannarı, bezneñ öçen bötenläy ük yugaltılgannar.


Östäge büleklärdä Kıpçak dalasınıñ könbatış öleşendä törle törki kavemnär häm tatarlar yäşägänlekne yazgan idek. Ä bu cirlär bit soñrak şulay uk Altın Urda häm Rus bilämälärenä kerep kitkän häm ul cirlärdäge urıslaşkan millättäşlärebez sanına üz öleşlären kertkän.


Älbättä, HIV – HV ğasırlarda Urdada bargan tähet öçen köräşülär, nizaglar zamanında Mäskäü knäzlegenä üzläre teläp küçüçe tatarlar da bulgandır.


A.Buşkov yazuınça, urıs şähärlärendä möselmannarnıñ küpläp yäşägänlekne V.N.Tatişev ta äytep ütkän (Tatişev V.N. «İstoriyä Rossiyskaya»).


Altın Urda hanı Üzbäkneñ h.b. urıs knäzläre belän kodalaşuları da küp närsälär turında söyli. Bu oçrakta Üzbäk han kiyäveneñ islamga küçüe täğaenlänä. Bu häl Mäskäü knäzläreneñ çäçläre, ös häm baş kiyemnäre buyınça da belenä. Knäzlär üzläreneñ näselläreneñ tatar hannarınnan çıguın kürsätergä omtılgannar (İzmaylov İ. Rodina. 1997 №2). Başka çıganaklar da bu däverdä islamnıñ urıs knäzleklärendä kiñräk tarala barganın belderälär.


Böyek knäz Vasiliy Temnıy näq menä tatar telenä häm ğadätlärenä mökibbän kitkän öçen boyarlar tarafınnan sukıraytılgan.


S.Gerberşteyn miniatyuraları häm M.Litvin yazmaları buyınça, boyarlar da küp vakıt aziyätlarga ohşatıp kiyengännär.


Bu hällär Mäskäü knäzlegendä HVI ğasırnıñ urtalarına qadär dävam itkän. Yavız İvannıñ Kazanga şulkadär katı bärelüe Mäskäü knäzlegendäge östä äytelgän traditsiyälärgä karşı köräşeneñ ber tarmagı bulgandır, dip äytergä dä buladır? Bälki Kazannı aluçılarnıñ ideologları bötenläy dä urıs bulmagandır, ä ul vakıtlarda Mäskäü knäzlegendä yugarı urın totuçı tatarlar bulgandır. Mäsälän, Şahgali, yäki Yavız İvan öçen tähettä utırgan Sain Bulat häm anıñ boyarları. Kızganıçka karşı, tarihi çıganaklar bulmau säbäple, monı isbat itep bulmıy. Bu şunıñ öçen faraz itelä, kızganıçka karşı, tatarlar arasında üzara nizaglar tudıruçılık ğadätläre şulay uk taralgan bulgan.


İkençe yaktan, Mäskäü yagına çıkkan küp kenä tatarlarnıñ da hristianlıkka küçüe bilgele. Bu turıda borıngı monastırlarnıñ tatarlar tarafınnan salıngan buluı da şul turıda söyli. Soñgı yıllarda törle avtorlar tarafınnan başkarılgan hezmätlärdä berniçä yöz urıs dvoryannarınıñ başta möselman bulganlıkları, alarnıñ häzergä hätle saklangan gerblarında möselmanlıknı beldergän bilgeläre buluı, ä soñrak bu dvoryannarnıñ hristianlıkka küçüläre äytelä. Äytep ütärgä kiräk ki, älege tatardan çıkkan urıslar isäbenä berniçä ğasır eçendä Räsäydä hezmät itkän, Räsäy däüläteneñ härbi, gıylmi häm mädäni elitasın täşkil itkän zatlar kerä (A.H.Halikov. 500 russkih familiy...).


Tarihçılar kürsätüençä, islamnıñ iñ küp taralgan urını – Suzdal (soñrak Mäskäü) knäzlegendä bulgandır, dip äytergä bula. Bigräk tä islamga knäzlekneñ aksöyäkläre birelgän bulgan. Monı HVI ğasırlarda Mäskäü knäzlege çinovnikları (dyaklar) arasında kübeseneñ tatar familiyäle buluı kürsätä (G. Nosovskiy häm A.Fomenko tikşerenüläre). Bu turıda S.Gerberşteyn da yazıp kaldırgan (Gerberşteyn S. Zapiski o moskovskih delah. Spb.: 1908. S.85). Hristianlık kara halıknıñ, yarlılarnıñ dine bulıp kalgan. Şuña kürä dä alarnı mıskıllap hristiannar (soñrak krestyannar), dip atagannar da ( Vernadskiy G.V. «Mongolı i Rus». Tver. 2000. S.137.385).).


Mäskäü (häm Kiyev) knäzlegendä islamnıñ nık urın alganlıgı turında östäräk kiterelgän Afanasiy Nikitin yulyazmalarında da açık kürenä: Üzeneñ berniçä yıl buyı alıp bargan yulyazmalarında ul: «...a imya mi Ofonasey, a besermenskoyı imya hozya İsuf Horosani». Yağni A.Nikitinnıñ ike iseme bulgan: hristian iseme häm möselman iseme. Citmäsä, «hozya» digän süz anıñ hacda bulganlıgın da kürsätä. İkençe urında şul uk avtor İndostandagı ber kavem turında bolay di: «A namaz ce ih na vostok, po-russkıi». Bez monda islamnıñ urıs dine bulganlıgın küräbez. Nikitinnıñ oşbu yazması, gomumän, möselman dogaları häm korän sürälärendäge ayätlar belän tutırılgan (Nikitin A. «Hocdeniye za tri morya». M.: Sovetskaya Rossiyä, 1980. S.57). Dimäk äle HV ğasırga qadär dä Rusta islam yugarı urın alıp torgan.


Konstantinopol patriarhınıñ ilçese Maksimilian Mäskäüdäge dinneñ grek (pravoslaviye, avtor) häm latin (katolik, avtor) dogmatlarına turı kilmi, ä padişah - shizmatik (eretik, dinnän kitüçe, avtor) buluın iskärtä (Gerberşteyn. s.65). Dimäk bu da Mäskäü halkınıñ islamda bulganlıgına işaräli.


M..Hudyakov ta ul vakıttagı mäskäülelärneñ islamga bik katı birelgänlekläre, spirtlı eçemleklär taratkan häm kullangan öçen ğayeple keşelärgä katı cäza birüläre turında yazgan.


Şul vakıttagı yazmalar buyınça, Mäskäüdä tatarlar bik küp bulgan. Bu häzerge toponimnar buyınça da kürenä.


A.Buşkov buyınça, Kazanda da urıs möselmannarınıñ küplege turında yazmalar bar. Tarih äyläneşenä kertelmägän «Cäğfär tarihı» yazmalarında Kazanda 30000 läp «kara möslim»när (könbatış möselmannarı) yäşäve kürsätelgän. «Kazanskaya istoriyä» avtorı yazuınça da, Kazanda yäşäüçe urıs möselmannar urıslar Kazannı alır aldınnan da, şähär alıngaç ta üzläreneñ «çın» isemnären äytmägännär häm Kazannan da kitmägännär. İslamnı da taşlamagannar (Hudyakov M.G. 1992). Ä bezgä räsmi tarih buyınça Kazannı urıs äsirlärne kotkaru öçen algannar, dip tukıdılar. Ä bälki kiresençäder, Kazanga kaçkan möselman urıslarnı kire kaytaru maksat itep kuyılgan bulgandır.


Şunsın da äytep ütü kiräk ki, slavyannar häm urıslar islamnı üzläre teläp kabul itkännär. Köçläp din alıştıru bulmagan. Bu turıda K.Fuks yazmalarında da äytelä. (Fuks K. 1996).


Knäzlärneñ islamga kergänlekläre alarnıñ sugış kiyemendä dä kürenä torgan bulgan. Mäsälän, knäz F.Mstislavskiynıñ şeşägendä garäp yazuları barlıgı bilgele. A.Nevskiynıñ şlemında Koränneñ 16 nçı süräseneñ 13 ayate yazılgan bulgan h.b.


Mäskäü knäzläre täñkälärendä garäp häm urıs yazuları bulgan (azrak algarak kitep, äytik: bu häl Altın Urda vakıtında berläşterelgän tatar-urıs däüläte tözelgänlegen añlata). Vasiliy III neñ çalmadan yörüe bilgele (S.Gerberşteyn). Stepan Razin şulay uk çalmadan yörgän. Äytep kitü kiräkter, soñrak Rusiyä padişahı bulıp kalgan Romanovlar näsele dä tatardan çıkkan, digän häbär bar, şuña kürä alarnıñ da başta möselman bulganlıkların farız itärgä bula.


Mihalon Litvin moskallarnıñ häm tatarlarnıñ şärap eçmiçä, anı hristiannarga satkanlıkların yazgan. Ä şulay da urıslar duñgız iten aşaunı taşlamagannar. Gomumän, urıslarnıñ islam kabul itüe opriçnina yıllarına qadär dävam itkän (HVI ğasırnıñ ikençe yartısı). Monıñ säbäbe, ahrısı, şunda – tatarlar (möselmannar) Mäskäü knäzläre tiräsendä yugarı urınnar bilägännär, knäzlär alarga üz boyarlarına karaganda kübräk ışangannar. Läkin, Kazan alınu häm başka faktlar Mäskäü knäzlegendä ideologik üzgäreşlär tuuı turında söyli Häm bu turıda aldarak yazılaçak. Älbättä, bu vakıtlar üze ber zur häm kızıklı tema, häm yazuçılar, tarihçılar tarafınnan iğtibarga layık. Ägär dä şuşı hällär turında hakıykatkä nigezlängän sallı hezmät yazılsa, tatar tarihınıñ küp kenä ak tapları açıklanır ide. Bälki äle Yavız İvan tarafınnan Kazannı alunıñ säbäbe häm maksatı da ikençeräk bulır ide.


Älbättä, urıs halkınıñ islam totuın kayber avtorlar añlaşılmauçılık kına, dip isäplilär. Yänäse, ul vakıtlarda islam belän hristianlıknıñ älläni ayırması bulmagan. Çınnan da, kaysıber avtorlar yazuınça, islam hätta Vizantiyädä dä başta hristianlıknıñ ber tarmagı itep kabul itelä ikän. Yänäse, alarnıñ ayırması teldä genä, pravoslaviye grek telendä, islam garäp telendä. (Älbättä, moña ışanuı kıyın. Çönki islam yolaların ütäü ciñel tügel, sönnätkä utıru üze genä dä ni tora. Şul uk uraza, bişvakıt namaz h.b. – bolar pravoslaviyedäge uñaylıklardan yırak tora.) Tarihçılar äytüençä, HV ğasır ahırında slavyan telendäge bibliyä kilep çıkkaç, yänäse, hällär açıklana başlagan, yağni pravoslaviye belän islamnıñ ber-berennän yırak kına torgan ike din bulganlıgı añlaşılgan. Läkin äle şunnan soñ da möselmanlık yugalmagan. Şunsın da äytep ütik, hristian çirkäüläreneñ başında ul vakıtlarda yarım ay häm haç bulgan. İske çirkäülärdä yarım ay äle dä kürenä.


Östä äytelgän häbär – slavyan telendäge bibliyäneñ urıslar kulına kilep kerüe häm halıknıñ islamnan baş tarta başlavı tınıç kına ütkänme, yağni urıs halkı üzläre teläp pravoslaviye yagına auganmı, digän sorau tuarga mömkin. Bu turıda, älbättä, yazmalar yuk, çönki alar bula almıylar da, şulay bulmıyça, östä yazılgan hällär iñ zur ser bit inde. Bähetkä karşı, urıs tarihçıları böten kiräkmägän yazmalarnı yukka çıgara, tözätä almagannar. Şuña kürä, birelgän sorauga turı cavap bulmasa da bez faraz itä alabız: Yı.Glinskaya zamanında Mäskäüdä nindider nizaglar tudıruçılar belän köräş cäyelä, knäz Şuyskiylar alar belän köräşne tagın köçäytälär. Bu nindi andıy nizag çıgaruçılar ikän? Möselman bulgan urıslarga häm tatarlarga karşı köräş başlanu tügel mikän? Bu vakıtlarda bit inde Konstantinopol töreklär tarafınnan alıngan, islamda bulgan töreklär Evropaga häm Rusiyäneñ könyagına höcüm itä başlagannar. Bu inde, älbättä, pravoslaviye belän islam arasında doşmanlık tudırmıy kalmagandır.


Şul uk vakıtlarda Kazanga höcümnär başlana häm şähär Yavız İvan tarafınnan alına. Anıñ artınnan nindider butalçık säbäplär arkasında başlangan, tarihçılar tarafınnan añlayışlı itep açıklanmagan «opriçnina» digän kanlı çaralar ütkärelä. İmeş, Yavız İvan boyarlarga karşı köräş başlagan. Monda da tarihnıñ ak tapları saklana kebek. Yağni, monsı da östäge hällär belän bäyle bulgandır, yağni möselman boyarlarnı yuk itep, halıknı köçläp pravoslaviyegä kertü bargandır, dip äytäse kilä. Möselmanlıknıñ näq menä yugarı katlau keşeläre arasında taralgan bulganlıgı turında yazgan idek bit inde. Citmäsä, şuşı hällärdän aldarak kına Yavız İvan tähetennän vaz kiçep, üz urınına Kasim hanı bulıp torgan tatar Sain Bulatnı kuya (çukıngaç, Simeon Bekbulatoviç, avtor). Bu üze ük bik säyer ğamäl. Häm bu oçrakta Sain Bulatnıñ Böyek knäz bulıp kaluı bälki ber dä Yavız İvan kuşuı buyınça eşlänmägän bulgandır, kiresençä ul vakıttagı nizaglarnıñ säbäbe dä Rusiyä tähetenä Sain Bulat yaklılarnıñ däğvası arkasında bulgandır.Çınnan da, ägär bez farazlagança, Mäskäü knäzläre üz hökümätlären Altın Urdanıñ dävamı häm varisı dip isäplägän bulsalar, Sain Bulatnıñ da ul tähetkä däğva belderüe tabigıy bulgan bulır ide. Nihayat, iske haritälärdä ul tirälärneñ Tatarie Moskovite dip yazıluı ber dä yukka tügelder. Sain Bulat turında süz çıkkaç, äytep kitik: anıñ ul vakıtta totkan urını, vakıtlıça bulsa da Mäskäüneñ Böyek knäze bulıp kaluı şul çorlardagı urıs-tatar mönäsäbätläreneñ, gomumän tarihnıñ ak taplar belän kaplangan kileş kala birüe turında söyli, ahrı.


Kaysıber avtorlarnıñ 1612 yıllardagı nizaglarda tatarlarnıñ nıklap katnaşuı da östä äytelgän fikerlärne cöpli sıman.


Häm, nihayät, patriarh Nikon 1666 yılda «çın» hristian dinen kertergä uylagan häm bolgarlardan hristanlıknıñ «Bogomilstvo» digän mäzhäben kitergän. Tarihtagı bu din reformasınıñ, yağni tatar häm urıs möselmannarnı hristianga künderüneñ yözlärçä meñ korbannar bärabärenä eşlänüe yäşerelmi häm hörmätle ukuçı monı häterlider. Läkin bu ğamäl räsmi tarihta dini reforma, yağni, hristianlıktagı küp yıllar eçendä cıyılgan yalgışlarnı tözätü, hristian dinen totunı İncildä yazılgança ütkärügä kaytu dip añlatıla. Şul vakıtlarda inde distälärçä meñ iske agım yaklılar (staroverlar) päyda bula. Alarnıñ urmannarda kaçıp tözelgän avılların (skitların) yandıru, talau, kıru ozak dävam itkän. İnde añlaşıla bulsa kiräk, staroverlar - möselman bulgan urıslar häm tatarlar bulgannardır. Härhäldä, ul staroverlarnıñ häm möselmannarnıñ yäşäü häm din totu räveşendä ohşaşlıklar ozak saklangan («Vestnik Evropı» № 4 za 1828 god.)


Şuşı vakıygalarnıñ dävamı bularak bez inde tatarlarnı köçläp çukındırunıñ facigalı däverlären beläbez. Ul Kazannı algannan soñ 4 yıl uzgaç uk başlana. 1556 yılda bu cinayät tatarlarnıñ köçle baş kütärüenä kiterä häm çukındıru berazga tuktalıp tora. Läkin bu hällärne açıklau bu yazmaga kertelmi.


Ä bit şul vakıtlardan 200 – 300 yıl elek kenä tatar hannarı hristian çirkävenä, ruhanilarına çiklänmägän hokuklar birgännär, dip yaza räsmi tarih. Häm bu ğalämätne ber tarihçı da añlata almıy, Yänäse, nigä soñ bu yarım kırgıy tatar – mongollar hristian dinen şulkadärle hörmätlilär. Baksañ, urıs cirlärenä tatar-mongollar tügel, bergä yäki rättän genä yäşägän möselman tatarlar kilgän. Häm alar üzläre dä häzer niçek, elek tä şundıy tınıç, märhämätle halık bulgannar, häm alar totkan islam dine dä şulay uk başka dinnärgä, häm bigräk tä hristian dinenä karata tolerant bulgan. Bu ğamäl Korän ayätläre kürsätüe buyınça başkarılgan. Älbättä, şul zamannarda yäşägän urıslar bu turıda yahşı belgännärder, läkin urıs häm tatar tarihın alar yazmagan şul, HVII - HVIII ğasırlarda anı bötenläy başkaça fikerläüçe keşelär uylap çıgargan. Alarnıñ maksatı çın tarihnı açu tügel, kiresençä, anı yäşerü bulgan.


Oşbu babnı yomgaklau ğamälennän, borıngı slavyan häm urıs cirläreneñ törle öleşlärendä din häm tel kullanu vazgıyate törleçä bulgan, dip äytergä kiräkter. Knäzleklärdäge töp din islam bulgan, dip äytergä nigez bar. Monıñ säbäbe – garäp missionerlarınıñ aktivlıgı häm tirä - yündäge halıklarnıñ, şul isäptän slavyan-urıslarnıñ da islamga birelgänlege häm iñ möhime – Urda hannarınıñ, tatar halkınıñ islamda bulganlıklarıdır.


Tarihlarga kerep kalgan ataklı knyaginya Olğanıñ da kıpçak kızı häm möselman bulganlıgı yılyazmalarda terkälgän. Ul hristian dinenä Konstantinopoldä küçkän dip äytsälär dä, Vizantiyä tarihi çıganakları monı raslamıylar.


Ellar tezmäsennän beraz taypılıp bulsa da, iskärtep ütü lyazimdır: Rusiyädä islam bik küp keşelärne üzenä tartkan, häm bu ber dä möselmannardan bulgan hannar kuşuı buyınça bargan söreş bulmagan. Häm bu ğalämät Rusiyäneñ aldıngı zatları arasında soñgı ğasırlarga qadär küzätelgän. Bu turıda böyek L.N.Tolstoy fikeren kiterü dä citäder: «Pravoslaviyedän islamga küçü turında fiker yörtkändä, min mondıy küçüne böten canım belän hup kürer idem. Niçek kenä säyer toyılmasın, miña, çın mäğnäsendäge hristian idealların häm hristian täğlimatın yugarırak kürgän keşegä, islam üzeneñ tışkı formaları belän çirkäü pravosloviyesennän çagıştıra almaslık däräcädä östenräk bulıp kürenä. Şulay itep, ägär keşegä yä çirkäü pravosloviyesen, yäki islamnı saylau turında ike genä yul birelgän bulsa, ul barı tik ber genä alla häm ber genä päygambär turındagı dogmatnı tanıgan islamnı katlaulı häm añlaşılmagan Troitsa, gönahıñnı yolu, serle yolalar, izgelär häm alarnıñ sürätläre, katlaulı gıybadät kıluları bulgan pravosloviyedän östen kürer». Yasnaya Polyana, 15 mart 1909 yıl (avtor tärcemäse).


Telgä kilgändä dä hällär başkaçarak bulgan, dip äytergä nigez bar. Borıngı slavyannar urıs cirläreneñ könbatış öleşen bilägännär, dip äytergä bula, didek. Könyak häm Donnan könçıgışrak öleşe törki telle halıklar cirläre bulgan. Slavyannardan häm kıpçak, mişärlärdän tönyaktarak ugro – fin telle halıklar cirläre bulgan. Dimäk, urta ğasırlardagı slavyannar häm urıs tarihı - şuşı cirlärne sugışıp alu häm yaña knäzleklär oyıştırudan torgan, dip äytergä buladır.


Soñrak barlıkka kilgän Vladimir, Suzdal, Murom häm Rostov knäzlekläre tönyak – könçıgıştagı ves, merya, muroma, meşera kabiläläre cirlärendä tözelgängä kürä, knäzlekneñ töp tele ugro – fin halıkları tele bula, läkin ul tizdän kullanıştan çıga. Ä menä ul vakıtlarda köçle bulgan tatar - mişärlär (meşera) häm ul cirlärneñ tatar hannarı kul astına elägüe arkasında tatar tele nıklı pozitsiyä yaulagan.


Gomumän, garäp ğalime Şäräf äz – Zaman Tahir Märvazi (HII ğasır) urıslarnı törkilärgä nisbätli. Yağni HII ğasır urısları törkilär bulgannar. Häm monı yılyazmalar da cöpli. Ä 1131 – 1153 yıllarda Kiyevta bulgan Äl – Garnati şähärneñ törki telendä söyläşkän, törkilärgä nisbätle halıklar belän tulganlıgın yazıp kaldırgan.


Tver säüdägäre A.Nikitinnıñ, üzeneñ östäräk kiterelgän yazmasında, äle İndostanga barıp eläkmäs borın uk uñay gına urıs telennän tatar telenä küçep yaza alganlıgı kürenä. Bu anıñ tatar telen dä kamil belgänlegen kürsätä. Ä bit A.Nikitin – Tver keşese, ul tönyaktan, yağni urıslarnıñ genetik yaktan «safrak» bulgan yaklardan. Läkin anda da tatar tele kullanılgan.


«Konstantinopolneñ alınuı» digän yazmanı başkargan yılyazmaçı Nestor da üzeneñ möselman isemen İskändär dip kürsätkän.


Şulay itep, Rusnıñ törle töbäklärendä şundagı halıklarnıñ telläre äle ozak saklangan, dip äytergä bula. Mäsälän, Kiyev häm Ryazan, Vladimir, Mäskäü knäzleklärendä törki – tatar tele köçle bulgandır, Batu basıp kerüennän soñ tatar tele bötenläy köç algandır dip, tönyaktarak ugro – finnarnıkı, könbatış knäzleklärdä slavyan – urıs tele häm şulay uk vikinglar tele saklangandır, dip äytä alabız. Bu farazlaular tarihi çıganaklar tarafınnan da dälillänä. Ä häzerge zaman ğalime häm yazuçısı A.Fomenko turıdan turı äytä: «Rusta ike söyläm tele bulgan – urıs häm tatar telläre».


E.N. Şipovanıñ "Slovar tyurkizmov na russkom yazıke" dip ataluçı akademik süzlektä dä rus telendäge ike meñ tatar alınması sanalgan. Kayber belgeçlär, rus telendäge tatar, bügenge köndä tatar çıgışlıgı öyränelmägän, açıklanmagannarın da iskä alganda, törki-tatar alınmalar 40 protsenttan kim tügel dip isäplilär. Ägär dä fänni-tehnik terminnarnı kertmi isäplägändä, rus telendäge tatar süzläre bu nisbättän küpkä artık. Ä Rossiyä däüläte barlıkka kilgän vakıtta, Moskoviyä vakıtında, bu ilneñ tele gomumän tatarça bulgan. Mäsälän, 1589 yılda basılıp çıkkan "Paricskiy slovar moskovitskogo yazıka» süzlege gel tatar süzlärennän tora diyärlek.» Ul vakıttagı moskovitlarnıñ telläre ni qadär däräcädä rusça bulganın yugarıda kürsätep kitelgän Vladimir Belinskiydan ber özektän küräbez: « 1618 yılda (Yavız İvannan soñ 32 yıldan) ingliz lingvistı Riçard Dcems moskovitlar telendä barısı 16 rus süzen tapkan. HVII ğasırnıñ ahırında nemets ğalime Ludolf Mäskäüdä barı 41 urıs süze taba. Küp tügel. Kalgan süzlär tatarça bulgan. Şul uk vakıtta garäp härefläre dä bik kiñ kullanılgan, häm bu häl barı tik HVII ğasırda gına kimi başlıy.


Galimnär äytüençä, ruslar belän tatarlar ber-berenä bik ohşaşlar. Mäsälän, genetiklar Yelena häm Oleg Balanovskiylar hezmätläre buyınça, tatarlarda da, ruslarda da şul uk finno-ugor halıkları gennarı, küpmeder miqdarda mongoloidlık gennarı bar. Läkin mongoloid gennarı elektän ük küp halıklarda bulganlıknı Murad Adci («Tyurki i mir») da cöpli. Ul äle borıngı zamannardan başlap Evropaga qadär ük taralgan bulgan.


Läkin ğalimnär HIII ğasırlarda urıslar belän mongollarnıñ nindider genetik kontaktka kergän bulganlıkların inkyar itälär. Bu isä tatar-mongol yaularında mongollarnıñ katnaşmaganlıkları turında söyli. Älege östä äytelgän ğalimnärneñ fikeren berniçek tä inkyar itep bulmıy, çönki genetika gıyleme belän tanış bulgan keşe belä: ägär dä ber keşeneñ gennarına başka rasa gennarı kilep eläksä, alar anda yukka çıkmıy, alar ul keşeneñ tokımnarında äledän-äle üzlären kürsätä, yağni, evropeoid belän mongoloid keşelär censi bäyläneşkä kersälär, berniçä yöz yıllar eçendä evropeoidlar arasında mongoloidlar artkannan arta barır ide häm kiresençä. Bez monı SŞA dagı kara tänlelärneñ artkannan arta baruınnan belä alabız.





Bolgarlar häm tatarlar


İnde tatar-bolgar problemasına äylänep kaytıyk. Östäräk halıklar almaşınu dip añlatılgan «çılbırnı» bolgarlar digän cirendä özep, Könbatış Törki kahanlıgına kergän bolgarlarnıñ, kahanlık tarkalgaç, Azak häm Kara diñgez buylarında (Kuban häm Donnan alıp Karpat taularınaça) Böyek Bolgariyä digän däülät tözegän cirendä tuktalıyk. İskärtep kuyu kiräkter ki, Böyek Bolgariyä häm İdel – Kama Bolgariyäse turında monda täfsilläp yazu küzdä totılmıy. Kızıksıngan millättäşlärebez bulsa, bu turıda yazılgan hezmätlär küp.


Borıngı Horezm tarihın nıklap öyrängän S.P.Tolstov ul cirlärdäge keşeläreneñ, Kara diñgez tirälegendäge skiflar kebek ük, Kama tiräse halıkları belän küptänge bäyläneşläre bulganlıgın açıklıy. Şunnan çıgıp, S.Tolstov bolgarlarnıñ Kama, Kara diñgez häm Könbatış Sebergä ber ük vakıtta kilep çıkkan buluları mömkinlegen yaza (Tolstov S.P., 1948).


Bu turıda başka avtorlarnıñ fikerlären dä kiterergä bula. Mäsälän bik citdi tikşerenülär ütkärgän ike avtornıñ yazmaları buyınça, törki halıklarnıñ häm şul isäptän bulgarlarnıñ da borıngı dönyaga kilgän cirläre İdel – Ural cirläre bulgan [Laypanov K.T., Miziyev İ.M., 1993, 16—28]. Bulgarlar turında bu, älbättä, yaña süz, çönki bez alarnı Azak diñgeze tirälärennän İdel-Don buylarında VII-VIII ğasırlarda häräkät itkänleklären ukıybız. Ämma, ğalimnär tarafınnan mondıy mäğlümatlar birelgän ikän, bu turıda iskärtep kitü kiräkter.


Bu turıda «Tatarlarnıñ ata – babaları» häm «Tatarlarnıñ tele häm moñı» digän bablarda da baytak kına mäğlümatlar birelgän ide inde.


İskärtep kuyıyk ki, bu yazmada Kara diñgez häm Azov diñgeze tirälärendäge, annarı İdel - Kama bolgarları küzdä totıla.


Bolgar ğalime Petr Dobrev älege bolgarlarnıñ ile Böyek Bolgariyäneñ borıngı akatsirlar (macarlar / mişärlär) däüläte urtasında tözelgän bulganlıgın iskärtä. Anıñ başkalası Tamanda, häzerge Sennoy digän stantsiyä tiräsendäge borıngı Fänägür (Fanagoriyä) bulgan. 635 yılda Dulo kabiläseneñ onogur ıruınnan bulgan Böyek Bolgar hanı Kubratnıñ Rum (Vizantiyä) belän solıh tözegänlege tarihta bilgele. Bu isä bolgarlar ileneñ mäşhür Rum däüläte belän rättän torırlık köçle bulganlıgın kürsätä. Kızganıçka karşı, 642 yılda Kubrat hannıñ dönyadan kitüe kürşe Häzär hakanınıñ Böyek Bolgar cirlären sugışıp alu niyäten köçäytä. Nihayät, bolgarlar ile häzärlär belän sugışlarda ciñelä häm şunnan soñ tarkala başlıy. Bu ğalämätneñ tagın ber säbäbe bar: Kubrat han vafat bulgaç, anıñ ulları tähet däğvalaşıp üzara nizagka kerälär häm ilne köçsezländerälär. Häzärlär, şunnan faydalanıp, Bolgar cirlären üz kullarına töşerälär. Bolgar halkınıñ ber öleşe Kavkaz tarafına, küpmeder öleşe Garäbstanga küçä, ä Kubratnıñ ulı Asparuhka iyärgän zur törkeme könbatış tarafına yünälä häm häzerge Bolgariyä digän däülätneñ (681 yılda barlıkka kilgän) töp halkın täşkil itä. Ul, slavyannar häm Vizantiyä belän köräşlärdä, üzeneñ törki telen saklap kala almıy, berniçä yöz yıl eçendä başta hristian dinenä, annan soñ slavyan telenä küçärgä mäcbür bula. Şunsı kızık, häzerge slavyan törkemenä kergän halıklar (şulay uk ruslar da) üzläreneñ borıngı tele dip borıngı bolgar telen atıylar (östäräk ruslarnıñ tele borıngı zamanda törki tele bulganlıgı turında yazılgan ide inde). Ä borıngı bolgar tele (şulay uk yazma tele dä) törki tel bulgan bit ul. Şulay itep, östäräk yazılgan, Kiyev Ruse törki telle bulgan digän tezis monda da nıgıtıla. Läkin tegendä könçıgış ğalimnäre tarafınnan bolgarlar turında häbärlär birelmägän ide. Bu beraz aptırata töşä. Borıngı bolgarlarnıñ äle Azak diñgeze yanınnan taralıp, küçenep betkängä çaklı uk bik kuätle bulganlıkları, kürşelärenä, şul isäptän slavyannarga zur yogıntı yasaganlıkları häm slavyannarnıñ näq menä bolgar telendä söyläşkänlekläre cöplänmi. Ä bit kiñ taralgan tarihi sähifälär buyınça bolgarlarnıñ Azak diñgeze tiräsendäge hanlıgı tarihta äytelgängä karaganda küpkä zurrak, kiñräk, İdel-Don-Dnepr buylarına qadär suzılgan bulgan. (Döres, monda ber şik kala: urıs tarihçıları üzläreneñ borıngı zamandagı törkilegen bolgarlıkka nisbätle dip üzgärtkän buluları da mömkin, çönki bu alar öçen otışlırak, dip isäplänä ala, çönki bolgarlar, bigräk tä Evropada urnaşıp kalgannarı, tsivilizatsiyäleräk dip sanalalar bit. Ä bu inde bolgar faktorınıñ tatar tarihındagı rolen dä küpertü bulır ide. Ä bälki bu şulay bulgandır da.).


Bolgarlarnıñ ber öleşe, kabarda kaveme belän kısrıklanıp, Kavkaz tauları itägenä sıyınırga mäcbür bulalar häm bügenge köngä qadär şul urınnarda balkar häm karaçay halıkları iseme astında yäşilär (N. A. Karaulov. «Balkarı na Kavkaze».— «Sbornik materialov dlya opisaniyä mestnostey i plemen Kavkaza». Vıp. 38, Tiflis, 1908, s. 132—133).


Tagın ber bolgarlar törkemeneñ elek yäşägän tirälärdä kalganlıgı häm häzärlär kul astında bulıp, tirä-yaktagı kavemnär belän sugışlarda katnaşuı bilgele. Bolar üzläre «yomrı baş söyäkle häm mongoloid katışmalı halık bulıp, VIII – H ğasırlardagı saltovo-mayak arheologik kulturasına nisbätle kabilälär bulgannar (Pletnyova S.A.Hazarı. 1986)». Bolar bilgesez farsi telle avtornıñ «Hudud äl – Ğaläm» («Dönya çikläre») yazmasında «Eçke bolgarlar», ä Vizantiyä imperatorı Konstantin Bagryanorodnıy tarafınnan «Kara bolgarlar» dip atalgannar (kara süze böyek yäki tönyak digänne añlatkan, didek). Älege faktlar, älbättä, bolgarlarnıñ antropologik bilgelärenä tözätmälär kertä ala, yağni, tübänräk kürsätelgän, İdel – Kamaga küçkän bolgarlarnıñ da mongoloidlıgı sizelerlek bulganlıgına işarä yasıy. Tatarlardagı 14% çaması bulgan mongoloidlık bolgarlardan kalmadı mikän? Ägär şulay bulgan bulsa, tatar – bulgar probleması bötenläy başka tösmer ala (yağni, tatarlarnıñ az gına ber öleşe nigä mongoloid bulganlıgın añlatıla ala). Älbättä, bu farazlau gına, çönki älege 14% Haräzm tiräsennän küçkän törkilärneñ täesire arkasında da bula ala (bigräk tä, älege 14% nıñ näq menä Haräzmnän İdel buyına küçkän törkilärgä nisbätle, dip tä yazalar bit).


Kara bolgarlar turındagı mäğlümatlar alarnıñ soñrak Kırımga kilep kergänlekläre häm arı taba Kara diñgez yarı buylap Dunay Bolgariyäsenä taba küçüläre turında häbär itälär.


Läkin kaysıber avtorlarnıñ häbärläre buyınça, bulgarlarnıñ Dunay buyına häm arırak küçenüläre elegräk tä bulgan dip uylarga bula. Mäsälän, A.Karasiknıñ «Bolgarı na Dunayı» (A.Karasik.»İmennik bolgarskih hanov») digän yazmasında, Konstantin Manassiyäneñ äytüenä tayanıp, bulgarlarnıñ Dunay buyına küçenüen 475 yılga nisbätli. Bu, ahrı, bolgarlarnıñ Dunay yagına berniçä dulkın bulıp küçengän buluların kürsätäder. Bu vakıtlarda alar ozak kına häzerge Ukraina cirlärendä dä tuktalıp, däülät tözep yäşäp algannardır. Bolgarlarnıñ elekke böyeklege şunlıktan bulgandır da.


Bolgarlarnıñ Azak diñgeze, Kuban häm Don yılgası buyında kalgan halkınıñ zur ber öleşe Kodrak (Kotrag) kul astında İdel buylap tönyakka küçenä häm häzerge İdel- Kama tatarları yäşägän territoriyädä İdel – Kama Bolgariyäse digän däülät tözi, dip yazılgan tarihta. Tik şunsın isäpkä alırga kiräk: ul cirlärdä inde Kodrak bolgarları kilgänçe ük tatarlarnıñ törki babaları häm ugro-fin halıkları häm şulay uk bu tirägä elegräk kilgän bolgarlar Biarmiyä (Biärem) digän däülättä tınıç kına yäşäp yatkan bulgannar. Bolgarlar kilgäç, ul däülät Bolgariyä (galimnär, könbatıştagı Bolgariyä belän butamas öçen, Bulgariyä dip atagannar,) isemen algan (M.Zäkiyev. «Borıngı tatarlarnıñ täüge däüläte – Biarmiyä turında»). Menä şulay, ukuçım, bulgarlarnıñ tügel, tatarlarnıñ.


Şunsı bar, östä kiterelgän A.Karasik hezmätendä bulgarlarnıñ Kotrag (kaysıber çıganaklarda Kotragnıñ andıy rol uynamaganlıgı da äytelä, avtor) citäkçelegendäge törkeme İdel buyına tügel, Donnıñ sul yagı buylap (tönyakka, avtor) küçengän dip yazılgan. Bu fikerne A.Orlov ta yaklıy. Ahrısı, bolgarlar İdel häm Kamaga soñrak küçkännär.


Çınnan da, şul uk çıganaklarda Don buylap tönyakka küçengän bolgarlarnıñ ezläre mişärlär cirlärenä qadär tabıla, häm alarnıñ mişärlär belän kuşılganlıgı kürsätelä (A.Orlov).


Östä äytelgän vakıygalar başka ğalimnär tarafınnan da raslana.


Arheologlar häbär itüençä, soñgı berniçä distä yılda İdel häm Ural buylarında ütkärelgän arheologik tikşerenülär näticäsendä bik kıymmätle beleşmälär alıngan. Alar borıngı törkilärneñ İdel - Ural yaklarına kilep töplängän vakıtların «tirängäräk» küçerergä mömkinlek birälär. Süz bezgä inde bilgele bulgan, IV ğasırlarda yäşi başlagan İmän kiskä arheologik kulturası turında bara. Bu näq halıklarnıñ (räsmi tarih kürsätkänçä) Böyek küçeneşe başlangan häm hunnarnıñ berençe tapkır Evropaga kilep çıkkan çorı (mondıy küçenülär çınnan da bulgan bulsa). İmänkiskä kulturasınıñ törkilärgä karavı inde bähäs uyatmıy, tik üzennän soñ şundıy kulturanı kaldırgan kabiläneñ tarihi iseme genä häzergä bilgele tügel. (Räsmi tarih tarafdarları İmän Kiskä kulturası kabilälären, älbättä, törkilärgä nisbätle dip sanamıylar. Ä soñ alarnı östä kiterelgän Biarmiyä halıkları, yağni, tatarlarnıñ babaları dip äytep bulmıymıni? Monda bit şul uk İdel –Kama buyları turında süz bara).


Bulgar tarihın kürenekle ğalimebez tarihçı häm arheolog Ravil Fähretdinov ta çitlätep ütmägän. Üzeneñ «Tatar tarihı « digän kitabında ul bolay yaza:


« Älbättä, bolgarlar kilgänçe ük İdel buyında törki kabilälär yäşägän. Ul kabilälärneñ tarihi isemnäre älegä mäğlüm tügel, ämma alar üzlärennän soñ arheologiyädä «İmän Kiskä kulturası» dip ataluçı borıngı mädäniyät kaldırgannar... (Şuña kürä, avtor) Bolgar däüläteneñ etnik dönyasın ber bolgarlar häm alar belän kilgän kardäş kabilälär (suarlar, birsula, iskillär, bäräncärlär) genä tügel, ä Urta İdelgä alarga qadär ük kilgän törki tamırlar da täşkil itkän... Bolgar däüläte tözelgäç, anıñ yäşäeşeneñ berençe çorında, yağni H – HI yözlärdä, monda yaña etnik agım da kilep kerä. Bolar beraz başkaçarak, ämma şul uk törki dönyanıñ väkilläre – könyak – könçıgıştan küçenep kilgän kabilälär. Alar kaldırgan istäleklärgä ugız, bäcänäk häm kıpçak matdi kulturası bilgeläre has. Şuña kürä, Urta İdeldä inde HII yözdä berdäm bolgar halkı oyışkan digän elekkege bilgelämäne berdänber döres fiker, hätta aksioma dip kabul itü yaña arheologik mäğlümatlar nigezendä bähäsleräk bulıp kala». Bu bik kızıklı fiker.


Tarihçılar yazuı buyınça, ul zamannarda mondagı elekke halık belän bolgarlar arasındagı zur sugışlar bulganlıgı mäğlüm tügel kebek. Läkin andıy bäreleşlär bulmagan dip tä äytep bulmıy. Mäsälän, R.Bariyev yazuınça, IH ğasırda İdelneñ uñ yagındagı bolgarlar Aydar citäkçelegendä bu zur yılga aşa çıgıp, madyarlarga höcüm itep, alarnı tar-mar itälär. Monsı häbär bik ük añlaşılıp citmi: ni öçen soñ bulgarlar İdel aşa çıkkannar? İdelneñ sul yagında bulgarlar bulmaganmıni? Häyer, ul vakıttagı vazgıyätne döres itep farazlau häzer mömkin mikän soñ? Şunsı añlaşıla, bu däülät häzerge Tatarstannan küpkä zurrak bula, çönki aña häzerge Yıkaterinburg, Çiläbe, Orenburg, Perm h.b. cirlär dä kergän. Mäsälän, häzerge Perm häm Sverdlovsk ölkälärendä elek Bolgar dip atalgan avıllarnıñ bulganlıgı küptän isbat itelgän (Dmitriyev A.A). Şularnıñ berse – elek Bolgarı dip atalgan Krasnoufimsk şähäre. Ul tirälärdäge başkortlar (tatarça söyläşä torgan başkortlar) HVII ğasırda kilep töplänä başlagan urıslarga üzläreneñ Bolgardan 500 yıllar elek kilgännären äytkännär («Svedeniyä Sankt-Peterburgskogo Volnogo geografiçeskogo obşestva. Hozyastvennoyı opisaniye Permskoy gubernii po materialam HVIII veka»).


İdel-Kama Bolgarınıñ könyak çikläre dä kiñräk bulgan häm İdel buyındagı burtaslarga (bortaslarga) barıp totaşkan. Burtaslarga karaganda bulgarlar köçleräk bulgannar häm tegelärgä yış kına yau çapkannar». HI – HIII ğasırlarda tönyak – könbatışta bulgarlar visu cirlären Velikiy Ustyug tirälärenä qadär üz kullarında totkannar. Ul vakıtlarda islam kabul itkän bulgan mordva häm mişärlär belän bulgarlar tıgız bäyläneştä bulgannar.


Kavkaz aldındagı elekke Böyek Bolgariyä halkınıñ baytak öleşe üz urınında kalıp, häzärlärgä buysınıp yäşärgä mäcbür bula. Kızganıç ki, alarga tagın ber afät – garäp basıp aluların kiçerergä turı kilä. 721-722 yıllardan başlap, Garäp Hälifäte ğaskärläre Häzär häm Bolgarga berniçä höcüm oyıştıralar, unnarça şähärlären cimerälär, distälägän meñ bolgar halkın kollıkka alıp kitälär. Şunıñ arkasında VII-VIII ğasırlarda bolgarlar İdel-Ural buylarına tagın dulkın-dulkın bulıp küçenälär.


Läkin bolgarlar barısı da kitep betmi. Azov buyında kalgan bolgarlar da şul tirädäge kabilälär belän nık aralaşalar. Mäsälän, näq menä şuşı zamannarda häzär, bulgar, bortas häm macar kabiläläre berlege barlıkka kilgän. Tatar - mişärlärneñ ata-babaları monda – Kuma yılgası buyında kuman yäki macar berlegenä nisbätle bulgan ere şähärlär salgannar. Şularnıñ iñ zurı – Macar. Bu urta ğasırlarnıñ iñ ere şähärläreneñ berse. Ul könçıgış häm könbatışnıñ tranzit säüdäseneñ üzäge bulgan. VIII ğasırnıñ urtalarında ul cirlärdä islamdagı bolgarlar yäşägänlege turında östäräk inde äytelgän ide.


Galimnärneñ äytüençä, Tönyak Kavkaz, Don häm Kaspiy buyı tübänlege regionnarı – östä äytep kitelgän İdel buyı halıkları barlıkka kilü urını ul. Soñrak alarnıñ kuşıluınnan tatar, tatar- mişär etnosı kilep çıkkan. Bu söreşlärdä töp rolne kıpçak – tatar däüläte – Kimäk kahanlıgı, ä soñrak İdel artı urdası (A.Lızlov buyınça) tatarları uynagan. Kavkaz oyıtkısı tatar etnosınıñ mädäni häm tel yagınnan balkar, karaçay, kumık häm karaim halıklarına ohşaşlıgın täemin itkän, alar arasında näsellek cepläre suzgan. Şuña kürä dä İdel buyı tatarlarınıñ ber öleşe Tönyak Kavkaz törkilärenä häm macarlarga has pont tibındagı halıklarga ohşaşlar. Alar böten tatarlarnıñ yakınça öçtän ber öleşen täşkil itälär, digän fiker bar.


Äytep kitärgä kiräk, bolgarlarnıñ kilep çıgışı könçıgıştan kilgän hunnar häm fin-ugorlar kuşılganlıgı belän bäyle, digän faraz da bar (Riza Fähretdinov «Bolgar vä Kazan törekläre»). Ä urıs tarihçıları hunnarga slavyan kanı kuşılgan bulgan, dip tä yazalar. Älbättä, bu fikerne kabul itü öçen sallırak çıganaklar belän tanışu zarur. Monda şunsı da bar (östäräk yazılgança), slavyan digän etnonimnı R.Fähretdinov İbn-Fadlannan algan, ä garäp avtorı sakaliba dip yazgan bulgan, häm ul bu atama astında törkilärne küzdä totkan. Häm bez dä sakaliba ataması slavyannarnı beldermi didek. Şul uñaydan äytep kitik, R.Bariyev buyınça da, garäp tarihçıları häm geografları «sakalibe», «as-saklab» dip näq menä Bulgar cirendäge halıklarnı häm häzärlärne atagannar. Läkin, iskä töşersäk, östäräk yazılgança, küp kenä avtorlarnıñ tatarlarnıñ da skiflardan bulganlıgın häm sakaliba, eskälbä, esegel, içkil dip atalganlıkların yazgan idek.


R.Bezertdinovnıñ yazması buyınça şundıy ber fiker bar,«...bulgarlar İdel buyında törkilärne berläşterä alırlık resurslarga iyä bulmagannar: din yagınnan da, köç yagınnan da. Häm şuña kürä Bulgariyä digän köçle ilneñ bulganlıgı ikele. Bulgariyä häm bulgarlar turındagı tarihnı Petr I zamanında yaza başlıylar. Bu tarih tatarga karşı uylap çıgarılgan mif dip kabul itelergä tiyeşle. HIH ğasırda kalıplaşkan bu mif TsK VKP(b) nıñ 1944 yılnıñ 9 avgustı kararı belän köçländerelä. Ul vakıtta Altın Urda tarihın öyränüne tıyıp, tatar tarihın Bulgarnıkı belän bäyläü hup kürelä...». Monıñ belän, älbättä kileşmiçä bulmıy, çönki östäräk kiterelgän, bulgarlarnıñ Vladimir – Suzdal knäzlärennän üzläreneñ bilämälären saklap tora almagannar, digän häbärlär şul turıda söyli.


V.Kutuzov (V.Kutuzov. «Dercava mongol. Soyuz sovetov».) yazuınça, bolgarlar İdel buyınnan (könbatışka, avtor) macarlar kebek ük VIII – H ğasırlarda küçep betälär häm Dunay aryagında bolgar digän isem astında yäşilär. İdel buyında häm Uralda alarnıñ isemnären häterlätkän toponimnar gına kala: bulgar, macar, başgird (başkort). Monda kalgannarı şuşındagı häm küçenep kilgän törkilär (tatarlar, avtor) tarafınnan tatarlaşalar. Könyaktan häm könçıgıştan küçengän törkilär, kıpçaklar arasında tatar digän etnos (halık) başkalardan östen bulıp, töp urınnı totıp torgan.


Bu turıda bez Rizaeddin Fähreddinovnıñ «Bolgar vä Kazan törekläre» digän kitabında da ukıy alabız: «Hicri belän 287, miladi belän 907 yıllarda bulgan fetnädä Bolgar töreklärennän ber olug cämäğatneñ könbayış tarafına kitep, alarnıñ Macarstan mämläkätenä nigez saluları, häm üzläre belän bulgan ber şahzadäne han itep kuyuları rivayät itelä». Küräbez ki, bu yılnı Bolgardan könbatışka baytak, yaña ber mämläkät tözergä citärlek keşe küçkän. Äytergä kiräk, macarlarnıñ – madyarlarnıñ - vengrlarnıñ tamırları könçıgıştan, İdel – Ural tiräsennän buluı turında mäğlümatlar baytak, läkin küp kenä ğalimnär moña karşı. Ä menä Rizaetdin Fähretdinov bu turıda añlayışlı itep yazıp kaldırgan. Monda şunsı kızıklı, bulgarlar könbatış yagına kitep, Macarstan däüläte tözegännär diyelä bit. Dimäk, yä alar ugro-finn telle bulgan, yä bu bulgarlarga iyärep, küp sanlı macarlar da kitkän (Yulian buyınça, alar Bulgariyädä yäki bik yakında yäşägännär. Bu yazmada da bit bu fikerne cöplärlek mäğlümatlar buldı. Citmäsä, äle bit başkortlar da könbatışka küçengän digän fikerlär bar. Monda bez, ahrısı, macarlar häm başkortlar ber ük halık, yäki başkortlar başta macarlarga ohşaş telle ugro-finn bulgannar, digän näticä çıgarırga tiyeşbez. Häyer, mondıy näticäne ğalimebez M.Ähmätcanov çıgardı da («Nugay urdası), häm bezgä aña kuşılırga gına kala. Kiläçäktä bu bik kızıklı temanı açıklauçılar tagın bulır dip ışanası kilä. Häyer, garäp-farsı tarihçıları şundıy uk fikerdä bulgannar da, alar macarlarnı başgird dip atagannar.


A.Orlov yazmaları buyınça häm başka ğalimnärneñ tikşerenüläre tarafınnan Nicgar (kıpçakları, yağni, mişärlär) tatarları cirenä dä bulgar halkınıñ äle VIII uk küçenep utıruı açıklana. Ul vakıtta bulgarlar İdelneñ könbatış yagın buydan – buyga üzläştergän bulgannar; alarnıñ avıl – şähärçekläre Mordoviyä cirlärenä häm häzerge Sarov şähärenä qadär cäyelgän bulgan. Şundıy uk küçenülär häm ike halıknıñ etnik kontaktları Altın Urda däverendä dä dävam itkän.


M.Gaynetdin fikere buyınça, «... İdel buyındagı bolgar häm başka halıklarnıñ ber-berenä mönäsäbäte gadi genä bulmagan. Kabiläara nizaglar tınıç tormışnı bozuga kiterä häm H ğasırda bolgar yugarı katlavınıñ könbatışka küçenep kitüenä säbäb bula (iskä töşerik ki, Bulgariyädä näq şul yugarı katlau gına bulgarlardan torgan bula da inde A.Orlov). Dimäk ki, bu vakıygadan soñ Bulgariyädä bulgarlar bötenläy az kala digän süz. Läkin monda eçke nizaglar turında gına äytü döres bulmas ide».


M. Gaynetdinnıñ «Bolgar – tatar kultura üzäge regionı» digän yazmasında bu hällär turında täfsilläbräk tä tasvirlangan. Möhtäräm avtor açulanmas, digän ışanıçta kalıp, şul yazmadan kaysıber fikerlärne kiteräbez:


« Tarihlarda häm räsmi dokumentlarda Bolgar yortınıñ islam dinen kabul itüe 922 yılnıñ mayında Bagdad hälifäseneñ ilçeläre Bolgarga kilülärenä bäyläp añlatıla. 922 yıl Bolgarnıñ islam kabul itkän yılı dip yörtelä. Läkin başka törle fikerlär dä bar, häm Bolgar yortı İbn Fadlannar ilçelegennän 180 yıllar elek, 737-738 nçe yılda massa-külämendä islam dinenä kiterelä dip näticä çıgarırlık häbär garäp tarihlarında saklanıp kalgan. Çınnan da, İbn – Ruste häm başka kayber avtorlarnıñ yazmaların karasañ, äle 903 – 913 yıllarda uk, yağni islamnıñ Bulgariyädä räsmi räveştä kabul itelüdän elek ük, anda halıknıñ islam dine totuları, mäçetläre häm mädräsäläre, möäzinnäre bulganlıgı turında yazılgan.


İbn Fadlannıñ zamandaşı, 926 yılda vafat bulgan garäp tarihçısı Äbü Möhämmäd Ähmäd ibn Äğsam äl-Kufineñ "Kitab äl-fotuh" isemle tarihı bezneñ könnärgä kilep citkän. Anıñ yazuınça eskellär (skiflar, tatarlar, avtor) dä hunnar berläşmäsendä kürenekle rol uynagan kabilälärneñ berse bulıp, "il (kort) anası" kebek, alga baruçı otryadlardan (kabilälärdän) artta, nigez ölkägä äyländerelgän töbäktä kalıp, şundagı kötüleklär hucası bulıp yäşäven dävam ittergängä ohşıy. Kayberäülär İdel buyı meh (kıymmätle cänlek tireläre) säüdäsenä häm şuña bäyle hönärlärgä, ä kayberäüläre igençelek eşenä tartılıp, tuktausız yarım küçmä utrak tormışka küçä torgannar. Alarnı moña İdel – Uralda çın mäğnäsendä küçmä tormış alıp baru mömkin bulmavı da etärgänder».


İbn Fadlan häm M.Gaynetdin fikerläre buyınça, bulgarlar tormışında din belän bäylängän törle çualışlar zur gına nizaglarga kitergän. Mäsälän, L. Gumilev yazuı buyınça da bu vakıygalarnıñ bulganlıgı açıklana: bulgar kabiläläreneñ berse suazlar (çuvaşlarnıñ ata – babaları?) islam dinen kabul itmiçä, mäcüsilektä kalgannar häm İdel artındagı urmannarga kaçarga mäcbür bulgannar. (Läkin, avtor fikerençä, suazlarnıñ nindider ber törkeme Bulgariyädä kalgandır häm ike-öç yöz yıllar ütkäç, islamnı kabul itkännärder, häm näq menä şul suvazlarnıñ kaber taşlarındagı yazmaları soñrak çuvaş yazmaları dip kabul itelälärder).


M.Gaynetdin, östäräk kiterelgän garäp avtorınıñ mäğlümatlarına tayanıp, şundıyrak fikerlär äytä: Garäp särdarı Märvan Kavkaz aşa çıgıp, yahudi dinendä bulgan häzärlärne islamga utırtu maksatı belän İtilgä taba yünälä (şul uk VIII ğasırda). Läkin häzärlär bolgarlar yagına kaçıp kitälär. Märvan alarnı ezärlekli barıp, Cigüle tauları yanında kuıp citä. İke arada bulgan sugışta ciñep, häzärlärne islam dinenä künderä. Läkin tegeläre küz buyar öçen genä möselman bulalar, diyelä älege kitapta.


Ä iskillär (eskellär, içkillär) häm bolgarlar, Märvan küzätüe häm mäcbür itüe belän, şul 737-738 yılda massakülämendä häm berdäm islamlaştırılalar. Ämävi hälifälären üzläreneñ yaña din başlıgı itep tanıylar. Bu turıda başka çıganaklarda da häbärlär bar. Mäsälän P.M.Zolin, garäp avtorları yazmalarına tayanıp, şul uk yıllarda älege dä bayagı Märvannıñ 150 meñlek çirüe belän Kavkaz aşa ütep, häzärlärgä höcüm itüe turında yaza.. Annan soñ Märvan savirlarga häm barsil - bolgarlarga taşlana. Bu vakıtlarda Märvan çınnan da häzär kaganın islamga künderä, ä bolgarlarnıñ 20 meñläp keşesen äsirlekkä ala. Küp kenä savir häm barsillar İdel buylap ürläp, İdelneñ sul yagına Kama tiräsendä, elegräk kilep urnaşkan bolgarlardan könyaktarak urnaşalar.


747 yılda halifä bulıp algan Märvan baş kütärgän garäp häm başka möselmannar tarafınnan üterelä häm Ämävi dinastiyäse yukka çıgarılıp, hälifälek tähetenä Gabbasilar çıga (750 yıl). Ämävi ömmätläre bulgan böten möselmannarnı Gabbasilarga köçläp buysındıru başlana, häm bu ğamäl ozak yıllar dävam itä. İbn – Fazlan katiblek kılgan 5000 (kaysıber avtorlarda – 3000, avtor) keşelek kärvannıñ 922 yılda Bulgarga kilüe bulgarlarnı islamga künderü maksatınnan çıgıp tügel, näq menä alarnı Gabbasilar yagına audaru öçen başkarılgan bula. Bu ğamäl ciñel ütmi, il ike - öçkä bülenä: bulgarlar Ämävilär yaklı bulıp kala, ä eskellär Gabbasilar yagına avışalar. Suazlar (suvarlar, avtor) mäcüsilektä bula. Menä şuşı bülenü bulgar – eskel (tatar, avtor) karşılıgına kiterä. Ä soñrak, östä äytelgänçä, bulgar aksöyäkläreneñ Vengriyägä küçenüenä säbäp bula. (Macar-başkortlarnıñ kitüe dä şul uñaydan bulgandır, dip farazlarga bula, avtor).


Bolgarlarnıñ islam dinen kabul itüläre turında süz çıkkaç, ğalimebez Fayaz Hucin fikeren dä kiterep kuyarga kiräk: «Minem uylavımça, bolgarlarnıñ ber öleşe İdel buyına kilgänçe ük islam dinen kabul itkännär. Monıñ turında HVII ğasırga karagan Zädä Möhämmäd-ibn-Möhämmädneñ "Altı barmak» digän kitabı bar. Bu siräk kitaplar bülegendä saklangan kitap. Anda bolgarlarnıñ 629 yılda Garäbstanga baru häm anda Möhämmät päygambärneñ häyer-fatihasın aluları turında yazıla. Bu islamnıñ berençe adımnarı. Tatarstanda gına tügel, gomumän, häzerge Rusiyä territoriyäsendä islam dineneñ taraluı turında süz yörtergä kiräk.» Monda şunı östärgä bula, 629 yılda islamga küçkän bolgarlarnıñ İdel buyına küçmiçä, Kavkaz aldında kalgannarı bulırga mömkin, çönki Märvan höcüm itkän çakta, bu bolgarlar häm garäpläp ber-berenä duslarça mönäsäbättä bulalar (M.P.Zolinnan).


İnde kire kaytıp, dävam itik. Östä äytelgänçä (L.Gumilev), bulgarlarnıñ ber kabiläse (suvazlar, çuvaşlarnıñ ata-babaları) islam dinen kabul itmiçä, İdel artı urmannarına kaçalar, didek.


H ğasırnıñ ikençe yartısında Bulgardagı nizaglar dävam itä kebek, ä bälki İbn Fadlan vakıtında uk başlangan bu üzara sugışlar tuktamagandır da, äledän-äle kabınıp kitep, 40-50 yıllap dävam itkännärder. Uylasañ, Bulgar cirendäge bu nizaglar ilneñ doşmannardan saklanu mömkinlegen nıgıtmagandır, şuña kürä dä Kiyev knäze Svyatoslavnıñ (965 yıl) höcümenä karşı tora almagannardır bulgar halkı. Härhäldä suvarlar turındagı A.P.Smirnovnıñ yazmalarında iltibär Ähmätneñ ulları (kaysıber avtorlar alarnı bertugannar, dip belderälär, mäsälän, Fren, Şpilevskiy) bu vakıtlarda hakimiyät büleşälär häm 976 yılda Suvar şähäreneñ bäysezlege yukka çıga. İskärtep kitik, näq şul vakıtlarda (980 yıllar) Bulgarnı Kiyev knäze Vladimir da sugışıp üz knäzlegenä kuşarga tırışıp karıy bit.


Bu hällärgä kagılışlırak häbärlärne M.Ähmätcanovnıñ «Nugay urdası» digän äsärendä dä ukırga bula. Billi häm Boksu, annan soñ Häsän isemle bolgar yugarı katlavı keşeläre citäklägän ike törkemneñ Vengriyägä küçenüe 970 yıllarda buldı diyelgän. Monı Svyatoslavnıñ häm Vladimirnıñ (Kiyev knäzläre) şul uk vakıtlarda Bolgarga höcüm yasauları belän dä bäylärgä bula. Läkin, äytergä kiräk, Svyatoslavnıñ Bolgarda hakimiyät almaştırırga omtıluı turında mäğlümatlar yuk kebek. Ämma M.Gaynetdin fikere buyınça, Bolgar aksöyäkläreneñ ildän Vengriyägä (macar – madyar ile) kaçuı, älbättä, Bolgar patşasınıñ hakimiyättän çitlätelüe, kitüe belän añlatıla. Ämma bu dinastiyä almaşınuı gına bulmagan. Hakimiyät bolgarlardan başka halıkka tügel, ä yaña familiyägä (dinastiyä kulına) küçü genä bulsa, aksöyäklär şundıy berdämlek belän ilne taşlamagan bulırlar ide. Hakimiyät, häzerge tatar tele kebek ük yañgıraşlı kıpçak dialektı törkemenä kerüçe eskellär (iskillär, çigillär) kulına küçä. Yağni eskellär dini nigezdä başlangan nizagta ciñep çıga. (Dimäk, Bulgariyädä tatar tele tulayım östenlek ala, dip äytergä bula, avtor).


Läkin äle ul gına da tügel: «Bolgar patşasınıñ eltabar (iltabar – iltibär, avtor) dip ataluı bu töbäktä hakimiyät bolgarlar kilgänçe dä eskellär (iskilär, çigillär) kulında bulganlıgın belderä bulsa kiräk. İltabar süze dä tatar (kıpçak sisteması) tele süze. «Maltabar», «dantabar» h.b. kebek tabigıy yañgıraşı bu formadagı, konstruktsiyädäge leksik berämleklär bügen dä aktiv yäşi alganın kürsätä. Tatar tele ütä konservativ - üzgäreşlärgä bireşmi, meñ yıllar üzgäreşsez, şul uk tamır, şul uk yañgıraşın saklap yäşi birä. Şul uk «iltabar», «iskil», «çigillärneñ», 1230 yıllar urtasında yazılgan Kol Galineñ «Kıyssai Yosıf»ınıñ yäisä 1150-1160 yıllarda, küräseñ çigillär dialektında yazılgan häm bügenge diyärlek tatar telendä yañgıraganday kürengän, Huca Ähmät Yässävi häm anıñ möritläre (şäkertläre) - Söläyman Bakırgani h.b. şiğırläre bu fikerneñ döreslegen dälillärgä mul material birälär. İskillär (tatarlar, avtor) tele bulgari patşalar zamanında da Urta Aziyä belän säüdäneñ kürenekle üzäge Bolgar şähärendä häm Bolgar töbägendä «ikençe däülät tele» - etnoslar aralaşu tele hokukında yäşägän buluı mömkin. Bolgar tähete eskel knäze kulına küçkän zamannardan, kıpçak tele sistemasındagı eskel tele, häzerge tatar teleneñ borıngı çişmä başı İdel-Kama regionında däülät tele bulıp kala, dip äytergä dä buladır». (M.Gaynetdin. «Bolgar – tatar kultura üzäge regionı»).


M.Gaynetdinneñ bu külämle genä özege şunıñ öçen kıskartılusız kiterelde, çönki ul bu temaga gayät kiräkle mäğlümatlar östi..


M.Gaynetdinnıñ bu töple häm küp närsä añlatkan karaşına kuşılıp häm şuña östäp tagın ber fiker kiterü zarurdır: östäräk, abruylı ğalimnärneñ yazmaları buyınça, borıngı skiflarnıñ esegellär – eskellär – iskillär digän tatar kabiläläre belän ber ük kavemnär buluın yazgan idek. Häm şunda uk «tsarskiye skifı» digän, böten skiflardan östen bulgan kabiläne, tarihta şulay uk bilgele bulgan Könbatış seber – Urta İdel häm Könyak Uralda yäşägän «han tatarlar» digän kavemnärder, dip farazlagan idek. Älege iskillärneñ şul uk «han tatarlar» buluı ihtimal. Çönki, M.Zäkiyev fikerençä, «eskil», «eskalba» skif süzeneñ tatarça äyteleşe genäder. Citmäsä, alarnıñ yäşäü urını da Seberdän könyak-könbatış taraftagı tatarlar kön kürgän cirlärdä bulgan (östäräk bu turıda yazıldı), yağni Bulgarga könçıgış yaktan terälep torgan. Uylap karasañ, bu cirlär bit tatarlar, kimäklär häm kıpçaklar tözegän Kimäk kahanlıgınıñ tönyak öleşe, häm A.Lızlov yazgan tatarlarnıñ «İdel artı urdası» digän cirlär. Dimäk bu vakıtta inde (HII-HIII ğasırlar) tatarlar köçlänep kitkän bulgannar, Kidän kahanlıgın, yağni Kıtaynı (Çin tügel, Hitaynı, döresräge böten Urta häm öleşçä Üzäk Aziyänı) Kimäk kahanlıgı belän berläştergännär. Bulgar da, üzeneñ elekke iseme astında, şuşı kahanlıkka kertelgän bulırga ohşıy. Älbättä, Bulgar ul kahanlıkta üzenä ber biyek divar belän uratıp alıngan vilayät bulmagandır, häm bolgar häm tatar halkı, başka kavemnär böten cirlärgä küçenep, aralaşıp yäşägännärder, citmäsä Bulgariyä belän Kimäk kaganlıgına nisbätle bulgan Dala arasında çik tä bilgelängän bulmagan.


İnde, iskillär turında süz kuyırgaç, beraz alar turında da äytep kitü lyazimdır. Östäräk eskalba - eskel – iskil- çigillärneñ ataması skiflarnıñ skif – skil – sakaliba – sak digän äyteleşennän kilep çıkkan, digän fiker kitergän idek. Şunda uk kaysıber tarihçılar süzenä tayanıp, bu atamalarnıñ tatarlarga da nisbätle buluın äytkän idek. Soñrak yazılgança, iskilneñ (çigillärneñ) çınnan da tatarlar buluın R.Bezertdinov ta yazganlıgın kürdek. Çigillär «ak tatarlar» ga nisbätle ongutlarnıñ ıruınnan bulganlıgın beldek. Anıñ äytüençä, çigillär İdel buyına Batu ğaskärläre belän kilgän bulgannar. Läkin östäräk, ikençe çıganaklardan alıp (şularnıñ berse M.Gaynetdin), çigillärneñ Bulgarda äle VIII ğasırlardan başlap uk inde bulganlıkların kürdek. Dimäk ki, tarih bez farazlagança gadi genä bulmagan. Şunsı kızık, tırışa torgaç, eskalba - eskil – çigillärneñ eze HHI ğasırda da tabıldı: Sverdlovsk belän Tömän ölkäläre çigendä Tavda töbägenä kergän Eskalba digän tatar avılı yäşägänlege belende. Äytergä kiräk, avtornıñ töbäkne öyränü buyınça alıp barılgan ezlänüläre näticäsendä, bu tirälärdä ğalämät küp borıngı tatar ezläre barlıgı belende («Toponimnar. Urta Uraldagı geografik atamalar»). Şulay bulmıyça häl dä yuk, çönki ul urınnar elek Altın Urdaga kergän, soñrak Kazan häm Seber tatar hanlıklarnıñ çige bulgan urınnar bit.


Bulgariyädäge tatarlar turında tagın ber mäğlümat bar. V.O.Klyuçevskoy buyınça, Suzdal knyaze Andrey Bogolyubskiynıñ ikençe hatını Kama Bolgariyäsennän (Bulgariyä) kilgän tatar kızı bula («... döresräge, bulgar kızı...», dip tözätep kuya V.Belinskiy nikter, ahrısı, soñrak östän töşerelgän kürsätmä bulgandır, avtor ). Knyaz tarafınnan üzeneñ vatanı bik katı kıyırsıtılgan öçen, ul irenä karşı bulgan süz kuyışuda katnaşa. /V.O.Klyuçevskiy "O russkoy istorii", str. 113./


Bulgar turında yazgaç, şunı da äytäse kilä: Bulgarnıñ iqtisadı, mädäniyäte yaña köç alıp kütärelep kitkän çakları näq menä Altın Urda sostavına kergäç başlangan digän mäğlümatlar bar (M.Pinegin). Ahrısı, Bulgarnıñ köçle, iqtisadıy yaktan totrıklı bulganlıgı turında yazgan avtorlar, näq menä şuşı däverne küz uñında totkannardır. Ä elegräk anıñ köçsez häm iqtisadi yaktan hälsez bulganlıgı turında R.Bezertdinov fikeren kitergän idek inde. Şuña kürä dä ul Suzdal – Vladimir knäzläreneñ höcümnärenä karşı tora almagan.


Bolarga östäp, Kimäk kahanlıgı turında tagın ber-ike süz söyläü faydalıdır. Mäsälän, Çiläbe, Orenburg ölkäläreneñ könyak öleşendä distälägän elekke tatar şähärläre cimerekläre tabılgan. Alarnıñ küp buluı da mömkin, läkin gıylmi ezlänülär alıp barılmıy. Tabılgan artefaktlarnıñ da nindi däverlärgä, kaysı halıklarga nisbätle buluı turındagı mäğlümatlar kayadır yugala. Ä Arkaim, Sintaşta digän cirdäge borıngı korılmalar kaldıkların urıslarga inde nisbätläp tä kuydılar. Älbättä, bu ğamäl ber törle tarihi, gıylmi nigezlämälärgä dä tayanmıy. Döres, şuşı Könyak Uralda tabılgan dörbälär (mäsälän, Tamerlan manarası h.b.) ğalimnär tarafınnan tikşerelgän häm alarnıñ bulgar zamannarına karaganlıgı häm İdel Bolgar arheologik istäleklärenä ohşaş buluı açıklangan.


Könyak Ural H – HI ğasırlarda Kimäk kahanlıgınıñ tönyak öleşenä kergän, dip uylanıla. Bu häbärlär hätta Kimäk kahanlıgınıñ soñgı yıllarındagı (HI – HII ğasırlarda) halkınıñ häm bulgar – tatarlarnıñ ber – bere arasına nıklap ütep kergänlegen kürsätä ala. Tatarlarnıñ bu imperiyädä möhim urın totkanlıkları da isbatlangan (D.M. İshakov, İ.L. İzmaylov. Etnopolitiçeskaya istoriyä tatar v VI – pervoy çetverti HV veka, 2000 g.). Anda, İbn - Haldun yazıp kaldırgança, kıpçak kabilälärendä dä tatar etnogenetik tamırlar sizelerlek bulgan.


Şul zamannardagı kartalarga karaganda, Bulgariyäneñ könyak – könçıgış çikläre näq älege Çiläbe ölkäse cirlärenä, yağni elekke Kimäk kahanlıgı bilämälärenä qadär suzılgan. Oşbu fiker Äl-Gardizinıñ yazmalarında da oçrıy. Şundıy uk fikerne Başkortostan, Orenburg ölkäse turında da äytergä bulır ide. Alarnıñ da könyak öleşe şuşı uk kahanlıknıñ cirlärenä urnaşkan. Bu isä kimäklär, kıpçaklar häm tatarlarnıñ Bulgar halıkları belän çınnan da tıgız bäyläneştä bulganlıkların farazlarga mömkinlek birä. Ä inde HIII ğasırnıñ başında uk bu kahanlık cirlärendä tatarlar tulayım östen çıga. Häm alarnıñ Bulgardagı millättäşlärenä täesire, kiräk vakıtında yärdäme zur bulgandır. Citmäsä, elegräk vakıtlarda (VIII ğasırdan soñ) Kimäk kahanlıgında da islam tarala başlaganlıgı bilgele. Dimäk älege ike däülätneñ bäyläneşläre häm etnik, häm dini yassılıkta da nıgıy bargan, dip äytergä bula.


Läkin kaysıber avtorlar Bulgariyä çikläreneñ könçıgışta Obka, İrtışka qadär suzılgan bulganlıgın äytälär (M.Z.Zäkiyev). İkençe ber avtorlarnıñ könyakka Horezmga qadär suzılgan bulgan digän fikere dä bar (P.İ.Rıçkov).


Östävenä, V.P.Kostyukov, B.E.Kumekov yazmalarına tayanıp, kimäklärneñ kaberlekläreneñ Agıydel häm Kama yılgaları buyında tabılganlıgın yaza. (Kumekov B. Yı. Gosudarstvo kimakov IH–HI vv. po arabskim istoçnikam. Alma-Ata, 1972.). Kilep cittek. Bu häbär tatar-bulgar problemalarına bötenläy yaña tösmer kertä, yağni, zur kimäk (tatar) kahanlıgı (soñrak Altın Urda) cirlärenä Bulgariyäneñ HII ğasırga qadär ük kertelgän buluı isbatlana. Kaysıber yazmalarda kürengän «Bulgariyä imperiyäse» digän cirlär şuşı bulgandır da inde, çönki ber kazanga ike täkä başı sıymıy digändäy, ike köçle imperiyä kürşelär bulıp urta ğasırlarda ozak yäşi almagan.


Şularnıñ barısın da iskä alıp, Bulgar häm anıñ böten cire tulısınça Kimäk kahanlıgına, yağni, tatarlarnıñ İdel artı Urdası (A.Lızlov buyınça) sostavına kerep kitkän bulgan, dip äytä alabız, häm anı şuşı zur däülättän ayırım karau döres bulmas ide. Şuña kürä dä H-HI ğasırlarda häm soñrak kimäklär turındagı mäğlümatlar bötenläy kürenmi. Älbättä, älege zur däülätne bulgarlar tözegän, dip äytü döres bulmas ide, çönki, östäräk kürsätelgänçä, ul zamannarda Bulgar ile tarihlarda söylängänçä köçle bulmagan. Ul Batu ilenä kertelgäç kenä köçlänep kitkän.


Dinneñ (islam), telneñ, şähär kulturasınıñ töp elementlarınıñ (arhitektura, tözü eşe, zärgänlek häm başka hönärçelek) böten Urda öçen ber ük buluı Bulgarnı Urdanıñ organik kisäge itä (Küptän tügel genä Kırımdagı urta ğasırlar çorına karagan dörbäneñ Bolgardagı arhitektura üzençäleklärenä täñgäl kilüe dä şul turıda söyli). Näq şul däverdä Bulgar tormışında sizelerlek pozitiv üzgäreşlär küzätelä: Üzäk Aziyädän alıngan çuyın koyu tehnologiyäse, utlı atu koralı barlıkka kilüe, epigrafik istäleklär kuyu, keramikanı häm tözeleş kirpeçen çınayak, mayolika häm mozaika belän bizäü. Dimäk, Bulgardagı kaberleklärdä (islamga soñ gına küçkän suvar – suvazlarnıñ kaberlärendä) yazulı taşlar kuyılunıñ HIII ğasırda gına başlanuı da näq şunı – Bulgar halkınıñ häm andagı islamnıñ şul vakıtlarda köç aluı belän añlatıladır da inde.


Soñrak Bulgarnıñ Altın Urda belän nık bäylänüe – anıñ äle baytak vakıt Cuçi olısınıñ üzäge bulıp toruı belän dä añlatıla. Hätta Urdanıñ berençe kömeş täñkäläre dä 1240 - 1250 yıllarda Bulgarda çıga, ä Sarayda 1270 yılda gına çıga başlıy. (G.A.Fedorov – Davıdov. «Denecnoyı delo i denecnoyı obraşeniye Bolgara»). Dimäk monda da bez Bulgarnıñ Altın Urdaga kertelüeneñ uñay yakların küräbez.


Kıpçak dalaları halkı belän bulgarlarnıñ elek ük küpmeder däräcädä berläşkän buluı tatar – kıpçak – bulgar nizagları bulganlıgınnan kürenä. Bu turıda HIII ğasırda yäşägän garäb yılyazmaçısı İbne – Vasil bolay yazgan: «627 yılda (1229 – 1230 yee.) tatarlar belän kıpçaklar arasında sugış utı kabındı». Ahrısı bu häbärlär älege östä äytelgän zur tatar imperiyäsendä törle klannar arasında nizaglar bulıp torganlıknı kürsätä. Şul uk vakıtta, yağni 1229 yıldagı kıpçak - tatar sugışları vakıtında bulgarlarga bik küp kıpçaklar barıp sıyınganlıgın äytergä bula.. («Tatarı», Moskva "Nauka", 2001g.Seriyä «Narodı i Kulturı"). Döres, bu fakt räsmi tarih bitlärenä kertelmägän. Ul vakıtta, mögayın, Bulgariyädä tatarlarga karşı bulgan klannar haman saklangan bulgandır. Kaysıber avtorlar Bulgar ilendä millilek nigezenä korılgan berniçä ämirlek bulganlıgın yazalar. Avtor şular arasınnan bulgarlar häm suvarlar (suvazlar), eskellär häm bersula ämirleklären ayırıp kürsätä. Tatarlar bulganlıgı turında yazarga kulı barmagan ahrı. Döresräge, bu turıda yazarga yaramagan. Häyer, eskellärneñ tatarlardan bulganlıkları östäräk kürsätelgän ide inde. Şul uk zamannarda älege ämirleklär arasında kisken bäreleşlär bulganlıgı da äytelä.


Şunsın da äytep kitü kiräkter, bu vakıtlarda Batunıñ stavkası Kaspiy diñgeze buyındagı Saksin tiräsendä bulgan digän fiker bar (Halikov A.H. 1994). Ul gına da tügel, 1223 yıldan soñ bulgan tarihta bilgele bulgan Kalkadagı bäreleş häm tatar – bulgar orışınnan soñ Batunıñ şul uk Saksin yagına kitüe bilgele. Dimäk, çınnan da, äle Çıñgız han vakıtında uk tatarlarnıñ stavkaları Yırak Mongoliyädä tügel, ä şunda – İdel buyında bulgan bulıp çıga. Bu turıda östäräk yazıldı da.


Bulgarlarnıñ tatar imperiyäse orbitasına kertelgän buluı turındagı fikerne huplauçı avtorlar tagın bar. Mäsälän, bu turıda Mihail Pinegin («Kazan v yee proşlom i nastoyaşem». S.-Peterburg. 1890.) menä närsä yaza: «Batıy han ğaskärläre yakınlaşa başlagaç, İdel Bulgariyäseneñ kayber kabiläläre üzläre teläp tatarlar yagına küçtelär. İdel Bulgariyäse tatarlar tarafınnan bik tiz, Bilärdän kala başka şähärlär zur sugışlarsız yaulap alındı. Şähärlär häm avıllar Batu yagına üzläre teläp küçtelär. Bulgar gvardiyäse tarafınnan saklangan Bilär dä tatarlarnı ozak totkarlamadı. Taş divar cimerelde. Kaçmıy kalgan garnizon yuk itelde. Bulgar Batu imperiyäsenä kertelde. Bulgarnıñ ir zatınnan bulgan halkı Batu han çerüenä kuşıldı». Bu mäğlümatlar tatar-bolgar mönäsäbätläreneñ bötenläy yaña yagın açalar bit. (Äytep kitik, tarihçı häm arheologlarnıñ Bulgar şähären tatar-mongollar yandırgan digän häbärläre dä çınlıknı beldermäskä mömkin, çönki Suzdal knäzläreneñ Bulgarnı aluı, yandıruı, cimerüe häm başkalanıñ Bilärgä küçerelgän buluı fakt bit, avtor.).


Çınnan da, Bulgarnı algaç, tatar çerüeneñ zurayıp, yaugirläre häm atları baytak artkanı sizelä häm bu urıs yılyazmalarında da kürsätelgän (PSRL, t.1). Döresen äytkändä, östä kiterelgän Batunıñ Bilärne aluı şul vakıtlarda ğadäti bulgan däülät eçendäge ızgışlarga ohşagan. Mäsälän, östäräk Gazi – Baracnıñ 1232 yılda Bulgarda tähettän töşerelep, anıñ Ügedäy han yanına kaçuı häm hannıñ Gazi – Baracga «Buranday» digän maktaulı isem birgänlege turında yazılgan ide. 1236 – 37 yılda ul yañadan tatarlar tarafınnan tähetkä menderelde diyelä («Cäğfär tarihı»). Ul keşene Bulgar ile tähetenä utırtunı han färmanı buyınça Batu başkarmagan mikän soñ? Logika buyınça şulay bulırga tiyeş bit. Şulay bulgaç, yağni, Bulgariyä tähetenä üzläreneñ keşesen utırtkaç, ul däülätneñ şähärlären tatarlarga nigä cimerergä kiräk bulır ide? Älbättä, Gazi-Barac yaklı keşelär häm Batu tatarları berläşep, oppozitsiyädä bulgan klannar belän bäreleşkännärder.


Älege häbär bik kızıklı häm şuşı temaga törle farazlaularga etärä. Mäsälän, Gazi – Barac bulgar bulganmı ällä tatarmı häm ul ni öçen tähettän töşerelgän? Älbättä, anıñ tatarlar tarafınnan yañadan vlast başına utırtıluı anıñ tatar bulganlıgına işärali. Çınan da, tarihi çıganaklar kürsätüençä, Burunday digän ğaskär başlıgınıñ Galiç-Volın tirälärendä tatar yauların citäkläve yahşı bilgele. Dimäk, tähettän anı bulgarlar klanı töşergän. Läkin bulgarlar ul vakıtta inde Bulgarda az kalgan bulalar bit. Niçek itep alar padişahnı kua aldılar ikän. Monda bez bulgarlar bu vakıtta urıslar belän tatarlarga karşı süz kileştergännär, dip farazlıy alabız. Çınnan da, 1230 yılda Bulgar ile belän Vladimir knyaze arasında 6 yılga solıh tözelgän bulgan bit.


Östäräk kiterelgän faktlarnı iskä alıp, sorau kuymıy bulmıy: Bulgar belän Batu ileneñ bäyläneşläre 1236 yılda gına häm tatarlar tarafınnan Bulgarnı aludan gına başlanganmı ikän. Ällä inde elegräk tä mikän? Monısına inde uñay cavap alındı kebek, läkin östäp tagın çıganaklar kiterü zarur. İkençe sorau: gomumän, kürsätelgän yılda (1236 yılda) Batunıñ Bulgariyänı cimerüe, yukka çıgaruı bulgan häl mikän? Ägär dä ul çın bulgan bulsa, nigä Batu üzeneñ bulaçak başkalasın cimerde ikän? Ägär cimergän, yukka çıgargan bulsa, ul anı niçek alay tiz tözekländerde häm Bulgariyä tiz genä kütärelep kitä aldı ikän? Häm, gomumän, bu turıda ışanıçlı berençel çıganaklar bar mikän? Ällä inde Bulgarnı alu turındagı, kitaptan – kitapka ber süze dä üzgärtelmi küçep yöri torgan yazmalar kem tarafınnandır nindider maksat belän uylap çıgarıldı gına mikän? Häyer, bu yazmanıñ avtorınıñ maksatı – tatar – urıs bäyläneşlären açıklarga tırışu bit. Ä bu tatar – bulgar teması belän dä bäylängän bulırga tiyeş. Çınnan da bit, östäräk kiterelgän yazmalardan añlaşılgança, tatarlar belän kıpçak häm İdel buyında kalgan bulgarlarnıñ yakın kürşelär bulganlıgı sizelä. Häm alar arasındagı nizaglarnıñ da yışrak bulgan buluı mömkinder. Bu turıda äle, bälki, başka faktlar da tabılır.


Häyer, tarihi çıganaklarga karaganda, «...kıpçaklarnıñ häm tatarlarnıñ bulgar cirlärenä dulkın – dulkın bulıp berniçä märtäbä küçenep utıruları bilgele. Häm Batuga çaklı uk İdel buyına küçkän kıpçaklarnıñ sanı bulgarlarnıñ telen kıpçak telenä äyländererlek zur bulgan. 1240 yılda da şulay uk Altın Urdadagı kıpçaklarnıñ ber öleşe İdel buyına küçep utırgan häm cir eşkärtüçe töp yasak tüli torgan halıkka äverelgän.


Bulgar cirlärendäge baş kütärülärne bastıru öçen dä soñrak küp kenä kıpçak çerüläre faydalanılgan. Şunnan soñ bulgarlarnıñ baytak kına cirläre kıpçaklarga eläkkän.»(G.S.Sabirzyanov, Narodı Srednego Povolcya i Yucnogo Urala v panorame vekov, Kazan, Magarif, 1995).


Hörmätle ukuçı häterli bulır, tarihta yış kına tatarlar urınına kıpçaklar, dip yazu urın algan. Baksañ, berniçä distä yıllardan soñ kıpçaknıñ tarihtagı iseme genä kala. Ä üzläre tarih bitlärennän yukka çıga: tatarga «äylänä». Häm bu ğamällärne ber avtornıñ da şik astına alganı yuk. Äle genä kıpçaklarnıñ küpläp bulgarlarga küçenüläre turında yazıldı, läkin soñrak Bulgarda häm Kazan hanlıgında kıpçaklar küpläp yäşilär dip berkayda da yazılmagan bit. Älbättä, räsmi tarih, Altın Urdanıñ tarkala başlagan däverendäme, ällä soñrakmı, kıpçaklar tatar dip atala başlagannar dip täkrarlıy. Häm bu tezis tatar tarihın bozıp kürsätü öçen töp nigez bulıp hezmät itä dä inde. Läkin tarihi çıganaklar monı kürsätmi. Bez, kiresençä, tarihçılarnıñ soñrak uylap çıgarılgan tekstlarında gına tatarlarnıñ kıpçak dip atalganlıkların küräbez. Ä küp kenä çıganaklar tatarlarnıñ tatar-mongol dip atalgan yaularına qadär ük bulganlıkların äytä. Tatarlarnıñ urta ğasırlarda icat itelgän häm östäräk kürsätelgän şiğri häm dä şulay uk epik äsärlärendä dä kıpçaklar häm alarnıñ tatar dip atala başlaganlıkları turında häbärlär kürenmi.


Tuktamış hannıñ färmanı buyınça, 1380 yılda Nugay ulusınıñ bik küp tatarları İdel häm Ural tauları yagına küçerep utırtılgan. Küçenep kilüçelärneñ töp öleşe bulgar cirlärenä turı kilgän. Bu vakıtta kilgän tatarlar Bulgar olısın tulısınça üz kulına algan. Olıs biye itep Gabdulla han (Kara bäk - Olıs bi) cibärelgän.


Gabdulla han urdasına tatar kabilälärenä meñnär, mangıtlar, gäräylär, kiräyätlär, borkıtlar, tabınnar, barınnar, törkmännär, karakalpaklar, badraklar, kataylar, balıkçılar, kırgızlar, kıpçaklar, kuñgratlar, toksobalar h.b. kergän bulgan.


Bilgele italyan säyähätçese Marko Polo Batunıñ häm Bärkäneñ Sarayda da, Bulgarda da padişahlık kılganlıkları turında yaza. Bärkäneñ mondıy ğamäle turında başka avtorlarnıñ da mäğlümatları bar. Bu alarnıñ kışın Saksinda häm Sarayda, cäy könnären Bulgarda yäşäve belän bäyle bulgan (Karpini häm Rubruknıñ könçıgış illärgä säyähäte. GİGL., M, 118). Alardan soñgırak hannarnıñ bolay Bulgarga küçenep yörüläre turında yazmalar yuk kebek. Läkin bu äle andıy küçenülär başka bulmagan, digän süz tügel. Başka hannar cäyleklären İdel - Don buyındagı başka şähärlärgä küçergännär. Mäsälän Sartaknıñ häm Üzbäkneñ Naruçat tiräsendä cäyläüläre bulganlıgı turında inde äytelde häm aldarak ta ukırga mömkinlek bulır. Älbättä, Batunıñ Bolgarnı algaç uk şunnan padişahlık itä başlavın Saraynıñ äle tözelmägän bulganlıgı belän añlatırga bula, häm şulay itälär dä, läkin bit ul vakıtta (räsmi tarih buyınça) Bolgar da bik nık cimerelgän bulgan.


Älbättä, mondıy ğalämät (Batu belän Bärkäneñ Bolgarda torıp hakimlek itüläre) tatar - bulgarlarga tatar halkınıñ östälep, az-mazlap kına tügel, küpläp kuşılularına kiterergä tiyeş ide. Çönki padişah berniçä keşe genä tügel, üze belän meñnärçä keşelärdän torgan yarannarın (döresen äytkändä, böten urdasın) yörtergä tiyeş bulgandır. Mögayın, böten çirüe dä häm divanı (hökümäte) da anıñ artınnan küçep yörgänder. Häm, gomumän, küçmä halıklarnıñ böten tormışı tägärmäç häm at östendä ütkän iç. Äle bit älege hannar (ämirlär) turındagı häbärlärdä tatarlarnıñ mal kötülären dä cäygä İdel – Uralga kuuları turında äytelä, çönki küçenüneñ böten mäğnäse dä şunda. Bu tabigıy ğamäl, häm hiç tä iskitärlek tügel, çönki bu küçenep yörülär Könbatış Seberdäge häm Könyak Uraldagı kimäklär häm kıpçaklar (şulay uk tatarlar da) vakıtınnan gına tügel, borıngı zamannardan uk başlangan häm ul küçmä tormışnıñ nigezen täşkil itkän. Menä şundıy hällärne iskä töşersäñ, bulgar halkı nindider izolyatsiyädä yäşäp, üz telen, mädäniyäten häm goref-gadätlären saklap kalgandır, dip äytep bulmıy.


Äle tagın şunsı da bar, eskellär (iskillär) Bulgar ilenä H ğasırda gına kilep kergännär, dip tä bulmıy. Häm bulgar – iskil nizagları küpkä elek başlangan didek, yağni, östäräk äytelgänçä, bulgarlar küçep kilgändä iskillär anda inde yäşägän dä bulgannar digän mäğlümatlar bar. Ul gına da tügel, Bulgariyäneñ gadi halkı iskillär (tatarlar) telendä söyläşkän didek. Ural – İdeldä tabılgan hun könküreş äyberläre häm çöy yazulı kızıl balçık savıt-saba havadan töşmägänder bit. Şularnı isäpkä alıp, iskillär belän hunnarnı bäylärgä dä nigez bar häm bu turıda östäräk äytelde dä. Härhäldä, İbn – Rustä dä IH –H ğasırda Bulgariyäneñ berniçä kavemnän torganlıgın yazıp kaldırgan bulgan bit: bulgar, suvar, bersula häm esegel (iskil). Küptän tügel avtorı açıklanmagan ber yazmada bersulanıñ da skiflar tokımınnan ikäne bilgele buldı.


M.Zäkiyevnıñ bilgele yazmasında bolay diyelä: «...Bu turıda T.A.Trofimovanıñ (Fännär akademiyäseneñ Antropologiyä institutı ğalime, avtor), bulgar-tatarlarnıñ alarga qadär İdel buyında yäşägän borıngı halıklar belän etnik bäyläneşe bar, digän nıklı fikere bilgele. Bu ideyane S.E.Malov ta huplıy. Anıñ äytüe buyınça, «... älege ike tel stihiyäse (tatar häm çuvaş – S.E. Malov) bu cirlärdä yaña eraga qadär berniçä yöz yıl elek, häzer niçek bulsa, şundıy uk häldä bulgannar. Ägär dä häzerge tatarlar şul yaña eraga qadär V ğasırda yäşägän millättäşläre belän häzerge köndä oçraşsalar, alar ber-berse belän tulısınça añlaşırlar ide...(Malov S.E., 1948 yıl)». S.E.Malov mondıy mäğlümatlarnı kaydan algandır, härhäldä aña ışanmaska nigez yuk kebek, häm anıñ yazması tatar-bolgar tarihına bik möhim tözätmä kertä, bu temaga östäräk yazılgan dälillärgä köç birä häm dä kayber tatar ğalimnäreneñ fikeren dä nıgıta. Nıgıta gına tügel, İdel buyındagı bulgar faktorınıñ ähämiyäten dä bik nık kimetä. Kimetä genä tügel, yukka çıgara yaza.


HIH ğasırda yäşäp icat itkän ataklı ğalimebez Şihabetdin Märcäni şulay uk bulgarçılık belän mavıgu millätebezneñ tarihın bozu ul, digän, häm bulgarlar belän tatarlar arasındagı buınnan buınga kilgän bäyläneşlärneñ bulganlıgın inkar itkän («Möstäfäd äl-ähbär fi ähväl Kazan vä Bulgar»)


M. Zäkiyev tä üzeneñ «Tatarnıñ berençe däüläte Biarmiyä» digän hezmätendä İdel – Kamada (min Uralnı da östär idem, avtor) äle yaña eraga qadär ük ugro-fin häm törki telle halıklar biar (biger- bilär- bülär), kıpçak, suas, ostyak (ostık – astık), akatsir (agaçir-agadir-agafirs), yağni mişärlärneñ etnik ata-babaları, sön (hunnu-gunn - hunn), hangar (kungur- küñger), sarmat, kuşan kabiläläre berdämlekläre oyışıp, telläre ber-berenä täesir itep, şul region öçen üzenä ber törle törki tel – häzerge tatar tele barlıkka kilgän, dip belderä. Bu bik citdi farazlau häm küp närsäne açıklıy. Ä M.Zäkiyev bit tatarnıñ iñ kürenekle ğalimnärennän berse, häm ul üzeneñ fänni açışların alay-bolay gına yasamıy.


Östäräk bulgar teleneñ tatar (kıpçak) telenä ohşaş bulganlıgı turında yazgan idek inde. M.Zäkiyev häm M.Gaynetdin yazgan fiker älege faktnı tulısınça añlata, dip äytergä bula. Döres, bu turıda Viskonsin universitetı professorı Yulay Şamilnıñ da üz karaşı bar (Yu.Şamil. «Bolgar tele kaya kitkän». «İdel» curnalı 4/1994) Ul bulgar teleneñ tatar tele belän alışınuın HIV ğasırda bubon vabası (bubonnaya çuma) kotıruı belän bäyli. Älbättä, ul vakıttagı kotoçkıç ülät zur zarar kitergänder. Läkin ul bolgar telenä genä tügel, tatar telenä dä zıyan kiterer ide. Ämma Yu.Şamilnıñ ikençe fikere monı añlata:


«İnde cavap tabılmagan ber sorau kaldı: ni öçen İdel buyı bolgar tele 1358 yıldan soñ yazma tel bularak yäşäüdän tuktıy da, standart törki tel şul uk urında haman yazma tel bulıp kala birä? Oşbu gayät avır sorauga cavap yözennän, iğtibarnı cälep itä­rlek berniçä küzätü häm teoriyä täqdim itelde inde. Hikmät şu­nda, küräseñ: ul çorda älege tel İdel buyı tarafınıñ uku-yazu tra­ditsiyälären dävam itkän cämgıya­tneñ cirle söylämen çagıldıra başlagan bulırga tiyeş. Häm dä İdel buyı bolgar teleneñ 1358 yıl­dan soñ saklanmavı anıñ inde söyläm tele bularak yäşäüdän tu­ktavınnan tügelme? Ägär dä säbäp şul ikän, ul bilgele F.Häkimcanovnıñ mäğlüm fikeren raslauçı östä­mä dälil bula alır ide. Ğalim älege tel şuşı vakıtta dini häm ritual ğadätlär ütäüdä «izge tel» (latin häm garäp telläre kebek) bularak kına faydalanılgan dip sa­nıy...» Şunsın da iskärtep kuyıyk, ğalim Yu.Şamilnıñ tel töbendä bulgar tele belän tatar teleneñ ohşaş bulmaganlıgın, bulgar teleneñ bötenläy yukka çıkkanlıgın kürsätü niyäte yata.


Küräbez ki, Bulgarnıñ tatar telenä küçüe ike törle itep añlatıla. Läkin berençese, M.Gaynetdinneke (häm anıkına karşı kilmägän M.Zäkiyevnıkı), otışlırak tösle. Härhäldä, Bulgar halkınıñ däülät isemen (hätta, bälki, halık isemen dä) saklavı, läkin telen almaştıruı östä kiterelgän teoriyä belän yahşı añlatıla.


Bu turıda bu yazmanıñ avtorınıñ da üz fikere bar (östäräk ul öleşçä kiterelgän dä ide): 922 nçe yılda (häm aña qadär dä) islam kabul itmägän suazlar (çuvaşlarnıñ ata-babaları) İdel aryagına kaçkannar. Kaçmıy kalgan öleşe HIII ğasırnıñ urtalarında gına möselman bulgannar häm kaber taşlarındagı yazuların üz tellärendä kaldıra başlagannar (üzläreneñ nindi kavemnän ikänlegen belderer öçen...) Soñrak, üz tellären onıtu baru näticäsendä tatar telendä yazgannar. 1358 yılda inde alar üz tellären onıtkannar.


Ämma bu turıda äle başka abruylı fikerlär da bar. Mäsälän, kürenekle ğalim Marsel Ähmätcanov: «Bolgar däüläte halkınıñ tatarlaşuı bik tiz ütte. Monı HIII – HIV ğasırlarda kuyılgan kaber taşlarınnan bik açık kürep bula, dip yaza (M.Ähmätcanov. «Nugay urdası»). Häm M. Ähmätcanov şul uk vakıttagı vakıygalar turında bolay yazgan: Batu han belän 1236 yılda monda kilgän möselman – tatarlar: cälairlär, naymannar, kireitlär, kuñgratlar, meñnär, gäräylär, tabınnar, kataylar, duvannar, borkıtlar bu cirlärdä HI – HII ğasırlardan başlap yäşägän tugız ugızlarnı, kañlılarnı, kıpçaklarnı üzläreneñ sostavına kertkännär. Bu tatar – möselmannar İdel buyı häm Cayık cirlärenä Karahanidlar häm Horezm däülätlärennän kilgän bulgannar (M.Ähmätcanov. «Volgo – Ural regionınıñ tatar halkı»)». Küräbez ki, M.Ähmätcanov ta tatar-bolgar mönäsäbätläreneñ katlaulı bulganlıgı häm Bulgarda tatarlarnıñ elektän ük bulganlıgı turında sallı häbärlär östi.



Süz uñayınnan äytep kitü kiräkter, älege Horezm tirälärennän kilgän möselman tatarlar Bulgariyädä bulgan islamnıñ nıguına, tirä - yakka taraluına kitergänder. Yukka gına ul vakıtlarda törkilärdän başka bütän halıklar da möselmanlıkka küçkän bulmagannardır. Bu turıda A.Orlov bolay yaza:


«H – HII ğasırlarda İdelneñ uñ yak yarındagı Nicgar tatarları da islam kabul itkän bulalar. Alar gına tügel, arheologik istäleklärneñ kürsätüe buyınça, mişär - tatarlarnıñ kürşeläre bulgan mordva, çeremis (mari) halıkları da möselman bulgannar. Rivayätlärdän belüebezçä, Tübän Novgorodnı salgan vakıtta uk inde anda möselman mäçete bulgan. Şul cirlärdäge mordva halkınıñ hakime dä İbrahim digän möselman isemen yörtkän» (A.M. Orlov. Nicegorodskiye tatarı: etniçeskiye korni i istoriçeskiye sudbı).


Bu dälillärdän tış tagın ber versiyä östärgä kiräkter: äle HV ğasırnıñ başında uk İdegäy häm soñrak anıñ balaları mangıt kabilälärenä tayanıp, elekke Olı Urda kabilälären (Altın Urdanıñ küçmä tatarların, avtor): mangıtlarnı (meñnär), kıpçaklarnı, kañlılarnı, kenegeslärne, koñgıratlarnı, kiräyetlärne, kıyatlarnı, argınnarnı, şirinnärne, sönnärne, naymannarnı, kataylarnı, tamyannarnı, yurmatılarnı, borkıtlarnı üz kul astına cıya. Häm Nugay Urdası digän isem algan zur däülät äkren-äkren könbatışta Dunayga qadär, ä soñrak tönyakta Ural buylap Perm tirälärenä çaklı cäyelä. Älbättä, nugay tatarları « bulgar – tatarlar» belän kuşılıp ta kitälär (Marsel Ähmätcanov.»Nugay Urdası. 2002 yıl). (Avtornıñ fikerençä, östä äytep kitelgän nugay tatarlarınıñ kübese soñrak Başkortstan cirendä kalıp, häzer başkort dip sanalalar. Bu turıda şul uk ğalimebez M.Ähmätcanov yazdı).


M. Ähmätcanovnıñ fikere Altın Urdadagı tatar teleneñ «bezneñ» tatar tele buluına tagın ber dälil, çönki Sarayda häm şul kıpçak dalalarında östä kiterelgän kabilälärdän tözelgän küçmä tatarlar yäşägän bulıp çıga. HV ğasırnıñ başlarında, Altın Urda tarkalıp betkäç, älege küçmännär Olı Urdaga kergännär. Läkin ul da ozak yäşi almagan. Anıñ halkı törlese törle halık tarafınnan yotılgan (kazahlar, tatarlar häm başkalar), küp kenä öleşe östäräk äytelgän Nugay Urdasına kerep kitkän. Bu Urdanıñ soñrak Urta Uralga cäyelüe häm Bolgar cirlärenä dä küçep utıruı mäğlüm, didek. Alar şundagı törkilär belän kontaktka kergännär, alarnıñ tellären dä beraz üzgärtkännär (F.Yu. Yusupov, D.B. Ramazanova h.b. hezmätläre). Soñrak nugaylarnıñ ber öleşe Ästerhan, Kavkaz aldı cirlärenä küçep kitsä dä, İdel – Uralda baytagı kalgan. Läkin İdel - Ural tatarları tele nık üzgärgän, çönki nugaylarnıñ tele üzgä bulgan, digän fiker ber avtorda da kürenmi. Ural tatarları monı üzläre dä sizmilär. Şähsän, min üzem şular isäbennän. Älbättä, bezneñ telebez häzerge tatar ädäbi telenä yakınaya bara, läkin häteremdä: bezneñ äbi-babaylarıbıznıñ üzlärenä genä has bulgan, inde onıtıla bargan tele dä cirle dialekt belän bayıtılgan saf tatar tele ide. Dimäk ki, hätta dalada yäşäüçe küçmä tatarlar tele dä şul uk gomumi tatar tele bulgan, dip äytergä cörät itäbez. Ä bu inde Yevraziyädä borıngı zamannardan başlap taralıp yäşägän barlık tatarlarnıñ da telläre ber-berenä ohşaş bulgan digän tezisnı tagın da nıgıta. M.Ähmätcanov fikere buyınça, älege törle cirdäge tatarlar teleneñ ber törlelegen Nugay Urdası kebek küçmä tatarlar täemin itkännär (ä borıngırak zamannarda tatarlarda küçmälek kiñräk tä taralgan bulganın kürdek). Älbättä, könçıgış häm könbatış tatarlar telläre arasında gına küpmeder ayırma bulgandır, läkin alar ber-berennän küpkä ayırılıp tormagandır. Alarnıñ teleneñ küpmeder ayırımlıgı soñgı 500 yıllar eçendä tatarlarnıñ bülgälängän häm başka tellär täesirenä duçar buluı belän añlatıladır.


İdel buyına kilep utıruçı kabilälär turında başka avtorlar da üz fikerlären belderä: Olug Möhämmät hannıñ Kazannı alu vakıtındagı hällär turında «Kazanskiy letopisets» bolay söyli: ...Kırdan (daladan, avtor) kilep İdel aşa çıktı häm buş Kazanga, Sain (Batu, avtor) yurtına kerep utırdı. Şähärgä törle halık kilep utıra başladı. Monda torıp kalgan bolgarlar bik şat buldılar. Kazan halkı üzläreneñ yaklauçısı, saklauçısı bulsın öçen hannıñ ayagına yıgıldılar. Urıslar tarafınnan yandırılgan, talangan İske Kazannan yırak tügel ber cirdä padişah nık agaç kalğä saldırdı. Yaña padişahka törle yaklardan: Altın Urdadan, Ästerhannan, Azaktan, Kırımnan h.b. cirlärdän halık kilep sıyındı».


Oşbu faktnı N.M. Karamzin da cöpli («İstoriyä gosudarstva Rossiyskogo»): «Olug Möhämmät 1399 yılda rossiyännar cimergän, yandırgan Kazanga kerde. 40 yıllap bu şähär buş tordı, berniçä alaçıkta mesken yarlı ğailälär genä bar ide. Yaña urında şähär salıp, anda törle kabilä halıkları yäşi başladı. Padişah alarnıñ tayanıçı buldı».


Şul uk vakıtlardagı Bulgariyädäge tatar faktorınıñ östenlege turında korol Ferdinand II neñ Mäskäüdäge ilçese Sigizmund Gerberşteyn da yazıp kaldırgan: «Böyek knyaz Vasiliy 6907 (1399 yıl, avtor) yılda Volga buyındagı Bulgariyäne aldı häm andagı tatarlarnı kuıp tarattı».


Könbatışka kitmi kalgan bulgarlarnıñ yıllar ütü belän tatarga äylänülären A.Lızlov ta yazıp kaldırgan. Älege avtor üzeneñ ataklı «Skif tarihı» digän yazmasında bolay äytkän:


«Küp kenä tarihçılarnıñ fikere buyınça, Kamadan tübänräk, Böyek İdel belän Ak volocka (Agıydel, avtor) arasında olı Nugay urdasına qadär bolgar halıkları yäşi. Ä alardan tübänräk, Kaspiy diñgezenä çaklı, İdelneñ tege yak yarlarındagı şulay uk İdel artı urdası dip atalgan cirlärdä tatarlar yäşägän. Ul, könbatışka kitkän bolgarlardan kalgan bolgarlar, üzläre yanındagı İdel artı urdasında Kaspiy diñgezenä qadär yäşägän tatarlar belän kuşılgannar. Älege tatarlar Kıtay stenası yaklarındagı dalalardan kilgän bulgannar häm Kama, Cayık buylarında yäşi başlagannar. Monda torıp kalgan bolgarlar belän ohşaş bulgannar». Bolar bik sallı mäğlümatlar häm könbatış tarafındagı tatarlarnıñ könçıgıştagıları belän häm dä şulay uk bulgarlar belän ohşaş bulganlıkları turında häbär itälär.


Şul uk çıganaktan tagın ber özek kiteräbez: «...Bu İdel artı urdasında, koyaş nurlarınnan avırga uzıp, tapkan balasına Tsingis (Çıñgız, avtor) dip isem kuşkan hatınnıñ bahadir bulıp üskän älege ulı urdanı bik arttırgan, kiñäytkän. Bu urda halkınıñ küplege, alarnıñ batırlıgı, ilneñ baylıgı belän yakın – tirädägelärneñ barısın da uzgan. Şul cirlärdä elek yäşägän bolgarlarnıñ iseme buyınça şulay uk bolgarlar dip atalgan bu halıktan knäz Böyek Vladimirga kilgännär häm Mahomet dinen maktagannar (Stepennaya kniga, stepen 1, glava 47.)». Bu häbär könbatışka küçep kitkän bulgarlar urınına tatarlarnıñ küçep kilgänlege häm alarnıñ bulgarlar dip atala başlaganlıgı turında söyli. İğtibar itik, räsmi tarih buyınça, bu bolgarlarnıñ Kiyev knäze Vladimirga barıp, alarnı islamga künderegä tırışuları H ğasırnıñ ahırında bulgan, dip äytelgän traditsion tarihta (Östäräk bez Vladimirnıñ üze teläp şul uk H ğasırda islamga küçkänlegen kürsätkän idek). Bu häbärlär östäräk kiterelgän, şul uk H ğasırda bulgarlarnıñ könbatışka kitkänlege turındagı mäğlümatnı raslıy.


Bulgariyäneñ iqtisadıy häm härbi yaktan köçle zamannarında ul könçıgış belän könbatış häm könyak belän tönyak arasında bargan säüdä yulların üz kulında totkan. Däülät halkınıñ üzeneñ dä tauar citeşterü mömkinlekläre zur bulgan. İñ keremle tauar, mögayın, tönyaktan kilä torgan kıymmätle cänlek tirese bulgandır.


Bulgarlarnıñ yıraktagırak kürşeläre dä, yakındagıları kebek ük, bulgarlarga yasak tülägännär. Mäsälän, bolgar cirennän 20 könnän ber ayga qadär yul yıraklıgında tönyakta visu (ves) kabiläläre yäşägän. Alar turında İbne Rustä belän İbne Fadlannan başlap küp kenä könçıgış säyähätçeläre häm geografları da yazgannar. Soñrak bu kabilälärneñ töp öleşe yukka çıkkan yäki ruslaşkan, ä az gına öleşe üzeneñ etnik yözen saklap kala algan.


Menä şul borıngı ıruglık cämgıyate däräcäsendä yäşäüçe yırak tönyak kabiläläre İdel Bulgarına buysıngan bulgannar. Şulay uk garäp çıganaklarında «yura» dip, ä rus yılyazmalarında «yugra» yäki «ugra» dip atalgan kabilälär dä bulgarlarga bäylelektä yäşägännär. Alar tagın da yıraktarak - üzläreneñ könyak kürşelärennän öç aylık yul arırak tormış itkännär. Yuralar häzerge hantlarnıñ (ostyaklarnıñ) häm mansilarnıñ (vogullarnıñ) babaları sanalalar.


Bolgarlar şul tönyak kabilälärennän yasak ta cıygannar, alar belän säüdä dä itkännär.


Läkin tormış gel alay tınıç kına barmagan. H ğasırda uk äle genä ruslar tarafınnan oyıştırılgan Kiyev knäzläre üzläreneñ ğadäti ğamällären dävam itü, yağni, kürşeläre cirlärenä kul suzu turında hıyallana başlagannar. Könbatış illärenä teşläre ütmi başlagaç, könçıgış yagına borılgannar.


Östä äytelgän häbärlärne tarihi çıganaklar da nıgıta: «965 yılda Kiyev knäze Svyatoslav Bolgariyägä yünälde. Ul şähärlärne, avıllarnı yandırıp, talap, İdel buylap Häzärgä qadär tübänläde. Bu ilne sugışıp alıp, halıkka avır yasak saldı. Häzär ileneñ könçıgış tarafındagı şähärlär bötenläy yuk iteldelär».


Bu turıda H ğasır garäp geografı İbn-Häükäl dä yazıp kaldırgan: «Ruslar İtil yılgası buyındagı bulgarlar, burtaslar häm häzärlärneñ illären cimerdelär häm taladılar (S.A.Pletneva. Hazarı. «Nauka» . 1976, s. 70 -71)».


V.Kocinov «İstoriyä Rusi» digän kitabında älege pohodnıñ häzärlärgä buysıngan vyatiç halkın talaudan başlanganlıgın yaza. Bu häl 965 yılda bula. Vyatka halkı ul vakıtta bulgarlarga buysıngan bulgan, dimäk häzärlärgä dä, digän süz, çönki bulgarlar üzläre dä häzärlärneñ vassalları bulgannar. Monda bez şunı küräbez, Svyatoslav ul vakıtta uk, tarihta yazılgança, Bulgar şähären genä tügel, İdelne ütep küp cirlärne talagan bula.


Ul gına da tügel, Kiyev knäze Vladimir 20 yıldan soñ Bulgarnı bötenläy Kiyevka buysındırırga omtıla. Bu turıda yılyazmaçı häbärlärenä tayanıp äytkän L.Gumilev süzlären kiteräbez: «İdel yarında torgan (häzerge Kazannan yırak tügel) Böyek Bulgarnı sugışıp alıp Kiyevka kuşu barıp çıkmadı. Vladimir belän Dobrınyanıñ bu uñışsız pohodı (985 yıl) turında yılyazmaçı korı gına, «... itek kiyep yörgän keşelärdän yasak alıp bulmas, çabata kigännärne ezlärgä kiräk», dip yazgan. Şulay itep Vladimirnıñ bu yünäleştäge eşe uñışlı bulmadı. («Svyatoslav i Kalokir» Gumilyov L.N.)». Şundıy rak häbär başka avtorlarda da bar: mäsälän, http://uraltourist.ru/2010/11/novgorodcy_suzdalcy_bulgary_shvatka_za_ural/#ihzz1oz4pDHAr saytında kürsätelgänçä, Knyaz Andreynıñ keçe ulı Böyek Suzdal knyaze Vsevolod 1178 yılda Uralnı basıp alu öçen forpost tözi (Tübän Novgorod).


Mondıy maksat, yağni Bulgariyäne häm arırak cirlärne sugışıp alıp buysındıru, urıs knäzlekläre ğamälläreneñ kön tärtibennän şunnan soñ inde töşmägänder, dip ışanıp äytergä bula, çönki aldagı yıllardagı vakıygalar şunı kürsätä.


Döres, bulgarlar belän urıslar arasındagı tınıçlık kileşüe belän tämamlangan 985 yılgı rus pohodın häm 1088 yılda bolgarlarnıñ urıslar tartıp algan üz şähäre Muromnı kaytarıp alırga tırışuların isäpkä almaganda, nigezdä, üzara mönäsäbätlär artık kiskenläşmägän kebek. İdel Bolgarı belän Borıngı Rus däüläte arasındagı kiyerenkelek beraz soñrak, Vladimir – Suzdal knäzlege köçlänep kitkäç başlangan.


Şunsı da bar, kürşe däülätlär arasında kileşüçänlekkä nigezlängän ğamällär dä baytak bulgan. Mäsälän, rus yılyazmalarında tagın şundıy ber vakıyga turında yazılgan: 1229 yılnı bolgar ämire, yağni olug biye, Tönyak-Könçıgış Rusnıñ böyek kenäze Yuriy Vsevolodoviçka İdel buylap 30 zur köymägä töyälgän boday cibärgän. Ul çakta Rusta zur açlık bulgan, häm ruslar bulgarlarga yärdäm sorap kilgännär. Kürşeläre alarga küp itep aşlık satkannar.


Ber uñaydan şunısın da äytep ütik, Rusta açlıklar elek yış bulıp torgan, ul çaklarda da alarga könçıgış kürşeläre yärdäm itä kilgännär. Mäsälän, baytak yılyazmalarda 1024 yıl aldınnan Suzdal cirlärendä zur açlık buluı turında yazılgan. Bu oçrakta da ruslar bolgarlarga bargannar, alardan aşlık töyäp kaytkannar häm şulay ülemnän kotılıp kalgannar. Şuña kürä Tver yılyazması belän tanışu urınlı bulır. Andagı ber vakıyga turındagı häbärneñ iske slavyan telennän tärcemäse bolay bula:


«Fetnä bik kuätle buldı, hämmä cirdä açlık kotırındı, ir hatınnı belmäs buldı, adäm aşau ğalämätlärenä barıp citte. Barça keşe İdel buylap Bolgarga bardılar, boday da, azık ta alıp kayttılar häm şunıñ belän can saklap kaldılar».


Ellar ütä tora, ämma hällär dä üzgärä. Bulgar – tatarnıñ ut kürşeläre bulgan urıs knäzlekläreneñ appetitı açılgannan açıla: mişär-tatar häm ugro-fin halıkları cirlärenä kilep knäzlek tözegän Suzdal - Vladimir knäzläre tarafınnan Bulgar cirenä daimi räveştä talau häm basıp alu yauları çabıla. Mondıy şartlarda Bulgariyägä tugandaş tatar häm başka millätlärneñ küçenüe, häm gomumän Bulgarnıñ H-HI ğasırlarda Kimäk kahanlıgı, soñrak köçlänep kitkän tatarlar däüläte orbitasına kertelüen uñay küreneş, dip isäplärgä kiräkter.


Bulgariyäneñ könbatış tarafındagı kürşeläre bulgan urıslar yagınnan bik küp märtäbälär zıyan kürüe garäp tarihçıları buyınça da häm urıs yılyazmaları buyınça da bilgele. Mäsälän, yılyazmalar bulgar - tatarlar belän urıslarnıñ 965, 980, 1068, 1107, 1149 — 1157, 1164, 1171, 1205, 1218, 1220 (Salyam Alişev, TFD) , 1221, 1222 yıllardagı kontaktları turıda yazgannar. Bu kontaktlar kübesençä urıslar yagınnan başlana torgan orış-sugışlar şäkelendä bulgan. Monı İbn- Fadlan da raslıy. Bolgar şähäreneñ yazmışı turında äytsäk, bu şähärgä 1220 yılda Vsevolod IIIneñ bertuganınıñ ulı Svyatoslav höcüm itkän häm cimergän, şunnan soñ şähär yäşäüdän tuktagan. İskä töşerik, Bulgar şähäreneñ 1236 yılda tatar-mongollar tarafınnan yukka çıgarıluı turında tau-tau kitaplar yazılgan.


Bulgar, tatarlar tarafınnan alınıp, Altın Urdanıñ olısı itep bilgelängänlege turıda äytelde inde. Älbättä, monıñ öçen yañadan tözätelergä tiyeş ide. Añlaşıla ki, bu häl üze dä Bulgarga tatar administratsiyäseneñ, çerüeneñ häm başka sferalar hezmätkärläreneñ küçenüenä kitergänder. Ul gına da tügel, Bulgar 1236 yıldan soñ distä yıl buyı Urda hakimiyäteneñ töp yäşäü urını bulıp tora. Näq şul yıllarda Bulgarda täñkälär sugıluı turında äytelde inde.


Altın Urda tatarlarınıñ Bulgarga daimi räveştä arı taba da küçenüe M.Ähmätcanovnıñ «Bezneñ illär Nokrat» digän yazması buyınça da abaylana.


«1360 yılda Böyek Novgorodtan uşkuyniklar kilep Cükätau şähären talıylar. Urıs yılyazması bu hakta «uşkuyniklar Cükätaunı sugışıp aldılar, bik küp tatarlarnı üterdelär», dip häbär itä. Monda bez urıslarnıñ bulgarlar tügel, tatarlar turında yazganlıkların küräbez. Şuşı höcümnän soñ Cükätau bikläre Altın Urda mämläkäte başkalası Sarayga yaklau sorap baralar.


Saray hökümäte, hälne tözätü öçen Bolgar olısına 1361 yılda Bulat Timer bikne yullıy. Ul Bolgar olısın nıgıtu çarasına kereşä. Bulat Timer Nugay bik ulı Bolgar olısı idaräçese itep Canibäk han (1343 – 1357) tarafınnan uk bilgelängän bulgan. Monı 1366 yılda Bolgar şähärendä sugılgan täñkä raslıy. Şul yılda urıs uşkuynikları häm kenäzläreneñ yulbasarlık yauları yañadan başlana. Alar Nokrat häm Kama buylarına böldergeç höcümnären kabatlıylar. Töp bolgarlar şuşı höcümnär vakıtında tar-mar kiterelep, tatarlar belän tämam berläşep, kuşılıp betügä yöz totalar. 1367 yılgı urıs kenäzläreneñ berläşkän höcüme vakıtında Bolgar olısı tagın tar-mar kiterelä. Bulat Timer Saray tarafına kaça häm anda tähetkä mengän yaña han Gaziz tarafınnan üterelä.


1369 yılda Bolgar olısın Häsän Soltan idarä itä başlıy. Aña urıs kenäzläreneñ häm uşkuyniklarınıñ 1369, 1370, 1371, 1374, 1376, 1377 yıllarda tuktausız yasagan höcümnären tatırga turı kilä. Urıs yılyazmaları Nokrat, Kama häm İdel buyında gel tatarlar hakında gına süz alıp baralar, bolgar halkı kenäze tügel, ä Bolgar olısı kenäze (bige) hakında gına söylilär. Urıs yılyazmalarında bolgarlarnıñ halık bularak terkälmäve Urta İdeldä 1360 yıldan soñ barı tatar halkı gına yäşägänlegen raslıy».


Şunsın da iskärtep kitik, tatarlarnıñ törle zamannarda İdel buyına kilep töplänüläre turındagı häbärlär dä, A.Lızlov häm başka avtorlar häbärläre buyınça da, bulgarlarnıñ inde tatarlar belän bergä kuşılganlıgın, bulgarlarnıñ etnos bularak yukka çıguın häm urıs yılyazmalarında tatarlar turında gına yazıla başlaganlıgın belderälär. Älbättä, bu däülätneñ haman Bulgar dip ataluı anıñ bulgarlar ile dip äytelüen tudıra. Läkin dönyada baytak ilneñ iseme şunda yäşägän töp halıknıñ iseme buyınça äytelmi. Mäsälän: Germaniyädä - nemetslar, doyç, elekke Vizantiyädä - greklar häm başkalar, Rim imperiyäsendä - latinnar häm başka halıklar, elekke Frantsiyädä - gallar. Mondıy misallarnı qp kiterergş bulır ide.


İnde kire HIII ğasırga äylänep kaytıyk.


Könbatıştan höcümnär yışayu arkasında İdel häm Kama buyları kurkınıç urınnarga äylängän. Bulgarnıñ bu ike yılga kuşılgan cirdäge elekke başkalası ilneñ eçenäräk - yıragrak häm tınıçrak bulgan Çirmeşän buyına küçerelgän. Şul çordan başlap İdel Bolgarı tarihında başkala däräcäsen gäüdäländergän Bilär şähäre «Olug» dip äytelä başlagan. Bu turıdagı özeklärne tagın da kiteräbez.


Östä äytelgänçä, ruslar könyakta, könbatışta başka törki halıklar belän sugışkan ber ğasır eçendä bulgarlar tınıç yäşilär. Läkin 1120 – 1121 yıllarda urıs höcümnäre yañadan başlana, häm alar Bulgarga şulkadär zıyan salalar ki, bulgarlar başkalanı, östäräk äytelgänçä, Bulgar şähärennän il urtasındarak bulgan Bilärgä küçerergä mäcbür bulalar. Şul uk 1221 yılda Bulgar belän knäzlär arasında 1229 yelge qadär suzılgan kileşü tözelä häm sugışlar tuktatılıp tora (M.Ähmätcanov «Tatar arheografiyäse»). Knäzlärneñ bu pohodtan küpme ganimät töyäp alıp kaytkannıkları turında faraz itärgä genä kala. Az tügelder.


İ. A. Gagin yazmaları buyınça, A.Bogolyubskiynıñ könçıgış politikası İdel buyları cirlären basıp alu, İdel säüdä yulın üzeneke itü bula. Bu omtılışlar anıñ ulları-onıkları tarafınnan da alıp barıla.


Höcümnär kabatlana tora, 1184 yılda, tik bu yulı Vladimir – Suzdal yagınnan bulgan rus kenäze, Andrey Bogolyubskiynıñ enese Vsevolod (Vsevolod III) citäkçelegendä ruslar kabat yauga çıgalar, ämma höcüm aldınnan şundıy ber vakıyga bulıp ala. Bilgele bulgança, Bulgar däüläte üzeneñ iñ yakın kürşese Rus belän küptän säüdä baglanışları alıp bargan. Yugarı İdel häm Ükä yılgası buyındagı rus şähärlärendä Bulgarnıñ säüdä keşeläre yäşägän. Läkin Ryazan, Murom häm kayber başka şähärlärneñ nindider yulbasarları bulgar säüdägärlären talıylar, citmäsä, İdel buyıñdagı bulgar şähärlärenä häm avıllarına höcüm itä başlıylar, Bulgarlar mondıy talaularnı tuktatunı sorap ike tapkır Vsevolodka möräcäğat itälär, läkin ul yulbasarlarnı tuktatmıy. Talaular dävam itä. Tüzemlekläre betkän bolgarlar Rusnıñ üzenä yau çıgalar, Gorodets, Murom şähärlären tuzdıralar, Ryazanga barıp citälär. Bu vakıyga 1183 yılda bula. Vsevolod bolgarlardan üç alırga uylıy häm alarga karşı zur yau cibärä. Anda Rusnıñ başkalası Vladimir şähäreneñ töp köçlärennän tış Kiyev, Çernigov, Pereyaslavl, Smolensk ğaskärläre dä katnaşa. Ruslar Olug şähärgä, yağni Bilärgä qadär kilep citälär, anı un kön buyı kamap toralar. Tik ala almıy kire kaytıp kitälär. Läkin böten urıs knäzleklärennän cıyılgan drucinalarnıñ Bulgarga höcüm itüläre üç alu yäki talau gına tügel, alarnıñ niyäte kiñräk, kolaçlırak bula, häm bez alda bu turıda ukırbız.


Ul vakıtlardan soñrak Svyatoslav Aşlı şähären bulgarlardan bötenläy tartıp ala. Annan soñ üze cimergän ber bulgar kalğäse urınında Nicniy Novgorod şähären nigezli. Bu isä urıslarga İdel artın irkenläp talar öçen häm İdelneñ sul yagına da çıgu öçen ber forpost bula. Näk menä 1552 yıldagı Zöyä kalğäse kebek bula bu şähär. Mihail Pinegin äytüençä: «Bu yıllarda Bulgariyä ruslar tarafınnan betüneñ soñgı çigenä citkerelgän ide; läkin şulvakıt kızıklı tarihi vakıyga bula - Bulgariyänıñ tatarlar tarafınnan alınuı bulgar halkınıñ kotıluına, ayakka bastırıluına kiterä. Häm çınnan da,- di ul,- İdel artı urdası sostavındagı Bulgariyä äkren - äkren kütärelä, Bulgar, Kazan kebek distälärçä ere şähärlär üsä, tormış kaynıy».


Häzer inde iskä töşerik, niçä yıllar buyı urıs häm tatar tarihçıları 1236 yılda Batu tatar-mongolları höcüm itüe arkasında Bulgariyä bette, yäşäüdän tuktadı, dip täkrarlıylar. Baksañ, kiresençä, Bulgariyä yukka çıgudan kotıla, tiz genä kütärelep kitä, çäçäk ata, häm anı näq menä millättäşläre, Batu belän kilgän tatar halkı kotkargan.


Traditsion tarih buyınça Çıñgız hannıñ kıpçak - bolgar cirlärenä kilep kerüe, anıñ Kalka yılgası yanında knäzlärneñ drucinaların tuzdıruı miladi belän 1223 nçe yılda bulgan, dip isäplänä (4 fevr. 1223 - 23 yanv. 1224 g.). A.Lızlov buyınça, 1224 yıl dip belderelä. Älbättä, Çıñgız han üze tügel, ä anıñ yaubaşları Cäbä belän Subedäy bahadirnıñ 30 meñ yaugirdän torgan çirüe, Kaspiynıñ könyagınnan urap, Persiyäne, Kavkaznı der selketep ütep, kıpçak dalalarına kilep çıga (Don - Dnepr aralıgında) . Kıpçak hanı Yuriy Konçakoviç tatarlarga karşı torıp karıy, läkin ciñelep, kaçıp kotıla (elyazmalarda bu vakıygalarnı tasvirlaganda mongollar turında yazılmıy, barı tik tatarlar gına). Kıpçaklar (Kotyan citäkçelegendäge öleşe, avtor) bu vakıtta inde urıs knyazläre yogıntısı astında bulgan bulalar häm tatarlardan kaçıp, urıslarga barıp sıyınalar. Tatarlar urıs knyazlärenä ilçelär cibärälär. Bu ilçelär urıslarga, bez sezneñ belän sugışmıybız, bezgä kıpçaklarnı biregez, alar bezneñ doşmannarıbız, digän taläp kuyalar. Tegelär ber kanunnarga da sıymıy torgan zur yavızlık eşlilär: ilçelärne gazaplap üterälär. Şunnan soñ, knyazlär (Kiyevnıkı – Mstislav Romanoviç, Galiçinanıkı – Mstislav Udaloy, Smolensknıkı – Vladimir h.b.) kıpçaklar belän berläşep (läkin berläşüläre süzdä genä bula), tatarlarga karşı çıgalar, bu orışta bik katı ciñelälär häm illärenä taralalar.


Bu turıda bez äle mäktäp programmasına kergän däresleklärdän ük ukıp beläbez. Kıskası, tatarlar bu ciñüdän soñ urıslar artınnan çapmıylar, beraz ezärleklägäç, kire borılıp, inde turıdan, İdel aşa Karakorımga aşıgalar. Läkin kaytışlıy cayı çıkkanda İdel bolgarların talap kaytırga kiräk dipter inde, anda suklıgalar, läkin Cigüle tauları tiräsendä bolgarlar tarafınnan pır tuzdırılıp ciñelep kaytıp kitälär. Şunsın da äytik: urıs knäzläreneñ drucinalarında barlıgı 80 meñ yaugir bula (S. Baymuhametov,»Anatomiyä mifa»), ä tatarlarnıkın bez inde beläbez – 20 meñnän beraz gına artıgrak kalgan bulgandır.


Östä yazılgan variant räsmi tarih buyınça kiterelgän. Tarihta yazılmaganı şul: tatarlar Çıñgız han stavkasına elägü öçen, nikter kire İdel buylap Saksin kalasına çaklı töşälär. Bu ğamäl tatarlarnıñ stavkası Kaspiy diñgezeneñ tönyagındagı tübänleklärdä bulganlıgın kürsätä digän süz, çönki tatarlar ul vakıtlarda İdelneñ ike yagında da yäşägän bulgannar. Östäräk kaysıber avtorlar tarafınnan kiterelgän, Karakorımnıñ (tatarlarnıñ stavkasınıñ, avtor) kaydadır yırakta ul vakıtlarda iseme dä bulmagan Mongoliyädä tügel, ä näq menä İdel buyında bulgandır digän fikerlär belän tanışkan idek.


Gadättä Kalkadagı (Kalka urıs cirlärendä bulmagan) sugış menä şulay kıskartıp birelä. Ägär täfsilläbräk birelgän alternativ yazmalarnı ukısañ, hällär ikençe törleräk bargan. Tatarlar urıs territoriyäsenä kermägännär, barı tik, kıpçaklar belän bezneñ aradagı ızgışka kısılmagız, dip äytü öçen, ilçelär genä cibärgännär. Bilgele bulgança, knyazlär ilçelärne azaplap üterälär. Şunnan soñ cıyılışıp üz çikläre aşa çıgıp, ozak kına bargaç, tatarlar stanına höcüm itälär, küp kenä keşelären üterälär, malların kuıp alıp kitälär. Şunnan soñ 12 kön buyı tagın talar cirlär ezlilär. Nihayät, alar tatar ğaskärlären oçratalar, häm, alar arasında älege dä bayagı Kalkadagı sugış başlana (A.Lızlov...).


Läkin urıslar ahır çiktä tiyeşlesen alalar. Älege orışnıñ säbäbe – berençedän, urıslarnıñ vähşilärçä ilçelärne cäzalap üterüe bula, ikençedän alarnıñ älege dä bayagı - tatarlarnı talap kitü ğamäle. Tatarlarnıñ kıpçaklarnı ezärlekläp kilüe turında monda yazılmagan, häm monı istä kaldıru zarur.


Kaçıp kitep bargan Galiç knäze batır Mstislav Mstislaviç Dnepr yılgasın çıkkaç, köymälärne vatıp, suga batırıp, agızıp kuygan. Ul monı tatarlar köymä belän çıgıp arttan kumasınnar öçen eşlägän. Anıñ artınnan kaça kilgän bik küp urıs sugışçıları tatar kılıçına karaganda yılga aşa yözep çıgunı hup kürgän häm batıp ülgän. Tatarlar isä yılga aşa çıgu yulın barıber tapkannar häm Mstislavnı totkannar.


Kaysıber avtorlar Kalka yılgasındagı sugışnıñ häm, gomumän, tatar – mongollarnıñ 1223 yılda könçıgış Evropaga kilep çıguın bolay añlatalar: 1219 yılda Horezm şahı Möhämmättä hezmättä bulgan kıpçaklar Otrar şähäre tiräsendä tatarlarnıñ bik bay kärvanın talap, niçäder yöz yäki meñ keşelären üterep, bik küp tauarların alalar (traditsion tarihta bu cinayätçelärneñ kıpçaklar bulganlıgı äytelmi). Şuşı ğamäl tatarlar belän kıpçaklar arasındagı doşmanlıkka añlatma birä sıman.


S.Baymuhametov versiyäse buyınça, vakıygalarnıñ soñrak bulgan dävamı da ikençe törleräk dip añlatıla: Kalka yanındagı sugıştan soñ tatarlar bulgarlarga bötenläy höcüm itmägännär. Kiresençä, tatarlar İdelne kiçkändä höcüm itep, bulgarlar alarnıñ ütkän sugışlarda baytak kimegän çerüen pır tuzdırıp ciñep kaytargannar. Älege avtor süzençä, bulgarlar şulay itep üzlärenä üzläre doşman buldırgannar.


(S. Baymuhametov, «Anatomiyä mifa»).


L. Gumilev yazuınça, tatarlar bolgarlarga höcüm itkännär häm Kermäk tiräsendäge sugışta tatarlar 4 meñ, bolgarlar 3.5 meñ sugışçı yugaltkannar. Äsirlekkä eläkkän tatarlarnı Sübedäy bolgarlardan sarık kötüenä alıştırıp algan. Läkin Bolgar padişahı Çelbir Çıñgızhannıñ açuın çıgarırga telämiçä, tatarlarga İdel aşa çıgarga yärdäm itkän. Küräbez ki, räsmi tarih Gumilev kıyssasın da bozıp birgän. (Häyer, soñgı vakıyga «Cägfar tarihı»nda da şulayrak tasvirlana, häm monda kemneñ kemnän küçergänlege añlaşılmıy).


Läkin kayber avtorlar tarihnıñ bu versiyälärenä dä karşı. Şuña kürä vakıygalar çılbırı da küpmeder ikençe törleräk dip uylanıla ala. Mäsälän, Kalka yılgasında 1223 (A.Lızlov buyınça – 1224) yılda kıpçak häm urıslarnıñ tatarlarga karşı bulgan sugışı tügel, ä urıs knyazlekläre arasındagı nizagları buluı mömkin (A.Buşkov.Slavyanskaya kniga proklyatiy). Çınnan da, bu zamannarda Kiyev knyaze Vladimir ülgäç anıñ ulları arasında başlangan kanlı sugışlarnıñ çak kızgan çagı bula bit. Ul vakıtlarda Yuriy Konçakoviçnıñ kıpçakları da urıslarnıñ nizaglarında aktiv katnaşkannar. Ä iñ möhime, eş şunda ki, älege tatar çerüendä Ploskinya digän urıs kulı astında nindider korallı sukbaylar-yulbasarlar (brodniklar) da bulgan (V.Yan. «Çingizhan»). Läkin kaysıber avtorlar Ploskinyanıñ urıs knäzläre yagında bulganlıgın häm tatarlarga söyläşülär alıp baru öçen cibärelgänlegen äytälär. Knyazlär, şul Ploskinya süzenä ışanıp, ozak sugışıp tormagannar, tatarlarga birelgännär, çönki tege sukbaylar başlıgı, tatarlar sezne timilär dip, täre üpkän. Bu Ploskinya digän keşe turında başka avtor da yaza. Läkin anıñça ul Plaksinya isemle bula. Monda da ul Cäbäneñ çerüendä urıslar bulganlıgın äytä (A.A.Gordeev. «İstoriyä kazakov». T.1,s.22).


Şunsın da äytergä kiräk, ul vakıtlarda tatar – urıs çikläre tirälärendä törle millät (urıs, tatar, kıpçak, bolgar, mişär, mordva, avtor) avılları aralaşıp utırgan bulalar. Bolar bernindi knäzlärneñ häm hannarnıñ basımına da bireşmilär, tınıç kına yäşi birälär. Şuña kürä Kalka yılgasındagı sugış – şul tirälärdäge vak ızgışlırnıñ ber çagılışı gına buluı mömkin. Häm şul çaktagı sugışnıñ ahırı bulgan, 1223 yılda mongollarnıñ Bulgarga höcüm itüe, barı tik urıs tarihi çıganaklarında gına häm ber-ike cömlä belän genä birelgän. Bu tarihi yalgan şul yıldan başlap tatar belän bulgarnı kapma-karşı kuyunı küzdä totıp eşlängän, ahrı. Çınnan da bit, bu turıda inde niçä yöz yıllar buyı söylänä.


Kalka buyındagı orışnıñ tagın ber tabışmagı – yılyazmaçınıñ urıslarnıñ kemnärgä karşı sugışuların belmägän bulıp kılanuı. «Kilgännär, yänäse, bezneñ gönah şomlıgıbızga karşı kaydandır küz kürmägän, kolak işetmägän tatarlar – moavityannar (möselmannar, avtor), ällä taurmennar, ällä tauroslar, ällä inde bäcänäklär». Sizelä ki, yılyazmaçı urıslarnıñ sugışnı üzläre başlavın, tatarlarnı talap kitüen, kabahätlek kürsätep tatar ilçelären gazaplap üterüen tanımaska, belmämeşkä salınırga mataşa. Äytep kitü lyazimdır, urıs tarihçıları yış kına: «tatarlar bezneñ gönah - şomlıgıbızga karşı alla tarafınnan cibärelgännär»,-dip yazgannar. Ahrısı, alarnıñ gönahı (gayıbe) çınnan zur bulgan häm alar monı belgännär.


Küräbez ki, älege yılyazmaçı 1223 yılda kilep kergän caydaklarnı mongollar dip atamıy, tatarlar-möselmannar, dip atıy. Bu bezneñ bernindi dä mongol yavı bulmagan, möselman tatarlar basıp kergännär digän versiyäne cöpli.


Kürenekle tarihçı A.Lızlov, 400 yıldan soñ: «...tatarlar şunnan soñ (1224 yılda) kıpçaklarnıñ kalğälären, şähärlären häm avılların nigezenä çaklı cimerdelär, Don, Meot (Azov) diñgeze, Tavrika (Kırım) häm Kara diñgez buyların üz kullarına aldılar häm şul cirlärdä urnaştılar», dip yaza. Küräbez ki, monda bez tatarlarnıñ bu sugıştan soñ bulgarlarga ciñelep kaytıp kitmägänleklären, häm kıpçaklar belän tatarlar arasında zur sugışlarnıñ äle ozak barganlıgın abaylıy alabız.


Monda bez kıpçaklarnıñ, dimäk bütän törkilärneñ dä, mäsälän, traditsion tarih buyınça küptän inde kayadır küçep kitärgä tiyeş bulgan bäcänäklärneñ, ber dä küçmä halıklar bulmagannarına tagın ber märtäbä inanabız. Hätta, şul uk avtornıñ bäcänäklär, taurmennar – şul uk tatarlar, digän gıybaräsen dä küräbez.


Şulay itep, 1223 yıldagı Kalkadagı sugıştan soñ Cäbä belän Subedäynıñ Bulgarga suklıgıp, ciñelep kaytuları da şik astında kala. Çönki orıştan soñ tatarlar berkaya dä kitmägännär, kıpçaklar belän ozak sugışkannar häm Kara diñgez buylarında kalgannar (A.Lızlov...). Häyer, alar elektän ük şul tirälärdä bulgannardır da. Çınnan da, Östäräk şul tirälärdä äle IH ğasırda uk tatarlar yäşägälege turında (T.Kalinina) Urıslar başta alarnıñ torgan ciren talap, malların kuıp alıp kitkännär bit. Kızganıçka karşı, A.Lızlovnıñ bu yazmaları räsmi tarih tarafınnan isäpkä alınmıy. Çönki HVII ğasırda «icat itüçe» urıs yılyazmaçısınıñ burıçı – döreslekne açu tügel, kiresençä, yäşerü, butau, tatar belän kıpçak, bulgar arasın bozıp kürsätü bulgan. Şunıñ öçen dä bit çın yılyazmalar yukka çıgarılgan. Monı häzerge zamannıñ kaysıber näq urıs avtorları äytep tora.


Älege häbärlär Kalka yanındagı sugışlarda katnaşkan tatarlarnıñ bernindi dä kilgän mongollar tügel, ä küptännän şunda yäşägän tatarlar ikänlegen kürsätä. Ul gına da tügel, yılyazmaçınıñ urıslar belän tıgız kontaktta torgan, alar arasındagı nizaglarnı beterergä yärdäm iteşkän (östäräk karagız) tatarlarnıñ kem ikänleklären belmi kılanuı, urıs knäzläreneñ gayıbe barlıgın tanımaska tırışuı gına buluı mömkin. Häm alar çınnan da tatarlarnı talarga (yaki sugışıp alırga) kilgän bulgannardır. Monı şunnan da şäylärgä bula, Kalka yanındagı sugışta küp kenä knäzlär: Kiyev, Çernigov knäzläre dä, könbatıştan Galiç – Volın knäzläre dä h.b. katnaşkan bula. Sorau tua: traditsion tarihta äytelgänçä, niçek itep berniçä kön eçendä, bu meñnärçä çakrımnar yırakta yäşäüçe knäzlär, ällä kaydan tatarlar kilde digän çakıru häbäre alırga ölgerä, ğaskär cıya häm cäyäü ike - öç meñläp çakrımnı ütep, Kalka buyındagı sugışta katnaşa? Närsä, tatarlar alarnı berniçä ay buyı kötep yatkannar mıni? Cavap: Bu kampaniyä urıslar tarafınnan aldan uk niyätlängän bulgan häm alar barısı da (şulay uk könbatıştagı Galiç knäze dä) küptän inde bergä cıyılgan bulgannardır. Avtor fikerençä, knäzlär tatarlar cirlären sugışıp alırga bargan bulgannardır. Bälki bu – urıs knäzläreneñ yaña kiñ kolaçlı sugışıp alu pohodlarınıñ başı bulırga tiyeş bulgandır. Häm çınnan da, A.Lızlovnıñ versiyäsenä ohşaş bulgan İpatev yılyazması buyınça, tatarlarnıñ kıpçaklarnı berençe tapkır oçratıp tar-mar itüe belän urıs drucinalarınıñ tatarlarnı kua kitüe arasında berniçä ay vakıt ütkän bula. Çönki ul arada knäzlär yañadan Kiyevta cıyılalar, anda kiñäşläşälär, şunnan soñ knäzleklärenä kaytıp, çerülären tulılandıralar häm bergä Kanev yanında cıynalıp, tatar cirlärenä kitälär. Kalgan ğamälläre A.Lızlovta yazılganga täñgäl kilä.


İbn äl - Äsir kaldırgan yazmalarda da vakıygalar şulayrak bara, läkin anıñça tatarlar Don belän Dnepr arasında uk bulgan bulalar. Bu avtor urıs knäzläreneñ tatarlarnı ike atna buyı ezläp yörgänlekläre, 3-4 tapkır alarnıñ vagrak çerülären yuk itüläre, 2-3 tapkır (gadättägeçä) malların kuıp alıp kitkänlekläre turında yazgan. Nihayät, tatarlarnıñ töp ğaskärlären oçratıp, katı ciñelügä duçar bulalar. Äytergä kiräk ki, İbn äl - Äsir tatar - mongollar turında tügel, ä könbatış tatarlar turında yaza. Şunsın da äytep uzıyk, küçmä halıklarnıñ urıslarga daimi räveştä höcümnär yasap, malların kuıp alıp kitüe östäräk kiterelgän avtor tarafınnan yukka çıgarılgan.


Östäräk kiterelgän özeklär, tarihta yazılgança, 1223 (1224) yıldagı tatarlarnıñ urıs drucinaların ciñüen tanıy, läkin bu orışnıñ säbäben, urının häm añardan soñ bulgan vakıygalarnı bozıp birä. Citmäsä, 1223, 1229, 1232 yıllarda tarihi çıganaklarda kürsätelmägän, uylap çıgarılgan, bulgarlarnıñ tatarlarnı ciñüe turındagı orışlarnı kiterä. Monıñ maksatı – tatarlar belän bulgarlar arasında doşmanlık hökem sörgän, digän tezisnı isbatlarga tırışu bulgandır. Ä ansı inde 1236 yılda tatar-mongollar Bulgar ilen sugışıp aluınıñ säbäbe bularak uylap çıgarılgannar.


Kıpçak – tatar nizagları soñrak, berniçä yıldan soñ başlangan, digän fikerne HIII ğasırda yäşägän garäb yılyazmaçısı İbne – Vasil yazıp kaldırgan. Ul «1229 – 30 yıllarda tatarlar belän kıpçaklar arasında sugış utı kabındı», dip yazgan. Räsmi tarih buyınça bez tatarlarnıñ Bulgariyägä karşı sugışuın beläbez. Läkin alternativ çıganaklar başkaça söyli. Mäsälän, bu turıda R.Bezertdinov bolay yaza: «Utız meñ yaugire bulgan çerü belän Subedey häm şahzadä Kutay kıpçaklar cirenä yau çaptılar. 1228 yılda alar Ural buyı tirälärendäge könçıgış kıpçaklarnı üzlärenä buysındırdılar. Şunnan soñ tatarlarnıñ atlı çerüläre Cayık aşa çıgıp, Kaspiy buyı dalalarına basıp kerde. Tatar – mongollar kıpçaklar kötüleklären kısrıklap çıgardılar häm bulgarlarnıñ karavılçı çerülären tar-mar ittelär. Kıpçaklar bulgarlar cirenä kaçıp kotıldılar. Ber öleşe İdel arkılı çıgıp kaçtılar. Tatarlar Bulgariyägä kermädelär. 1228 – 29 yıldagı bu pohod daladagı häm bigräk tä anıñ könbatış öleşendäge tınıç tormışnı bozmadı. Kotyan kul astındagı könbatış kıpçaklar bu vakıtlarda Galiç knäzlegen talau belän mäşgullär ide.


Kıpçak cirlären aykau, buysındıru 1235 yılga qadär dävam itte häm Altaydan alıp İdelgä qadär bulgan cirlär törki – mongol (tatar, avtor) imperiyäsenä kerdelär». Bez monda da 1235 yılda tatarlarnıñ bulgarlarga timägänleklären häm alar belän bergä, ber däülättä bulganlıkların küräbez.


G.Tizengauzennıñ Än-Nuvayridan kiterelgän hikäyätendä bolay bäyän itelgän: « ...Durut häm toksoba kabiläläre arasında kilep çıkkan doşmanlık toksoba (tatar, avtor) kabiläläreneñ ciñüe belän tämamlangan. Bu könbatış tatarları könçıgıştan kilgän tatarlar belän bergä, Kotyan kul astındagı durutlarnı Vengriyägä küçep kitärgä mäcbür itälär».


G. Tizengauzen söylägän älege hällär 1237 yıldan soñ bulgan häm alar toksoba – durut sugışlarınıñ dävamı bulgandır, dip farazlarga da bula. Ni öçen disäñ, 1237 yılda Ryazannı algaç, Batu çerüen könyakka, kıpçaklar yagına alıp kitä. Kızganıçka karşı, iñ möhime, tatar belän kıpçaknıñ doşmanlıgı haman dävam itkän. Ul gına da tügel, tarihi çıganaklarda tatar belän könbatıştagı kıpçaklar kan doşmannar, dip äytelgän. Häm Batunıñ könbatış pohodınıñ maksatı - näq menä şul kıpçaklarnı ezärlekläp baru bulgan, dilär kaysıber avtorlar (A.Buşkov. K.Penzev h.b.). Läkin monsı bähäsle, dip sanarga bula, çönki Batu 1236 yıldagı pohodın kıpçaklardan tügel, tönyak – könçıgış urıs knäzleklärennän başlıy. Häm anıñ 1237 yıldagı kıpçaklar häm başkalar belän sugışkanlıgı täfsirläp berkayda da birelmägän diyärlek.


İnde Andrey Lızlovnıñ östäräk kiterelgän «Skif tarihı»nnan bulgan özegenä östäp, şunı da bäyän itärgä kiräkter. Anıñ äytüençä İdelneñ tübänge agımında yäşägän tatarlar (İdel artı urdası, ul könçıgıştan Hvalis yağni Kaspiy diñgeze belän çiklängän bula,) bik köçle kavem bulgannar häm Ästerhan däülätennän başka böten urdalardan da östen torgannar.


Monda bu avtor üz yazmasına räsmi tarih buyınça HII - HIII ğasırlarda äle bilgele bulmagan barısınnan da köçle bulgan Ästerhan däüläten kertä. Bez inde, Evropa yäki urıs ğalimnäre kebek, borıngı avtorlarnıñ mäğlümatların tözätergä cörät itmibez häm alarga ışanabız. Soñrak (200 yıllardan soñ) Ästerhan digän iñ köçsez tatar däüläteneñ çınnan da bulganlıgın isäpkä alıp häm HIII ğasırdan soñ ul tirädä başka köçle halıklarnıñ bulmaganlıgın isebezgä töşerep, Ästerhan – elektän tatarlar däüläte bulgandır dip uylıybız. Dimäk ki, İdel artı urdasınnan başka tagın ber köçle tatar däüläte bulgan bulıp çıga. Häm anıñ urını näq elekke häzär kahanlıgı cirlärendä bula. Bu isä borıngı tarihnıñ küpkä katlaulırak bulganlıgın, häzärlärneñ tatar bulganlıgın yäki, hiç bulmasa, alarnıñ soñrak tatarlar ilenä kertelep, tatarga äyländerelgän bulganlıgı turında yaña gipoteza buldırırga mömkinlek birä.


Östä kiterelgän küp kenä tarihi çıgınaklar häm ğalimnärneñ fikerlären iskä alıp, bu babnı tübändägeçä yomgaklarga mömkinlek bar:


HIII ğasırga qadär Bulgariyä digän ilneñ başlıça iseme genä elekkeçä saklangan.


Halkınıñ küpçelege törle säbäplär arkasında tatar halkına äylängän, gärçä aldagı bablarda alar bulgarlar dip atalsalar da. Bu vakıtlarda Bulgariyädä tatarlar küpçelekne täşkil itkännär häm hakimiyät alar kulında bulgan. Tarihçılar Bulgariyäneñ berniçä ämirlekkä bülgälängän buluın da farazlıylar . Bolarnı bez häzerge zaman tatarlarınıñ dürt töp antropologik tiplarga bülenüennän küräbez: ak evropeoid tip, pont tibı, sublaponoid (idel-kama) tibı , mongoloid (könyak seber) tibı (T.A.Trofimova buyınça). Elek alar bulgar, suvar, bersula, eskel (içkil) dip atalgannar. Östä äytelgän avtornıñ «Voynı vremen kontsa bronzı» digän yazmasında bersulanıñ da skif tokımınnan bulganlıgı äytelgän.


Bulgariyäneñ Batu yaularına qadär ük tugandaş tatarlar imperiyäsenä (elekke kimäklär ilenä) kertelgän buluı faraz itelä. Bulgariyädäge halık kebek ük Kimäk hanlıgındagı tatarlarnıñ islamda bulularında da şik yuk, çönki HIII ğasırda inde şulay bulırga tiyeş ide dä. Kaysıber tarihçılar şul turıda yazıp ta kaldırgannar.


HIII ğasır başlarına Bulgariyä Vladimir – Suzdal knäzlekläre tarafınnan bik nık talangan, kakşatılgan, ul tizdän urıs knäzlekläre kulına töşü kurkınıçı astında torgan. Bu yazmıştan anı tatar särdarı Batu kotkargan.


HIV ğasırda uşkuyniklar Bulgariyäne tuktausız talagannar.


HV ğasırda Bulgariyä tagın şundıy uk häldä bulgan: uşkuyniklar häm urıs knäzläre bik nık tuzdırgannan soñ, Fedor Pyostrıy 1431 yılda Bulgariyäne tulısınça basıp alu mömkinlegen algan. Bu yulı anı tatar hanı Olug Möhämmät kotkargan häm Kazan hanlıgı tözelüneñ säbäpçese bulgan.


Häzerge vakıtka qadär yäşäp kilgän bulgar versiyäse näq menä şuşı hällärne yäşerü öçen uylap çıgarılgan bulgan, dip farazlarga cörät itäbez.





Batu yauları


Bu babta tatarlarnıñ bulgar häm urıs illärenä basıp kerüen häm monıñ säbäplären açıklap kitü küzdä totıla. Çönki räsmi tarihta bu hällär analizlau küzlegennän karap berkayçan da añlatılmagannar. Traditsion tarih niçek yazgan, bez şuñarga ışanırga tiyeş bulganbız.


Böten dönya belgän, bez mäktäp däresleklärendä ukıgan tarihta yazılgan vakıygalar, häm gomumän, ul vakıttagı urıs – tatar arasındagı mönäsäbätlärneñ asılı açılmagan tösle toyıla. Bik küp soraular cavapsız kala. Mäsälän, menä şularnıñ berniçäse:


Nik tatar-mongollar urıs cirlärenä basıp kergännär, urıslar bit alarga zararlık kılmagan bulgannar? (Kalka yılgası buyında tatarlarnıñ ilçelären üterüne isäplämägändä). Härhäldä, tarihta bu turıda mäğlümatlar yuk.


Tatar – mongol yaularınıñ maksatı närsädä bulgan?


Nigä alar urıs knäzlären urınnarında kaldırgannar?


Nigä knäzleklär arasındagı nizaglarnı bastırgannar?


Nigä halık sanın algannar, yasaknı bolay da häm kübräk külämdä alırga bula ide bit? Häm, gomumän, nigä yasaknı andıy az külämdä salgannar. Tarih buyınça, alar bit başka halıklarnı talap, alar isäbenä yäşäü maksatı belän eş itkännär.


Nik böten Rusnı alıp betermägännär?


Nigä könbatıştagı Evropa illären aluın algannar, läkin şunduk bötenläy taşlap kaytıp kitkännär?


Nigä hristian çirkäve dairälärenä dönyada bulmagan märhämätlelek kürsätkännär?


Nigä höcümne bay könbatış knäzleklärdän tügel, ä äle ternäklänep kenä kilgän yarlı Suzdal yaklarınnan başlagannar? Häm barı tik şul urınnarnı gına ahırga çaklı diyärlek kullarında totkannar? Ä könbatış knäzleklär häm, hätta Kiyev ta, ozak ta ütmi tatar – mongollar kulınnan ıçkıngannar, soñrak Böyek Litva knäzlege sostavına kerep kitkännär.


Küräbez ki, soraular küp, läkin cavap tabuı avır. İñ möhime, tatar-mongol basıp aluçılarnıñ ğamällärendä mantıyk kürenmi. Monı, härhäldä, häzerge zaman keşese küzlegennän çıgıp karaganda, añlap bulmıy. Şuña kürä soñgı vakıtlarda tarihnı, häm bigräk tä, anıñ bu öleşen yañadan karap çıgu omtılışları kürenä başladı.


Äle yazılgança, vakıygalarnıñ östä kiterelgän versiyäsenä alternativa bularak, ikençe variantın farazlau tabigıydır. Yugarıda yazılgan bablarda, çit il häm urıs avtorlarınıñ törle yıllarda başkarılgan yazmalarına tayanıp, şundıy yaña fikerlär äytelgän ide:


1) Könbatışta skif dip atalgan borıngı tatarlar, könçıgıştagıları da, häm şulay uk könbatıştagıları da tellären, goref – ğadätlären saklap kalgan millättäşlärebez bulgannar. İke meñ yıllar buyı Yevraziyädä bilgele bulıp, alarnıñ şanlı häm danlı buluları küp kenä vagrak kavemnärneñ dä tatar iseme alularına kitergän.


2) Tatar - mongol yaularında äydäp baruçı halık näq şul tatarlar bulgannar. Mongollar ul yaularda az bulgan.


3) Çıñgız han häm anıñ näsele mongol kavemennän bulmagannar, küp kenä avtorlar anıñ tatarlardan bulganlıgın täğaenlilär.


4) Tatarlar möhim säbäpsez ber halıknı da sugışıp buysındırmagan, başka kavemnär tatarlarga üzläre teläp kuşılgannar.


5) İdel buyında kalgan bulgarlar belän tatarlar İdel – Uralda häm Seberdä tıgız kontaktta bulgannar. Ul gına da tügel, tatarlarnıñ kübäyep kitüe säbäple, alar kuşılıp ber halık – tatar halkı bulıp atala başlagannar.


6) 1236 yılda Bulgariyä tatarlarga nık karşılık kürsätmägän. Barı tik Bilär şähäre genä sugışıp alıngan. Küp kenä bulgarlar tatar çerüenä kergännär. Bu faktnı raslauçı dälillärne, älbättä, tabuı ciñel tügel, läkin tabıla. Şul fikerlärgä tayanıp, tarihnıñ yañarak versiyäsen farazlarga da mömkinlek bar. Monda iñ möhime – tatarnıñ Bulgariyägä häm Ruska höcüm itüenä nisbätle yaña, läkin nigezle fikerlär tabu.


Vakıygalar çılbırın bäyän itüdän elek İdel buyı häm Bulgariyä tiräsendäge vazgıyätne açıklarga kiräkter. 1125 yılda Kiyev knäze Vladimir Monomah ülep, anıñ küp sanlı varisları Kiyev tähete öçen kanlı sugışlar başlagan zamanda, Monomahnıñ keçe ulı Yuriy (soñrak Dolgorukiy kuşamatın ala) knäzleksez kala. Tugannarına barıp baş iyäse kilmiçä (ä eşläp aşau knäz balalarına kileşmi torgan ğamäl bulgan), tähettän yıragrak yörgän ber törkem olı häm keçe drucinniklardan vataga cıyıp, yırak tönyakka: ves, çud, meşera (mişär - tatar), murom, merya cirlärenä yünälä. Bu, kübräge urman häm sazlıklarda yäşägän finno – ugor halıkları (meşera – törkilärdän) berdäm häm sugışçan urıs häm slavyannardan torgan vatagaga karşı tora almıy, häm Yuriy tiz vakıt arasında älege halıklarnıñ avılların häm şähärlären (mäsälän, Rostov häm başkalar) tartıp ala, urındagı halıknı kolga äyländerep, çıbırkı astınnan eşlätep, üzlärenä kol itä başlıy. Bu yulbasarlar barısı da dip äyterlek buydak bulgannar, çönki drucina (döresräge – banda) äğzaları ğailälären üzläre belän yörtmägännär. Şuña kürä alar visu, mişär häm başka halıklarnıñ kızları belän censi mönäsäbätlärgä kerä başlagannar, kaysıberläre alarga öylängännär. Alardan inde bulaçak Vladimir, Mäskäü knäzläre, Mäskäü häm Rusiyänıñ titullı halkı tua başlagan.


Läkin şunsın da äytep kitärgä kiräkter: böten bu cirlär ul vakıtlarga qadär ves, murom, merya häm küp öleşe bulgar – tatar (mişär) cirläre bulgan. Bu turıda F.Bäyrämovanıñ «Tönyakta tatar tarihı» digän äsärendä täfsilläp söylängän:


«Cir şarınıñ tönyak öleşe bik borıngı zamannardan törki halıklarnıñ, şul isäptän, tatarlarnıñ da Ana-Vatanı bulgan. Alar Kotıptan Täñre taularına qadär, Tatar bugazınnan Ural-Kaf taularınaça, Seberlärgä taralıp, şul cirlärneñ Hucası bulıp yäşägännnär. Tatarlar törle çorda törle isem-atamalar yörtkännär, törle däülätlärneñ sostavında bulgannar, üzläre dä uzgan tarihlarında distälägän möstäkıyl däülätlär totkannar. Tatarlarnıñ skif, hun, sarmat, sak, kıpçak, bolgar atamaları astında yörgän vakıtları da bulgan, häzer isä bez üzebezneñ asıl isemebezne yörtäbez, tatar dip atalabız... Häyer, bezneñ yazmabıznıñ maksatı andıy yırak çorlarga kitü tügel, ä soñgı meñ yıl vakıt eçendä bolgar-tatarlarnıñ tönyaktagı tarihın öyränü ide. Tönyak, digändä monda häzerge Rossiyäneñ Arhangelski, Vologda, Murmanski, Kirov, Salehard, Pskov, Velikiy Novgorod, öleşçä Tver, Kostroma, Perm tirälären küzdä totıla. Şulay uk Urta, Tönyak häm Polyar Ural, Ak häm Kar diñgeze buyları, Kola, Yamal yarımutrauları, Yaña Cir utravı törki-tatarlar belän bäyläp öyränelmägän, bu hakta hezmätlär yuk däräcäsendä. Yugıysä, borıngı babalarıbıznıñ bu yaklarda yäşäüläre, säüdä itüläre, il häm cir öçen sugışlar alıp baruları turında bilgele bit!.. Bezgä kalsa, monda süz İdel häm Şeksna yılgaları buylap yugarıga kütärelüçe bolgar babalarıbız turında bara. Çönki sigezençe ğasırda bu yaklarda garäp säüdägärläreneñ yörüe ikele, ä menä bolgarlar, kiresençä, bik aktiv bulgannar. Bu hakta tarihçı Röstäm Näbiyev tä bik centekläp yaza. Üzeneñ «Bulgar i Severnaya Evropa. Drevniye svyazi» dip atalgan kitabında ul tönyaktagı su yullarınıñ, nigezdä, bolgarlar kulında buluın yaza. Tönyak Dvina, Şeksna yılgaları, Akkül, Kuben, Onega, Ladoga külläre aşa alar Baltıyk diñgezenä, Skandinaviyä illärenä qadär barıp citkännär. Borıngı bolgarlar şulay uk Nokrat yılgası aşa Mezen, Peçora yılgalarına çıgıp, Tönyak Boz okenanına qadär barıp citkän kıytgalarga taralgannar».


Bulgarlarnıñ näq şul elekke visu, merya, murom, meşera, soñrak Vladimir – Suzdal knäzlege bulıp kitkän cirlärdä cirle halık belän caylı gına satu itep, alarga tormış kiräk – yarakları alıp barıp, tegelärdän kıymmätle cänlek tireläre alıp, başka yaklarga satkanlıkları, kaysı vakıtlarda alarga yasak tülätep torganlıkları küptän bilgele. Bu turıda İbn – Fazlan, İbn – Rustä h.b. yazmaların karau da citä. Kızganıçka karşı, näq şul tirälärgä, häm beraz gına könbatıştarak bulgan millättäşlärebez tatarlar (mişärlär) cirenä, alarnıñ kürşese muromaga tuyu belmäs urıs knäzläreneñ balaları kilep borın tıga. Ul gına da tügel, Bulgariyä yogıntısında bulgan möselman mordva halkına da kul suza. Bu turıda tarihi çıganaklar bolay äytä: «Äle HIII ğasırda uk mordva halkı yäşägän cirlär Ryazan häm Nicegorod knäzleklärenä kerde ( BSE, trete izdaniye, tom 16, str.567).


Mişärlär dip atalgan millättäşlärebez urıslarda meşeryaklar digän isem astında da bilgele bulgan. Alarnı ugro – fin telle kavemnärgä nisbätlägännär. Läkin baytak ğalimnär, bigräk tä M.Z.Zäkiyev, A.Orlov häm başkalar mişärlärneñ elektän ük törki telle halık bulganlıgın isbat itte. Alarnıñ elek İdel – Oka arasında häm könbatıştarak yäşägänlekläre bilgele. Kübese äle häzer dä şul uk urınnarda, şul isäptän Mäskäüdä küpläp yäşilär. Mişärlär üzlären tatar dip isäplilär, kaysıberläre mişär atamasın kabul itmi. Häzerge vakıtta bu millättäşlärebez tulısınça tatar tele häm mädäniyäte dönyasına kerälär häm anda iskitkeç yugarı urın alıp toralar. Bez telebezneñ könbatış dialektına kergän mişär tatar telen, urta dialektnıkın añlaganday, tulısınça añlıybız.


Tatar halkınıñ öçtän beren täşkil itkän bu könbatış tatarları meñ yıl elek bulgarlar belän tıgız kontaktta yäşägännär. Bulgarlarnıñ İdelneñ uñ yagında yäşägän öleşe alar belän etnik, lingvistik, iqtisadıy bäyläneştä bulgannar.


Vladimir Monomahnıñ ulı Yuriy Dolgorukiy yaña knäzlek tözü urınnarı ezläp, näq şuşı tatarlar - bulgarlar cirenä kilep kergän. Tönyak halıkları ves, muroma h.b. belän bergä alarnıñ da cirlären basıp algan, halkın üzeneñ kolı itkän. İdel – Uralda häm Seberdä yäşägän tatar halkı bu vazgıyät turında häbärdar bulmagandır, dip äytep bulmıy, çönki 1220 yıllarda Vladimir – Suzdal knäzläre könçıgış çiklären küçerä - küçerä, İdelgä çaklı bulgan bulgar cirlären, şähärlären basıp algannar gına tügel, İdelneñ sul yagına da çıga başlagan bulgannar. Kön tärtibendä üzara nizaglar arkasında inde köçsezlänä başlagan tatar – bulgar cirläreneñ urıslar kulına töşüe torgan. Şulay itep bu knäzlär, babaları Kiyev knäze Vladimirnıñ äle H ğasırda başlagan, läkin tormışka aşıra almagan hıyalın – Bulgariyäne urıs däülätenä buysındıru niyäten dävam itkän.


Gomumän, G.Ähmärov mäğlümatları buyınça, Evropaga tatarlar kilgänçe ruslar belän bulgarlar arasında 16 sugış bulgan (bu turıda östäräk ukıdıgız). Bulgariyä mongollar (tatarlar, avtor) kulında çakta urıslar belän bulgarlar arasında tagın 12 tapkır sugış utı kabıngan. Bez beläbez ki, bu sugışlar urıslar yagınnan basıp alu, talau sugışları bulgannar.


Räsmi tarih urıs knäzlekläreneñ bu ğamällären isäpkä almıy, çönki inde küptän andıy kıñgır eşlär kanunlaştırılgan. Ä borıngı zamanda tatarlar bötenläy alay dip isäplämägän bulgannardır häm millättäşlären yaklap koral totıp pohodka çıkkannar, dip uylarga nigez bar, çönki alar tabiğatläre buyınça ğadel, kaharman halık bulgannar.


Avtor uyınça, vakıygalar söreşe bolayrak bulırga mömkin ide. Yaña, agressiv omtılışlarga nigezlängän Vladimir – Suzdal knäzlegeneñ barlıkka kilüe ul vakıtta inde köçsezlänä bargan, İdelneñ uñ yagındagı cirlären häm Aşlı şähären yugaltkan Bulgariyäne yukka çıgu aldına kuygan. Yuriy Dolgorukiynıñ onıkları bulgan knäzlär bulgarlar kontrole astında bulgan häm üzeneñ mehları belän bulgar iktisadınıñ baytak öleşen täşkil itkän visu cirlären basıp alıp kına kalmagannar, küptän inde bolgar – tatarga karagan İdel – Don arasın da, häm, şul isäptän, möselmannar bulgan tatar - mişärne kol itkännär häm mordvanı da kul aslarına ala başlagannar.


Suzdal - Vladimir säyäsäteneñ kön tärtibendä Bulgariyäne kulga töşerü dä karalgan bulgan, dip äytergä yarıy. Älbättä, monı añlavı kıyın tügel, çönki slavyannar häm urıslar turındagı çit il tarihçıları kaldırgan yazmalarnı iskä töşergändä («Urıs tarihınıñ başı» digän babta kürdegez), bay, baytak kına igençe häm hönärçelär halkı, eşkärtelgän uñdırışlı cirläre, şähärläre bulgan Bulgariyäne basıp alırga omtılu urıslar öçen mantıykka näq täñgäl kilä torgan säyäsät bulgan bulır ide. Vladimir knäzlege halkı üzläre dä bulgarlar kul astında bulgan İdel säüdä yulın alır öçen 1183 yılda Bulgariyägä höcüm ittek häm bu pohod bik uñışlı buldı, dip maktangannar (PSRL.t.1). Läkin äle bit İdelgä barıp citkänçe dä bulgarlar cirläre, annan soñ Bulgariyägä nisbätle bulgan Nicgar tatarları häm mişärlär, mordva cirlären yaularga kiräk bula ide, häm alar monı eşlägännär dä. İdel säüdä yulın da kulga töşergännär. Älbättä, alar üzlären monsına da haklıbız, dip isäplägännärder.


Törle tarihi çıganaklarga iğtibar itsäñ, ul vakıttagı bulgar-urıs mönäsäbätläre şulayrak bargan.


Kıskası, Rostov – Suzdal knäzlegeneñ Kiyevtan ayırılıp çıguı Bulgariyä halkına zur problemalar kitergän. Berkayçan da urıs knäzlekläre karamagında bulmagan İdel belän Don, İdel häm Oka arasındagı cirlär Bulgariyäga nisbätle bulalar, alarga yasak tülilär. Ustyug, Galiç, Rostov, Murom şähärläre dä şulay uk Bulgariyä karamagına kergän bulalar. Bulgarlar üz vassallarına karata bulgan burıçların tögäl ütilär, ğadel säyäsät alıp baralar, tormış äybät bara. Tönyaktan tuktausız kıymmätle meh kilep tora, Bulgar iqtisadı çäçäk atu aldında tora.. Läkin, östäräk äytelgänçä, knäzleksez kalgan Yu.Dolgorukiy üzeneñ az sanlı, läkin talarga häm üterergä mahir drucinası belän Suzdal cirenä kilep çıga häm anı basıp ala. Şunduk çud, ves, tatar (mişär) halıkların köçläp üz knäzleklärenä kertü, alarnıñ hucası bulgan Bulgar ilen sanga sukmau häm başka başbaştaklıklar başlana. Alar şunduk, ğadätençä, üzlären böten bu regionnarnıñ hucası kebek tota başlıylar. Ozaklamıy ike arada kanlı sugışlar da başlana.


Üz cirlären saklarga mäcbür bulgan bulgar halkı urıs vatagalarına karşı tora almıy başlıy. Kızganıçka karşı, alar äkren-äkren üz pozitsiyälären yugaltkannan yugalta baralar. Kuçkin V.A. yazmaları buyınça, «... bulgarlarnıñ älege problemalarnı koral köçe belän çişärgä omtıluları şunduk berläşkän Suzdal, Murom häm Ryazan knäzläreneñ bulgarlar tılına kiñ masştablı pohodlar oyıştıruına kiterä ide» diyelä. Şuña kürä bulgarlarga teşlären kısıp tüzärgä turı kilgänder.


Urıs yılyazmaları mäğlümatları buyınça, bulgarlarnıñ elek üzläreneke bulgan şähären (Galiç) kaytarıp aluga omtılıp karıylar (älbättä, urıs yılyazmaçıları monı basıp alu sugışı dip bilgelilär), läkin barıp çıkmıy. 1094 yılda bulgarlar urıslardan Murom şähären kire sugışıp alalar. Läkin ozak totıp tora almıylar häm 1095 yılda ul inde tulısınça urıslar kulına küçä, anda knäz Svyatoslavnıñ namestnigı utırtıla.


Urıslar tarafınnan basıp alıngan tagın ber şähär – Ustyug bula. 1219 yılda bulgarlar bu şähärgä höcüm itä häm kıska gına vakıtka ala. Smirnov A.P. «İdel bolgarları» digän hezmätendä bu ike şähärneñ bulgarlarnıkı bulganlıgın tanıy. Şulay uk bulgarlarnıñ 1107 yılda Suzdalğa, 1152 yılda Yaroslavlğä, 1209 yılda Ryazanga uñışsız höcüm itüläre bilgele. Bu yıllarda bulgarlar üzläreneñ vassalları bulgan mordva häm meşera (mişär) kabilälären yaklarga tırışıp karıylar ( Kuçkin V.A.).


Ä inde urıs drucinalarınıñ bulgar cirlärenä talau, basıp alu pohodları yasavı yılyazmalarda küp tapkırlar terkälgän. 965 yılda Svyatoslav tarafınnan başlangan pohodlar 985 yılda Vladimir, 1120 yılda Yuriy Dolgorukiy tarafınnan dävam itelgän. Ul «...bulgarlarga bargan, polkların ciñgän häm küp äsirlär alıp kaytkan. Anıñ ulı Andrey Bogolyubskiy 1164 yılda ulı İzyaslav, enese Yaroslav häm Murom knäze Yuriy belän bergä bulgarlar cirenä zur häm uñışlı pohod yasadılar. Bu orışta bik küp bulgarlar yuk itelä, 3 şähärläre yandırıla, İbrahim (Bolgar şähäre) şähäre alına ( PSRL t.1.)


1174 yılda knäz Andrey bulgarlarga yaña pohod oyıştıra. Monı Vladimir, Murom häm Ryazan knäzläreneñ ulları başkara. 1183 yılda knäz Vsevolod bulgarlar cirenä kotoçkıç zur yau oyıştıra. Monsında knäzlär İzyaslav Gleboviç, Muromnan Vladimir Yuryeviç, Ryazan, Smolensk knäzläre ulları üzläreneñ drucinaları belän katnaşalar (PSRL.St 390). Bulgarlarga gayät zur zıyan yasagannan soñ, kaytışlıy alar Mordvaga tuktalıp, alarnı da bölderep çıgalar.


Halikov A.H. yazuınça, H ğasırda uk möselman ile Mordva Bulgariyä belän iqtisadi häm säyäsi bäyläneşlärgä kergän bula. Alar arasında ere säüdä mönäsäbätläre dä urnaşa. Bulgar belän Mordva ike tiñdäş kürşelär bulıp yäşilär. Şuña kürä dä mordva halkı knäzlär ekspantsiyäsenä şulay uk karşı kütärelä. Mäsälän, Mordva knäze Purgas bulgarlarga kuşılıp ta, üze genä ayırım pohod oyıştırıp ta, urıslar belän orışa häm küp vakıtta uñışka da ireşkäli (Lavrentiy yılyazması). Purgas bulgarlar belän tuganlık (katnaş nikah) cepläre belän dä bäylängän bulgandır, digän fiker bar (Halikov A.H.).


Bulgarlar belän Suzdal knäzlege urısları mönäsäbätlärendä hälitkeç borılış 1220 yılda bula. Yılyazmalar küsätüençä, urıslarnıñ berläşkän polklardan torgan çerüläre Mordoviyägä häm Bulgariyägä bärep kerä. Bulgarlar Aşlı şähären bötenläygä yugaltalar. Bu – bulgarlarnıñ iñ citdi ciñelüläre bula (A.P.Smirnov). Bulgarlar urıslar tarafına, solıh sorap, tagın öç märtäbä ilçelek cibärep karıylar. Öçençesendä genä knäz Yuriy Vsevolodoviç duslık häm tınıçlık solıhına künä häm 6 yıl tınıçlık hökem sörä (1230 – 1236 yıllar). Läkin monıñ öçen bulgarlar urıslarga Mordvanı birälär (V.N. Tatişev). Şunnan soñ urıslar Purgas mordvasına basıp kerü sugışları başlıylar. Mordvanı knäzlär başta, bulgarlar belän berençe kileşü iğlan itelgän (östäräk yazıldı) 1226, 1228, 1229 yıllarda buysındırırga tırışalar. Ä soñrak, 1232-33 yıllarda, tatarlarnıñ Böyek Bilär şähärenä citmäs kenä kışlagan çaklarında da, kurıkmıyça Mordvanı yaulap alu sugışları alıp baralar. (PSRL.St. 459). Bez monda yılyazmaçınıñ tatarlarnıñ Mongoliyädän 1236 yılda kilmägänlegen, küptän inde Bulgar cirendä bulganlıgın tanuın küräbez. Çınnan da, moña qadär tuktausız Bulgariyägä yaular çabıp torgan urıslar, tatarlardan kurkıp 6 yıl buyı basıp kermi tormıylarmı soñ?


Äle bit bulgarlar bu hällärgä qadär niçä yöz yıllar buyı bulgan urıs höcümnären dä onıtmagan bulgannardır. Çönki mädäniyätle, tarihlı halık ütkänne onıtmıy. Şularnı isäpkä alıp, bulgar - tatar halkı da bolarnıñ bötenesen dä añlarga tiyeş ide, häm ilne saklap kalu öçen üzläreneñ dindäşläre häm kardäşläre bulgan, elekke Kimäk kahanlıgında - Seberdä, Uralda häm öleşçä Bulgariyäneñ üzendä yäşägän tatarlarga tayanırga tiyeş idelär. Bu näq şulay bulgandır da, häm alar tatarlar yärdämendä urıslar basıp aluınnan kotılırga uylagannardır. Häm şuña kürä dä urıslar niçä ğasırlar buyı inde tatar belän bulgar arasına çöy kagarga tırışalardır da. 1223, 1229 häm soñgırak yıllardagı tatar – bulgar sugışları şunıñ öçen uylap çıgarılgan äkiyät tügelme soñ? Çınnan da, borıngı çit il çıganaklarında bu yıllarda tatarlarnıñ bulgar belän sugışkannarı kürsätelmi, anda barı tik tatar – kıpçak orışları gına tasvirlana. İkençedän, urıs tarihçıları tarafınnan urıs telenä tärcemä itelep birelgän çit il, bigräk tä garäp, farsi çıganaklar gomumän ışanıçnı aklamıy. Tatar ğalimnärenä älege dokumentlarnıñ originalları belän turıdan – turı tanışırga kiräkter.


Cihangir Batunıñ (L.Gumilev süze buyınça, Batu näq menä şulay, cihangir – dönyanı yaulauçı dip zurlangan) urıs cirenä höcümen näq menä şul tirälärdän başlavı östäge fikerne rastlıy sıman. Gomumän, kayçan häm niçek başlangan Batu yavı? Räsmi tarih buyınça, 1236 yılda, Karakorımda ütkärelgän korıltay nigezendä, Batu zur yau belän Mongoliyädän çıga häm Seber aşa turı Bulgariyägä kilä. Şul uk yılda Bulgarnı häm başka şähärlärne alıp, kotoçkıç üterülär, yandırular ütkärä. Ä bu äsärneñ avtorınıñ versiyäse buyınça niçek soñ? Tatarlarnıñ bernindi dä Mongoliyädän kilmägän bulganlıkları inde isbatlandı, dip sanıyk. Häm alar, hätta urıs yılyazmaları buyınça da, 1232-33 yıllarda Bulgariyädä, ä töp öleşe Tübän İdel buyında (Saksinda) bulgannar. Logika buyınça, vakıygalar söreşe arı taba bolay bulırga tiyeş ide: tatarlarnıñ töp köçläre Horezm yagında eşlären betergäç häm kaytıp Bulgarda bulgar – tatar nizagların tuktatkaç (bu ğamäl Bilärdäge tatarlarga karşı bulgan ırularnı bastıru, nıklı hakimiyät urnaştıru, Gazi – Baracnı tähetkä kire utırtu h.b. bulgandır), köçlären cıygaç, böten kiräk – yarak belän täemin itelgäç häm sazlar – yılgalar tuñgannı da kötmiçä, Ryazan, Vladimir, Rostov tarafına höcüm itärgä tiyeş bulgandır. Urıs knäzlekläreneñ bulgarlarga karata doşmançıl bulgan häm arı taba da şul säyäsättän baş tartırga cıyınmagannarı häm, bigräk tä, bulgar – tatarlar aldında ğayepläre zur bulgannarı Batuga karşı torırga, ä dustanä, tatu kürşelär mönäsäbätlären yaklauçılar tatarlarga birelep, halıkların, şähärlären kotkarıp kalırga tiyeş idelär. Häm bu näq şulay bargan da, ahrısı. Häm monı L.Gumilev ta cöpli.


Älege fikerne östäräk äytelgän - tatarlar belän bulgarlarnıñ kuşılıp, bergäläp doşmannarına karşı köräşüe turındagı mäğlümatlar da raslıy. Mäsälän, A.Lızlov äytüençä, «...Şuşı cäfalı halıknıñ (tatarnıñ, avtor) padişahı, östäräk äytelgän potka tabınuçı (Gvagnin äytüençä) Yıguhan (Cüçi, avtor), ülep, canı cähännämgä kitte. Anıñ sarança kebek çerüeneñ yulbaşçısı bulıp, urıslar häm litvalılar tarafınnan Batıy dip isemlängän Zämihan (Sain han, avtor) kaldı. Ul şul halıktan berençese bulıp kahär sukkan Mahomet dinen kabul itte häm tarattı. (Bez monda islamnıñ Batu tarafınan uk kabul itelüen küräbez. Tarihnıñ şuşı versiyäse buyınça, tatarlar küptän inde islamda bulırga tiyeşlär ide dä, avtor). Küp illärne alıp, anda yäşägän kıpçaklarnı häm bäcänäklärne kuıp, İdel artı tatarlarına häm üzlärenä ohşaş bulgan bulgarlarga kuşılıp, üz ileneñ ğaskären bik zurayttı» (Skif tarihı. II kisäk. I bab). Monda bez Çıñgız häm Batu tatarlarınıñ İdel artı tatarlarına häm bulgarlarga ohşaş bulganlıkları häm alarnıñ berläşüe turında ukıybız. Gärçä, bulgarlar İdel buyında inde az kalgan bulsalar da. Östäräk, H ğasırda tatarlarnıñ könçıgıştan İdel buyına kilep, könbatışka kitkän bulgarlarnıñ urının biläp, üzläre dä bulgar dip atala başlauları turında yazgan idek.


Vladimir yılyazması 1230 yılda mondıy häbär yazgan: «Şul uk yılnı Bolgarlar böyek knäz Yuriyga kilep baş idelär, häm 6 yılga sugışmau turında kileşü tözedelär. Ahrı, bulgarlar mongol yavı kurkınıçın istä totıp monı eşlägännärder» (Bu yılyazmaçı tatar – bulgarga karşı urıslar yagınnan kurkınıç bulmagan, dip sanıy ahrı. Döresräge, ansı şulay tiyeş, dip sanagandır, avtor). Läkin monda kileşüneñ näq 6 yılga bulganlıgına iğtibar birergä kiräkter, çönki näq 6 yıldan soñ Batu üzeneñ çirüe belän kilep citä (ä aña çaklı Horezm yagında bula). Dimäk, ul tizdän urıs knäzläreneñ basıp keräçäklären belgän. Ä aña qadär urıs knäzlekläre tik yatmıy: bulgarlar yogıntısında bulgan, häm urıslarga karşı baş kütärgän mordva halkın sugışıp ala häm üzeneñ könçıgış çiklären İdelne uzdırıp küçerä, yağni, bulgar cirlären basıp aluın dävam itä.


Şunsın da äytergä kiräk, bu möselman mordva halkı soñrak tatarlar İdelne kiçep çıgu belän ük alarga kuşılalar häm knäzlärgä karşı orışlarda gel aldagı rätlärdä bulalar (Ueyverley monastıre yepiskobınıñ 1239 yılda yılda Rim papasına yazılgan hatınnan).


Bu zamannar turında ukıganda, tarihi çıganaklarnıñ bik az buluı häm alarnıñ nindider ber vakıygalarnı gına açıklavı küzgä bärelä. Mäsälän, mongollarnıñ, döresräge şul tirälärdän beraz gına könyaktarak häm könçıgıştarak yäşägän tatarlarnıñ 1229 yılda bulgarlarnı Cayık buyında ciñgänlekläre, ä 1232 yılda inde alarnıñ Bulgardan yırak tügel ber cirdä kışlaganlıkları kürsätelä (Vladimirskiy letopisets, PSRL, t. 30). Räsmi tarih tarafdarlarına sorau tua: tatarlar Bulgar şähäre yanına kilep, şunda kışlap yatkanda bulgarlar nilär eşlägännär? Tatarlarnıñ üzlären häm atların kış buyı kem tuklandırgan? Ä şunnan soñgı dürt yıl eçendä, yağni 1236 yılga qadär tatarlar kayda bulgannar? Cavap berkayda da yuk. Avtor bersiyäse şulay: tatarlarnıñ artık zur bulmagan çirüe şunda Batunı kötkän, çönki ul töp ğaskäre belän Horezm yagında bulgan (bu turıda vengr missionerı Yulian yazmalarında da äytelä), şuña kürä Suzdal urısları bulgarlarga höcüm itmi torgannar. Ä töp urda Kaspiy tirälegendä Saksin yagında kış ütkärgänder. Tatarlar çirüen Bulgariyä halkı (yağni, şundagı tatarlar häm bulgarlar) tuyındırıp torgan. Ä urıslar bu vakıtta, tatarlar küz aldında möselmannar bulgan mordva cirlären yaulap alıp yatkannar, ä bulgarlarga höcüm itärgä kıymagannar.


Tarihtan bilgele bulgança, Batu bik zur ğaskär belän (kimnän dä 150 meñ yaugir) 1236 yılnıñ cäyendä Bulgariyägä basıp kerä. (Alternativ tarihta Batunıñ çerüe 30-40 meñ, bik küp bulsa, 70 meñ yaugirdän artık tügel dip bäyälänä). Böten şähärläreneñ häm avıllarınıñ kölen kükkä oçıra, cimerä, halkın kırıp, yukka çıgarıp, hatın-kıznı häm bala – çaganı kollıkka alıp kitä.


Läkin, çınında, M.Pinegin häm R.Bezertdinov mäğlümatları buyınça, Batu Bulgariyäne zur sugışlarsız ala, çönki aña Bilär şähäre genä karşılık kürsätä (östäräk äytelde). Kalgan şähär häm kalğälär tatarlarga üzläre teläp birelälär. Ul gına da tügel, tatarlarnı bulgarlarnıñ kaysıber kabiläläre karşı çıgıp alalar. Çönki bu vakıtta inde Bulgariyä halkı da eçke nizaglar kiçerep, berniçä törkemgä bülengän bulgan. Ul gına da tügel, etnik ayırımlıklar nigezendä dürt ämirlekkä bülengän dip äytelde östäräk. Häm tatarlar inde anda küpçelekne täşkil itkännär. Läkin alarnıñ doşmannarı Bilärne üz kulında totkan bulgandır, şuña kürä tatarlar şuşı kalğäne genä sugışıp algannardır da.


R.Yu.Poçekayıv yazuınça, Batu armiyäseneñ işleräk öleşe 1236 yılda kayçandır kuätle häm bay däülät bulgan İdel Bulgariyäsenä yünälä. Bu vakıtta inde Bulgariyä, Tübän İdeldäge kıpçaklar sıman yarım - bäysez knäzleklär berlege şäkelendä genä bulıp kalgan. Alar tuktausız ber-bere belän çäkäläşep, sugışıp, kaysıberläre tatarlar yagında bulgannar.


Bu turıda başka avtorlar fikerläre dä bar. «1236 yılnıñ közendä tatarlar danlıklı Böyek Bulgar şähären aldılar, kartlardan başlap balalarga qadär barısın da koral belän kıynadılar, küp mal aldılar, ä şähärne yandırdılar. Cirlären äsir ittelär» (PSRL t.1, stb. 460). Dcuveyni da şulayrak yaza: «Başta alar köç häm şturm kullanıp, nıgıtılgan häm halkı küp bulgan Bulgar şähären aldılar. Başka şundıylarga gıybrät bulsın öçen halkınıñ (ber öleşen) üterdelär, (ber öleşen) äsir ittelär. Şunnan soñ tatarlar İdel häm Kama buyınıñ başka halıkların: başkortlarnı, mordvanı, burtaslarnı h.b. buysındırırga kittelär» (Dcuveyni).


Läkin şul uk vakıygalar turında Dcuveyni ikençe ber urında bolayrak ta söyli: «Mongollar üzläreneñ çerüenä Saksin, bulgar, mordva, çuvaş häm başkort halıkların kerttelär». Şul uk Dcuveyni häm Räşidetdin yazalar «...bulgar idaräçeläre Bayan häm Dciku kildelär häm mongol şahzadälärenä buysınuları turında belderdelär». Vengr säyähätçese Yulian yazuınça, Bulgarda ike häkim bulgan, şularnıñ berse tatarlarga üze teläp kuşılgan, ikençese az gına sandagı keşelären alıp, başka nıgıtılgan cirlärgä kaçkan (Yulian, 1996. 17b.)


Küräbez ki, älege öç yazma da avtor variantın raslıy kebek, yağni Bulgariyä tulısınça tügel, ä ber genä şähär sugışıp alındı, dip äytelä. Ämma isemnäre ike törle: Bilär häm Bulgar. Läkin küp kenä avtorlar Böyek Şähär dip Bilärne sanıylar bit. Çönki Vladimir - Suzdal yaularınnan soñ başkala Bilärgä küçerelgän bulgan. Ä elekke başkala - Bulgar elegräk urıs knäzläre tarafınnan cimerelgän bulgan. Häm ul soñrak torgızılıp, Batu häm Bärkäneñ Altın Urdanıñ märkäze bularak faydalanılgan. Bu turıda östäräk äytelgän ide inde.


Östä kiterelgän häbärlär Batunıñ Bulgarga sugışır öçen tügel, andagı tatarlar häm alar yaklı bulgan halık häm alar belän nizagka kerüçe bolgar klannarı arasın caylau, häm barınnan da bigräk Vladimir häm başka knäzleklärneñ yaña höcümen buldırmas öçen kilgän, dip äytergä bula.


İsän kalgan bulgar ğaskäre Batunıñ çerüenä kuşıla. Bu vakıyganı älege dä bayagı ğalimnär tarafınnan tanılmagan «Gazi – Barac yılyazması» da raslıy kebek, çönki ul häbär itüençä, soñrak tatarlar belän urıslar arasında bulgan Sit yılgası buyındagı sugışta knäz Yuriyga karşı tatarlar yagınnan 4 meñ atlı tatar - bulgar yaugirläre häm Novgorodtan kilgän cäyäüle urıs çerüe orışa. Burandaynıñ, yağni Gazi-Baracnıñ, Batu yaularında bulgar çerüe belän katnaşuı başka avtorlar tarafınnan da tanılgan. F.Splitskiy Batunıñ 1237 yılgı Ryazan häm Suzdal yaklarına yau çabar aldınnan tatarlarnıñ çerüe şaktıy artkanlıgın äytä. (Foma Splitskiy 51, s.104). Buranday kul astındagı tatar - bulgar korpusı Batunıñ 1237 – 38 yıllardagı tönyak – könbatış knäzleklärgä karşı bulgan pohodında da, Könbatış Evropa illärenä karşı pohodında da katnaşa («Pamyatka bulgara» izd. «Bulgar al-Dcadid». Kazan: 1988 g.). Buranday turındagı mäğlümat V..Yannıñ bilgele äsäre bitlärendä dä raslana.


Mondıy mäglümatlar inde tarihi vazgıyätne töptän üzgärtä. Berençedän, tatarlar belän bulgarlarnıñ nigezdä doşmannar bulmaganlıkların, Bulgariyä halkınıñ Batu çerüenä küpläp kerüen küräbez. İkençedän, novgorodlılar tatarnı doşman dip sanamagannar, bälki alar arasında elektän ük nindider kileşülär bulgandır. Ber dä yukka gına kayber yılyazmalarda urıs belän tatar küptän inde katnaşıp yäşägän bulgan, digän häbärlär dä ul qadär ük nigezsez tügellärder. Algarak kitep, tatarlarnıñ Novgorodka soñrak ta timägänlekläre bilgele. Barı tik halık sanın alu vakıtında gına Aleksandr Nevskiynıñ tatarlar da katnaşkan çirüe Novgorod halkın nık kına cäfalıy häm köçläp halık sanı alına. Tatarlar belän urıslarnıñ bäyläneşläre Batu kilgänçe uk bulganlıgın tagın ber material kürsätä: F.Bäyrämova «Tönyakta tatar tarihı» digän tarihi äsärendä, yılyazmalarga tayanıp (F.Ya.Konovalov, L.S.Panov, N.V.Uvarov. Vologda. HII – naçalo HH veka), 1236 yılda Tver knyaze Yaroslav tatarlar belän bergä Vologda şähärenä höcüm itä häm bik bay tabış belän kitä. Uylap karasañ, räsmi tarih buyınça, tatarlar äle bu vakıtta Bulgarga çak kına yakınlaşkannar. Dimäk Yaroslav nindider başka tatarlar belän bergä sugışkan. Yäki älege östä äytelgän vakıyga tarihçılar yazgan butalçıklık kınadır.


Kaysıber çıganaklarda äytelgänçä, Bulgariyä belän kileşüe nigezendä, sugış bula kalsa, aña yärdämgä kilergä tiyeş bulgan Ryazan knäzlege dä bulgarlarga yärdämgä kilmi. Häyer, bulgarlar belän Ryazan knäzeneñ üzeneñ genä kileşüe sallırak çıganaklar belän nıgıtılmagan. Ryazan drucinasınıñ başka knäzleklärneke belän bergä Bulgarga küp tapkırlar Höcüm itkänlege mäğlüm bit. Bu häl dä östä äytep kitelgän versiyäne cöpli sıman, yağni, bulgarlarga Ryazan yärdäm itärgä tiyeş bulmıy.


Berniçä süz tatar – başkort mönäsäbätlärenä dä nisbätlärgä kiräkter. Östäräk äytelgänçä, L.N.Gumilev, mongol – başkort sugışı 14 yılga suzılgan, dip yaza. Ä bu inde tatarlarnıñ Horezm belän sugışkannan yäki Böyek Könbatış pohodına karaganda küpkä ozagrak. Başkortlar küp kenä orışlarda ciñep çıkkannar. Ahırda alar tatarlar belän kileşü tözegännär häm kiläçäktä sugışıp alu yaularında bergä bulırga süz birgännär. Başkort atlı polkları Batu – hannıñ tönyak – könçıgış pohodlarında (1237 – 1238, 1239 – 1240 yıllar) häm şulay uk 1241-1242 yıllardagı Könbatış pohodında katnaşkannar. ( «Drevnyaya Rus i Velikaya Step» L.Gumilev). Döres, bu häbärlär küpertelep yazılgan, dip uylarga da bula, çönki elekke yıllarda da tatarlar küp urınnarda sugışlar alıp baralar, häm başkortlarga karşı zur çirü cibärä almagannardır häm orışlar tuktalıp – tuktalıp 14 yılga suzılgandır. Bu turıda östäräk yazılgança, Batunıñ başkortlar belän tügel, macarlar belän sugışkanlıgı turında yazgan idek (Yulian yazmaları). Häm başkortlar häm macarlar ikese ber halık bulgandır digän faraznı da küz uñında totkan idek. Bu turıda başka avtorlar (farsı häm garäp avtorları) fikerlären dä kitergän idek.


Östä äytelgänçä, «Batu, İdelne kiçep, 1237 yılnıñ dekabr ayında Ryazan knäzlegenä bärep kerä. Ä soñrak, kıska gına vakıt eçendä (1238 yılnıñ yanvarennan başlap aprelğä qadär Batu böten Vladimir – Suzdal knäzlege şähärlären sugışıp ala häm arı taba kitä. Şulay itep ul öç zur knäzlekne – Ryazan, Vladimir häm Çernigov knäzleklären aykap çıga. Barısı ul fevral ayında 14 şähär ala, dip yazılgan tarihta. (S.M.Solovev «Çteniyä i rasskazı...», str.154-156.)


Kayber avtorlar yazuınça, Ryazan, Suzdal cirlärendä urıslar tatarlarnıñ kilerlären aldan belep torgannar. Suzdal boyarları knäzgä başkalar belän bäyläneşkä kerep, tatarlar höcümenä bergäläp karşı torırga häm kalğälärne nıgıtırga kiñäş birgännär. Läkin bu ğamäl başkarılmagan. Kaysıları, bıyıl kış artık salkın häm irtä kilde, bälki tatarlar höcüm itmäslär, dip uylagannar. Kaysıberläre, küp vakıtlardagıça kıpçaklardan kotılgan kebek, altın, akça birep Batudan kotılırga da isäp totkannar. Läkin tatarlar bolarnı kotıldırmagannar.


Şunsın da äytep kitü lyazimdır, professor L.Gumilev äytüençä:.. «Suzdal cireneñ kübräk öleşe Batuga üze teläp birelde häm isän-imin kaldı...». Älbättä, tarih däresleklärendä bersendä dä diyärlek bu turıda häbärlär yuk. Läkin tatarlarga karşı sugışlarda hälaq bulgan knäzlärneñ iseme dä kiterelmi. Barı tik Sit yılgası buyında Vladimir knäze Yuriynıñ hälaq buluı turında gına häbärlär yuk tügel (V. Yan). Läkin anıñ da ülemen tatarlar kulınnan bulmagan, digän mäglümat ta bar.


Başka knäzlärgä kilgändä, barısınıñ da Batuga buysınuların beldergänleklärennän şik yuk (K.Penzev). Bu turıda başka çıganaklardan da bilgele. Mäsälän Ryazan knäzlege hakimiyäte ähelläre ni kılgannar: «Ryazan hucaları - İngvornıñ tuganı Yuriy, Oleg häm Roman İngvoroviçlar, şulay uk Pronsk häm Murom (knäzläre, avtor) üzläre alarnı (tatarlarnı, avtor) karşı aldılar häm Batıynıñ niyätlären belergä telädelär... (N.M.Karamzin «İstoriyä...», tom 3, str.152.)


Älbättä, bu urında tuktalıp, kayber fikerlärneñ oçın – oçka yalgarga tiyeşbez. Berençedän, Batunıñ ğamälläre bez farazlagan yulnı kabatlıy häm elek Bulgariyägä yau çapkan häm aña kiläçäktä dä yanagan knäzleklärne şturm belän alıp çıga. Läkin barısın da tügel: bay ere şähärlär Ugliç, Kostroma, Yaroslavl häm distälägän vak şähärlär kotılıp kala. Ä avıllar turısında äytep tä torası yuk: tatarlar avıllarga bötenläy dä tuktalıp tormagannar. Ä bit ul zamannarda halıknıñ kübräk öleşe avıllarda yäşägän. Dimäk alar tatarlarnı alay uk nık doşman kürmägännärder, häm tatarlarga tugrılıklı buluları turında süz birgännärder, diyäse kilä (A.Buşkov bu bay şähärlärneñ tatarlarga baylık, altın birep kotılganlıkların iskärtä).


Şundıy sorau tua: ni öçen tatarlar Yaroslavl, Kostroma, Galiç, Tver, arı taba Novgorod, Smolensk kebek şähärlärne ayagannar, ä Ryazan, Murom, Vladimir – Suzdal knäzleklären utka, kılıçka totıp çıkkannar? Cavap mondıydır: Tatarlar 300 yılga yakın vakıt eçendä (965 yıldagı Svyatoslav pohodınnan başlap 1220 nçe yıllarga qadär) bulgan, bulgar – tatarlarnı küp märtäbälär kırıp, talap, yandırıp, kollıkka alıp kitkännäre öçen, alarnıñ böten İdel artı häm visu cirlären tartıp algan, tatar-mişär millättäşlären kollıkka töşergän, isäpsez – hisapsız halkın kırgan, kollıkka alıp kitkän öçen öç knäzlekne dä korı kaldırmıy. Menä şuşı tügelmeni soñ tatarnıñ knäzleklär cirlärenä basıp kerüeneñ töp säbäbe? Vakıt buyınça da bit bu mähşär tarihçılarnıñ tatar igosı digän äkiyätlärenä tigez - näq 300 yıl. Läkin alarnıñ igosı tatarnıkına karaganda küpkä katırak bulgan. Nigä bu häl tarihçılar tarafınnan isäpkä alınmıy? Çönki ul zamandagı knäzlär nindi cinayätlär kılsalar da, alar haklı, alar kiçerelergä tiyeş, digän gıybarä här urısnıñ, här tatarnıñ kanına señgän.


Küräbez ki, tarihçılar öçen tatar-bulgarga karşı kılıngan cinayätlär çüp kenä. Çönki, alarnıñ fikere buyınça, bolgar – tatarnıñ yugaltkan cirlären kaytarıp alırga da, üç alırga da hakı yuk, ä kemnärder basıp alırga da, halıklarga genotsid ütkärergä dä haklı bulgan.


Bulgariyäne tatarlar tarafınnan basıp alınu turında da üz fikerebezne belderergä tiyeşbez. Tarihta tatarlar tarafınan Bulgariyä basıp alına, hälaq bula dip äytelä. Tatar tarihçıları da şunı kabatlıy. Läkin uylap karıyk, ägär 1236 yılda Batu tatarları tönyak – könçıgış Rus belän Bulgariyä arasına kilep kısılmagan bulsalar, imanım kamil, bulgar - tatarlar kübese kırıp beterelä, kalganı urıslarga kollıkka töşä ide. Güzäl, eşkärtelgän bulgar – tatar cirläre, mişär cirläre kebek, urıs kulına elägä ide. Bulgariyäneñ dä, arı taba häm bügenge könnärgä qadär Kazan hanlıgınıñ häm tatarlar respublikasınıñ da yäşäyaçäge dä bik zur sorau astında kalaçak ide. Döresen äytkändä, Batunıñ ul vakıtta kilep kerüe – urıslarnıñ könçıgış tarafına bulgan ekspansiyäsen şul uk 300 yılga kiçekterü genä ul. Gomumän, Bulgariyä belän bulıp ütkän şuşı hällär, bulgarlarnıñ tatarlar tarafınnan kotkarıluı, tatarlarnıñ mongol dip iğlan itelüe, bulgarlar belän tatarlarnıñ arasına nıklı çöy kagu, urıslarnıñ ul vakıttagı könçıgış yagına taba omtılışları häm şunı uk 300 yıldan soñ kabatlavı, ahır çiktä Rusiyäneñ Tın okeangaça barıp citüe - barısı ber töyengä, Rusiyäneñ kiñ masştablı geosäyäsätenä bäylängänder kebek. Häm anıñ başı - Kiyev knäzläreneñ häm soñrak Vladimir – Suzdal knäzlekläreneñ kıñgır eşläre.


Tagın ber dälil. Cuci olısı (Altın Urda) tatarlarınıñ kübräk, köçleräk öleşe küçmä halık bulgan. Ni öçen soñ alar urıs cirläreneñ könyagına, dalalarda urnaşkan cirlärenä bärep kermilär, ä tönyakka, urman – sazlarda urnaşkan knäzleklärne alalar? Cavap östäräk yazılgan.


İnde vakıygalar tezmäsenä kire kaytsak, 1238 yılda Batunıñ cähät kenä könyakka yünälüen häm kıpçaklar belän sugış başlaganın küräbez.


Bu vakıtlarda Kiyev häm könbatış, tönyak – könbatış urıs şähärläre äle ber yakta torıp kala, ä Batu kıpçaklar belän sugışa başlıy. Tegelärenä Kavkaz aldındagı kaysıber kavemnär dä kuşıla. Dimäk, kıpçaklar belän tatarlar arasında doşmanlık haman katı bulgan. Mögayın, bu doşmanlık kıpçaklarnıñ urıslarga taba avışuı, alar belän kodalaşuları häm tuganlaşularına da bäylängänder. Kıpçaklarnıñ urıs çerüe belän bergäläşep tatar-bulgar cirlärenä höcüm itüe dä bulgan bit äle. Häm ul ğamällär küptädän – 1223 yıllardan elegräk tä dävam itkänder (çınnan da, 1219 yılda kıpçaklarnıñ tatarlarnıkı bulgan zur kärvannı talavı, säüdägärlären kıruı turında östäräk yazıldı da inde). Kızganıçka karşı, bu turıda tarihi çıganaklar az söyli. Söylägännäre bolay: tatarlar kıpçaklarnıñ üz imperiyälärennän ayırılıp çıguın, kahanlıknı köçsezländerüen häm tatarlargnı doşman kürülären gafu itä almıylar. Ber uylaganda, busı da döres kebek, tarihta mondıy hällär yış kabatlanıp torgan.


Bu cähättän şunı da äytep kitü zarurdır: 1238 yılda tatarlarnıñ kıpçaklarga, Kavkaz aldı kabilälärenä yaña pohod yasavı ışanıçlı çıganaklar, dokumentlar belän isbat itelmi torıp, döreslek dip kabul itelergä tiyeş tügelder kebek. Ni öçen bolay? Bu versiyä urıs tarihçılarınıñ, mongol - tatarlar urıs belän genä tügel, başka halıklar belän dä nizagka kergännär, barısın da sugışıp algannar, digän ideya ütkärü öçen eşlängänder.


Ä kürsätelgän yılnıñ kışında könyakka bargannarmı soñ tatarlar? Barırga tiyeşlär ide. Ul vakıtlarda tatarlarnıñ küpçelege, bigräk tä hannar belän könçıgıştan kilgännäre, küçmä tormış alıp bargannar. Yağni, küp sanlı malların dalada utlatıp kön kürgännär. Ul vakıtta alarnıñ malları, töp halkı da Saksin tirälärendä bulgan. Batuga, ütkän bäreleşlärdän soñ tugan vazgıyätne isäpkä alıp, daladagı häm Bulgar cirendäge tormışnı yañaçarak tözergä kiräk bulgandır. Cäylek, kışlık turında da uylarga, ul mäsälälärne urındagı halıklar belän caylarga kiräk bulgandır. Döresen äytkändä, bolar barısı da avtornıñ farazlauları gına, häm tatarlarnıñ kıpçaklar östenä baruınıñ säbäpläre bötenläy başka buluı da mömkin.


Şulay itep, tatarlar belän kıpçaklar arasındagı nizagnıñ bulganlıgın inkyar itmiçä, tarih kısalarında kalıyk.


İskä töşerep kitik, äle Batu kilgänçegä qadär 150 yıllar buyı böten urıs knäzläre ber – bere belän kanlı sugışlarga kerep, şähär häm avılların yandırıp, cimerep, kabähät alımnar, agulau, mäcleslär vakıtında kunaklarnı suyıp çıgu, kötmägändä höcüm itü ısulları belän kilep ber-bereneñ «tähet»lären yaulap alıp, halıknı mahsus bazarlarga satarga alıp kitep, ğasırlar buyı şundıy tormış alıp bargannar. Eş şunda ki, östäräk yazılgança, bu halık eşläp aşamagan. Şuña küräderme, Batunıñ un-unbiş şähärne aluı urıs halkı öçen çüp kenä bulgandır. Çınnan da bit, tatarlar Vladimir – Suzdal cirlären alganda, ber genä knyazne – Yuriy İgoreviçnı gına üterälär. Ansın da kabähätlek häm aldau yulı belän tügel, ä orış kırında. Ä ber urında älege knäz Yuriynıñ da urıslar tarafınnan üterelgänlege turında yazılgan ide. Häm menä tagın şundıy uk misal: 1217 yılda gına da Ryurikoviçlar Gleb Vladimiroviç häm Konstantin Ryazan knäze bulıp kalu öçen üzara nizagka kerep, altı kardäş – tugannarın üterälär. Gleb häm Konstantin alarnı mäcleskä çakıralar häm şunda barısın da suyalar. Gomumän, knäzlärneñ mondıy ğamälläre soñrak Altın Urdada bulgan han balaları arasındagı nizaglarga karaganda küpkä kanlırak bulgan.


Tarihka kergän Kozelsknı alu turında da yañaçarak häbär bar (A.Buşkov. «Çingishan). Bu «yavız şähär»ne tatarlar, tarihlarda söylängänçä, cide atna tügel, cide kön genä kamap torgannar. Şunnan soñ tönlä belän drucinniklar, kinät kenä kütärelep, kamap toruçılarnıñ korşavın özep çıgıp kaçkannar. Yağni, urıs bahadirları hatın – kız häm bala – çaganı taşlap kaldırgannar. Älbättä, tarih däresleklärendä urıs yaugirläreneñ mondıy «batırlıklar» kürsätüe turında yazılmıy.


Tagın ber märtäbä iskärtep kitü lazimdır, urıs tarihçıları bu vakıygalar turında berniçä yöz yıldan soñ gına yazalar, çönki elegräk yazılgan yılyazmaları «yugalgan, yangın vakıtlarında yangan» (döresräge – imperatritsa Yıkaterina böten yılyazmalarnı cıyıp aldırtkan häm alar şunnan soñ yukka çıkkan. Ä urıs belän tatarnıñ çın tarihı bilgesez, çönki tatarnıkı Kazannı alganda yandırılgan yäki talangan bula). Ä menä äbi patşa vakıtında tarihnı yañabaştan yazuçılar aldında yaña säyäsi burıçlar kuyılgan bulgan: niçek bulsa da tatarlarnı vähşilär, kırgıy küçmä kabilälär itep kürsätü. Monıñ öçen tarihnı şaktıy gına üzgärtergä turı kilgän. Tatarlar turında gomumän yaña tarih uylap çıgargannar, alarnıñ torgan cirlären yırak könçıgışka küçerep, yazmışların kıtay häm mongolnıkı belän bäylägännär. Küñelneñ nindider ber yäşeren poçmagında mondıy uy da yuk tügel: halkıbız berkayçan da ber cirgä dä kitmägän dä, kilmägän dä, ul gomer bakıy şul urınnarda yäşägän. Bu turıda berär tarihçıbız sallı ber hezmät yazsa, bu nindi bähet bulır ide.


Tatarlarnıñ tönyak – knäzleklären alganda urıs halkın räsmi tarihta yazılgança küpläp kıruları turındagı mäğlümatlar da küpertelgän. Gomumän, urıslarnıñ kayber avtorları yazuınça (L.Gumilev, A. Buşkov, K.Penzev), tatarlar sugışıp alıngan cirlärdä kotoçkıç halık kırular ütkärmägännär. Lavrentev yılyazması buyınça, urmannarda kaçıp kalgan halık tatarlar kitü belän öylärenä kaytkannar häm tiz köndä tormış caylangan.


Bu turıda professor L.N.Gumilev ta yazıp kaldırgan: «Suzdal cire halkınıñ kübräge Batuga üze teläp buysındı. Ä şuña kürä alar isän – imin kaldılar. Birelgän häm buysıngannar (Batuga, avtor) arasında Vsevolod ulı Yaroslavnıñ bulganlıgına da şik yuk». Yaroslav II turındagı häbärne istä kaldırıyk.


Beraz algarak kitep, nilär bulganlıgın karasak, şunı küräbez: Vladimir şähärendä häm başka cirlärdä halık şul qadär küp bulgan ki, Yaroslav 1239 yılda uk bik zur çerü cıya algan, häm Smolensk belän Litvaga höcüm itep, alarnı ciñep kaytkan. Bu hällär turısında Sofiyskaya I, Vokresenskaya yılyazmaları da söyli. Kaçkan halıknıñ kire kaytuı, anıñ küplege, tormışnıñ tiz köndä caylanuı turındagı häbärlär Ryazan yılyazmalarında da bar. A.L. Mongayt, arheologik çıganaklarga tayanıp, şulay uk Batu höcüme urıs halkı öçen katastrofa bulmaganlıknı cöpli.


Ul gına da tügel, tatar yaularınnan kaçıp kitüçelär genä tügel, tatarlar kulına kermägän ölkälärdäge urıs halkı da küpläp Batu kulındagı cirlärgä küçenä. Çönki alarga andagı tärtipkä salıngan tormış ohşıy. ( Vernadskiy 2000, 225-229; Gruşevskiy 1913, 38).


Hörmätle ukuçı! Menä şuşı, yılyazmalardan kiterelgän kıska gına özeklär dä (ä andıy faktlar baytak) räsmi tarihtagı tatar yauları turındagı uydırmalarnıñ döreslekkä nikadär turı kilmägänen kürsätmimeni? Nigä monı tarihçılar bötenläy isäpkä almıylar? Nigä haman tatarlarnıñ bulgarlarnı häm urıs halkın kırıp beterüe turıdagı uydırmanı kabatlıylar? Ä bez şuña ışanabız.


Tagın Suzdal – Vladimir yaklarına äylänep kaytıyk. Batıy ütkäç ük, häm Yuriynıñ çerüe Sit yılgası buyında kırıp beterelgäç, Böyek Vladimir knyaze bulıp Yaroslav II Vsevolodoviç utıra diyelä räsmi tarihta (1238 yıl). Ul moña qadär knäzlär arasındagı nizaglarga, Kiyevnı aluda häm cimerüdä, urıs halkın kıruda, kollıkka satuda katnaşıp dan algan bula. Ä häzer isä, gacäyep häl, bik namuslı häm patriot keşegä äverelä häm, tarihta äytelgänçä, «ütereşlärne tuktatır öçen» Batu yanına bara. Häm Batu anı böten Rus knäzläreneñ iñ olısı itep bilgeli häm Böyek Vladimir knäze titulın birä (V.Belinskiy, «Strana Moksel»).


Läkin bu vakıygaga nokta kuyarga irtä. V.Belinskiy, Yaroslavnıñ üteneçe buyınça gına Batunıñ anı iñ Olı knäz itep kuyuın inkyar itä. Bu häl mantıykka sıymıy, di ul, häm anıñ belän kileşmi bulmıy. Älbättä, Batu Yaroslavnıñ üzenä karşı koral kütärmägänen isäpkä algandır. Läkin Böyek knäz itep kütärü öçen bu gına az. Monıñ öçen Yaroslav Batuga bik zur bulışlık kürsätergä tiyeş bulgan bulır ide, häm näq menä sugış kırında yäki nindider zur säyäsättä. Ahrısı, andıy bulışlık kürsätelgänder häm Yaroslav Batunıñ ışanıçın kazangandır.


Häm menä bu ser açıla: 1238 yılda Sit yılgası buyında tatarlarnı kötkän häm urıs ğaskärlären cıyarga mataşkan Yuriy Vsevolodoviç Suzdaldä kalgan drucinalarnı häm... Könyak Rustan (Kiyevtan, avtor) üzeneñ tuganı Yaroslav Vsevolodoviçtan yärdäm kötä, läkin yärdäm kilmi (PSRL t.10, s.109). Novgorod yılyazması häbär itüe buyınça, «...Yaroslav, Novgorodtan häm Novotorcsktan çakırılgan «batır yegetlär» belän 1236 yılda Kiyev täheten basıp algan bula häm ... Yaroslav Vsevolodoviç tähettä tınıç kına 1238 yılga qadär, yağni, tuganı hälaq bulgançı utıra». Ä Batu öç zur knäzlekne der selketep çıkkaç, Yaroslav tatarlar stavkasına yünälä.


İkençedän, ul zamannarnıñ traditsiyäse buyınça, padişah, üzeneñ doşmanın vassal itep alganda, anı kulda nık totu öçen, härvakıt anıñ ulın ämanät (zalocnik) itep ala torgan bulgan. Bu oçrakta da näq şulay bulgan. Häm barı tik şulay gına. Älbättä, tarihta bu yuk, anda, gomumän, tatar hakimnäre nindider başsızrak berkatlı keşelär itep kürsätelälär. Ä Batu Yaroslavnıñ varisın – ulı Aleksandrnı ämanät itep çınnan da algandır. Bu turıda yılyazmaçı bolay yazgan: «Knäzlekkä bilgelänep, ilenä kaytarılgannarnıñ ul (Batu, avtor), Yaroslavnıñ ulın algan kebek, ulların yäki tugannarın ala, häm alarnı berkayçan da cibärmi» (Plano Karpini «Mongallar tarihı». 34 bit).


Yaroslavnıñ II ulı – bulaçak Aleksandr Nevskiy. Läkin ul berkayçan da «Nevskiy» bula almagan bulırga tiyeş, çönki ul ozak yıllar (1238 – 1250 yee.) Sarayda ämanät bulıp yäşi (V.Belinskiy. «Strana Moksel»). Dimäk, Aleksandr Nevskiynıñ legendar tarihı – soñrak uylap çıgarılgan uydırma gına. Bu turıda şunnan da belä alabız, 1246 – 47 yıllarda tatar imperiyäsendä bulgan Rim Papası ilçese Plano – Karpini bolay dip yazıp kuygan: «Batıy yanında bez Yaroslavnıñ ulın oçrattık». Ä menä kaysı ulın? İlçe isemen yazmagan. Ä bit Yaroslavnıñ ulı – Aleksandr gına tügel. 1238 yılda iñ olısı Andreyga inde 28 yäş bula. Citmäsä, Andreynıñ da, başka tugannarınıñ da ämanät bulıp Batu Urdasında yäşämägänlekläre tarihta mäğlüm kebek. Ä menä Aleksandr yäşägän. Çönki anıñ Batu ulı Sartaknıñ tuganlaşkan dustı (andası) bulganlıgı, Batunıñ anı asrarga alganlıgı häm Sartak belän Aleksandrnıñ bergä uynap üskänlege bilgele. Bu turıda K.Begalin bolay yaza: Batu vafat bulgaç Urdaga anıñ asramaga algan ulı Aleksandr (Nevskiy) da kilä.


Tatarlarda bulgan mondıy yola turında L.Gumilev bolay söyli: «Malaylar yäki üsmerlär arasında şundıy täesirle ber ğadät bulgan: alar ber-berenä büläklär bireşkännär. Annan soñ üz kulların kisep, ber savıttagı sötkä kannarın agızgannar, häm şunı näübätläp eçkännär. Şunnan soñ alar ahirät duslar dip atalgannar. Andıy duslar – andalar tugannan – tugannardan da yakınrak bulgannar, ber-beren bervakıtta da taşlamagannar, ülem kurkınıçı astında ber - berenä yärdäm itkännär» (L.N. Gumilev «V poiskah...», str. 132-133.)


Batu hannıñ 1208 yılda tuganlıgı bilgele. Dimäk anıñ ulı Sartak 1228 – 1233 yıllarda tugan bulırga tiyeş ide. Yağni bez Sartaknıñ tugan yılın urtaça 1230 yıl dip ala alabız, çönki alarnıñ yäşläre ber-berenekennän küpkä ayırılıra tiyeş tügel ide.


İkençe yaktan karaganda, 1253 yıllarda Sartakka 20 – 23 yäşläp bulgandır, çönki atası anı 16 - 19 yäşlär tiräsendä genä ayırıp çıgarırga tiyeş bulgan bulır ide. Sartaknı Batu çınnan da 1249 - 50 yıllarda Olıs birep ayırıp çıgargan bulgan, bu turıda 1253 yılnıñ avgustında Altın Urdada bulıp kitkän Vilğelm de Rubruk yazıp kaldırgan. Ul vakıtta Rubruk Voronec şähärennän tönyak – könçıgıştarak mişär – mordva kabiläläre cirendä urnaşkan Sartaknıñ stavkasında bulgan. Ul vakıtlarda Batu belän Sartak Altın Urdaga kergän cirlären tübändägeçä bülep algan bulgannar (döresräge – Sartakka olıs bülep birelgän): Sartak karamagında İdeldän Donga qadär, Kaspiy häm Azak diñgezennän Vladimir – Suzdal cirläreneñ 1238 yılda tatar – mongol atlarınıñ toyak ezläre kalgan cirlärenä qadär bulgan. «Sartah il»endä ul vakıtlarda tatar kabilälärennän başka ike genä halık yäşägän: duñgız ite aşıy torgan moksel), häm saratsin (möselman) merdinis (mordva, avtor).( Rubruk. «O strane Sartaha i ob yıya narodah»).


V.Belinskiy yazuınça, säyähätçelär tönyak – könçıgıştagı urıs knäzleklären moksel (garäpçä - m k s) dip atagannar.


Sartak belän bergä uynap yörgän, andası bulgan Aleksandr da bu vakıtta şul uk yäştä bulırga tiyeş ide. Läkin, tarih äytkänçä, Aleksandrga inde 33 yäş bulgan bula. Yağni, tarih buyınça, Aleksandr Sartaktan unöç yäşkä olırak bulgan bulıp çıga. Ägär dä çınnan da şulay bulgan bulsa, Aleksandr belän Sartak bergä uynap yöri alırlar ideme? Häm kan tugannar bulgan bulırlar ideme? Dimäk tarih yalganlıy. Ahrısı, şul vakıtta yäşägän kaysıdır ber knäz aşa Rusiyä tarihına nindider üzgäreşlär kertergä kiräk bulgandır. Mäsälän, urıs halkınıñ böyeklegen kürsätkän, läkin tarihi söreş öçen älläni ähämiyäte bulmagan Neva yılgasında şvedlar belän bulgan keçkenä genä orışnı (1240 yıl) häm Çud küle bozı östendä bulgan, dip faraz kılına torgan, nemetslar yagınnan 26 rıtsar gına yugaltuga kitergän «Boz östendäge sugışnı (1242 yıl)» küpertep kürsätü. Läkin monıñ öçen Aleksandrnıñ yäşen kimnän dä un yılga arttırıp kürsätergä kiräk bulgan. Şuña kürä dä Aleksandrnıñ tugan yılı «toman eçendä». Bu urında şunsın da iskärtep kuıyk, Rim papası Baltik buyınnan urıs cirlärenä karşı başlangan täre yauların 1245 yılda gına iğlan itä, häm bu 1240 – 42 yıllarda täre yörtüçelär belän urıslar arasında zur sugışlar bulganlıknı şik astına kaldıra.


Ä bälki, döresräge bolaydır: tarihçılarga Aleksandrnıñ Batuda ämanät bulıp yäşägänlegen yäşerergä kiräk bulgandır. Şuña kürä Aleksandrnıñ yäşe arttırılıp kürsätelgänder. Ä monıñ öçen älege dä bayagı ataklı sugışlarnı uylap çıgarırga kiräk bulgandır.


Şulay itep Batu Aleksandrnı amänät itep ala, ä tarihta ul anı ullıkka ala, dip añlatıla. Läkin bu fakt aptıraşka kiterer ide: nindi andıy kazanışları öçen Batu Yaroslavnıñ ulın atalıkka alırga tiyeş ide?


Kayber avtorlarnıñ añlatuı buyınça, Sartak belän Aleksandr tugannarga tiñ yakın üsmerlär bulıp üsälär häm östäräk yazılgança, «anda» lar bulıp kitälär. Başta kenäzlek itkändä dä, annan soñ, böyek kenäz bulgaçtın da, Särtäk Aleksandrga härvakıt yärdäm itä, aña üz iñsäsen kuya. Tatar zakonnarı buyınça, Aleksandr çingizid bulıp isäplängän, ul gına da tügel, annan soñ da bar Moskoviyä belän idarä itkän anıñ balaları da. Şul çingizid bulıp isäplänüläre arkasında gına alar Urdadan yärdäm, Moskoviyäne üz olısları itep Saraydan yarlık algannar.


Nevskiy kıpçaklardan buluı belän genä tügel, ä üzeneñ alıp bargan politikası, bar yäşäeşe belän dä tatar buluın raslagan şähes. Ul Rossiyäneñ iñ hälitkeç momentı vakıtında bu ilneñ kıyblası itep şärıknı, tatarlarnı saylagan politik. Ul Rusta, Vladimir-Sudal, Kiyev häm Novgorod Rusendä tatar, Altın urda tärtipläre urnaştırgan knyaz, anıñ bar politik eşçänlege Altın urda mänfäğatlärendä alıp barılgan. Ul tatar telendä söyläşkän, tatar goref-gadätlären totkan. Nevskiy Rossiyä öçen könçıgışnıñ könbatışka karata, tatarnıñ Evropaga karata prioritetın tanıgan berençe citäkçe dä. Gomumän, Kiyev Rusennän başka bulgan Rossiyä digän yaña ilneñ, rus halkınıñ tarihı näq menä Nevskiydan, tatarlardan başlana da inde (sallı yazılgan, avtor). Bez monı şunıñ öçen kiterdek, çönki şuña ohşaş fikerlär tagın da oçrıy. Läkin monda Aleksandrnı idealläşterü yarılıp yata sıman.


Ä räsmi tarihta başkaçarak yazılgan. Tarihta, 1251 yılda Aleksandr Urdaga bardı häm Sartak belän duslaşıp, anıñ «anda»sı bulıp kayttı, diyelgän. Niçek ciñel genä eşlängän bit bu kulbit: bardı - kürde - ciñde. Berençedän, 30 yäşlek ir – at belän 16-17 yäşlek yeget «anda» bula alalarmı? Östäräk L.N.Gumilev mondıy ğadät malaylar yäki üsmerlär arasında bula torgan bulgan, dip yaza bit. İkençedän, kan belän berektergän tuganlık barlıkka kiler öçen, malaylar – üsmerlär ozak yıllar bergä uynap, yakın duslar bulıp yörergä tiyeşlärder bit. Ä monda Aleksandrnıñ Urdaga kıska gına vakıtka barıp kaytkanlıgı turında äytelä. Ä östäräk bez Rubruknıñ Urdada Aleksandrnı kürüen 1253 yılda bulganlıgın belgän idek.


Aleksandr Nevskiy turındagı hikäyätne özep kuyar öçen, şunsın da äytergä kiräk. 1248 yılda Yaroslavnıñ ulı Andrey Urdadan yarlık ala: ul Böyek Vladimir knäzlegenä utırtıla. Tarihta han tarafınnan Aleksandrga Kiyev knäzlege birelde, läkin ul anda barırga telämäde, dip yazılgan (Häyer, kaysıber çıganaklarda Aleksandrnıñ Kiyevta knäz bulıp utırganlıgı kiterelä, läkin çıganaklar ışanıçsız, dip uylanıla). Berniçä yıl elek anıñ ätise Yaroslav ta şulay uk Kiyev knäzlegennän «baş tartkan» bulgan. Bu, Kiyev knäzlegennän baş tartu - Batunıñ boyırıgın ütämäü bulıp sanalırga tiyeş häm alar monıñ öçen bötenläy başsız uk kalırga tiyeşlär ide. V. Belinskiy yazuınça, Kiyev knäzlegeneñ başta Yaroslavka, soñrak tagın Aleksandrga birelgänlege – HVII ğasırdagı tarihi uydırma gınadır. Häm monıñ maksatı – Vladimir (soñrak Mäskäü) knäzlegeneñ Kiyev knäzlege belän tarihi häm näseldäşlek, varislık bäyläneşläre barlıgın isbat itü. Bu isä – HVII ğasırda Rusiyä tarafınnan Ukrainanı «yotu»nı legitimlaştıru öçen kiräk bulgandır. Yänäse, änä, hätta mongollar da Kiyevnıñ Mäskäü kulı astında bulırga tiyeşlegen belgännär häm Kiyevka Vladimir knäzläre balaların kuygannar. Ä monda Yaroslav II belän Aleksandrnıñ Kiyevtan baş tartuları turında yazıla. Baksañ, elekkeräk yıllarda kaysı gına urıs knäzen alma, Kiyev knäzlege turında hıyallangan bulgan. Şul tähet öçen yöz ille yılga suzılgan kankoyışlar bargan. Läkin älege ukrain avtorı şunsın isäpkä almıy: Vladimir knäzlege tähete Kiyevnıkınnan östenräk bulıp kitä. Ni öçen? Çönki anı näq menä tatarlar şundıy abruylı itä. Kiyev knäzlege turında süz alıp barganda, şundıy fikerne dä äytep kuyası kilä: Kiyev Ruse digän gıybarä dä soñrak, HVII ğasırda uylap çıgarılgan bulırga mömkin. Ä bu isä şul uk ğasırda Ukrainanı başta kiñ avtonomiyä väğdä itep, Rusiyä sostavına tagu öçen häm soñrak ul irkenleklärne beterep, Malorossiyä dip, yotıp kuyu öçen bulgandır. Şunıñ öçen dä ul vakıtlardagı Rusiyä häm Ukraina arasındagı kisken karşılıklar bügengä qadär kilep citte bit.


Vakıygalarga kire kaytıp, dävam itäbez. Küpmeder vakıttan soñ (1251 yılda) Andreynıñ Urdaga karşı nider niyätläve (tarih buyınça, Galiç knäze belän berläşep, tatarlarga karşı çıgarga cıyınuları) enese Aleksandrga barıp citä häm ul şunduk Urdaga çaba. Batu ulı Sartak (Sain han urıs cirläre östennän idaräne ulına tapşırgan bula) anı Vladimir knäzlegenä abıysı Andreynıñ urınına utırta. Ä tegese kaçıp kitärgä mäcbür bula häm Şvetsiyägä yul tota. Monda sorau tua: ni öçen äle genä Andreyga birgän knäzlekne han, Andreynıñ üzen dä urınınnan almıyça, Aleksandrga birgän? Cavap mondıy bula ala: Aleksandr Batuga Andreynıñ niyäten beldergän, yäki aña yala yakkan. Başkaça bula almıy, çönki kalganı - vak mäsälä. Şulay itep Aleksandr Urdaga gomereneñ ahırına qadär (1262 yıl) tugrılıklı hezmät itä. Hannarga küp kenä yärdäm kürsätä. Knäzleklär halkın bik nık cäberli, häm monı başkaru öçen härvakıt tatar korallı köçlärenä dä tayana. Älbättä inde, bu ğamällär barısı da tatarlarga, alarnıñ baskaklarına yabıla. Ä Aleksandrnıñ töp maksatı şul uk – tatarlar köçen eşkä cigep, üz vlasten nıgıtu, baylıgın arttıru, dönyanıñ bar rähäten, läzzäten tatırga omtılu. Ä şul vakıtlardan başlap totrıklı urıs däüläte nigezlänüe – ansı tatarlarnıñ kazanışı. Ä soñınnan, HH ğasırda Nevskiy dip isemlängän Aleksandrnıñ gomere häm ğamälläre Rusiyä faydasına bulgan, Altın Urda belän döres mönäsäbätlär tözegän dip tabıla, häm ul milli kaharmannar häm izge cäfa çigüçelär rätenä kertelä.


Aleksandr Nevskiy turındagı hikäyätne oçlap kuyar öçen, şunı da äytü kiräkter, kaysıber avtorlar tarafınnan Rusiyä tarihı turında yazılgan ber genä çit il yazmasında da, ber urıs yılyazmasında da Aleksandrnıñ bulganlıgı, yäşägänlege turında ber häbär dä yuk ikän. Bu turıda barı tik L.Gumilev kına kaydandır alıp yaza başlagan häm şunnan soñ A.Nevskiy tarihi zat bulıp kitkän. Älbättä, moña ışanuı kıyınrak.


Tagın ber tabışmak turında iskä töşerik: şul tirälärdän yırak tügel, 1147 yılda Yuriy Dolgorukiy tarafınnan nigezlängän Mäskäü şähäre bulırga tiyeş ide bit äle. Şunsı kızık häm säyer, 1277 yılga qadär bu şähärneñ iseme tarihta telgä alınmıy häm Mäskäügä ber knäz dä utırtılmagan bulgan. Gärçä, Yuriy Dolgorukiynıñ ir onıkları häm onıkçıkları şulkadär ürçegän ki, alarnıñ sanı kırıknı uzgan häm baytagı ir urtası keşelär bulgannar.(N.M.Karamzin, S.M.Solovev. «Urıs knäzläreneñ şäcärä kitapları»). Här ir-eget (knäz ulı) 16 yäş tuluga 10 öydän torgan ber torak urını bulsa, şunduk anı knäz itep utırta torgan bulgannar. Ä menä Mäskäü knäzsez bulgan. Ni öçen bu bolay bulgan soñ? Cavap bik gadi: ul vakıtlarda Mäskäü äle bulmagan. Döresräge – ul çirülär uzgan-barganda yal itärgä tuktıy torgan urın gına bulgan.


Mäskäü digän torak urını 1272 yılda Altın Urda cirlärendäge san alu vakıtınnan soñ kürenä başlıy. Ä 1277 yılda Mäñgü - Timer han Mäskäüne şähär itep tözergä boyırık birä häm şul uk yılda anda knäz itep han Aleksandr Nevskiynıñ ulı 16 yäşlek Daniilnı utırta. Dimäk Daniil öçen mahsus şähär buldırıla häm ul knäz urını ala (V.Belinskiy). Başka urında mondıy häbär dä bar: Daniil 1261 yılda tua. Aña ike yäş tulganda, aña Mäskäü digän udel birelä. 16 yäş tulgaç, Aleksandr hucasız torgan üz udelında urnaşa. Kaysıber avtorlar Mäskäüneñ aşıgıç räveştä Altın Urda hanlıgı akçasına, ul kitertkän tözü ostaları tarafınnan tözelüen dä yazalar. V.Belinskiy, V.O Klyuçevskoyga tayanıp: «Mäskäü häm Moskoviyä, knäzlek bularak, Suzdal cirläre östennän hakimlek itkän han Mäñge – Timer boyırıgı buyınça barlıkka kilgän. Mäskäüneñ berençe knäze Daniil 1277 yıllarda knäz bulıp kalıp, 1303 yılda dönya kuygan. Ul vakıtta knäzlek bik keçkenä häm ölkälärgä bülenmägän bulgan...» ( V.İ. Klyuçevskoy buyınça) dip yaza.


İnde tarihta gayät serle häm möhim vakıygaga - Yaroslavnıñ II neñ 1238 yılda Batu stavkasına bargan vakıtına äylänep kaytabız. Läkin monda da añlaşılmauçılık bar, çönki kaysıber tarihçılar Yaroslavnıñ Batudan 1243 yılda gına knäzlekkä yarlık algan, dip yazalar. Ä aña qadär, yänäse, Yaroslav 1238 yıldan başlap 1243 yılga qadär Vladimirda Böyek knäz bulıp Batunıñ röhsätennän başka utırganlıgın kürsätälär. Läkin bu variant ütmi, çönki sugışıp algan cirlären Batu 5 yıl buyı hucasız kaldıra almagan bulır ide. Monı küp avtorlar isbatlıy (V.Belinskiy, V.T.Şimçuk «GiR 1993 g.», «Entsikl. İstorii Rossii, Kominfo 2001 g.», BEKM h.b. Yaroslavnıñ knäzlekkä Batunıñ räsmi röhsäten 1238 yılda al-ganlıgın yazalar. )


İnde kıskaça gına yomgak yasıybız. Batu, Bulgariyäga höcüm itärgä äzerlängän Suzdal, Vladimir häm Ryazan knäzleklären, aldan citeşep kotların alıp basıp ala, alarnıñ höcüm itü niyäten häm mömkinlegen boza. Bulgariyä tınıç yäşäü mömkinlegen ala. Başka urıs knäzlekläre tatarlarga karşı çıgu turında uylamıylar. Könyakta tatarlarnıñ doşmanı – Kotyan kul astındagı köçle kıpçaklar baş kütärä (ägär dä bu döres bulsa).


Häm bu vakıtta Batu aldında, ä häzer nişlärgä digän sorau tua. Urıs cirläreneñ tönyak – könçıgış poçmagında ilbasarlar oyasına äverelgän älege öç knäzlekne nişlätergä? Urdaga kuşargamı? Läkin monsı – çit däülätne basıp alu, häm ul küp sanlı halıknı kulda totıp toruı da ikele bulır ide (citmäsä, möselman tatarlarda törle etnoslarnı etnik häm genetik yaktan kuşu da ğamäldä bulmagan, digän fiker yäşi). Ällä irekle knäzleklär şäkelendä kaldırırgamı? Ul vakıtta tarihnıñ yañadan kabatlanu kurkınıçı buluı, urıslarnıñ böten knäzlekläre berläşep, köçlänep kitep, tagın könçıgıştagı kürşelärenä kilep kerüläre mömkin. Batu öçençe yulnı saylarga tiyeş bula: bu knäzleklärne kulda totar öçen, knäzlärgä Batunıñ üz röhsäte buyınça gına yarlık birep, vassalitet formasındagı hakimiyät urnaştıru. Vassallardan halık öçen artık avır bulmagan simvolik yasak tülätü. Knäzlärneñ ulların ämanät itep alu. Urıs cirläreneñ kalgan öleşen Könbatış illärenä vassallıkka birü.


Näq şul vakıtlarda Urdaga Batuga karşı koral kütärergä ölgermägän (yaki telämägän) Yaroslav Vsevolod uglı kilä (tarihta üze teläp dip äytelä).


Ul Batuga kiläçäk hezmättäşlekneñ üz variantın täkdim itä. Läkin bu urında bez räsmi tarihka küz salıyk. Yaroslav, «...urıs halkın üterülärne tuktatu öçen, Batu yanına barıp bilen bökte häm böten urıs cirläreneñ baş knäze itep bilgelände», diyelgän. Läkin Yaroslavnıñ elekke ğamälläre, anıñ Kiyev kalasın basıp aluları häm şul uñaydan üz halkına karata yırtkıçlık kıluları anıñ izge niyätlärenä ber dä ışandırmıy. Häyer, izge niyätläre bulgan oçrakta da, säyäsättä, annan da bigräk geosäyäsättä keşeneñ şähsi sıyfatları, niyätläre isäpkä alınmıy. Ä menä tuganı Yuriy Vsevolod ulın kotkarırga Sit yılgası buyına barmaganlıgı hak, häm ansı Yaroslavnıñ Batu aldındagı reytingın nık kütärgänder. Läkin bu gına az, Yaroslavnıñ Batunı ışındırırlık, urıs knäzleklären buysındırıp totu turındagı täkdimnäre dä bulgandır. Ämma niçek bulsa bulgan, Batu Yaroslavnıñ täqdimen kabul itkän (ä bälki, kiresençä bulgandır). Şulay itep, Yaroslav böten urıs knäzleklärendäge vazgıyät öçen cavaplılıknı üz östenä algan häm böten urıslarnıñ Olug knyaze titulına iyä bulgan. Ä Batu isä şuşı kileşüne nıgıtu küzlegennän Yaroslavnıñ ulı Aleksandrnı (yaki başkasın) ämanät itep algan. Tarihta mondıy hällär yış oçrıy. Älege oçraşuda Yaroslav Batudan baytak kına kürsätmälär alganlıgı da, aña yärdämgä zur gına tatar çirüe kaldırılgan bulırga tiyeşlege dä añlaşıla. İstä kaldırıyk, hörmätle ukuçı, şuşı yıldan soñ häm 1505 yılga qadär Rostov - Suzdal häm anıñ dävamçısı bulgan Vladimir, Mäskäü knäzleklärenä Urda hanı yarlıgınnan başka ber knäz dä utıra almagan (V.Belinskiy. «Strana Moksel»).


İğtibar itegez, hörmätle ukuçı, bu äle çak 1238 yıl. Bu vakıtta äle katoliklar ordennarı da Baltik buyı yagınnan urıska zur köçlär belän höcüm itmägän bulgannar, äle Batunıñ könbatış Ruska häm Evropaga höcüme dä bulmagan. Läkin inde şuşı yılda uk urıs belän tatarnıñ mönäsäbätläre kontseptsiyäse kabul itelgän bulgan, dip äytergä cörät itäbez. Yağni, aldagı yıllardagı vakıygalar söreşe kürsätkänçä, böten urıs knäzlekläre Urdanıñ zur ber olısı bulıp kalgan, olıs biye itep Böyek knäz Yaroslav bilgelängän (Kaysıber Evropa kartalarında kürsätelgän urta ğasırlardagı Tatariye Moskovite digän il şuşı tügelme soñ). Tatarlar knäzleklärne tışkı doşmannan saklau vazıyfasın üz öslärenä algannar. İke distä yıldan soñ urıslardan salım cıyunı cayga salgannar häm anı üz kullarında totkannar, şähärlärdä yasak cıyu üzäkläre oyıştırılgandır häm tatarlarnıñ urıs administratsiyäse östennän küzätüçe punktlar buldırılgandır (baskaklar). Härbi köçlärne berläştergännärder. Çirüneñ başında tatar keşese torgan (zur sugışlarda Batu han üze bulgan), anıñ kiñäşçese urıs knäze yäki voyıvodası bulgandır. Yugarıda kiterelgän kileşü şartların ütämägän knäzlärgä karata nindider çaralar kürelergä tiyeş bulgan. Mäsälän, 1252 yılda han Vladimir knäze Andreynıñ separatlık ğamällären tuktatu öçen Nevryuy kul astındagı çirüne cibärä. Anıñ ber öleşe urıslardan torgan bula. Soñrak, Galiç knäzenä karşı KorımşaH citäkçelegendäge çirü cibärelä h.b. Urıs tarihında bolar älbättä, tatar yavı basıp kerüe dip atalalar. Baksañ, mondıy vazgıyät urıs – tatar hakimiyätläre (Batu – Yaroslav) kileşüe buyınça urnaştırılgan bulgan häm anda ike yaktan da çerülär katnaşkan.


Östäräk kiterelgän vakıygalar hätta urıs tarihçıları tarafınnan bozılgan yılyazmalarda da tanıla. Mäsälän, Nikon yılyazması bolay di:


«Könçıgış rusta inde daimi hakim itüçe mongol (tatar, avtor) hakimiyäte urnaştırıla, häm il miriadlarga, meñnärgä, yözlärgä häm unnarga bülgälänä». Şuşı uk temaga tagın ber mäğlümat: «Böten şähärlärgä Batu häm anıñ ulı Sartak türälär utırtıp cıydılar (K.Begalin. «Batu ulı Sartak»).


Bu turıda G.A.Fedorov-Davıdov tarihında da täfsilläp söylänä. Şundıy kileşüdän soñ tatar häm urıslar zakonlı räveştä ber däülättä yäşi başlagannar, dip äytä almıybızmı? Ul däülätneñ başkalası başta Bulgar, annan soñ Saray, ä döresräge – ikese dä bulgan, çönki Urda, ul vakıtlarda küçmä däülät bularak, cäyen - tönyakta, kışın – könyakta ütkärgännär. Olıslarda – olıs bilär (knäzlär). Häm tatarlar menä şulay itep, urıslarnı ozak yıllar dävamında kulda totıp bulır, dip uylagannardır. Şuşı ğamällärdän soñ tatar ğaskärlärendä urıs yaugirläre buluı häm ruslar belän tatarlarnıñ törle nizaglı knäzleklärdä bergäläp tärtip urnaştıruı - berkemne dä aptıratırga tiyeş bulmagandır. Häm tatarlarnıñ şunnan soñgı bulgan kıpçaklarga, Kiyevka, könbatış urıs knäzleklärenä häm Evropaga yünälderelgän pohodları şuşı küzlektän, şul vazgıyättän çıgıp karalırga tiyeş bula. Häm, tözätelmägän yılyazmalarga küz salsañ, bu vazgıyät çınnan da bersen dä aptıratmagan.


Bu turıda F, Bäyrämovanıñ östäräk kiterelgän «Tönyakta tatar tarihı» äsärennän tagın ber fakt kiterergä bula: «Tatarlar ikençe tapkır Vologdanı 1273 yılda yaulap alalar. Bu hakta uzgan ğasırnıñ urıs tarihçısı menä närsä yaza: « ...1273 yılda Tver knyaze Svyatoslav Yaroslaviç, Böyek Knyaz Yaroslav Yaroslaviçnıñ ulı, bik küp sandagı tatarlar belän berläşep, Volok, Beciç häm Vologdaga karşı sugıştı. Alarnı ciñep, küp sanlı äsirlär häm zur baylıklar alıp, kire äylänep kayttı» (G.K.Lukomskiy. Vologda v yee starine. – Vologda, 1914, str. 325-326.).» Küräbez ki, monda da knäzlär tatarlar belän bergä törle vak knäzleklär belän orışalar.


Şunnan soñ Batu, tınıç küñel belän Kotyan kıpçakların akılga utırtu eşen başlagan. Älbättä, bu vakıtta inde ul berläşkän urıs – tatar çirüe belän idarä itärgä tiyeş ide. Polşa yılyazmaçıları monıñ şulay bulganlıgın raslıylar da. Mäsälän, soñrak, Batu ğaskärläre Vengriyäne algaç häm korolne ütergäç, korol Belanıñ Rim papasına yazgan hatı tabıla. Ul anda bolay dip yaza: «Vengriyä däüläte vabadan (çuma) kırılgan kebek, mongol yauları tarafınnan çülgä äyländerelgäç, häm et abzarı kebek, urıslar, könçıgıştan brodniklar, bolgarlar häm könyaktan başka yeretiklar belän tulgaç...» Küräbez ki, monda hätta tatarlar turında bötenläy süz barmıy. Ahrı, mongollar digäne soñrak kertelgän häm tatarlarnı añlatadır. Läkin kübräge urıslar turında süz bara. Çönki brodniklar şulay uk urıslardan, hiç yugında slavyannardan bulgannar. Ä menä bolgarlar digäneneñ kaysı bolgarlar ikänen añlavı avır tügel, çönki İdel bulgarlarınıñ Buranday kul astındagı atlı yauları Batu çirüenä kuşılganlıkları häm könbatış pohodlarında da katnaşkanlıgı bilgele.


Vengriyä yagına kaçkan kıpçaklarnı ezärlekläp, Batuga Kiyev aşa uzarga turı kilgän. Äytergä kiräk, kıpçaklar tatarlar belän sugışta katı orışlar alıp barmagannar ahrı, çönki Vengriyägä alar köçle genä çirüläre bulgan häldä barıp kerälär. Dimäk, alarnıñ yugaltuları zur bulmagan.


Äzräk artkarak kitep, urıs şähärläreneñ anası dip atalgan Kiyevnıñ nindi zilzilälär kiçergänlege turında ukıp kitik. 1169 yılda Andrey Bogolyubov häm tagın un urıs knäzlege çirüläreneñ Kiyevnı vähşilärçä talap kitkänleklären yazgan idek. 1203 yılda knäz Ryurik Konstantinoviç ta, kıpçaklarnı da yallap, Kiyevnı bik nık tuzdırıp, talap kitä. Şunsı kızık, älege Ryuriknıñ Kiyevnı talau turındagı hikäyäten ikençe yılyazmaçı ber süzen dä üzgärtmiçä, «Batunıñ Ryazannı aluı turısındagı hikäyät» iseme astında yılyazmaga küçerep yazgan (A.Buşkov). Ä 1235 yıldan 1245 yılga qadär urıs knäzläre Kiyevnı 7 märtäbä ber-berennän tartıp algannar. Häm härvakıt bu sugışlar, yangınnar, cimerülär häm talaular yärdämendä başkarılgan (urta ğasırlarda başkaça bula da almagan). Hatın – kız, bala – çaga meñärläp – meñärläp kollıkka alıp kitelgän, häm könçıgış, könyak bazarlarında satılgan. Dimäk, Kiyev oyışkan tatar – urıs däülätenä kermägän bula. Şulay itep Kiyevnıñ tatarlar kilgändä nindi häldä bulganlıgın çamalarga bula.


Batu Kiyevka turıdan – turı kilep bärelmi. Bu anıñ niyätläreneñ katı bulmaganlıgın kürsätä. Ul Kiyevka az gına çirü belän Mäñgü – han digän ğaskär başlıgın (Batunıñ kardäşe) cibärä. Şähär çitendä tuktalgan Mäñgü Kiyevka ilçelär yullıy. İlçe cibärü – üze ük nindider yomşak mögamälälär bilgese. Häm böten halıklarda da ilçene üterü zur halıkara häm, şul uk vakıtta, ählakıy cinayät bularak kabul itelä. Läkin Rusta tügel. Monda inde tatar ilçeläre berençe märtäbä genä yuk itelmi. Häm härvakıt häzerge tarihçılar üz ata-babalarınıñ bu ğamälen aklarga tırışalar. Añlaşıla ki, kabähätlek – borıngı «rıtsarlarnıñ» milli üzençälege bulgan. Aldan äytep kuyııyk, tatar ilçeläre Vengriyä korole Bela tarafınnan da üterelälär.


Batunıñ Kiyev knäzenä nindi täqdimnär yasarga telägänlege mäğlüm tügel. Älbättä, räsmi tarih Batu Kiyev halkınıñ bersüzsez birelüen taläp itkän, dip yaza. Häm, ğadätençä, bu turıda bernindi dokumentka da tayanmıy. Logika buyınça, mögayın, Batu Yaroslav belän bulgan kileşü turında belderep häm şuña tayanıp, Kiyev knäzenä Vladimir knäzeneñ häm üzeneñ vassalı bulırga kuşkandır. Bälki knäz Mihailnı üz yanına çakırırga da uylagandır. Ägär dä halkın kırıp, talap kına uzarga telägän bulsa, ilçelär cibärep, Kiyev knäzenä üzeneñ yäşeren niyäten belderep tä tormas ide. Kiresençä, kötmägändä bärep kerep, üz eşen tiz häm uñay beterer ide. Läkin ikençe ber variant tagın da ışandıra töşä. Batu Kiyev knäzenä, bezgä kıpçaklarnı kuıp totar öçen sezneñ cirläregez aşa ütärgä turı kiläçäk, digänder. Yänäse, sez inde açulanmagız häm bezne ütkärep cibäregez.


Gadättägeçä, urıslar ilçelärne üterälär (Tipograf yılyazması). Mäñgü kire Batu yanına kaytıp kitä. Ä Kiyev knäze Mihail (ul, Yaroslav Batu yanında bulganda, Kiyevka basıp kerep knäz urının algan bula), häzer inde ike yaknıñ da doşmanına äylängäç, Vengriyägä kaça (Sinopsis, list 112. l. 18ob).


Şulay itep, Batunıñ böten doşmannarı Vengriyägä cıyıla.


Şunsın da iskärtik, Yaroslav belän kileşü tözegännän başlap, anıñ doşmanı – Batunıñ doşmanı bulırga tiyeş bula. Çönki bütänçä bula da almıy: häzer mänfäğatlär ike yak öçen dä ber ük, dip äytergä bula bit. Dimäk, Mihail Batuga da, Yaroslavka da doşman bulıp kitä.


Arı taba Batunıñ yılga yakın suzılgan könbatış pohodı başlana. Dekabrdä (1240 yıl) Kiyevnıñ cimereklären «şturm belän alıp», könbatışka yünälä.


Kiyevnı algan vakıtta uk inde Batunıñ çirüendä bik küp başka kavemnär keşeläre barlıgı belenä. Şular arasında «urıslar» zur urın alıp toralar. Yaroslav – Batu kileşüe buyınça näq şulay bulırga tiyeş ide dä. Citmäsä, tatarlarga Dmitriy isemle, soñgı tapkır Kiyevnı alıp, talap kaçkan knäz Danil Romanoviç utırtıp kuygan voyıvoda kebegräk keşe dä küçä. Ul tatarlar yagına sugıştan elek, alar aldında zur ğayeplär eşlämäs borın çıkkandır inde. Älbättä, üze belän yaugirların da algandır. Şulay bulmıyça, ul vakıtta inde sineke – mineke yuk, çirü tatarlarga da, urıslarga da nisbätle. Älbättä, urıs yılyazması anıñ Batuga üze teläp birelgänlegen tanırga telämi, ul Batunıñ Dmitriynı tatarlarga karşı sugışkanda zur batırlık kürsätkäne öçen tere kaldırgan, dip yazgan. Äytergä kiräk, mondıy äkiyätne bez berençe märtäbä genä ukımıybız. Eş şunda ki, tatarlarnı yarım kırgıy vähşilär digänräk fikerdä toruçı urıs tarihçıları üzläre faydasına nisbätle bulgan oçraklarda tatar hakimnärenä namuslılık kebegräk sıyfatlarnı da «kızganmıylar».


Tatarlar belän urıslarnıñ bergä sugışuların başka avtorlar da cöpli. Mäsälän, Poluboyarinova M.D. «Tatarlar armiyäsendä urıs knäzläre üzläreneñ ğaskärläre belän katnaştılar» dip yaza (Poluboyarinova M.D. «Russkiye lyudi v Zolotoy Orde» s.42).


A.N.Nasonov, tatar-mongol igosınıñ berençe yıllarında uk baskaklar kul astındagı bulgan urıs halkınnan otryadlar äzerläp algannar, dip yaza... Tarihçılar urıslarnıñ tatar armiyäsendä katnaşuların ireksezdän, dip yazalar. İmeş, irekle räveştä katnaşu soñrak küzätelgän. (şunda uk, 42 bit). Soñgı teziska bernindi dä dälil kiterelmi. Läkin yazuçılar A.Buşkov häm K.Penzev irekle räveştä tatarlarga hezmät itüne urıslar üzläre öçen bik kulay sanagannar, häm alar monı teläp başkargannar, dip isäplilär.


A.A Gordeev süzläre buyınça, Altın Urdanıñ korallı hezmät kürsätü häm eşçe köçläreneñ töp öleşe urıslar bulgan (Gordeev A.A.İstoriyä kazakov...,t.1,s.39).


Uylap karasañ, tatarlarnıñ üzläre tarafınnan sugışıp äsirlekkä alıngan urıslarga ışanıp koral tottıruları ahmaklık häm başbaştaklık bulır ide. Mondıy vazgıyät barı tik han belän böyek knäzneñ hökümät yugarılıgında söyläşep häm bergäläşep kılgan ğamälläre genä buluı mömkin. Ä iñ dörese, bu ğamäl urıs halkınıñ ul vakıtta tatarlarga karşı baş kütärü niyäte bulmayaçagın küzdä totıp başkarılgan bulırga tiyeşlege añlaşıla.


İkençe yaktan karaganda, urta ğasırlarda vagrak feodallarnıñ häm bigräk tä rıtsarlarnıñ başka ereräk feodallarga, korollärgä yallanıp sugışıp yörüe ğadäti küreneş bulgan. Häm urıslar belän tatarlar arasında da şundıy uk häl bulgandır, dip äytergä mömkinder. Başta «urıslar» tatarlarga yallangannar, soñrak – kiresençä.


Östäräk «urıslar», digän süz kuştırnaklar eçenä şunıñ öçen alıngan, çönki Vladimir, Rostov, Suzdal cirlärendäge knäzleklärdä kayçandır Kiyevtan kilgän urıslar bik az bulgannar. Alar barı tik knäz balalarınıñ drucinalarında gına bulgan (häyer, avtor fikerençä, Kiyevta borıngı zamanda uk urıslar küp bulganlıgı ikele, bu turıda östä dälillär dä kiterelde). Ä Batu yavı vakıtlarında inde alarnıñ onıkları gına kalgan bulırga tiyeş ide. Ä töp halık - şunda yäşägän häm urıslar tarafınnan basıp alıngan ugro – fin, meşera halıkları bulgan. Şuña kürä tarihçı S.V.Solovev bolay yaza: «Şulay itep, Rostov – Suzdal cirläreneñ knäzläre, ä iskeçä äytsäk, mokşa, ves, merya, muroma, meşera h.b. padişahları (yağni, Rostov – Vladimir knäzläre, avtor) berençe märtäbä, tatar - mongol ğaskärläre sostavında, Evropanı yaularga kittelär». Ä kem kaldı soñ knäzlektäge tärtipne saklarga? Yılyazmalar süze buyınça, bu eşne Batu Altın Urdanıñ Vladimir olısı biyenä, yağni, älege dä bayagı knäz Vsevolod uglı Yaroslavka ışanıp tapşıra.


Äytergä kiräk, tatarlarnıñ Kiyevnı şturm belän aluları turındagı mäğlümatlar kaysıber yılyazmaçılar tarafınnan küpertep yazılgan, ä menä Dürtençe Novgorod häm Berençe Sofiyä yılyazmaları bolay yazalar: «...tatarlar Kiyevka tatulık belän kildelär häm Vladimir, Mstislav häm Daniil (knäzlär, avtor) belän tınıçlık turında kileştelär». Monda hätta östär süz dä yuk.


1241 yılnıñ kışında Batu Galiç – Volın knäzlegenä bärep kerä. Äytergä kiräk, yılyazmada tatarlarga Galiç – Volın cirlärenä basıp kerergä voyıvoda Dmitriy kiñäş itte, dip yazılgan. Bu östä yazılgan keşe tügel mikän? Läkin moña ışanuı avır. Çönki nindider voyıvoda bulsa da oçraklı keşe kiñäşe belän genä sugış başlamıylar. Ahrısı, bu oçrakta Batu belän Yaroslavnıñ bergä korgan strategik planı tormışka aşırılgandır. Häm monıñ initsiatorı Yaroslav bulgan buluı mömkin. Yänäse, Yaroslav böten urıs cirläreneñ Baş knäze bulgaç, barısı da añarga buysınırga tiyeşlär. Çirü belän Batu üze häm urıs knäzlärennän berse idarä itärgä tiyeş idelär bit. Ahrısı, Dmitriy şul voyıvoda yäki knäzlärneñ berse bulgandır.


1241 yılnıñ martında Batu Polşa, Vengriyä häm Transilvaniyägä bärep kerä, 9 apreldä Lignitsa şähäre yanında berläşkän polyak – alman ğaskärlären ciñä, 11 apreldä vengr korole Bela IV yauların tar – mar itä. Kürep torabız ki, vakıygalar kaleydoskop kebek tägäri, häm Cihangirnıñ atlı ğaskärläre Ädrän diñgeze yarına barıp citälär. Evropa illäre Atilla yauları vakıtındagıday kotları oçıp tatarlarnı kötälär. Läkin Batu üzenä kiräk keşene – kıpçaklar hanı Kotyannı tapmıy, çönki ul vakıtta han inde Könbatış tarafına şundıy afätlär alıp kilgän öçen vengr korole tarafınnan ütertelgän bula. Ä bälki üterüneñ säbäbe başka bulgandır, çönki kaysıber avtorlar Kotyannı Batu keşese dip ğayeplägänleklären äytälär.(Bu döres bulgan bulsa, Batunıñ könbatışka yau çabuı bötenläy başka maksat belän başkarılırga tiyeş ide. Bu turıda östäräk äyteläçäk). Kıpçaklar Evropaga, Balkan illärenä taralıp (Frakiyä, Makedoniyä), törle kabilälärne, bigräk tä Vizantiyä çirülären tulılandıralar. İşle genä ber öleşe Yegipetka da barıp elägä häm mamlyuklar häräkätendä katnaşa (P.V.Golubovskiy, "Peçenega, torki i polovtsı do naşestviyä tatar"Kiyev.1884g.). Ä Batu ber könbatış ilendä dä tuktalıp kalmıy, üz hakimiyäten dä urnaştırmıy, yasak cıyunı da caylamıy.


Azrak kire kaytıp, ber citdi sorauga cavap ezläp kararga tiyeşbez. Batunıñ Ruska häm könbatış illärenä höcüm itüen soñgı yıllarda anıñ Kotyan kul astındagı kıpçaklarnı ezärlekläp barışlıy kılgan ğamälläre genä, dip isbatlarga tırışalar. Yänäse, tönyak – könçıgış urıs knäzleklärenä dä Batu kıpçak çirülären tönyaktan urap çıgıp, karşılarına çıgu öçen genä höcüm itkän. Sorau tua: bik yıraktan uramaganmı soñ Batu? Ul bit älege manevrnı yasau öçen şul vakıttagı urıs cirläreneñ öçtän beren şturm belän algan. Häm kiräk ideme ikän Kotyan häm anıñ kıpçakları Batuga, yağni, tatar belän kıpçak arasında doşmanlık ul vakıtlarda bar ide mikän? Tatar – kıpçak sugışları nindider başka vakıygalarnı, mäsälän, Batu – Yaroslav kileşüeneñ bulganlıgın yäşerü öçen uylap çıgarılmadı mikän? Ä älege dä bayagı Batunıñ könbatış pohodı katolik dönyası aldında urıslar tarafınnan tatarlar yärdäme belän muskullar uynatu gına bulmadımı ikän? Kiyevta Batuga üze teläp birelgän voyıvoda Dmitrnıñ Batuga birelgän kiñäşe şunıñ turıda söylämi mikän? Bu pohod tatarlar initsiativası buyınça oyıştırılgan bulgandır dip äytüe avır, çönki katoliklar bu vakıtlarda tatarlarnı da kürä almagan bulgannar digän tezis döreskä çıkmıy: bu vakıtlardan soñrak ta äle rim papasınıñ keşeläre äle nestorian dinendä dip isäplängän tatar yugarı katlau keşelären üz yaklarına audarırga tırışıp yörgän bulgannar. Mäsälän, Rubruk häm Karpini şul yulda yörgännär.


Batunıñ Galiç –Volın knäzleklärenä bärep kerüe şul uk böten urıs cirlären Batu – Yaroslav kul astına alu bularak kabul itelergä tiyeşle bulgandır didek. Läkin, ikençe yaktan, vakıygalar könbatış knäzleklärdä Rim papası yogıntısına häm säyäsätenä iyärgän knäzlär päyda bulganlıgın da kürsätä (K.Penzev. «Rus i tsar Batıy»). Mäsälän, Nikon yılyazması häbär itüençä, Kiyev knäze Mihail tatar ilçelären üterep, Vengriyägä kaçkaç, häm Mäñgü soltan kire Batu yanına kitkäç, Kiyevka knäz Rostislav Mstislaviç kilep urnaşa. Läkin ozak ta ütmi, Danil Romanoviç (Galiç knäze) tegesen kua häm anıñ urınına üz voyıvodasın utırtıp kuya häm üze Vengriyägä kaça. (Danil Romanoviçnı inde katolik dinen kabul itkän keşe dip äytergä bula, çönki soñrak, 1254 yılda ul Rim papası tarafınnan «Rus korole» titulına kütärelä (BEKM häm şulay uk A. Habetdinov, t.f.d.,


«İslam v sovremennom mire. Vnutrigosudarstvennıy i mecdunarodno-politiçeskiy aspektı). Ä bu isä anıñ katolik dinendä bulganlıgın gına tügel, korol bularak, urıs cirlärenä tulısınça däğva kılırga tiyeş bulganlıgın da kürsätä. Älbättä, Kiyev tähetenä bolar Batudan röhsätsez menep utırgan bulalar. Şulay itep, Batunıñ Galiç – Volınga häm Könbatış illärenä höcüm itüenä tagın ber säbäp östälä.


Häyer, Ugedey hannıñ da vengr korole Belaga Kotyannı üz ilenä kertmäven taläp itep hat cibärgänlege mıklı bilgele dip isäplänä. Bela moña kolak salmıy, ul gına da tügel, Batunıñ ilçelären üterä (bu turıda 1920 yılda Vatikan arhivlarında tabılgan, Böyek han Guyuknıñ papaga yazılgan hatınnan bilgele. A.Buşkov «Çingishan»). Menä şuşılarnı isäpkä alıp, Batunıñ könçıgış Evropa illärenä basıp kerüeneñ säbäbe gadi genä tügel, ä citdi vakıygalarga nigezlängän säyäsi häm härbi yöreş bulgan, dip äytergä dä bula.


Kışın dekabr ayında Böyek han Ügädäy vafat bula. Bu Batunıñ pohodın tuktatuga säbäp bula, dip yazalar tarihçılar. Ämma kaysıberläre Batu üz tılında sugışıp alıngan, läkin buysındırılmagan Rusnı kaldırıp ozakka kitärgä kurıkkan dip yazalar. Häm dävam itälär: Rus Evropanı tatarlardan kotkardı. Läkin bu vakıtta Vladimir knäzlege başında Rusnıñ Böyek knäze Yaroslav tatarlarga tugrılıklı bulıp, bernindi baş kütärülärgä dä yul kuymıyça utırgan. Ä bit, Batunıñ yırakka häm ozakka kitüennän faydalanıp, Yaroslav böten köçlärne cıyıp, baskaklarnı kırıp beterep, könbatış Evropa illäre belän süz berläşterep, tatarlardan kotıla algan bulır ide. Läkin ul bolay itüne kiräk tapmagan, çönki tatarlar bulmasa, katoliklarnıñ könçıgışka yañadan kul suza başlavın, knäzlär arasında üzara sugışlar yañadan başlanıp, Rusta yaña mähşär başlanaçagın häm üzeneñ dä isän kaluı ikele bulaçagın çamalagan. Uylap karıyk, tatarlar bulmasa, Yaroslav böten urıs knäzlekläreneñ iñ olugı bulıp kala alır ideme? Ägär, nindider gacäyep vakıyga yärdäme belän andıy böyek knäz bulıp kala algan bulsa, üz täheten kulında häm başın iñendä ozak tota alır ideme? İkele.


Tatarlar sugışıp ütkän cirlärdäge baş kütärülär cähätennän şunı äytergä kiräkter, kaysıber urıs yılyazmaları bu vakıtlarda bulgarlarnıñ tatarlarga karşı kütärelüe turında yazılgan. Yänäse, şularnı bastıru öçen, Batuga könbatış pohodınnan Bulgarga aşıgırga turı kilgän. Läkin vakıygalar täfsilläp bäyän itelmägän häm tarihi çıganaklar belän dälillänmägän. Citmäsä, bez östäräk ul yılyazmalarnıñ soñrak tözätelgän bulganlıkların inde kürsättek. Şunsın onıtmıyk, Batu bit şunnan soñ (1242 yılnıñ ahırında) Bulgarda Urdanıñ başkalasın urnaştıra häm distä yılga yakın vakıtın şunda ütkärä (cäylären). Bu fakt andagı halıknıñ tatarlarga karata doşmançıl tügellegen häm vazgıyätneñ kulay bulganlıgın kürsätä.


Ugädäy ülügä karamastan Evropada sugışlar 1242 yılnıñ közenä qadär bara. Döresräge, Batu kire borıla, läkin sugışa-sugışa kayta. Citmäsä, şul uk yılnıñ mayında Çıñgız hannıñ soñgı ulı Çagatay vafat bula. Şunnan soñ Batu Borcigen näseleneñ iñ olug keşese, agası bulıp kala.


Ukuçı añında şundıy soraular tumıy kalmastır:


Nigä soñ Batunıñ häm Yaroslavnıñ berläşterelgän çirüe äle tatarlar tarafınnan basıp alınmagan urıs knäzleklärenä höcüm itälär, alarnı talıylar? Yugıysä, küp kenä avtorlar Yaroslavnı başka knäzlärdän ayırıp karıylar bit, anı urıs cirläreneñ patriotı, urıs knäzleklären berläşterü turında hıyallanuçı, dip atıylar. Ä ul (üze bulmasa ikençe ber olpat voyıvodası yäki knäze) tatar ğaskärläreneñ cilkäse artında 1239 yıldan başlap, başta urıs knäzleklären (Smolensk, Tver, Kiyev, Galiç, Volın), annarı könçıgış Evropa illären pır tuzdırıp yöri. Älbättä, räsmi tarih bu turıda yazmıy, läkin urıslar ezlären yäşerä almagannar. Mäsälän, Batu ğaskärläre Polşaga bärep kergäç, polyaklar şunduk smolensk häm galiç drucinaların tanıylar. Ä älege dä bayagı korol Bela Evropa monarhlarına «...Minem ilne bürelär sarık abzarına yabırılgan kebek, törle slavyan yeretikları sırıp aldı» – dip yaza.(A.Buşkov. «Çingishan). Citmäsä, ul slavyannarnı yeretiklar (dimäk, çın hristiannar tügel) dip atıy. Ä tatarlar turında ul bötenläy iskä töşermi, ahrısı bu yaularda alar töp eşlärne başkarmagannar.


Batıynıñ könbatış pohodınıñ säbäbe dip knäz Danilo Romanoviçnıñ säyäsäten dä atıylar. Ul, Kiyevtan Vengriyägä yal itärgä genä kaçmıy, başta Vengriyä, annan soñ Polşa korolläre belän tatarga karşı koalitsiyä oyıştıru yagın hästärläp yörgän bulgan. Küräbez ki, Batunıñ Polşaga häm Vengriyägä karşı bulgan häm bik aşıgıç räveştä ütkärelgän höcümnäre tegelärneñ niyätlären yukka çıgara.


Üzeneñ könbatış Evropa illärenä karşı bulgan pohodında Batu närsälärgä ireşä? Bu sorauga cavap tübändäder:


S.Pivovarov («Batıyıv pogrom»- naşestviye i obedineniye?) häm K.Penzev fikerlärenä tayanıp, şundıy näticä yasıy alabız. Batunıñ könbatış pohodı vakıtında Vladimir knäzlegenä tiñ Çernigov knäzlege ciñelä häm Bryansk, Karaçev, Tarussk, Novosilsk knäzleklärenä bülgälänä. Añlaşıla ki, alarnı aldagı köndä Yaroslavnıñ knäzlegenä kertü avır bulmıy. Kiyev knäzlege Vladimir knäzlegenä buysındırıla häm anda Yaroslav näselennän bulgan knäzlär utırtıla başlıy. Alarnıñ iñ berençese Dmitr Yıkonoviç bula (Gustın yılyazması).


Galiç – Volın knäzlege hälsezländerelä. Läkin ul Vengriyä belän Polşa häm urıs knäzlekläre arasında bufer bularak saklanıla (ä soñrak, Batu elek ük niyätlägänçä, ahrı, Litva knyazlegenä kertelä). Köçle Smolenskta Yaroslav keşese Vsevolod Yaroslaviç utırtıla. Näticädä (rim papası ilçese Plano Karpini süzläre buyınça) Yaroslav çınında Rusiyäneñ Böyek knäze bulıp kala. Şulay itep, Yaroslav 1238 yılda Batu tarafınnan birelgän titulga çın mäğnädä iyä bula. Tagın ber möhim näticä - Batu häm Yaroslav kul astında bulgan knäzleklärdä köçle pravoslav çirkäve barlıkka kilä, çönki tatarlar pravoslav ruhanilarına zur östenleklär birälär (A.Kartaşev). Şuşı fikerlärdän çıgıp, Batunıñ 1237 yıldan soñ bulgan säyäsäte ul üze korgan plan buyınça gına başkarılgan häm tormışka aşırılgan tügel, ul knäz Yaroslavnıñ da taläplären ütägän, dip isäpli alabız. Läkin ul şul yıllarda bulaçak Mäskäü knäzlegenä häm Böyek Rusiyägä, anıñ kiläçäktä zur köçkä iyä bulıp kitkän ideologik teräge pravoslaviyegä nıklı nigez salınganlıgın häm üz ihtıyarı belän tatar halkınıñ kiläçägen upkın kırına kuyganlıgın añlıy aldı mikän? İkele. Kızganıçka karşı, anıñ geosäyäsi fikerläve çikle bulgandır. Ä bälki anıñ başka yulı bulmagandır da: artık zur iqtisadıy häm halık potentsialı bulgan urıs knäzlekläreneñ.


Şunsın da farazlarga bula: Batunıñ Yaroslav belän bergä kılgan bu ğamälläre rim papasınıñ nık açuın kitergän, anıñ niyätlären bozgan, häm ul Baltik buyındagı härbi – dini ordennarnı, katolik Polşa häm Vengriyäne aktivlaştırıp, Ruska karşı täre pohodların yañadan başlagan. 1256 yılda ul Rusnı rim çirkäveneñ doşmanı itep atagan. Läkin Batu üzeneñ pohodı belän bu illärneñ basıp kerü mömkinlegen yukka çıgargan, ä katolik ordennarnıñ yauları soñrak kisken räveştä kire kagıla torgan.


Beraz alga kitep, äytik: kiläçäktä, Tatar ilendä tähet öçen köräşü nizagları başlanıp, tatarnıñ Rus östennän bulgan kontrole kimü säbäple, könbatış knäzleklär barıber Könbatış Evropa illäre kulına elägälär. Bälki bu Batunıñ varisları niyäte buyınça knäzleklärneñ ber öleşen tarkatu häm köçlären kimetü öçen eşlängänder. Läkin monsı häm başka tragik vakıygalar bu yazmaga kermi.




Yomgaklau


Bu yazmada törle tarihi materiallardan, törle vakıtlarda yäşägän avtorlardan kiterelgän özeklär şunı kürsätä: tatarlarnıñ ütkäne turındagı mäğlümatlar ike versiyädä yäşi. Anıñ berençese, räsmi räveştä tarih gıyleme tarafınnan kabul itelgäne – şundıy: tatarlar yaña ğasırnıñ başında Yırak könçıgışta Kıtay belän Mongoliyä arasında häm arırak yäşägännär.


Bu tatarlar älege illär (Kıtay, Mongoliyä) belän daimi räveştä törle nizaglarlarga, kanlı sugışlarga kergännär. Şulay itep, başta uk tatarlar sugış çukmarları, kansız kabilälär itep tasvirlangannar. Soñrak mongollarnı berläştergän Temuçin (Çıñgız han) tatarlarnı katı gına kıra, arba küçärennän tübänräk bulgan bala-çaganı gına isän kaldıra (Bu tuzga yazmagan häbärlärgä L.N.Gumilev häm başka küp kenä tarihçılar da ışana). Şuña karamastan, tatarlar tagın niçekter şulkadär köçlänep kitälär ki, Räşidetdin äytkänçä, Aziyädäge böten törkilär häm, hätta, başka etnoslar da üzlären tatarlar, dip atıy başlıylar. Ul gına da tügel, nindider añlaşılmagan isem alıştıru arkılı, mongollar evropalı keşelärgä ohşap kitälär. Ä tatarlar, kiresençä, mongoloid tösen alalar. Şuşı yalgannı azrak tözätü öçender inde, häzerge tatarlarnıñ elekke tatarlarga kısılışı yuk, çönki häzergeläre - bulgarlar tokımı digän uydırma kiterep çıgaralar. Şulay itep, bezne, tatarlarnı, bötenläy tarihsız da kaldıralar. Häm bez moña ışanırga tiyeşbez bulıp çıga.


Arı taba nilär bulganın bez beläbez: berniçä yöz yıllar buyı inde tatarlar kahärlänälär, alar, imeş, urısnı berniçä yöz yıl buyı nindider igo astında totkannar. Baksañ, igo turındagı uydırmanı urıslar üzläre dä HVI ğasırda Evropa psevdotarihçılardan belälär. Ä bit şunıñ öçen tatar üz ilen yugalta, üz telendä irkenläp söyläşä almıy, anı kiräksez dip sanıy. Üz milläten bolgar milläte astına yäşerergä tırışa, tatar isemennän oyalıp, tatar ata – analar balalarına Evropa häm urıs halıkları isemen kuşalar. Üzlären urıslar belän katnaş nikahlar arkılı bäylärgä tırışalar.


Evropada (häm böten dönyada dip äytergä bula) tatarlar «tartarlar», yağni tartardan – tämugtan çıkkan halıklar digän küzallau taratıla.


Läkin, bähetkä karşı, tatar tarihınıñ ikençe versiyäse yugalmagan, anı niçek kenä tarih bitlärennän cuyıp taşlarga tırışsalar da, ul küp sanlı çit il halıkları dokumentlarında saklangan. Barı tik şularnı cıyıp, mantıykka turı kilä torgan ber tarihi cepkä tezärgä genä kiräk bulgan. Ul tarih buyınça, tatar halkı Yevraziyädä iñ borıngı halıklarnıñ berse. Yaña eraga qadär ük ul Evropadan Baykalga qadär suzılgan Böyek dalanıñ hucası bulgan. Meñnärçä yıllar dävamında törle illärdä häm halıklar arasında kimvrlar, skiflar, skolotlar, alannar, hunnar, bolgarlar, törkilär, tatarlar iseme astında häzerge könnärgä qadär kilep citkännär. Yaña eraga qadär ük alar üzara tatar isemen yörtkännär (Enisey – Orhon taşlarındagı yazmalar. A.Lızlov, V.P. Vasilev, Äbülgazi, E. Parker häm başkalar hezmätläre). Kıpçaklar üz yazuların tatarça yazu dip atagannar.


Kıpçak häm tatarlarnıñ gına tügel, alarga qadär meñ yılga yakın yäşägän alarnıñ ata-babaları hunnar da evropalılar yazıp kaldırgança kırgıy halık bulmagannar.


Ni öçen soñ tatarlar törleçä atalgannar? Çönki alar ber-berennän meñnärçä çakrımnarda yäşägän törle halıklar belän mönäsäbätkä kergännär. Tegeläre isä tatarlarnı härberse üzlärençä atagan. Berdäm kontinental informatsion kır bulmau säbäple, tatarlar öçen gomumi isem formalaşa almagan. Uylap karasañ, mäsälän hunnar, skiflar, törkilär yäki tatarlar turında Evropada da, Yırak könçıgışta da ber ük törle itep söylägännär häm yazgannar: şul uk küçmä tormış, öste yabık arbalar, küpläp mal totu häm sugışçanlık, läkin atamaları başkaça. Dala halkınıñ ğamäli sängateneñ alga kitüe (mäsälän, ataklı cänlek stile), metallnı kiñ kullanu h.b. Soñrak, tatarlarnıñ törle kabiläläre köçlänep berläşep kitkäç, alarnıñ ber halık ikäne añlaşıla başlagan.


Şul uñaydan küçmä tormış turında ber-ike süz. Monı Evropalılar kırgıylık bilgese, dip sanıylar. Läkin bu hiç alay tügel. Küçmä tormış - dalada ul vakıtlarda cirdän faydalanunıñ mömkin bulgan iñ ratsional ısulı. Mal kötü öçen cirlär irken, kışka malga azık äzerlärgä kiräkmi, çönki kış ul qadär salkın häm karlı tügel. Citmäsä, kışın mal totu abzarları yasau öçen tözü materialları yuk. Ä cäyen kötüleklärdäge ülänne tulısınça beterergä, taptatırga yaramıy, çönki ul tiz genä üsep kitä almayaçak. Ä çak kına kırkıtıp, aşatıp kitkändä, ber aydan yañadan mal öçen yomşak yäşel ülän üsep kitäçäk. Şulay itep mal közgä qadär yäşel ülän belän täemin itelep toraçak. Ä inde kire äylänep kaytmasañ, ülän çäçäk atıp, orlıklanıp, mal anı aşamıy başlayaçak, aşarga ezläp yörep, yabıgaçak. Şuña kürä kötüleklärdän yırak kitärgä yaramagan, kötülek äyläneşen döres alıp barırga kiräk bulgan. Şuña kürä küçmälär üz cirläre tiräsendä genä yöri algannar. Yaña cirlärdäge ülän mal öçen yaraksız bulgan.


Dalada cir sörep aşlık üsterü eşe dä yaramagan, çönki ul zur zıyan kitergän: köçle cillär meñnärçä yıllar buyı tuplangan uñdırışlı tufraknı alıp kitkännär. Küp cirläre bulgan ereräk kabilälärdä üz territoriyäläreneñ könyagınnan (kış köne) tönyagına küçenü härvakıt bulgan. Monsı isä yıl vakıtları almaşınunı isäpkä ala torgan üzenä kürä ber tehnologiyä. Çıñgız han, üz kulı astındagı kabilälärgä cir bilgelägändä, kötüleklärneñ kışlık çiklären häm cäylek yagın härvakıt bilgelägän.


Tatarlarnıñ taularda, urman dalada yäşägän kabiläläre utrak tormış alıp bargannar, cir sörep aşlık çäçkännär, bakçalar üstergännär.


Şunsın da äytergä kiräk, tarihta nindider Böyek küçenülär turında täqrarlana. İmeş, Aziyädän Evropaga daimi räveştä küpläp – küpläp, zur-zur mal kötülären kua-kua, yarımkırgıy halıklar küçä torgan. Häm bolar tagın da bezneñ ata-babalarıbız bulıp çıga. Läkin tarih üze ük kürsätä: bernindi küçenülär bulmagan. Böten halıklar da, başlıça, avtohtonnar bulgannar. Mäsälän, ägär dä törkilärne kıpçaklar dip atasañ, älbättä, başta berse kilgän, annan soñ ikençese, dip äytergä bula. Citmäsä, urıslar bersen torki, ikençesen polovtsı, dip, ä evropalılar tagın üzlärençä - kuman dip atagan. Läkin bit alar öçese dä ber ük vakıtta urıslar belän yänäşä yäşägännär. Şul uk vakıtta urıslar yanında tatarlar da yäşägän (IH – HIII ğasırlar). Läkin tatarlarnıñ ul vakıtta bulganlıgı turında urıs tarihında yäşerelgän, alar kıpçaklar dip atalgannar. Monıñ açık misalı, mäsälän, İdelneñ könbatış tarafındagı küp tatarlarnı (şul isäptän mişärlärne dä) kıpçak dip atau.


Älbättä, halıklarnıñ küçenüe bötenläy bulmagan, dip äytergä yaramıy, älbättä, bulgan. Läkin ul malga kötüleklär, yäki talar öçen köçsezräk kabilälär ezläp yörü tügel, ä halıklarnıñ artık ürçep kitüe säbäple, alarnıñ ile zurayuına bäylängän bulgan. Ansı inde iqtisadtan torgan. Mäsälän, başta kimäk – kıpçak – tatar kahanlıgı bulgan, soñrak İdel artı Urdası dip atalgan ilneñ zurayuı, köçlänüe bu Urdaga kermägän kıpçaklarnıñ könbatışka küçenüenä häm andagı törkilärne kısrıklavına kitergän.


Tatar tarihınıñ iñ möhim, kızıklı, bähäsle häm serle dävere – H – HIII ğasırlardır. Bu vakıtta ata-babalarıbız könçıgıştan könbatış tarafına qadär cäyelep (küçenep tügel), kidännär, kimäklär häm kıpçaklar belän bergä kuşılıp, böten Seberne, Üzäk häm Urta Aziyänı, Könyak häm Urta Uralnı üz eçenä algan kahanat tözegännär. Anıñ könbatış çikläre İdelneñ tege yagına çıgıp, Kara diñgez yarlarına qadär barıp citkän. Ul zur ildä soñrak kıpçaklar häm tatarlar gına kalgan, başkaları, şul uk törki tellelek säbäbennän halık bularak yotılgannar, tatarlarga, başka halıklarga kerep kitkännär. Şuña kürä, tatarlar häm kıpçaklar eçenä distälägän başka kabilälär häm ırular kergän bulgan. Soñrak kıpçaklarnıñ da tarihta atamaları gına kalgan, çönki alar da tatarlar häm başka törki halıklar sostavına kerep kitkän.


Çit il, garäp häm başka tarihçılarnıñ yazmalarınnan kürengänçä, tatarlarnıñ könbatış Aziyädä häm Kara diñgezneñ tönyagında mongollar dip atalgan halık «kilgänçe» uk yäşägänlekläre bilgele. Bolarnı kimäklär belän ber kahanlık tözegän tugız tatar kabiläläre halkıdır dip fikerlilär. Bez macar (mişär) digän halıknıñ tatar buluın da onıtmıyk. Härhäldä A.Lızlov h.b. HII yözlärdä könbatış tatarlar häm «İdel artı urdası» digän tatarlar ile bulganlıgı turında häm Çıñgızhannıñ şul tatarlardan buluı turında söylilär. Çıñgız hannıñ Kara tatarlardan (köçle yäki tönyak tatarlar) bulganlıgı östäräk tä yazıldı. Borıngı tarihçılar kürsätüençä, ber-berennän berniçä meñ çakrımnarga ayırım bulgan ike ere tatar regionı bulgan. Monsı Aziyädä. Läkin bit äle bezneñ eranıñ berençe meñellıgında uk Könçıgış Evropada İdel belän Don häm Oka aralıgında, Kara diñgezneñ Tönyagında yäşägän küp sanlı (şular isäbennän Kırımdagı) tatarlar da bulgan. Mişär (tatar) kavemeneñ tönyak tarafına Kavkaz aldı, Kara diñgez buyınnan tartılgannarın isäpkä alsañ, äle äytelgän tatarlarnıñ ber ük telle halık bulganlıgı añlaşıla.


Tatarnıñ tagın ber näsel başın täşkil itkän halık – bolgarlar. Vakıtında bolgarlarnıñ böten bulaçak Kıpçak dalasın Kiyevka qadär kullarında totuı bilgele. Läkin häzärlär häm garäplär belän bäreleşlärdä ciñelep, bolgarlar törle yakka sibelgännär. Ber öleşe Dunay buyında könbatış Bolgariyäne barlıkka kitergän. Keçkenäräk ber kisäge Kavkaz taularına çigenep, balkar häm karaçay halıklarına nigez bulgannar. Ä işle genä ber öleşe İdel buylap äkren-äkren tönyakka taba tartılgan Häm İdel – Kama Bolgariyäsen (Bulgariyä) digän köçle däülät tözegän. Bu bulgarlar İdel buyında yäşägän ugro – fin häm törki – tatar halıklar belän kontaktka kergännär. Üzara mönäsäbätlären törle yullar belän caylagannar. Bu ğamäl, älbättä, berniçä törki telle halıknıñ kuşılıp kitüenä häm alarnıñ telläreneñ ohşaşlanuına kiterä. Bulgarlarnıñ Urta häm Könyak Uraldagı häm İdel buyındagı törkilär - eskellär häm başkalar belän tıgız kontaktka keräçäkläre bähässez zarurilıkka äylängän. Bu nizaglarda bulgarlar östenlek ala almagan häm alarnıñ töp öleşe H ğasırda Dunay buyına küçep kitkän. Şunnan soñ Bulgariyä cirendä öç kavem: tatar telendä söyläşkän az sanlı bulgarlar, ugro-finnar häm tatarlar torıp kalgan.


Şul vakıtlardan soñrak, yağni HI – HII ğasırlarda urısnıñ Vladimir – Suzdal knäzlege barlıkka kilüe Bulgariyäneñ yukka çıgaçagın kotoçkıç perspektivaga äyländergän. Çönki urıslar 20 – 30 yıl sayın daimi räveştä Bulgariyägä höcüm itä torgannar. 1220 yıldagı Suzdal knäze Svyatoslav höcümennän soñ Aşlı şähäre häm Bulgariyäneñ İdelneñ uñ yak yarındagı cirläre tulısınça ilbasarlar kulında kalgan. Urıs knäzläre uyı buyınça, Bulgariyä basıp alınıp, urıslarga buysındırılırga tiyeş bulgan. Mondıy niyät äle 985 yılda uk Kiyev knäze Vladimir tarafınnan urıs knäzlekläre programması bularak bilgeläp kuyılgan kebek bula. Häm şunnan soñ andıy höcümnär küp märtäbälär kabatlana.


Citmäsä, älege yaña urıs knäzlege mişär – tatarlar cirlärenä kilep urnaşkan bula. Tatar (mişär) - urıs sugışları tarihta yaktırtılmagan, yäşerelgän. Ä bit alar arasındagı karşılık soñrak başlangan «tatar-mongol igosı» digän tragediyäneñ möhim säbäpläreneñ berse bulgandır.


Östäräk kiterelgän mäğlümatlar şunı kürsätä: HIII ğasırnıñ başına Bulgariyä üze dä İdel artı Urdasınıñ (Zavolcskaya Orda - elekke Kimäk kahanlıgı cirläre) tönyak tarafındagı ber ulusına äylängän bulgan digän tarihi yazmalar bar. Ägär tatarlar häm bulgarlar monı eşlämägän bulsalar, bu gakılsızlıkka tiñ bulgan bulır ide.


HIII ğasırnıñ başındagı, yağni, (yalgan tarihlarda söylänä torgan) tatar-mongol yauları aldınnan, Böten Kıpçak dalasın häm İdel – Uralnı üz kulına algan, çikläre Donga qadär cäyelgän ere genä şähärlär tözegän törki halıklar: kıpçaklar, küpmeder alannar, häzärlärneñ kaldıkları, mişär-tatarlar, bulgarlar, bortaslar, mordva häm tatarlar yäşägän. A.Lızlov alarnı «könbatış tatarlar» dip yazıp kaldırgan. Dinnäre – başlıça islam bulgan. İslamnı iñ elek bulgarlar kabul itkännär, soñrak tatarlar. Häyer, tatarlarnıñ elektän könbatışta yäşägän öleşe dä islamnı aldarak kabul itkän bulırga mömkinnär. Soñgırak zamannarda tatarlarnı möselmannar, dip tä yörtkännär.


Altın Urda şähär kulturası urta ğasırlar tsivilizatsiyäseneñ bäha birep beterä almaslık öleşe sanalgan. Saray, Gölstan, Sarayçık, Ükäk, Bälcämin, Bolgar, Hacitarhan, Ürgäneç, Macar, Azak, Kefe (Feodosiyä), Su-Dag, Kırım (Solhat), Ak Kirmän, Ak Mäçet, Layya (Yalta), Bosporo (Kerç), Soldayya (Sudak), Akkirmän (Belgorod-Dnestrovskiy), Kazan, Bilär häm başka şähärlär (barısı 150 läp şähär), hönärçelek häm säüdä üzäkläre bularak, hiç arttırusız, Şärık dönyasına bilgele bulgannar, dan totkannar. Bu şähär tormışı, mädäniyätı yalgançı tarihçılarnıñ törki – tatarlarnıñ küçmä halıklar gına bulganlıgın sızıp taşlıy. Oşbu şähärlärneñ kübese häzer dä bar, kaysıberläreneñ taşların aktarıp alıp kitep, urıslar yaña şähärlär, hramnar salgannar.


1333 yılda Altın Urdanıñ küp şähärlären üz küzläre belän kürgän, kayberlären arkılıga-buyga yörep çıkkan ataklı garäp säyähätçese İbne Battutanıñ däülätneñ başkalası Saray şähäre hakında yazıp kaldırgan süzläre küplärgä mäğlüm: «Saray şähäre tigez cirdä urnaşıp, matur bazarlar häm kiñ uramnardan torgan, keşelär belän tulgan ğadättän tış zur häm iñ matur şähärlärneñ berseder». Säyähätçeneñ äytüençä, anda camiğ mäçetlär genä dä unöç, ä başka törleläre gacäyep küp ikän. Garäp häm, gomumän, Şärık dönyasınıñ küp ataklı üzäklärendä bulgan şuşı ukımışlı zatnı gomerendä berençe tapkır kala kürgän avıl keşesenä tiñläp bulmıy, älbättä. Äle bit ul Saray şähären tasvirlau belän genä çiklänmi, üze bulgan un şähärneñ härbersenä ğadel bäyäsen birä. Macarnı, mäsälän, törki şähärläreneñ küreneklelärennän, di. İdel tamagında urnaşkan Hacitarhannı zur bazarları bulgan ataklı şähär dip atıy, Ükäkneñ matur yortların kürep soklana h. b.


Älbättä, Altın Urda tsivilizatsiyäse turında söylägändä, urta ğasır tatar ädäbiyätınıñ yädkärlären iskä töşerep ütmi hiç mömkin tügel. Bu bit äle urısta tügel, evropalılarda da mondıy zur külämle şiğri äsärlär bulmagan vakıtlar. Ä törki - tatarda inde M.Kaşgarlıdan (yuk, tügel, Orhon – Yeniseydagı VI – VII ğasır taş yazmalarınnan başlap) distälägän şagıyrlärebez icat itkän. Süz iñ berençe çiratta Kol Galineñ «Yosıf kıyssası», Kotbnıñ «Hösräü vä Şirin», Häräzmineñ «Mähäbbätnamä», Hisam Kyatibnıñ «Cömcömä soltan», Säyf Sarainıñ «Gölstan» («Kitabı «Gölstan bit-törki»), «Söhäyl vä Göldersen» poemaları, Nasretdin Rabguzinıñ «Kıyssasel-änbiyä» häm Mähmüt Galineñ «Nähcel-färadis» isemle çäçmä äsärläre häm başkalar hakında bara. Soñrak tatar mädäniyät dönyası Kazanga küçä.


Läkin äle gıylemneñ üsüe turında da äytep kitü lazimdır. Sarayda yäşäp danı dönyaga taralgan tabiplar, matematiklar, astronomnarnı kaya kuyasıñ. Evropada koperniklarnı, brunolarnı Cir şar kebek dip isbatlarga tırışkan öçen utlarda yandırgan vakıtlardan 200-300 yıllar elegräk, Cirneñ nindilege häm ğalämdäge urını, anıñ koyaş tiräsendä äylänüe turında inde tatar şağıyrläreneñ şiğırlärendä söylängän, çönki bu inde halık öçen yañalık bulmagan.


Şulay itep, mongol – tatar yauları – närsä ul? Çınbarlıkmı ällä global aldaşumı? Ä bit andıy aldaşunıñ säbäbe dä şundıy – global bulırga tiyeşter.


Avtor, östä kiterelgän borıngı häm häzerge obektiv karaştan çıgıp fiker yörtkän avtorlardan alıngan mäğlümatlarga tayanıp, ikençe versiyäne yaklıy. Bu variant buyınça, mongol digän halık urıs – tatar arasındagı vakıygalarga katnaşmagan. Alarnıñ (mongol häm tatarnıñ) yäşäü urınnarı da bik borıngı zamannarda gına ber-berenä yakın bulgan. Ä räsmi tarihta yazılgannarnıñ kübese yalgan, döres bulganı – könçıgıştagı başka halıklar arasında bulgan vakıygalarnıñ çagılışıdır.


Tatarlar başlıça mongoloidlar bulmagannar. İdel - Uralda häm Seberdä (Altayga qadär) alar avtohton halık bulgannar. HIII ğasırnıñ başında tatarlar böten İdel – Ural – Sebergä cäyelgän zur ber däülätkä kergännär. Ul Kimäk kahanlıgı, annan soñ İdel artı Urdası dip atalgan (A.Lızlov), ä soñrak Cuçi olısına häm tagın da soñrak – Altın Urdaga kerep kitkän. Marko Polo mäğlümatlarına karaganda, törki -tatar dönyası könbatışta Don yılgasına qadär cäyelgän bulgan. Donnan könçıgıştarak urıs cire HIII ğasırga qadär bulmagan. Kara häm Kaspiy diñgezläre arası dalaları tatarlar, mişärlär, kıpçaklar ile bulgan. Tönyaktarak Don häm İdel arası bulgarlar häm tatar - mişär cirläre bulgan. Alar yırak tönyakka «tatar atları toyakları baskan» cirlärgä qadär suzılgannar (ves, merya, muroma, meşera h.b. cirläre).


Alardan tış köçle genä mordva halıkları yäşägän. Alar möselman bulgannar (merdes, Marko Polo)., ä mokşa digäne – mäcüsilär. Şul vakıtlardan elegräk HI- HII ğasırlarda şul uk cirlärneñ tönyagında Vladimir – Suzdal knäzlege tözelgän. Ul tulısınça şundagı ugro – fin kabiläläre: mokşa, merya, ves, murom häm tatarlardan bulgan meşera (mişär) cirlärenä köç kullanıp kilep urnaşa. Küräbez ki, bolar elegräk (bulgarlar köçleräk çaklarında) alarga yasak tüläp torgan halıklar bulgan. Dimäk, urıslar bulgarlarnıñ bilämälärendä knäzlek yasap, şähärlär – basıp alu öçen forpostlar tözep (mäsälän, Nicgar), Bulgarnıñ üzenä dä nıklap kul suza başlagannar. Şuşı faktnı istä kaldırıyk, hörmätle ukuçılar!


İdel artı Urdasınıñ könyak - könçıgış çiklären A.Lızlov kürsätep kaldırgan. Ul Kaspiy diñgezenä qadär bulgan. Avtor bu çiklärgä elekke Kimäk kahanlıgı cirläre kergän bulgan, digän fikerdä. Bu – häzerge Kazahstannıñ üzäk häm tönyak öleşläre, Ural häm Seber tatarları yäşägän cirlär, häm Altayga qadär. Könbatışta Kimäk kahanlıgı İdelgä qadär kilep citep, üz eçenä Bulgariyäne dä kertkän dip äytü nigezle. Urıslar tarafınnan ul däülät «Zavolcskaya Orda» dip atalgan. Anıñ töp halkı tatarlar bulgan. Küp kenä avtorlar bu ilneñ könyakka taba kiñäygän kisägen Kıtay dip tä atalganın isbatlıylar. Çönki Kimäk hanlıgı belän Uygurstan arasındagı cirlär elegräk kara – hitaylar (kara – kitaylar, kataylar) däülätenä kergän bulgan. Ul il Kimäk däülätenä kuşılgan buluı mömkin. Ä häzerge Kıtay ul zamannarda «Çin, Tsin, Maçin» dip h.b. atalgan.


Ul vakıtlarda Saksin, ä soñrak Saray tatarlarnıñ cäyge üzäge bulganlıgın isäpkä alıp, tatarlar däüläteneñ tönyaktagı märkäzen ezläp kararga bula. Bu cähättän, avtornıñ üzeneñ fikere şundıy:


- berençedän, Karakorım digän şähärneñ urını tabılmagan; ä bu isä, mongol– tatar yavı bulmagan, digän fikerne isbatlauçı tagın ber dälil;


- ikençedän, Könbatış Seber yäki Könyak Ural tirälärendä soñgı vakıtlarda distälärçä borıngı şähärlärneñ urınnarı tabıldı, tatarlar başkalası şunda buluı mömkin; kaysıber avtorlar ul başkala bulıp Kungur şähäre hezmät itkän, dilär;


- öçençedän, Çıñgı – Tura (urısça Çimgi – Tura) digän şähär bulgan (Tyumen tiräsendä). Anı, mögayın, Çıñgız – Tura, dip atagannardır. häm ul näq Çıñgız – hannıñ cäyge rezidentsiyäse bulgandır. Dimäk , tatarlarnıñ cäylek cirläre – Nicgar – Urta Kama – İrtış -Tura yılgası urta agımı – Kaşlık (Tobolsk yanında) – Tara – Tomsk sızıgı. Kışlıkları – İrtışnıñ yugarı agımı, Kıpçak dalasınıñ könyak çikläre Donga qadär. Soñgırak yıllarda, mäsälän, Batu kışlıgınıñ Kaspiynıñ tönyak yarı buyındagı Saksin tirälärendä buluı bilgele, soñrak Sarayga küçkän (Saraynıñ elegräk Saksin dip ataluın farazlagan avtorlar da bar, yağni, Saksin inde HIII ğasırga qadär bulgandır digän süz). Ä cäylege Bulgariyädä, annan soñ Naruçat kalasında. Bärkä Sarayda kışlagan, Bulgarda cäylägän, soñrak şul uk Naruçat, Ükäk tirälärendä. Sartaknıñ häm Üzbäkneñ dä şul tirälärdä cäylägänlege bilgele.


Östäge fikerne şunıñ belän nıgıtıp bula ki, «padişah skiflarnıñ» (tsarstvennıyı skifı) küçmä buluları, alarnıñ başka skiflarga karaganda iñ kuätleläre bulganlıgın häm başta Azak diñgeze tirälärendä yäşäven ataklı Gerodot üze yazıp kaldırgan. Soñrak alar şul elekke Kimäk kahanlıgı tatarları häm häzerge Seber, Könyak Ural häm İdel buyı «han tatarları» belän tiñläşterelälär.


(Bu urında avtornıñ başında nıklı urın algan, läkin oşbu yazmaga kermägän versiyäne terkäp kaldırırga kiräkter: kiläçäktä berär yögerek akıllı avtor, Karakorım digän urın İdel buyında bulgan (mäsälän, Kazan – tatarlarnıñ cäyläü urını, ä Kaspiy tiräse, soñrak Saray – kışkı mal kötü urınnarı, dip yazıp çıksa häm anı isbatlasa, hiç tä iskitärlek häbär bulmas ide).


Rubruk istälekläre h.b. mäğlümatlar buyınça, HIII ğasırnıñ berençe yartısında (Batuga qadär) tatar cirläreneñ könbatış çikläre tirälärendä (Don buylarında) tatarlar urıslar belän yänäşä yäşägännär, avılları aralaş bulgan, alar belän tıgız kontaktta bulgannar. Tatarlar urıslarga tegelärneñ üzara nizagların, kanlı sugışların tuktatışkannar. Kıskası, tatar, häzer niçek, elek tä şundıy uk sabırlı, başka millätlärgä häm dinnärgä karata itäğatle, häzergeçä äytsäk, tolerant bulgannar. Böten tarihçılarnı aptıratkan, Altın Urda tatarlarınıñ hristian çirkävenä karata bulgan çiktän tış yomşaklıgı şunıñ säbäbendä häm Korän kuşuı buyınça ğamälgä aşırılganlıgı belän añlatılmıymı soñ, möhtäräm millättäşlär?


Şunsın da äytep kitü kiräkter, avtor uyınça, tarihçılar tarafınnan kürsätelgän kıpçaklar Vengriyägä kitkäç, monda kıpçak kalmagan bulırga ohşıy, kalgannarı – nigezdä, tatar – mişärlär, bulgarlar häm tatarlar bulgandır. Ä mişärlärneñ ber öleşe urıslar tarafınnan elekkeçäräk, kıpçaklar dip tä äytelgänder.


1237 yılda Batu urıs knäzleklärenä höcüm itä. Bu vakıtta, H – HIII ğasırlarda Bulgariyäga tuktausız talau sugışları alıp bargan, İdelgä çaklı bulgan cirlären basıp algan, tönyaktagı Bulgariyä karamagı astında bulgan satu – alu, salım cıyu cirlären üz kullarına töşergän Ryazan, Vladimir, Rostov knäzlekläre şturm belän alına, ä Bulgariyä belän kürşelärçä tınıç yäşägän Kostroma, Galiç, Yaroslavl kebek ere bay şähärlär kotılıp kala. Avıllarga Batu ğaskärläre kerep tä tormıylar.


Sugışıp alıngan knäzleklärdä tatarlar halıknı totaştan kırmıylar, kollıkka alıp kitmilär. Avıllardagı häm urmannarda kaçıp kalgan halık kire öylärenä kayta häm tınıç tormış dävam itä. Monda bez Batu ğaskärläreneñ halıkka tügel, ä knäzlärgä karşı bulgan säyäsäten küräbez kebek.


1238 yılda Yaroslavnıñ iñ baş knäz itep bilgelänüe häm Batu tarafınnan Vladimir knäzlegenä utırtıluı belän tatarlar höcümeneñ töp etabı başkarılgan bulgan dip äytergä yarıydır.


Şul uk yılda tatarlar belän knäzleklär arasındagı mönäsäbätlär, tınıç tormış alıp baru printsipları kabul itelä. Batu belän Yaroslav Vladimir knäzlege belän Altın Urdanı berläşterälär häm Vladimir knäzlege (soñrak bu knäzlekkä kertelgän başka cirlär dä) Altın Urdanıñ olısına äylänä. Böyek knäz Yaroslav olıs biyenä (bigenä) tiñläşterelä. Ölkä (udel) knäzläre şulay uk Batu tarafınnan bilgelänä. Vladimir knäzlege şähärlärendä salım cıyu häm hakimiyät östennän küzätü öçen baskaklar utırtıla. Gomumän, şuşı vakıtlardan soñ urıslar häm tatarlar tarafınnan alıp barılgan säyäsi, härbi häm iqtisadıy söreşlär östä äytelgän gomumtormış küzlegennän çıgıp karalırga tiyeşter. Ul gına da tügel, basıp alıngan knäzleklärne kulda totu öçen Çıñgız han tarafınnan eşlängän Yazu (Yasa) printsipları da kertelgän bulgandır. Ä bu isä urıs halkınıñ tınıç tormıştan kanäğat buluına kitergänder. Çönki yasanıñ ğadellekkä korılgan bulganlıgın bez mäktäptä ukıgan vakıtlardan uk beläbez. Rossiyä tarihınıñ atası bulgan D.M.Karamzin üzeneñ «Rossiyä imperiyäse tarihı»nda...»Tatar yauları ruslarga iminlek kiterde»,- dip yukka gına yazmagan.


Yaroslavka buysıngan knäzleklärdä tarihta berençe märtäbä tatar baskakları tarafınnan halık sanın alu oyıştırıla. Bu barısı ike (öç) märtäbä ütkärelä. Ä san alu – ul inde çın däülät oyışa başlaunı kürsätä. Vlast üz däülätendäge vazgıyätne belergä teli, halık sanın, törle resurslarnı barlıy.


Älbättä, tarihçılar beravızdan, mongollar san alu yasak tülätüne oyıştıru häm cayga salu öçen eşlängän dip täqrarlıylar. Ansı da bulgandır. Läkin şunı onıtmıyk, halıkka salıngan yasak här keşeneñ keremeneñ unnan ber öleşen genä täşkil itkän, yağni 10 protsentın. Bu salımnıñ daimi räveştä cıyılmaganlıgın iskä alganda, yasak 1.5% ka qadär kimegän. 10 protsentlı salımnı tatarlar da tülägän. Anıñ karavı hakimiyät üz vazıyfasın tulısınça ütägän. Knäzleklärgä doşman bulgan illärneñ höcümnäre kire kagıla torgan. Añlaşıla ki, tatarlarnıñ urıs knäzleklären sugışıp aluı iqtisadi maksatlardan çıgıp, urıslar hakına bayu öçen başkarılgan bulsa, urıslar tülägän salım küp märtäbälär zurrak bulır ide.


Läkin tormış bik ük caylı bara almagan: baştarak tatar hakimiyäte nıgıp citmägän knäzleklärdä baş kütärülär bulgalagan. Bigräk tä çualışlar 1257 yılgı halık sanın alu vakıtlarında bulgan. Soñrak ta, tatarlarnıñ nık hakimiyäte kul astında bulgan kileş tä kenäzlär ber-bere belän tartkalaşırga, sugışırga tırışkannar. 1293 yılda, Sarayda üzara nizaglar başlangaç, urıs knäzläre arasında da yaña ızgış kabıngan. Tagın ir zatın kılıçka alıp, hatın-kız häm bala-çaganı äsirlekkä alıp kitülär başlangan. «Sez haman tözälmädegezme äle?! – dip açulangan yepiskop Serapion vatandaşlarına. Nizag tagın tatar häm urıs ğaskärläre basıp kerüe belän tämamlangan. Ahırda Böyek knäz tähetenä Andrey Gorodetskiy utırtılgan. Urıs knäzleklärendäge menä şundıy tärtipsezleklär Urdanıñ üzendä başlangan nizaglar vakıtında bulıp torgan. Bolarnıñ barısın da tatar häm urıs çerüläre bergäläp bastırgannar. Läkin bu häräkätlär yılyazmalar tarafınnan tatar-mongol höcümnäre dip atalgan. Ämma, kabatlap äytik, ul yezyazmalarnıñ HVII – HVIII ğasırlarda barısı da tözätelep yazılganlıkları bilgele.


Älbättä, mondıy däülät, hakimiyät oyıştıru häm idarä itü ciñel eşlänmi häm halık monıñ öçen salım tülärgä tiyeşle. Häm un protsentlı salım ul zur tügel. Mäsälän, soñrak Yavız İvannıñ här yort başınnan böten keremneñ 30 protsenttan artıgın kayırıp aluı gına da ni tora. İsäpläp karıyk, häzerge vakıtta bezneñ Rusiyä hakimiyäte dä här keşeneñ keremeneñ küpmesen ala ikän? Ay – hay, 20 – 30 % belän genä çiklänä mikän?


Äle bit tatarlar hakimiyäte bu salımnarnı tulısınça üzlärenä almagannar da. Knäzleklär cirlärendä yullar, küperlär buldıru, yamnar (poçta stantsiyäläre) oyıştıru, yılga aşa çıgaruçılarnı totu, säüdä yulları, andagı koyılarnı, kärvan – saraylarnı cayga salu h.b. Urdanıñ häm knäzleklärneñ ber çigennän ikençe çigenä qadär satu itärgä baruçı säüdägär ber hävefsez kiräk urınga bara algan häm monıñ öçen keremeneñ 3% ın gına tülägän. Säüdä barmasa, bötenläy tülämägän.


Şunsı da bar, tatarlar urıs knäzleklärenä yasaknı basıp kergäç ük tügel, ä 20 yıldan soñ gına salalar.


Ägär dä şul zamannarda Evropada bulgan vazgıyätkä küz salsak, bötenläy ikençe häl kürergä bulır ide. Härber il ayırım feodallıklarga bülgälängän bulgan. Säüdägär här feodallıknıñ çiklären ütkän sayın salım tülägän, yullar tözätelmägän, arbadan töşep kalgan tauar feodal milke dip belderelgän. Säüdägärlärgä daimi räveştä yulbasarlar höcüm itä häm alarnı talıy torgan bulgannar h.b.


Tatarlar hökümäte Vladimir knäzlegennän yılına nibarısı 5000 sum salım ala torgan bulgan, gärçä älege 10 protsent isäbennän çıgıp, 75000 sum salım cıyarga mömkinlek bulsa da. Äle bit salımı da yıl sayın cıyılmagan. Östä äytelgän summa (5000 sum), ul vakıtlardagı akçanıñ kıymmätlelegen isäpkä alsañ da, zur tügel. Mäsälän, şundıy uk summanı knäzleklär Konstantinopol patriarhı faydasına da birä torgan bulgannar (A.Buşkov.»Çingishan»). Kıskası, bu tatar yasagı - urıs knäzlekläreneñ Saraynıñ vassalı ikänen belderüçe simvolik tüläm genä bulgan.


Soñrak yasak cıyunı Mäskäü knäze İvan II üz östenä algan, häm bu ahırga qadär şulay dävam itkän dä. Şunnan soñ halıktan tatarlarga birergä dip küpme salım alınuın häm küpmese knäzlär kesäsenä kerüen alla gına belä.


Bu däülätneñ tatarlar kuşkan iseme «Cuçi Olısı» (Ulus Dcuçi) bula. Ul 1266 yıldan, yağni Mäñge – Timer han vakıtınnan başlap bäysez däülät bularak bilgele. Urıslar tarafınnan bu däülät başta «Tatarlar», dip kenä atala («Orda» dip ataluı tarihçılar tarafınnan yılyazmalarga soñrak östälgän bulırga ohşıy, dip sanıy L.Gumilev). 1565 yılda urıs tarihçıları yazgan «Kazanskaya istoriyä» digän kitapta berençe märtäbä «Altın Urda» (Zolotaya Orda) digän termin kullanıla. Şunnan soñ ul gomumi traditsiyägä äylänä. Şuña kürä oşbu yazmada da şulay uk dävam itelä. Läkin bez şunı da onıtmıyk: böten urta ğasırlar kartalarında da Altın Urda cirläre «Tatariyä (Tartariyä)» dip atalgan. Häm çınnan da Altın Urda - bezneñ şanlı ata – babalarıbız däüläte Tatarstan dip atalırga haklıdır. Läkin, häzergese belän butamas öçen häm isemen cisemenä turı kiterü maksatı belän anı Böyek (Olug) Tatarstan dip atau mäğkul bulır ide.


Östäge yullarnı ukıganda şundıy soraular tuarga mömkin: urıs knäzlekläre belän Altın Urdanıñ mondıy mönäsäbätläre närsälärgä nigezlängän bulgan? Ni öçen tatarlar bu simbioz (ike organizmnıñ beregep yäşäve) däülätne tözegännär? Urıslar nigä moña künep torgannar? Bu kemnär öçen otışlı bulgan? Häm başka şundıyrak soraular.


Moña cavap birü aldınnan Batu kilgänçe urıs knäzlekläre arasında bulgan vazgıyätne iskä töşerik. HI – HIII ğasırlarda urıs – slavyan illäre başka däülätlärdäge (mäsälän, Evropada) kebek ük ayırım feodallıklar - knäzleklärdän torgan. Böten rus cirläre, rus ile digän añlatma bötenläy bulmagan, çönki rus halkı üze dä äle barlıkka kilmägän bulgan. Ägär nindider avtorlar Yaroslavnı, Aleksandrnı häm başka knäzlärne urıs halkınıñ patriotları, anı berläşterergä teläüçelär itep kürsätergä teläsälär, bu zur yalgışlık, borıngı tormışka häzerge vakıt küzlegennän kararga mataşu bulır ide. Härber knäz barı tik üz knäzlegen, üz kesäsen genä kaygırtkan. Başkalar anıñ öçen doşman bulgan. Kiräge çıkkanda alar berläşkännär, ganimät büleşkändä inde üzara sugışa başlagannar. Ä ataklı Vladimir knäz ülgäç, knäzleklär alasında 150 yılga suzılgan kanlı sugışlar bargan. Tatarlar menä şundıy et oyasına kilep kerep tärtip urnaştırgannar. Älbättä, alar monı üzläreneñ şundıy kiñ küñelleleklärennän çıgıp tügel (tatarlarnı ideallaştıru şulay uk urınsız bulır ide), urıs knäzleklären tezgendä totu, alarnı kürşelärenä karata tınıç tormış alıp baruga yünältü öçen eşlägännär. Urıs – slavyan knäzleklärendä halık bik küp, alarnıñ iqtisadıy häm härbi potentsialı zur bulgan. Häm tatarlarga, monı isäptä totıp, sak häm ziräk säyäsät alıp baru kiräk bulgan.


Ä urıs – slavyan knäzläre isä, berençedän, oyışkan häm tärtipkä salıngan köçkä buysıngannar, ikençedän, üzläreneñ faydası yagın karagannar. Närsä turında süz bara? Ägär knäzlär üzara tınıç tormış buldıru öçen tırışkannardır, dip äytsäk, bu da döreslekkä hilaf kılu bulır ide. Ä menä tatarlarnı üzläre faydasına yünältep, vlast başına menü, knäzleklären zuraytu häm köçländerü, başkalarnı talap bayu häm başka şundıyrak ğamällär – mantıykka sıyarlık närsälär, dip äytergä bula. Şundıy yul belän Vladimir, soñrak Mäskäü knäzläre Novgorod, Smolensk, Tver häm başka tönyak – könbatış knäzleklären yözär meñlägän sugış korbannarı, yılgalar bulıp agarday kan koyular bärabärenä sugışıp algannar häm üzlärenä buysındırgannar. Mäsälän, 1280 yılda han Mäñge-Timer, Novgorod halkına kotoçkıç yavızlıklar kılganı öçen Böyek Vladimir knäze Dmitriy Aleksandroviçnıñ knäzlekkä birelgän yarlıgın kire ala. Soñrak ta tatar hannarı mondıy yavızlıklarnı tıyarga tırışkannar, läkin küp vakıtta tuktata almıy başlagannar. Säbäbe - Altın Urda olısları arasında berdämlek bulmau, Saraydagı hakimiyät almaşınular. Şunıñ arkasında knäzleklär tezgennän ıçkına torgannar häm yañadan – yaña başka knäzleklärne yaulap alu sugışları açkannar. Şundıy yul belän ahırda Rusiyä digän zur däülät oyışkan, tatarlar moña kirtä kuya almagannar.


Şunsı gacäp, çınnan da, tatarlar astındagı knäzleklärneñ hannarga karşı yünältelgän ber härbi çıgışı da bulmagan, barı tik könbatış taraftagı slavyan knäzlekläre genä baş kütärgännär (Galiç, Volın), läkin andagı vazgıyät başka, anda tatar hakimiyäte nıgıy almagan bulgan. Tarihka kerep kalgan, läkin citdiräk urıs tarihçıları tarafınnan tanılmagan, vakıtı da, urını da, hätta gomumän bulganlıgı da şikle bulgan Kulikovo sugışı – tatar hanına karşı tügel, kiresençä, anıñ Altın Urdanı cimerergä tırışkan doşmanı ämir Mamayga karşı sugış bulgan. Älbättä, monda da Dmitriy Donskoy yagında tatar çirüe dä bulgan.


Kızganıçka karşı, Altın Urda totrıklı däülät bularak ozak yäşi almagan. Andagı, başka däülätlärgä has bulgan, törle ırularnıñ, klannarnıñ tähet öçen kanlı köräş alıp baruı, törle olıslarnıñ zägıyflänep kalgan üzäktän ayırılıp çıgarga omtıluları tatar däüläten cimergän. Elekke kahannar kebek böten tatar cirlären berläştererlek katı kullı hannar başka tuıp üsmägän.


Kaysıber avtorlarnıñ Urdanıñ cimerelü säbäben urıs knäzläreneñ böten urıs halkı turında kaygırtıp, knäzleklärne berläşterergä omtılularında dip isäpläü ışandırmıy. Bu tagın elekkege vazgıyätne, säyäsätne häzerge könneke belän butau. Monda bu problemalarnıñ ählakıy yagın da isäpkä alırga kiräk. Halkı turında uylagan, kaygırtkan knäz üz halkın berläşterer öçen anı yözär meñläp suyar ideme, kolakların kisep alıp, küzlären çukır ideme (Mäskäü knäzläreneñ, Altın Urda kulınnan ıçkıngaç, Tver, Novgorod, Smolensk häm başka knäzleklärne sugışıp aluı)? Yuk. Bu ber törle ählakqa da, keşeleklelek kanunnarına da sıymıy. Bu barı tik knäzlärneñ üz böyeklek maniyäsen kanäğatländerü, çiksez bayu häm çiklänmägän hakimiyätkä iyä bulu öçen eşlängän ğamälläreneñ başı. Şuşı cähättän ber fiker äytäse kilä: häzerge urıs ideologları Böyek Rusiyäne tözü yulında Rusiyäneñ üzeneñ dä millionlagan keşesen korban itülär urınlı, dip belderälär. Läkin bu korbannar tarihi vakıtlarda bähetle tınıç tormış alıp bargan Rusiyäne barlıkka kiterdeme? Yuk! Tarihnı ipläbräk karagan keşe kürer: Rusiyä, oyışkan vakıtınnan başlap, här yözellıknıñ 70-80 yılın törle sugışlarda ütkärgän. Şuşımı bähetle tormış?


İnde bu yazmada kiterelgän fikerlärne berläşterep, yomgak yasau vakıtı kilep citte.


Berençedän, HIII ğasırda rus cirlärendä tarihta kiterelgän vakıygalar bulganmı? Bulgan. Alar küp sanlı yılyazmalarda, törle avtorlar yazmalarında häm başka çıganaklarda çagılış tapkannar.


Rus cirlärenä alarnıñ kürşeläre bulgan tatarlar basıp kergännär. Säbäbe – Vladimir – Suzdal knäzläre başlagan bulgar – tatar bilämälären, şähärlären, alar karamagında bulgan tönyaktagı kavemnär cirlären basıp alunı tuktatu, urıslar kul astında kalgan tatar-mişärlärne azat itü, şul tirälärdä kürşelärçä tınıç tormış urnaştıru bulgan. İñ möhime – ul vakıtlarda uk tatar ile bulgan Bulgariyäne Tönyak – könçıgış knäzleklär basıp aluınnan kotkaru kön tärtibendä torgan.


Şuşı maksattan çıgıp, Vladimir, (soñrak Mäskäü) knäzlege Altın Urdaga ber olıs itep kertelgän. Rus häm tatar halkı bik tıgız mönäsäbättä, ber-bereneñ tellären, dinnären hörmätläp, ber-berennän öyränep, 300 yıl dävamında tınıç tormış korgannar. Tatar aksöyäkläre baştarak Mäskäü knäzlegenä hezmät itüne Urdaga tugrılıklı bulu, aña hezmät itü itep karagannar. Şuña kürä Mäskäü knäzlegendä tatarlar sanı tagın da artkan.


Mäskäü knäzlegendä häm soñrak Rusiyädä tınıç tormış bargan. Üzara nizaglar tuktalgan, çit il basıp aluçıları bu ilgä kul suzarga kurıkkannar, katoliklar urıslarnı üz dinnärenä avıştıru turında inde hıyallanmagannar. Tatarlar yärdämendä «İzge Rus» barlıkka kiterelgän, 200 läp monastır häm meñärläp isäplängän çirkäü salıngan. Galiçina häm Volınnan kala, barlık knäzleklär köçläp buysındırılgan häm Rusiyä böyek däülätkä äylängän.


Läkin ozaklamıy Altın Urdanıñ üzendä küp sanlı Çıñgız onıkları tähet däğvalıy başlagannar. Tuktausız kabiläara häm klanara sugışlar başlangan. Däülät köçsezlängän, ahırda (HV ğasırnıñ berençe yartısında) tarkalgan. Mondıy şartlarda köç alıp, kütärelep kitkän Mäskäüneñ Saray yogıntısınnan ıçkınırga omtıluı tabigıy häl bulgan. Läkin vakıygalar monıñ belän genä tämamlanmagan, Mäskäü Altın Urda kıypılçıkları bulgan Kazan, Ästerhan, Seber, Kasıym, soñrak Kırım hanlıkların häm Nugay urdasın berämläp üz kulına algan.


Älbättä, räsmi tarih, Rusiyä tatar – mongollar tarafınnan 300 yıl buyı igo astında totılgan digän yalaga nigezlänep, tatar hanlıkların basıp alunı mantıykka, kanunga häm ählakka sıya torgan akt dip sanıy. Şulaymı bu? Alay bulsa, nigä urıslar belän bertörle kontaktka da kermägän Yevraziyädäge yözlärçä başka halıklar basıp alıngan?


Kaysıber avtorlar ruslarnıñ östä äytelgän ğamällären Altın Urdanıñ başkalasın Saraydan Mäskäügä küçerü, häm Urda hakimiyäteneñ ikençe ber katnaş näsel belän, yağni Çingizidlarnıñ Ryurikoviç – Çingizidlar belän almaşınuı itep kenä karıylar. Läkin urınlımı bu tezis? Alay gına bulgan bulsa, tatarlar öçen bu ğamäl ul qadär ük kotoçkıç närsä bulmagan bulır ide. Läkin bit bolar tatar milläten etnos bularak yukka çıgaruga yünältelgän bulgan. Tatarnıñ dine – islam urıs ayak astına salıp taptalgan, yözlärçä mäçetlär yandırılgan, möselman ruhaniları meñärläp yuk itelgän.


Oşbu yazmada kiterelgän faktlar, vakıygalar, fikerlär rus tarihı tarafınnan yäşerelgän bulgannar, häm alarnı açıklau öçen baytak kına tarihi çıganaklarga, törle saytlardagı materiallarga möräcäğat itärgä turı kilde. Ä menä ni öçen yäşerelgän bulgannar alar? Monı açıklau öçen Altın Urda tarihınıñ tarkaluga taba tägäri başlagan vakıtların iskä töşerik.


Şul zamannardan başlap, Mäskäü knäzlegeneñ tatarlarga karata bulgan mönäsäbäten bilgeläüçe çirkäü ideologiyäse, knäzlärneñ säyäsi kontseptsiyäse belän parallel räveştä, hätta aldarak ta, üzgärä başlıy. Häm kaysıber avtorlarnıñ yazuınça, çirkäü ideologiyäse küp vakıtta östenräk rolne dä uynıy.


Altın Urdanıñ totrıklı häm köçle vakıtında bez çirkäüneñ tatar hannarına karata loyallegen küräbez. Bu ğalämät berniçä törle säbäplär belän bilgelängän. Şularnıñ iñ möhimnäre bulgan ikesen kiterik. Berençese – tatar hakimiyäteneñ hristian çirkävenä karata bulgan çiktän tış märhämätlelege. Monı bez tatar halkınıñ tabigatennän häm dä islamnıñ hristian dinenä karata bulgan uñay mönäsäbätennän dip beläbez. İkençe säbäp – Vizantiyä çirkäve belän ruhıy bäyläneştä bulgan urıs hristiannarınıñ tatarlarnı çınnan da urıslarnıñ gönahları öçen alla tarafınnan cibärelgän dip kabul itüläre. Ä Vizantiyä çirkäve HIII – HIV ğasırlarda tatarlar belän nık bäyläneştä bulgan. Bez hätta Vizantiyä imperatorı Andronikus III neñ kızı Mariyäneñ Üzbäk hanga kiyäügä çıkkanlıgın beläbez.


Knäzlärneñ tatarlarga karata bulgan mönäsäbätläre HV ğasırnıñ urtasında üzgärä başlıy. Monıñ säbäbe östäräk kiterelde inde: bu - köçsezlänä bargan Altın Urdanıñ Mäskäü knäzlegen avızlıkta tota almıy başlavı. Läkin bu vakıtta urıs hristian çirkäveneñ dä ideologiyäse üzgärä başlıy. Monıñ säbäbe - berençedän, Vizantiyä çirkäveneñ möselmannar häm şulay uk tatarlar belän araları suınuı. Häm monı urıs hristiannarı sizä, alar Vizantiyä yaklı bulıp çıgalar. Altın Urdadagı möselmannar belän hristiannar arasındaga mönäsäbätlär dä bozıla. Citmäsä könçıgış hristiannarınıñ üzäge bulgan Konstantinopol möselman töreklär tarafınnan basıp alına. Bu häl dä Vizantiyä häm Mäskäü belän Saray arasındagı mönäsäbätlärne nık kına kiskenläşterä.


Läkin şulay bulsa da Mäskäü knäze Vizantiyä patriarhınıñ süzen totmıyça, İon digän ruhaninı Mäskäügä mitropolit itep kuya. Bu ğamäl isä Rusiyä imperiyäseneñ çişmä başı kalkıp çıguın häm Mäskäü knäzlegeneñ geosäyäsi omtılışları tuuın belderä torgan fakttır. Döres, Vizantiyä patriarhı mäskäü mitropoliyäsen yaba häm anı kire Kiyevka küçerä. Läkin ozakka tügel: 1453 yılda töreklär Konstantinopolne alıp, Vizantiyä imperiyä bularak yäşävennän tuktagaç, Mäskäüdäge mitropolit urınına utırtıla. Älbättä, Urdadagı Saray häm Don yepiskobı Mäskäü mitropolitı tarafınnan urınınan alına, çönki anıñ inde kiräge kalmıy, dip isäplänä. Törki häm hristian dönyası arasında zur ruhi, säyäsi häm diplomatik urın totkan Saray mitropoliyäseneñ beterelüe Mäskäü - Saray karşılıgı tuuın belderä häm anıñ kiskenläşüen aşıktıra.


Mäskäü knäzlegeneñ köçlänüe anıñ ruhanilarnı üz kulına aluına kiterä. Bu isä çirkäü ideologiyäseneñ tatarlarga karşı yünälderüenä säbäp bula, çönki inde ruhanilar knäz niçek kuşsa, şunı söyli başlıylar.


Urıs knäzläreneñ, halkınıñ tatarlarga karata bulgan mönäsäbäten bez urıs yılyazmalarınnan kürä alabız. Yılyazmalarnıñ üzgärtelü – üzgärtelmäven tikşerüçe ğalimnär 1252 yıldan 1448 yılga qadär bulgan yılyazmalarda tatarlarga karşı ber yazma da terkälmägän bulgan, dip yazalar. 1448-50 yıllardan soñ bulgan yılyazmalarda inde alar kürenä başlıy häm artkannan arta bara. Ä soñrak, Yıkaterina II neñ färmanı buyınça barlık yılyazmalar cıyıp alıngaç, alarnıñ nık kına üzgärtelep yazılgan küçermäläre genä (PSRL – polnoyı sobraniye russkih letopisey, avtor) kala. Häm tarihçılar şular belän genä faydalanalar.


Häzerge vakıtta kaysıber ğalimnär bu küçermälärgä analiz yasap, soñrak kertelgän öleşlären açıklıylar. Läkin bu turıda materialnıñ az buluı añlaşıla. Şularnıñ berse - D. Ostrovski. Muscovy and the Mongols. Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589. Cambridge University Press. UK., 1998.


Älege avtornıñ şuşı östä kiterelgän kitabınnan özek («Razvitiye antitatarskoy ideologii Moskovskoy tserkvi») buyınça, tatarlar igosı digän vakıtta bulgan, tatarlarnı hurlap yazılgan özeklär soñrak kertelgän buluı bähässez, dip tabılgan. Dimäk, urıslarnıñ tatarga karşı bulgan vosstaniyeläre, tatarlarnıñ alarnı kotoçkıç vähşilek kürsätep bastırıluı (tatarlarnıñ Nevryuy, Dyuden yauları h.b.), Aleksandr Nevskiynıñ urıs halkın tatarlarga karşı baş kütärergä ügetläve h.b. – barısı da HV ğasırdan soñ, yağni, tatar urıska «doşman» dip iğlan itelgäç yılyazmalarga östälgän tatarlarga yala yagu gına. Monıñ maksatı – soñrak ruslarnıñ tatarlarga karşı bulgan yavızlıkların aklau öçen bulgandır, dip äytergä cörät itäbez.


Östäräk Mäskäü knäzeneñ mitropolit däräcäsendäge hristian ruhaniyen buldıruı - geosäyäsi omtılışlar tuuı bilgese, dip yazgan idek. Yağni, knäz üz knäzlegeneñ yakın – tirädäge häm yıraktagırak kürşelären talau häm bayu çıganagı itep kenä karamıy, ä üz däüläteneñ başkalar arasında totkan urını, anıñ abruyı häm başkalarga täesire turında kaygırta başlagan, dip faraz ittek. Bu vakıtlarda inde Urda tarkalgan, anıñ urınına 6 -7 tatar hanlıgı barlıkka kilgän (Olı häm Keçe urdanı da kertep sanaganda). Mäskäü bu vakıtta äle Olı Urda olısı dip isäplängän.


1453 yılda töreklär Vizantiyäne yaulap alıp, Konstantinopolne Stambul dip isemlägäç, yağni ikençe Rim yukka çıkkaç, Mäskäü - öçençe Rim digän gıybarä uylap çıgarıla. Monda, älbättä, Mäskäü hristian çirkäveneñ role zur bula. Şul uk vakıtta Mäskäüneñ üzendä patriarh däräcäsendäge iñ yugarı baskıçtagı hristian ruhaniye buldıru ideyase tua. Häm ozaklamıy ul tormışka da aşırıla. Ä bu inde çirkäü ideologiyäseneñ ğadätençä, ilneñ häm dinneñ geografik çiklären kiñäytü mägkul häm zarur, digän tezisın barlıkka kiterä häm bu fiker knäzlekneñ yugarı katlamınıñ häm ruhanilarnıñ añına señderelä. Şulay itep, Mäskäü knäzläreneñ geosäyäsi omtılışlarına yaña köç häm masştab birelä.


Kaysıber avtorlarnıñ yazuınça, bälki bu geosäyäsi omtılışlarnıñ başı Urdanıñ märkäzen Mäskäügä küçerü digändäyräk kenä şäkeldä bulgandır, dip tä äytälär. Ni äytsäñ dä, Suzdal, Vladimir häm Mäskäü knäzläre Çıñgız tokımınnan dip tä isäplängännär bit (Aleksandr Nevskiynıñ Batu tarafınnan kararga algan ulı bulganlıktan gına tügel (Aleksandrnıñ bulganlıgın kaysıber avtorlar, gomumän, şik astına alalar), bigräk tä küp kenä knäzlärneñ urıs-tatar katnaş nikahlardan tuganlıklarınnan, häm üzlären Urda padişahları urınına däğva kılırga hakları bar, dip isäplägännär. Yukka gına elek Altın Urda hanına gına nisbätle bulgan «tsar» titulın Yavız İvan üzenä almagan bit.


Kırımnan kala böten hanlıklarnı alıp betergäç, Rusiyä hökümäte aldında yaña vazgıyät barlıkka kilä: alda törle zurlıktagı tatar kabiläläre bilämäläre bulgan Ural, Könçıgış Seber, Altay. Aları da Altın Urdaga kergän bulgannar bit. Rusiyä arı kitä, läkin tuktalmıyça, könçıgışka, okean yarlarına, ber yaktan Kıtayga çaklı barıp citä, läkin bu zur köçle ilgä teşe ütmiçä, solıh tözergä mäcbür bula. Döresen äytkändä, Mäskäü knäze, Rusiyä padişahı isemen alıp, elekke tatar cirläreneñ kübräk öleşen üz kulına töşerä.


Bu vakıtta inde däülät başına imperator Petr I Romanov kalgan bula. Bez anıñ Rusiyäne Evropaga yakınaytu, urıs halkın evropalaştıru turında hıyallanganlıgın beläbez. Bu yulda ul küpmeder uñışlarga da ireşkän. Menä şuşı maksat belän ul Rusiyä tarihın tözätä. Monı imperatritsa Yıkaterina II dävam itä. Alarnıñ bu ğamäle – tatar – mongollar Batu han citäkçelege astında urıs knäzleklären basıp alıp, 300 yılga yakın «igo», yağni iktisadıy, säyäsi, fizik izü astında totıp, Rusiyäneñ üseşen totkarlap, anıñ Evropa illärennän artka kalganlıgına säbäpçe bulgannar, dip isbat itärgä tırışu bulgan. Mondıy teoriyäne urıs millätçeläre äle dä täqrarlıylar.


Bu añlaşıla. Läkin üz vakıtı öçen dä bik zur häm küp halıklı urıs knäzlekläreneñ nindider Aziyädän kilgän kötüçe tatar – mongollarga 300 yıl buyı hezmät itkänlege urıs halkınıñ Evropa aldında abruyın kütärdeme ikän soñ? Yuk kütärmägänder, kiresençä, töşergänder, çönki alar üzlären – üzläre kötüçelärgä, tatar-mongollarga tiñläşterep kuygannar. Ul gına da tügel, hätta alar belän genetik bäyläneşlärgä dä kerep betkännär. Häm Evropa monı bügengä qadär onıtmıy.


Dimäk, tarihnı yañadan yazunıñ maksatı başka bulırga tiyeş ide. Ä urıs ğaskärläre bu vakıtta Yırak könçıgışka häm Kıtay çiklärenä barıp citä. Läkin bu turıda Evropa närsä uyladı ikän? Evropa illärenä täesire zur bulgan rim papası Rusiyäneñ bu säyäsäten kileşterde mikän? Äle bit Rim çirkäve belän Konstantinopol çirkäveneñ borıngıdan kilgän doşmanlıgın onıtırga yaramıy. Monıñ öçen ul üzeneñ köndäşenä äverelgän Petr patşa aldında Evropa işeklären yaptırmadı mikän? Ay-hay şulay bulgandır. Näq şul vakıtlardan başlap Evropanıñ Rusiyäne doşman kürüe häm anıñ ekspantsiyäsenä karşı tora başlavı bilgele bit. HVIII ğasırdagı Rusiyä – Şvetsiyä, Suvorovnıñ Alp tauları yauları, HIH ğasırdagı Napoleon Bonapartnıñ höcüm itüe, öç tapkır ütkärelgän, Polşanı bülgäläü ğamälläre, Rusiyä – Törkiyä sugışları, şul uk vakıtlarda Rusiyäneñ «Evropa candarmı» rolen ütäve häm başkalar – näq şuşı geosäyäsi ekspansiyäneñ dävamı bulgan iç.


Häm Evropa aldında üzeneñ ekspansiv omtılışların aklau öçen, Rusiyä Evropa yazuçı-tarihçıları uylap çıgargan tatar – mongol igosı ideyasen kütärep ala häm eşkä cigä. Yänäse, tatar – mongollar urıslar aldında ğayeple häm üç alu, iqtisadıy yugaltularnı kaytaru öçen Rusiyäneñ tatar – mongollar cirlären (ä alar, urta ğasırlar kartalarına karaganda, Tın okeanga qadär suzılgannar), ilen, halkın basıp alırga hakı bar. Häm bu äle häzer dä onıtılmıy häm «Rusiyäne cıyu» ğamäle bulgan dip atala. Ä nigä soñ şulkadär yıraktagı halıklar – mongollar kilep kergän Rusiyä tarihına. Şulay bulmıyça, ul çaktagı Rusiyäneñ geosäyäsi appetitları şundıy bulgaç, nihäl itäseñ? Citmäsä, ul vakıtta Mongoliyäneñ ber öleşe sugışıp alıngan da bulgan inde. İkençe yaktan, tatarnı mongol belän butaştıru ğamäleneñ mantıykıy çişeleşe bulıp näq menä tatarlar belän berrättän mongollarnı da sugışıp alu hezmät itärgä tiyeş bit.


İkençe yaktan karaganda, HVI-HVII ğasırlarda Evropa illäreneñ Aziyä häm Amerika kontitentı yagına bulgan ekspansiyäläre dönyaküläm kolonial sistema barlıkka kilüenä kiterä. Älbättä, bu häl Rusiyäne borçımıy kalmagandır, häm ul da mondıy maylı kalcanı eläkterep kalırga bulgandır. Ä Rusiyä öçen andıy kalca Aziyädä bulgan.


Menä şul çakta tarihçılarnıñ isenä niçekter bulgar – tatar yazmışı kilep töşä. Şaytan algırı, yänäse, monda - İdel buyında, bezneñ (urıslarnıñ) ezlär kalgan bit, bez bit Bulgariyäne, anıñ halıkları – bulgarlarnı häm tatarlarnı 300 yıl buyı (H – HII ğasırlarda) talaganbız, halkın kırganbız, kollıkka satkanbız, anıñ cirlärenä üz knäzlegebezne tözegänbez. Tatarlarnıñ urıslarga höcüm itärgä häm avızlıklap totarga tırışırga säbäpläre bulgan iç. Nişlärgä? Älbättä, tarihnı tözätergä. Tatarlarga karşı (dimäk, urıslar yaklı bulıp isäplänerlek) tagın ber halık kiterep çıgarırga. Monıñ öçen İdel buyında Bulgariyä digän il bulgan, tatar – mongollar alarnı sugışıp algannar häm şunnan soñ gına urıs knäzleklärenä kilep kergännär, digän versiyä uylap çıgarıla. İmeş, tatar-mongollar alar şundıy halık bulgan ki, alarga bulgar ni dä, urıs ni – kırırga, talarga gına bulsın. Älbättä, monda İdel - Kama buyındagı Bolgar ileneñ bulganlıgı inkar itelmi. Läkin ul ildä tatar halkınıñ etnik tamırları borıngırak häm kuätleräk bulganlıgı östäräk isbat itelde.


Bulgariyä halkınıñ tarihın häm rolen küpertep yazu öçen tagın ber säbäp bulgandır. Mäskäü knäzlege başlıça urıs belän tatar tarafınnan oyıştırılgan däülät bulgan dip östä äytelde inde. Şuşı häl knäzlektä häm soñrak Rusiyädä bu ike halıknıñ tıgız hezmättäşlegendä, tatar teleneñ häm islamnıñ yugarı urın totuında da çagıla. Urıs halkınıñ elitası bulgan yartı meñläp dvoryannar familiyäläreneñ tatardan çıkkanı bilgele. Ä dvoryan titulın almagan tatarlar distälärçä märtäbä kübräk bulgandır. Dimäk, räsmi tarih buyınça, urıs halkınıñ üze dä üzläre tarafınnan sügelgän, nahak ğayep tabıp niçä yöz yıllar buyı hurlangan «yarım-kırgıy tatar-mongollardan» tora, dip äytergä bula. Menä şuşı, urıslar öçen bulgan «hurlık»nı tözätü öçen dä häzerge tatarlar bulgarlar näsele, digän gıybarä uylap tabıla. Ä bulgarlar inde, yänäse, tsivilizatsiyälelek yagınnan, tatar-mongollardan küpkä yugarı tora, häm alarnıñ näselenä küpmeder nisbätle bulu ul qadär hurlık tügel.


Monda şunsın da äytep kitü lyazimdır, östäräk, borıngı tarihi yazmalarga tayanıp, Kiyev halkınıñ törki telle buluı kiterelgän ide. Ä slavyannar häm urıslar üzläreneñ Kiyevtagı yırak ata-babaların bolgar telle bulgannar, dip isbatlarga tırışalar. Küräbez ki, monda ike törle vazgıyät kilep çıga. Kaysı döres? Avtor uyınça, ul cirlärgä näq menä törkilär (hunnar, bäcänäklär, kara büreklelär, kıpçaklar, tatarlar h.b.) bik ozak yıllar huca bulgannar bit. Bolgarlar ul urınnarda bik ozakka tuktalmagan bulganga ohşıy, berniçä dulkın bulıp könbatışka uzgannar tösle. Läkin slavyannarnıñ tele törkilär belän tügel, bolgarlar belän bäylängän dip täqrarlau öçen ansı da citkänder.


Borıngı tatarnı mongol belän bäyläp, häzerge tatarnıñ tarihın yuk itü, yağni tatarlar - isemen alıştırgan bolgarlar gına ul, dip iğlan itüneñ tagın ber maksatı bar. Ul da bulsa, Rusiyä – urıslar tarafınnan, däülätçelege bulmagan, kabilä - ırular şäkelendä genä yäşäp yatkan kavemnärne oyıştırıp tözelgän däülät dip isbatlarga tırışu (N.Ya.Danilevskiy «Rossiyä i Evropa» GLAVA II. Poçemu Evropa vracdebna Rossii?). Älbättä, bu kabilälär rätenä tarihsız kalgan tatarlar da kertelgän. Yänäse, andıy artta kalgan halıklarnı däülätçelek yugarılıgına kütärü urıs halkı öçen – izge, mägkul ğamäl.



Älbättä, avtornıñ niyäte – bu yazmanı ukıgan keşedä kemgäder karata näfrät häm doşmanlık hise tudıru tügel, çönki meñ yıllar elek yäşägän häm tarihka kerep kalgan zatlarnıñ inde söyäkläre dä çerep betkän. Bügenge tatarlar häm urıslar meñ yıl elek yäşägän ata-babaları öçen cavaplı bula almıy. Bezneñ burıç – tarihnı döres itep kürü, millätebezneñ ütkänen, anıñ böyeklegen añlau, üzebezne alarnıñ ihtiramga layıklı tokımnarı itep belü, üz yazmışıbıznı yaklau häm bezneñ bügenge yäşäeşebezne täemin itü yulında tügelgän yırak ata-babalarıbız kanın, birelgän gomeren yörägebez, küñelebez belän toyu. Kaharman ata-babalarıbıznıñ izge tugan häm yäşägän cirlären saklau, anı mänsez halıklardan taptatmau. Alar kaldırgan milli goref – ğadätlärne, telebezne onıtmau, tatar digän halıknı yañadan torgızu. Üzebezgä milläten, anıñ tarihın belmägän mañkortlar tügel, ä danlıklı ata-babalarıbıznıñ onıkları dip atalırga layıklı keşelär bulırga tırışu.



Äsärgä karata bulgan ukuçılar fikerlären häm retsenziyäne Tarihıbız digän saytta tabarga bula.



Avtor: Huzin İldus (İldus Äbübäker ulı Hucin)



05.11.2014

Click or select a word or words to search the definition