Tatarlarnıñ Kilep Çıguı Häm Altın Urda

I
Monnan meñ yıl elek çaklarda, häzerge Rusiyäneñ cänübendä, Don, İdel, Kuban, Dnestr yılgalarınıñ tübänge agımında bik kiñ sahralar bar ide; inde häzer bu sahra-larda kalalar salıngan, kübräk urıs halkı tora. Ul zamannarda isä alarda kuman yäisä kıpçak atalgan törek cenesennän, bezneñ tatar telenä bik yakın bulgan ber tel belän söyläşüçe ber halık toradır ide. Bu halıklar başta bu sahralarga kilgändä kürşeläre urıs belän sugışıp torsalar da, soñra HII yözneñ başlarına taba tämam tatulaşıp, hätta ber-berse belän koda bulışıp ta betkännär ide. Bolar kübräk kırlarda küçep yörep, mal asrap kön kürsälär dä, uñaylı urınnarga kilep torsalar, bäğze vakıtta igen dä çäçep taplıylar; kübräk tarı igälär ide. Bolarda bik yahşı atlar bulıp, hätta kaysı yıllarnı siksäneşär meñ yılkını hindstan çiklärenä iltep satalar, üzläre dä ul cirlärdän dä kürşeläre urıslar, bolgarlar, Kara diñgez buyında toruçı säüdägär italiyäle vä rumnarga satalar, şulay itep alış-bireşkä dä katışalar ide. Bu halık kübräk ırug-ırug bulıp yäşäp, barısı ber kırıklap ırugka citälär; här kayu ırug üzeneñ ırug başlıgı (patriarh — aksakal) tarafınnan idarä kılınadır ide. Bu kuman yäisä kıpçaklar barısı cıyılıp, ber padişahlık vä däülät yasıy almagannar ide. Kuman halkı näq başka törek-tatar küçmä halıkları şikelle batır vä gayrätle häm sugışnı bik söyälär, talarga bik yaratalar, talap äsir itep alıp kaytkan keşelärne Kara diñgez buylarındagı säüdägärlärgä malga almaştıralar. Alar da Aziyä, Afrika vä Evropanıñ törle cirlärenä iltep satalar ide. Kıpçaklar tiredän kamzol vä çikmän kiyälär, başlarına cäy köne kiyezdän eşläpä kiyälär ide. Menä şuşı kıpçak yäisä kuman halkı HII yözneñ başındagı cänübi sahralarnıñ hucaları ide.

Bu zamanda Dnepr yılgasınıñ urta vä yugarı agımında, İdel yılgasınıñ iñ yugarı agımında, Mäskäü yılgası, Klyazma, Volhov suları, Çud küle buylarında urıs halkı vak-vak knyazleklärgä bülenep kön kürälär ide. İdelneñ vä Kamanıñ urta agımnarında isä bolgar halkı säüdä, igençelek, mal asrau, törle närsälär eşläü belän gomer itälär ide.

Bolgarlardan östä urıslardan könbatışına taba ozın sakallı, urta buylı, sarı tirele yañakları çıgıp torgan finnär igençelek vä cänlek atu, bal kortı asrau belän käsep kılıp toralar ide.

Menä şulay torganda HIII ğasırnıñ ikençe yartısında bu Şärkıy Yauropada toruçı halıknıñ başına ber çitenlek kilep, alarnıñ yahşı gına tınıç torgan gomerlären borçıdı...

Bolgarnıñ Ural tauları buyına kuyılgan sakçıları şahäri Bolgarga çabıp kaytıp tuzan tuzgıtıp, buran uynatıp, aldan yäşläre atka atlanıp, arttan malların äydäp, hätsez küp ber halık Aziyäneñ kırgız sahrasınnan kilep çıgıp, Ural tauların ütep kilgännären belderdelär. Bu halıklar isä mongol halkınıñ komandasında kilgän törle cenestän gıybarät törek-tatar urdası ide.

Kaydan kilep çıktı bu halık, alarnı äüväle belmilär idemeni soñ? Menä bez häzer şuşı tatar isemle halıknıñ ! kilep çıguın vä alarnıñ bezneñ kıpçak, bolgar yortına kilep citep, alar belän katışıp tatar isemle ber halıknıñ kilep çıkkanın söyläp karıyk.

II

Erak Kıtaynıñ çigendä, Baykal küleneñ astı tarafına kitkäç elek yäm-yaşel kırlar soñra susız kiñ sahra başlana. Menä şuşı sahralarda borıngıdan birle ber-bersenä bik yakın tel belän söyläşüçe, ber törle tormış belän toruçı ike halık mal asrap, kötü kötep, kımız eçep häm cänleklär totıp kön kürgän. Bolarnıñ bersen töreklär dip, ikençesen mongollar yäisä kara tatarlar dip yörgännär. Menä ber vakıtta bu halıklarnıñ sanı HII yözneñ ahırlarında bik artıp kitkän, cirläre bolarnı tuydıra almaslık bula başlagan. Çönki mal asrap, kötü kötep kön kürer öçen zur dalalar kiräk bula. İkençe yaktan HIII ğasırlarga taba bu sahralarda bik köçle korılık başlangan: yañgırlar yaumagan, sahradagı peçännär, ülännär kipkän-korıgannar, mal açlık vä susızlıktan ülä başlagan. Şuşı fäqıyrlekkä gaciz bulgan mongol-ta-tar vä törek halıkları kaysısı könçıgış taraflarında toruçı, igenlekläre küp, bay, säüdägärle, kalaları bulgan Kıtay mämläkätenä küçärgä telägännär; kaysısı isä koyaş çıgışı yagındagı häzerge Sibiriyä vä Törkstan dalalarına küçärgä telägännär. Läkin kıtaylar alarnı kertmägännär; alarga karşı zur ğaskärlär belän karşı torgannar; dalalarda isä tagı şul uk halıklarnıñ kardäşläre kırgız vä başka törle isemnärdä yöri torgan törek halıkları bolar beräm-beräm küçep kilä başlagaç, bolarga karşı kilep sugışıp hälaq itä torgan bulgannar. Mongol-tatarlarnıñ kartları bu hakta bik küp märtäbälär cıyılıp kiñäşep karagannar, ahırdan bu fikergä kilgännär: bolay beräm-beräm, ayırım-ayırım ğailälär, kar-däş-ıruglar belän genä ikmäkle cirlärgä küçep bulmıy ikän; ägär bu korı sahralarda açka ülmik disäk, berläşep cıyılıp, korallanıp küçärgä kiräk, digännär. Menä HII yözneñ ahırında şunıñ öçen mongollar da berläşep, ber hökümät yasauga omtılular kilep, tugan; äle berniçä ırug berläşep ber kabilä yasap, berniçä kabilä berläşep karagan, äle ikençese. Läkin mongol halkı tämam cir azlıktan, mal tuydırırga peçänleklär, canvar atarga dala vä kırlar azlıktan tämam gaciz bulgançı berläşä almagannar. Şulay itep HII * yözneñ başına qadär mongollar ber cıyılıp, ber ayırılıp torgannar. Citmäsä tagın şuşı fäqıyrlek östenä mongollardan Kıtay hökümäte haman salım alıp yödätüen kuymagan. Şunıñ öçen HII ** ğasırnıñ başında mongollarda berläşügä omtılu ifrat däräcädä köçäygän. Bu kiräklek eşneñ başında toruçı keşene dä kiterep çıgargan; ul keşe isä Yasugäy bahadir isemle ber kara tatar isemle mongol kabiläseneñ aksakalı bulgan. İnde 1175 yılda ul ülgändä mongollar köçäyep kitep, Kıtaynı sanlamıy başlap, añarga salım tülämäs buldılar; mongollarnıñ bik kübese cıyılıp Yasugäy bahadirnıñ ırugı kul astına kergännär ide. Yasugäy bahadirdan soñ anıñ hatını Täkähäm, uglı Temuçin şul cıyılgan ıruglarnıñ başına mensälär dä, yarlırak vä Yasugäy zamanında izelgän ıruglar añarga karşı çıgıp suğşa başladılar. Läkin ber kulga cıyılgaç yaña cirlärgä küçep kitü, Kıtaynı barıp talau uyları öskä çıktılar. Ozaklamıy böten mongol halkı vä Mongoliyädäge töreklär ber zur küçmä däülät yasadılar. Kıtaynı aldılar häm Urta Aziyädän İranga taba kitä torgan säüdä yulında yatkan «Häräzm şahı»lar mämläkäten cimerdelär. Menä bu qadär zur cirlärne Mongoliyädä torıp kına idarä itep bulmaganga kürä Temuçin (inde anı «Çıñgız» dip yöri başladılar) ülär aldınnan 1229 yılda dürt ulına bülep birde. Şularday Cüci atlısına koyaş batar yaklardagı!

* Tekstta şulay. Dörese — HIII yöz bulırga tiyeş. (Red.) ** HIII ğasır bulırga tiyeş. (Red.)
Sibiriyä sahraları häm häzerge Yauropa ruse birelde häm añarga da 27 meñläp mongol ğaskäre tapşırılıp, başkort, bolgar, rus, kıpçaklarnı alırga boyırıldı... Menä şul ğaskär belän Cücineñ uglı Batır * bolgar. Rusiyä, başkort vä kıpçak cirlären aldı, şulay itep 1240 yıllarda häzerge Rusiyäneñ könyagındagı halıklar mongollar kulına kerdelär dä andagı törekçä söyläşä torgan halıklar Çıñgıznıñ ırugı iseme belän «tatar» dip atala başladılar.

Şunnan soñ «Altın Urda» digän ber mämläkät kilep çıktı.

III

Häzerge Tsaritsın, Saratov vä Ästerhan gubernalarındagı İdel suı kırıylarındagı Altın Urdanıñ zur-zur şähärläre salındı. Bolarnıñ kaysısı yañadan salındı. İske şähärlär dä tözätelde. Zur şähärlärdän Ükäk, Saray, Yaña Saray, Köstan ** vä Ästerhan ide.

Bu şähärlär kırıylarınnan ür belän äyländerep algan bulıp, ürneñ tışınnan biyek koyma belän çolgangan ide 3. Yänä şähärneñ urta ber cirendä koyma belän äyländerep algan urında hannar, türälär tora torgan ber cire bar ide. Monıñ eçendä zur-zur kirpeç vä ak taştan salıngan zur yortlar, bakçalar bar, yortlarnıñ eçläre yaltıravıklı taşlar, törle bizäkle ürnäklär töşergän çınayak miçneke tösle kirpeçlär belän zinnätlängän ide. Eçlärendä härtörle altın, kömeştän savıtlar, törle yıfäk, parça materiallardan yasalgan öyenä kiräk närsäläre belän tulıp yatadır ide. Bu yortlarda hannar vä türälär üzläreneñ hisapsız küp hatın-kız, bala-çaga vä hezmätkär-kollar'ı toralar; tatar vä çit halıklarnı talap cıygan mallar belän rähätlänep, kımız vä şärab eçep, tuygançı simez it aşap, rähätlänep simerep yaratalar *** ide; şähärneñ bu kisägen ütkäç, tatar bayları yortları başlanıp, bolar taş, kirpeç vä agaçtan yasalgan bulıp, eçläre vä tışları törle bizäklär belän zinnätlängän buladır ide. Şähärneñ bu kisägendä zur mäçetlär vä başka millätlärneñ çirkäü vä gıybadäthanäläre salıngan buladır ide; soñra şähärneñ urtasında kiñ mäydanda bazar bulıp, bazarnıñ härber tarafında çit halıklar, säüdägär vä hönärmändlärneñ mähälläläre bulgan; bu härber millätneñ mähälläse, rumnıkı, italyannıkı vä Urta Aziyä halıklarınıkı ayırım koyma belän äyländerelep alıngan bulıp, härber mähälläneñ ayırım taza kapkası bulıp, kiçlärdä häm şähärdä tınıçsızlık çaklarında bu kapkalar biklänä torgan bulgannar. Monnan kala şähärne äyländerep alıngan nıgıtmalar artında fokara vä eşçe halıknıñ mähälläläre başlanıp, alarnıñ yortları balçık vä naçar taşlardan yasalgan keçkenä genä öylärdän gıybarät bulgan. Baylarnıñ altın, kömeş vä çınayak tabak-savıtları törle asıl, yıfäk kiyem vä zinnät närsäläre urınına bolarnıñ gadi çülmäk savıtlarınnan vä tire tunnarınnan, törle närsälär yasıy torgan koral vä stanoklarınnan başka närsäläre bulmagan.
* Tekstta şulay. Batu bulırga tiyeş. (Red.) ** «Gölstan> dip yazılırga tiyeş ide. (Red.) *** «Yatalar» dip ukırga kiräkter. (Red.)

Şähärlär korırak sahralar östenä salınsa da, çittäge çişmä vä yılgalardan, cir astına kümelgän çülmäk trubalar buyınça sular kiterelgän bulgan. Munçalarda vä baylar yortlarında häm han vä türälär saraylarındagı bakçalardagı fontannarga sular kilep attırıp tora torgan bulgannar.

Altın Urdanıñ bu şähärlärendäge räsem yasauçı, bizäklär töşerüçe ostalarnıñ imlyaları bik näzek bulıp, maturlıknı bik yaratkannar. Bolar räsemnär töşergän çakta kuyı, açık töstäge buyaular belän yasamagannar. Yaratkan tösläre sıyık zäñgär, sıyık yäşel vä sarı, al vä ak töslär _bul-gan. Törle çülmäklär vä çınayak kirpeçlär öslärenä tatar ostaları törle kır hayvannarı, bolannar, büre, tölkelär surätläre häm çäçäk atıp torgan göl agaçları östenä kungan sandugaçlar yasarga tırışkannar.

Sıyık kük çınayak kirpeçlär östenä törle bäyetlärne ma-tur-matur garäbi häreflär belän bürtterep yazarga söygännär. Tatarlar muzıkanı da bik söygännär. Tınıç vakıtlarda sahralarda, ozın tönnärdä kiyez öylärdä yäisä şähärlärdäge yortlarda uçak tiräsenä cıyılıp borıngı batırlarnı häterläp, ütkän zamannarda bulgan zur sugışlarnı iskä töşerep mahsus cırçı kartlar cırlagannar.

Kullarına dürt kıllı dumbra alıp, yäisä avızlarına kuray kabıp uynap torgannar. Sugış aldınnan da tatarlar şul dumbranı çirtep, gayrät kertü öçen cırlap uynarga söygännär.

Şähärlärdäge mädräsälärdä meñläp şäkert däres ukıp, bolarnı häzinä tuydırgan häm zur mäcleslärgä çakırıp sıylıy torgan bulgan. Mädräsälärdä ukıtuçı ğalim hälfälär zur kitaplar yazgannar; tatar şağıyrläre şiğır •belän kitaplar yazıp torgannar.

Altın Urdanıñ bu şähärlärendäge halıknıñ kiyeme niçek bulgan soñ? — dip sorasagız, añarga da cavap birep uzıym: bik mäğlüm närsä läbasa, baylar belän yarlılar, ğaskärlär belän mondıy halıknıñ kiyemnäre belän ber tösle bulmıy.

Altın Urdanıñ han vä anıñ tiräsendä yörüçe keşelär •sugış bulmagan çaklarda başlarına kıymmätle tirelärdän yasagan oçlı, ike kırıyı kaytarılıp tora torgan to-mık kigännär; öslärenä isä çit illärdän kilgän yıfäk, bi-kasäp, ädräs vä suknolar da häzerge tatar agaynıñ kıska ciñle kamzolı östennän cilän kigännär dä, suık vä kışlarda häzerge mullalarnıñ Kama totkan namaz tunnarı tösle häybät cänlek tirelärennän tun kiyep kuygannar. Säüdägärlär dä şulay uk baylıklarına karap kiyengännär. Fäqıyrlär, küçmä keşelär häm tatarnıñ igençeläre isä şul uk bürekne kiyezdän häm sarık tiresennän kigännär, öslärenä dä älege kamzolnı, kuy tiresennän tegep yonlı yagın eçkä kaldırıp, cilännären isä şul uk tiredän yonlı yagın tışka kaldırıp kigännär. Älhasıyl, häzerge borıngı kamzol, cilän häm çapan haman da äle tatarnıñ borıngı kiyemeder.

Hatınnarnıñ kiyeme irlärnekennän tegelü räveşe yagınnan bik az ayırılgan. Läkin alarnıkı ozınrak bulu belän bergä, törle bizäklär belän bizälgän bulgan. Başlarına k|iyä torgan ^ärsäläre isä tutıy koşı vä başka şunıñ şikelle matur koş kanatları belän bizälgän bulgan. Hatın-kız kullarına beläzeklär, baldak, yözeklär, muyınnarına törle taşlar asarga yaratkannar.

Borıngı tatarlarnıñ irläre çäçlären aldan kolakka qadären alıp, artta kalgan çäçlären kıtaylar şikelle ürep salındırıp yäisä baglap yörgännär; hatın-kız bulsa çäçlären almagannar, ozın kileş yörtep, bik küp tolım itep ürep, törle yakka salındırgannar.

Sugış kiyemnäre tatarlarnıñ şulay bulgan: başlarına söñge oçı tösle oçlı tügäräk timer takıya kigännär; bu takıyanıñ artınnan köbädän yasagan kaplavıç muyınnarına salınıp töşep, muyınnarın kılıç cärähätennän saklagan; sugış çagında tege timer bürekneñ aldagı yagın kaplau öçen ber timer töşerep kuygannar. Öslärenä köbäküzdän avır kiyem kigännär, çalbarları da kaysı vakıt köbäküzdän, kaysı çakta kalın tiredän bulgan. Sul kullarına tügäräk timer kalkan totkannar. Baylarnıñ bu kalkannarı törle yazular vä räsemnär belän bizälgän bulgan; bäğze çaklarda kalkannarı östenä asıl taşlar da utırtıp yasalgan bulgan. Sul yakka salındırıp käkre kılıç askannar, yannarına cäyä häm uk taga torgan savıt takkannar. Kullarına ozın, näzek söñge totkannar. Tatarlarnıñ ğaskäre kübräk atlı bulgan. İyärneñ artına sarık tiresennän yasalgan kapçık askannar, ägär su arkılı çıgarga turı kilsä, şunı örep tutırıp, başın bäyläp östenä utırıp yözep çıkkannar. İyärlärenä söttän yasagan kort tutırıp ber kapçık askannar; aşıysıları kilgändä şunı suga yäisä şulpaga katıp eçkännär.

Tatarlarnıñ aşıy torgan närsäläre kübräk ittän bulgan. Alar ittän şulpa peşerep, şunı eçkännär, itne aşagannar. Bäğze vakıtta eçenä it tıgıp pilmän yäisä pärämäç şikelle närsä dä peşergännär. Läkin härhäldä onnan bulgan aşnı az aşagannar. Kübräk eçkän närsäläre söt vä kımız bulgan. Kımıznıñ kara kımız digännären bik katı äçetep isertkeç urınında istiğmal kılgannar.

Menä Altın Urdada tormış şundıy bulgan.

IV

Altın Urda däülätendä, alda berniçä märtäbä äytelep kitkänçä, halık baylık cähätennän bertigez bulmagan.

İñ yugarı baskıçta han vä anıñ näsele torgan: bolar mämläkätneñ böten malı, böten köçe belän faydalangannar; hannan başka bolar hucanı ber dä tanımagannar. Böten häzinä belän teläsälär niçek bolar faydalangannar.

Bolardan kala torgan cir hucaları, zur alpavıt vä kabilä başlıkları torgannar. Bolar ğaskär başı bulıp ta, zur türälär bulıp ta hezmät itkännär. Bolarnı üzara tagın däräcägä bülep, iñ zurların bäklär, ämma tübänräk vä yarlırakların «mirza» dip atagannar. Bolar da häzinägä ber närsä dä tülämägännär. Bolarnı «aksöyäklär» dip yörgännär. Bolardan kala tagın ber zur däräcäle göruh halık bulıp, alarnı «tarhannar» dip yörgännär. Bu tarhanlıknı teläsä kemgä, baylık, hezmätenä karap han gına «yarlık-färman» yazıp birä algan. Bolardan kalgan halıknı «karasöyäklär» dip yörgännär, alar hökümätkä salım-yasak tülägännär. Läkin bolar da baylıklarına karap törle sıynıflarga ayırılgannar. Şular eçendä zur bay säüdägärlär bulganı şikelle urta däräcä hönärçelär bulgan häm yarlı hezmätçelär dä bulgan.

Barısınnan da tübän däräcädä kollar torgannar. Kollar çit ildän äsir töşkän keşelär vä baylarga biräçäkläre täqabelenä üzläreneñ ireklären satkan keşelär bulgannar. Bolarnıñ ber törle dä malları, cir-suları, yort-cirläre bulmagan. Bolar at, sıyır, käcä şikelle hucalarnıñ malı hisaplangannar. Bolarnı bazarlarda ayaklı mal alıp satkan şikelle alırga häm satarga mömkin bulgan.

Altın Urdada böten halık, ğaskär hisaplangan. Şunıñ öçen böten il keşe sanı belän bülengän bulgan: un keşe un başına, un başları yöz başına vä yöz başları meñ başına, meñ başları un meñ başına buysıngannar da soñgılar hanga turıdan-turı buysına torgan bulgannar. Han cıyılırga ämer itkäç tä, başlıklar üzlärenä buysıngan keşelärne cıyıp täğaen kılıngan urınga kilep citä torgan bulgannar. Läkin küp vakıtta yöz, meñ, un meñ başlıkları ırug vä kabilä başlıkları bulganlıktan, aksöyäklärdän bulgannar.

Altın Urda mämläkäteneñ başında aksöyäklärneñ başlıgı han bulgan. Han ğadättä şul babaları Çıñgız han näselennän kilä torgan aksöyäklärneñ cıyınında saylana torgan bulgan. Läkin bu hannar küp eş belän mataşmagannar, kübräk käyef-safa belän mäşgul bulıp, bi̇yüçe kızlarnı biyetep, kımız eçep utırgannar. Şunıñ öçen ilne karap, eşlär başkaru öçen ber möässäsä bulıp, anı «zur mähkämä» (divan älmägzäm) dip yörgännär. Anda aksöyäklär eş kılgannar. Mämläkätneñ törle cirendä başta han tarafınnan aksöyäklärdän kuyılgan baskak yäisä darugau digän bäk torgan. Kaysı cirlärdä isä kabilä başlıkları eş başkarıp torgannar, hökem kılgannar, salım cıyıp sarayga cibärgännär, mämläkätlären doşmannar höcümennän saklagannar.

Böten Altın Urda mämläkäte häzerge gubernalar şikelle «öleşlär»gä bülengännär. Mäsälän, «Bolgar», «Kırım», «Rusiyä», «Başkortstan» ayırım öleşlär hisaplangannar. Hökümät rashodların kaplar öçen törle cirlärdän salımnar alıngan, härkem üzeneñ malınıñ un kisägennän bersen birergä tiyeş bulgan. Mäsälän, un sarıktan ber sarık şikelle. Şunıñ östenä ambarlarda mal totkan öçen, küperdän çıkkan öçen, tegermän totkan öçen akça ala torgan •bulgannar. Bu salımnarnıñ kübese kara halık hisaplangan yarlılarga töşä torgan bulgan. Läkin häzinäneñ iñ küp kilä torgan malı «tamga» bulgan: härber çit ildän mal kitergän keşelärneñ malların baskaklar karap torıp, östenä hannıñ isemen yazgan möher, yäisä «tamga» sugıp, şunıñ ber kisägen häzinägä ala torgan bulgan. Kara diñgez vä Kaspiy häm İdel buyındagı şähärlärgä İtaliyä, Gretsiyä

vä möselman cirlärennän bik küp säüdägärlär hisapsız mal kiterep torganga, mondıy «tamga akçası» bik küp cıyıla torgan bulgan. Rusiyädä bolgar şikelle Altın Urdaga buysınıp ta, ayırım öleşlär hisaplana torgan cirlärdän başta salımnı alda äytelgän baskaklar arkılı; cıydırgannar. Läkin soñra bara torgaç, hökümät şul cirlärdän cıyılırga tiyeşle malnı ayırım zur baylardan (ärmän, persiyän, yähüd bayları) alıp, alarga teläsälär nikadär şul illärdän salım cıyarga röhsät birgän. Läkin bu eş halıkka bik avır bulıp töşep, halık kuzgalgaç bu ğadätne betergännär.

Altın Urdada akça sugu ğadäte dä bulgan. Akçanı bakır, kömeştän vä bäğde vakıtta altınnan da suga torgan bulgannar. Akçanıñ ber yagına kayçan sugıluı vä kaysı cirdä sugıluı yazılıp, ikençe yagına da şul zamannıñ hanınıñ iseme yazıla ikän. Altın Urdada tagı häzerge käğaz akça şikelle künnän sugılgan akça da bulgan. Ul akça şul häzerge vak akça urınına yörgän. Häzerge balalar, bakır akçanıñ ber yagın «kün yagı» dip yörider. Menä-şul süz borıngı zamannan kalgan.

VI

Altın Urda mämläkäteneñ iñ köçle çakları unöçençe yözneñ urtasınnan, undürtençe yözneñ yarımına qadär ide. Bu zamanda Şäreqtan mal kilä torgan iñ zur yul Altın Urda arkılı ütkängä mämläkät bay, şunıñ öçen köçle bulgan. Bu zamanda Altın Urda Yauropanıñ koyaş çıgışı yagında iñ zur patşalık hisaplangan Yauropa patşaları, Rum imperatorı alarga büläklär cibärep torgan, Rusiyä dä Altın Urda kulında bulgan. Läkin undürtençe ğasırnıñ ikençe yarımında mal yöri torgan yul üzgärde; şunıñ östenä dä gosmanlı törekläre Kara diñgezgä kerä torgan Dardanellnı alıp, İtaliyä säüdägärläreneñ kerülärenä komaçaulıy başladı. Şunıñ belän tege «tamga akçası» az cıyıla başladı. Menä yarlılık başlanıp, häzinä yarlılangaç, mämläkättä başbaştaklık tudı. Şunıñ arkasında Altın Urda zägıyflände. Şul uk zamanda Rusiyä dä köçäyep kitep, Altın Urda kulınnan ıçkındı. Şulay itep Altın Urda mämläkäte vak-vak kisäklärgä bulenep, Kırımda, äüvälge Bolgar urınındagı Kazan ölkäsendä häm Ästerhanda ayırım hanlıklar kilep çıktı. Säüdä betkäç, tege şähärlär buşap kaldılar; yortlar iskerde, sugışlardan şähärlär bozıldı, vatıldı, talandı. Şulay itep küp zamannar Altın Urda keçkenä genä ber mämläkät bulıp kalıp tora torgaç, nihayät, HVI yözneñ başında bötenläy yugalıp kitte.

İdel buyı öçen köräş tarihınnan

Şäreq vä Garebne bergä totaştıruçı İdel yılgası öçen köräş ğasırlar buyınça kilgän tarihi ber vakıygadır. Bu İdel buyı öçen koyılgan kan, istiğmal itelgän akıl vä häyläneñ ige-çige yuk.

H ğasırdagı Häzär däüläteneñ1 normannar vä urıslar belän köräşe, bolgarlarnıñ şular belän ük tartışları, Altın Urdanıñ elek udel Rossiyäse, soñra Mäskäü Rossiyäse belän köräşe, annan soñ Kazan hanlıgınıñ Mäskäü belän tartışı, nihayät, Kazan töşkännän alıp 1557 yılga qadär dävam kılgan tatar vä başka gayri rus nıñ Mäskäügä karşı kuzgalışları — hämmäse dä şuşı epopeyaneñ tarihka mäğlüm bulgan ber kisäkläre genä. Tabigıy, bu köräşneñ tarihtan elek zamannarda uk başlanuında şik vä şöbhä yuk...

Menä şuşı tartışnıñ ber kisäge HVI ğasırda başlangan Törkiyä — Kırım 2 vä Mäskäü Rossiyäseneñ çarpı-Şuıdır. Döres, bu köräşneñ ideologiyä cähäte zahir küreneştä ike törle bulıp kürende: ber yaktan, Törkiyäneñ vassalı Gäräylär Kazan vä Ästerhannı üz cirläre, yortları dip hisaplap, İdelneñ urta vä tübän agımına Mäskäü Rossiyäseneñ täğarrızın Gäräylär sälalyasenä karşı kilü, alarnıñ kullarınnan «yortların» tartıp alırga omtılu Häm tartıp alu, dip karadılar.

Kazan tähetenä Sähib Gäräy3 çakırılmas borın uk, Kırım Kazannı üz yortıbız dip karıy başladı. İvan Groznıynıñ atası zamanında 1521 yılda Söläyman' kanuni tähetkä utırgaç Törkiyägä cibärelgän Mäskäü ilçese Tretyak Gubin digän keşegä birelgän täğlimatta bu mäsäläne añlatuçı şundıy süzlär bar:

Bezneñ işetüebezçä Möhämmätgäräy han Soltanga hat yazıp Kazan cire bezneñ yortıbız digän imeş tä Kazan tähetenä bezneñ doşmanıbız Şahgaline, urıs patşası han itep cibärgän. Anda hristian çirkäüläre salırga, bezneñ mäçetlärebezne vatarga ämer itkän, kıñgıraular asarga kuşkan diyelgän imeş digän. Soñında täğlimatta bik ozın itep Kazan hannarın Mäskäü patşaları kuyıp kilüläre tarihın bik ozın itep söyläp, Şahgaline «säyedlär, uğlannar, bäklär häm böten Kazan cire halkı Mäskäü patşasınnan sorap» kiterdelär diyärgä kuşıp, Kazannıñ hiç tä Kırım yortı bulmaganlıgın isbat itärgä kuşılgan ide. Kazan tähetenä Gäräy sälalyasennän bulgan Sähib Gäräy menüe belän isä filvakıyg Kazan vä Kırım berläşkän, şunıñ arkasında İdel buyınıñ yugarıgı agımı gosmanlı imperiyäse kulına kergän ide. Sähib Gäräy enese Safa Gäräyne Kazanda han itep kaldırıp kitkäç, Rossiyägä ultimatum birep, Kazan östenä yörmäven taläp kıldı da, şuşı süzlärne gıylavä itte: «Bez häzer sezneñ östegezgä äüvälge şikelle korı tatar ğaskäre belän genä barmabız; minem üzemneñ Tupçılarımnan başka törek soltanınıñ yöz meñ atlı ğaskäre bar. Sin uylama ki, min Möhämmät Gäräy şikelle korı ğaskär (golaya rat) belän genä barırmın dip, yuk, häzer minem köçem anıkınnan kübräk baraçak. Kazan cire minem yortım, Safa Gäräy han minem boradärem... *

Vakıygän Mäskäü hökümäteneñ Kazan östenä barırga häzerlängänen işetkäç tä, Kırımda han bulıp algan Sähib Gäräy, töreklär, nugaylar häm ästerhanlılar belän berläşep, Rossiyägä höcüm itte**. Läkin bu vakıyga zur näticä birmäde. Ämma töreklär belän Kırıyçılarnıñ bergä häräkät itüläre härhäldä ber zur vakıygadır.

Mäskäü, Bakçasaray häm İstambulnıñ İdel buyı öçen HVI häm HVII ğasırlardagı tartışlarına, ul zamannıñ diplomatiyäse din firkasın kiyerttelär. Şunıñ öçen İvan Groznıy Kazannı alunıñ töp säbäbe itep:

1554 yıldan alıp 1566 yılga qadär Kırımda hökümät sörüçe Möhämmätgäräy bine Sälamätgäräy isä Rossiyä belän sugışnı dini ideologiyä kalıbına salu yulında üzeneñ Aleksey Romanovka yazgan yarlıgında: «Sineñ vilayätlä-reñdä bulgan möselmannarnı tottırıp, arkalarınnan kayış çıgarıp minem dinemä ker dip sököncälär itep kä-läme şärif vä mäsced, mädräsälären yabıp monday olug gönah ittegez...» dide****.

Läkin bu köräşneñ äsasendä, ber yaktan, Kırım — İs-tanbulnıñ häm Mäskäüneñ İdelneñ urta vä tübänge agımı şikelle iqtisadi yaktan möhim cäğräfy mäükıygnı alırga omtıluları, ikençe yaktan, Törkiyäneñ V ğasırdagı Rum imperiyäse şikelle doşmanı İrannan ütmiçä Şärık belän säüdä mönäsäbäte İdel buyı Kaspiy arkılı yasarga tırışuın häm, öçençe yaktan, Kırımnıñ İdel buyın bähanä itep Mäskäügä höcüm itep torıp kol kübäytü, mal talau, Mäskäüdän «tiyeş» (büläk häm hirac) aluga ömetlänüennän başka närsä yuktır. Sähib Gäräyne Kazanga han itep kuyu, İdelneñ urta agımın Törkiyä kulına kertü digän süz ide. Soñra Gäräylär Kazannan kuılgaç, Kazanda Mäskäü tarafdarları köçäyä başlagaç, Törkiyä häzer İdel yılgası mäsäläsenä katıştı. Läkin bu zamanda Törkiyäneñ İran sälalyase Säfävilär 4 belän sugışı vakıtı bulganlıktan, ul bu mäsälägä açıktan-açık katışa almadı. Şulay bulsa da 1552 yılda Törkiyä hökümäte Soltan isemennän nugay morzası Yosıfka hat yazıp:

«Eraklık Azak häm Kazanga bulışçılık itärgä miña komaçaulık kiterä. Kırım hanı belän nık berlek yasagız. Min añar Ästerhan ähalise bulgan böten keşelärne öylärenä kaytarırga kuştım. Min Ästerhanga tizlek belän patşa da cibärermen. Kazanga da Gäräylär ıruınnan başlık birermen. Añar qadär sez Kazannıñ mödafä-gıçısı bulıgız...»* — dide. Şul uk zamannarda Rossiyäneñ Kırımdagı säfire Mäskäü hökümätenä yazgan yazuında Törkiyä hökümäteneñ nugaylarga yazgan hitapnamäsen (bu hitapnamä rus telendä'saklanıp kalgan) şul räveştä küçerä.

«Bezneñ möselman kitaplarınıñ yazuına karaganda, urıs knyaze İvannıñ yılı kilep citte. Möselmannar östendä anıñ kulı yugarı, inde miña da ul küp uñaysızlıklar yasadı; sahranı, böten yılgalarnı minem kulımnan aldı, Donnı minem kuldan aldı. Azakta böten irekne beterde, Donnan su eçärgä dä irek birmäslär. Kırım halkına da zur naçarlıklar kılalar. Perekopka höcüm itte. Urıs kazakları Ästerhannı bastılar; İdelneñ ike yak yarın aldılar häm sezneñ volostlarıgıznı da sugışıp alırga telilär. Sez niçek itep üz mänfäğategezne möda-fäğa itä almıysız? Kazanga häzer niçek itep höcüm itälär, Kazanda da bezneñ möselman dine läbasa! Bez, böten möselmannar, süz berkettek, urıs hanına karşı berläşep mödafäğa kılabız» **,— dide.

Bu nugaylarnı kulda totarga tırışu, şunıñ arkasında İdel buyında iñ sugışçan vä küp sanlı ber gonsırnı kulda itärgä omtılu säyäsäten monnan alda da Törkiyä hökümäte yörtä ide. Şul niyät belän Törkiyä däüläte 1549 yılda da Yosıf morzaga hat yazgan, zur büläklär cibärgän, hätta «hat Hömayunendä» anı «ämir el om ara» şikelle, ul zamanda möselman dönyasında iñ zur isem belän atagan ide *. Mäskäü hökümäte isä bu eşkä borçıla häm nugaylarnı üz yagına audarırga tırışa ide. Nugaylar belän duslık saklau niyäte belän Ästerhan tähetennän Törkiyä — Kırım yaklı hannı töşerep, nugay yaklı Därvişne dä han itärgä yärdäm itte. Yosıfnıñ kızı Söyembikä mäsäläsendä, yağni anıñ elek Mäskäü yaklı Cangaligä 5 birelüe, Cangali üterelgäç, Söyembikäne Gäräylär sälalya-sennän İstanbul vassalı Safagäräyneñ6 aluı, Söyembikä Mäskäügä ozatılgaç, İvan Groznıynıñ anıñ üzeneñ yalçısı Şahgaligä7 birüe vakıygalarında şul uk İdel buyı öçen Mäskäü häm Kırım — İstanbul köräşeneñ ber sähifäsen küräbez. Vakıygan ike köräşçe yaknıñ da nugaylarga tayanuı şaktıy möhim ber närsä ide: çönki bu çakta nugaylar İdelneñ tübän agımında şaktıy zur köç bulıp tordılar8. Yosıf morzanıñ İvan Groznıyga yazgan ber hatında mäğlüm buluına kürä, nugaylarnıñ 300 meñ ğaskär kuyarga kuätlärennän kilgän. Kazanga soñgı patşa itep nugay morzası Yädqarne kuyu şuşı babta Törkiyä deputatsiyäseneñ ciñüe ide.

HVI ğasırda ällä niçä vak feodal ämirleklärgä bülengän İran şigıy mäzhäbendäge säfävilär sälalyase kul astında zur ber däülät bulıp kitte. Dimäk, Yakın şäreq-ta bu ğasırlarda iñ kuätle bulgan säyäsi gamil Törkiyägä ber mohasim arttı: Sälim vä Söläyman zamanınnan9 alıp tuktausız sugışlar başlandı. Şunıñ näticäsendä şä-reqtan kilä torgan mal İran arkılı ütep kilmäs buldı. Bu häl Törkiyäneñ häzinäsenä naçar täesir itte. Şunıñ öçen, ber yaktan, İdel buyın Törkiyä kulına kertü belän İrannıñ artına töşü, ikençe yaktan, Törkiyägä malnı Häzär, İdel, Don, Azak, Kara diñgez yulı belän kiterü mömkin bulaçagın hätergä alıp, Törkiyä İdel buyı eşlärenä katışa başladı. Kırımlılar da Rossiyä belän sugışıp, alardan äsir (totsak) alıp kaytıp satu, «bädäl cäzya»-sen alu «tıyış» häm Rossiyäne kurkıtıp, han vä böten aristokratiyägä büläklär alu öçen İdel buyı eşlärenä ähämiyät birep, anı ber säbäp itep totıp Rossiyägä bäylänep tordılar. Bu mäsälägä dair Kırım hanı -İvan Groznıy-nıñ ilçese Nagoyga turıdan-turı: «Tatariyä lyubit togo, kto yımu bolşe dast, tot yımu i drug», — digän ide.

İdel buyı öçen Mäskäü vä Törkiyä — Kırım köräşe 1552 yılda Kazan alınu belän genä betmäde. Döres, Kazan alınu vakıygası Şimali Yauropr:, Urta häm Şimali Aziyä öçen böyek ber vakıyga buldı! Şäreqnıñ kapkası, Yauropa vä Aziyädäge törek-tatar möstäkıyl däülätlärneñ cep oçı bulgan Kazan, Rossiyä samodercaviyäseneñ imperializmısına vä gorur Yauropanıñ kolonizatorlık säyäsätenä yul açtı. Kazan alınu belän cepneñ oçı tabılgaç, anı sütü öçen tartası gına kaldı häm vakıygan da annan soñ möstäkıyl tatar däülätläre ber-ber artlı süteldelär. Şunıñ öçen Rossiyäneñ däülätçe möärrihe Solovevnıñ tantanalı räveştä: «Do sih por, poka suşest-vovala Kazan, do teh por dalneyşee dviceniye russkoy kolonizatsii na vostok po Volge, postupitelnoyı dviceniye Evropı na Azi̇yü, bılo nevozmocno», digän süze döres. Läkin täkrar äytäbez. İdel öçen köräş tragediyäse katgıyan, Kazan alınu belän genä betmäde.

Tatarlarnıñ vä gayre ruslarnıñ HVI ğasırnıñ urtasındagı kuzgalışları, şul uk ğasırnıñ 80 yıllarındagı çirmeş kıyamı ber cirle halıknıñ istiqlyale öçen genä köräşe tügel, bälki Şäreqnıñ Gareb imperializmına karşı köräşäder. Läkin Kazan alınmas borın bu köräş bäynälmiläl ber tös alıp kitmäde, bälki Kazan däüläteneñ istiqlyale öçen köräş tösle genä bulıp tordı. Mäsäläneñ täğarrıze köçäyä töşkäç (?) Kazan halkında Kırım — Törkiyä belän yakınlaşu säyäsätendäge keşelärneñ kübäyüe, Sähib Gäräyne çakırıp han itüläre zamanı bu köräşneñ iñ köçäygän çagıdır. Läkin bu vakıygalarnıñ Sähib Gäräydän elek tä bulgan ikänlege mäğlüm. Bu vakıyga turında urıs mänbäğlärendä mäğlümat bik az bulganlıktan, Hösäyen Ämirhanovnıñ 10 «Tä-varihı Bolgariyä» isemle äsärennän şuşı vakıygaga dair ganganävi ber materialnı kıstırıp kitäbez:

härvakıtta här halık ganganäsendä bulganı şikelle bu ganganädä dä anahronizm vä yalgannar bar, alarnı alıp taşlagannan soñ şaktıy mäğlümat kala (...)

Älegä bu häbärneñ mänbäğlärneñ döreslege tikşerelmägän. Läkin härhäldä köräşçe Sähib Gäräy zamanında tulı ber tös alıp, annan soñgı zamannarda dävam kılıp, Kazan alıngaç mögayyan ber töskä keräder. Sähib Gäräy vä Safagäräylär zamanında Kazannıñ Mäskäü belän nizagı şuşı köräşnendber kisägeder. Bu mäsäläneñ iñ kızgan çagı Kazan vä Ästerhan Mäskäü kulına kergäç buldı.

Kazannı alu belän Mäskäü däüläte Kırımga bulgan mönäsäbäten üzgärtte. Tsar yazgan hatlarında üzen törle läqablär belän ataganda, «Kazan patşası» digän süzne arttıra başladı. Tabigıy bu eş Kırımga karşı turıdan-turı perçatka ırgıtu digän süz ide. Kırım hannarı üzläreneñ urıslarga yazgan yarlıklarında üzlären äüvälge Altın Urdanıñ varisı dip hisaplap, «däşte kıpçaknıñ vä sansız küp tatarmın,» patşası dip yörtälär ide. Kazan alıngannan soñ İvan Groznıy tarafınnan Kırımga cibärelgän urıs ilçese Nagoyga birelgän täğlimatta da ägär han vä anıñ hökümäte Kazan hakında süz çıgarsa, şulay boyırılgan ide:

Ägär inde Kırım tatarları İvan Kalita11 häm Üzbäk 12 zamannarın iskä töşerep Mäskäüneñ tatarlarga buysınganlıgın söyli başlasalar, şulay kırt kisep:

«Takiye razgovorı k dobromu delu neydut, to delo bılo nevzgodoyu gosudarya naşego praroditeley, a teper bo-ceyu voley Uzbekov yurt u kogu v rukah? Sami znayıte, iz-vestno ot kogo na tom yürte paslanniki i voyıvodı si-dyat...» * dip äytergä kuşkan ide.

Kırım hanlıgınıñ İdel buyı mäsäläsenä katışuı ber katgıy hast häräkätkä buysınmadı. Şulay uk HVI häm HVII ğasırlarda Kırımnan Kazan — Ästerhan mäsälälärendä katgıy säyäsät ömet itü dä yuk eş. Kırımnıñ tatar bulmagan halkı cänväz, rum häm karaimnarnıñ tormışı säüdä vä zirağat belän bulsa da Kırımnıñ töp ähalise tatarlar haman da kübräk küçmä häyät sörälär, tamakların kübräk sugış ganimäte belän tuydıralar. Käfa vä Azak şikelle säüdä märkäzlärenä kübräk äsir äydäp alıp kilep kol itep satarga tırışalar. Kırımnıñ, Polşa häm Rossiyä belän diplomatiyä mönäsäbätenä dair bulgan yazuları da kübräk alardan «tiyeş», «pomin-ka» häm büläk, hirac soraudan gına gıybarät bulıp kala. Barı tik bäğze çakta gına şul närsälär östenä islamiyät ideologiyäsen kiterep çıgaralar: läkin büläk, hi-rac alu belän bu ideologiyäne yañadan onıtalar. Älha-sıyl, borıngı hunnarnıñ Vizantiyä belän, borıngı töreklärneñ Kıtay imperiyäse belän bulgan" diplomatiyä mönäsäbätlärendä närsä kürsäk, kırım tatarlarında da ul zamannardan meñ yıllar ütüenä karamıyça, şundıy uk mönäsäbätne küräbez. Monıñ säbäbe ta-bigıy iqtisadi hä-yatta bulıp, härber küçmä halıkta /şunı oçratıp bula. Läkin Kırım hanlıgı üzeneñ ideologiyäsen urıslardan ala torgan «bärçä» (parça), berniçä «karın tun», «tölke bürek», -«sämur» (sobol), «kırmızı cuka» (kızıl sukno) bärabärenä almaştırırga nikadär razi bulmasın, anı artında törtep toruçı ber gamil bar *. Ul da bulsa Kırımnıñ syuzerenı Gosmanlı imperiyäseder. Bu imperiyä inde ber katgıy säyäsät täğkıyb kıla, Sälim zamanınnan başlap üzen islamiyätneñ hamise häm hälifä itep kürsätergä tırışa. Şul buyauga buyap üzeneñ İdel buyı mäsäläsenä dair säyäsäten tägğkıyb kıla ide. Törkiyä-ne ber yaktan, alda söylängän äsasi iqtisadi mänfäğatlär etsälär, ikençe yaktan, İdel buyınnan kilgän şikayätlär anı İdel buyı eşlärenä katışırga aşıktıra idelär. Mäsälän, Kırımdagı urıs ilçese Nagoy 1563 yılda İvan Groznıyga yazgan hatında: «Törek patşasına çirkaslar, Ästerhan, nugay häm Kazan keşeläre, Ästerhanga soltan ğaskär cibärsen, bez hämmäbez dä anıñ yagınnan häräkät kılırga äzerbez. Ästerhan tatarları barı törle keşelärneñ kilüen genä kötep toralar häm /şähärne alırga häzerlär...»**— dip yazgan ide. Berniçä vakıttan soñ Nagoy Mäskäügä şulay dip yazdı: «Kırımga nugaylardan ilçelär kildelär, kileşergä telägänleklären belderdelär. Ägär han Ästerhannı häm Kazannı alırga barırga teläsä, nugaylarnıñ da bergä baraçakların belderälär. Nugay ilçeläre belän bergä Kırımga Kazan keşese Koştiyeley uğlan kilde. Ul nugaylar belän Mäskäüdä bulganlıgın, anda kır çirmeşlärennän Layış häm Lambizdi belän kü-reşkänlegen, alarnıñ han Kazanga kilsen, yäisä hanzadälärne cibärsen, böten çirmeş alarnıñ kilüen kötkän-leklären, ägär kilsälär, barçası anıñ (Kırım hanı) yagına çıgaçakların häm bergä Kazannı aluda häräkät kı-

* Solovev. 6 t., 5 bülek, 215 b. :* Şunda uk.

la başlayaçakların belderdelär» *, di. Şul uk Nagoy 1565 yıllarda yañadan şundıy häbär cibärde: «Tatarlar- . dan ike. kazanlı kilep, tatarlar häm çirmeşlär Kırım hanına bulışırga häzer ikänleklären häm, sugış bula kalsa, çirmeşlärneñ 60 meñ keşe biräçäklären belderdelär»,— dide. İke yıldan soñ şul uk ilçe tagın häbär cibärde: «Yaz köne (1567) törek soltanı hanga färman cibärde. Soltanga Hiva häm Boharadan säfirlär kilgännär, alar arkılı ** Mäkkägä baruçılar bulgannar. Alar •soltannan ütengännär: Mäskäü knyaze möselman yortların, Kazan häm Ästerhannı aldı, möselmanlıknı hälaq itte häm hristianlıkka äyländerde. Başka bik küp möselman yortları belän sugışa: Ästerhanga törle yaktan korab •belän mal kilep tora. Könenä Ästerhanda añar tamga akçası gına meñ altın kilä»***,—dide.

Läkin Kırımnıñ Törkiyäne İdel buyı eşlärenä turı-dan-turı katıştırası kilmäde. Monıñ säbäbe isä üzeneñ istiqlyaleneñ betüennän kurkuıdır. Ägär Törkiyä turı-dan-turı Kazan vä Ästerhanga baş bulsa, ul çakta Kırım urtada kalıp, Törkiyäneñ ber vilayatenä äylänep kitäçäk, törek aristokratiyäseneñ role, anıñ iqtisadi mänfäğate taptalaçak, alar urınına törek çinovnigı komandanı — paşası, väliye baş bulaçak, şunıñ arkasında Kırımnıñ bolay da betä yazgan yarım istiqlyaliyä-te betäçäk ide. Şunıñ öçen dä Mäskäüne haman gosmanlı belän kurkıtuçı häyläkär Däülätgäräy, ägär Törkiyä şi-maldä häräkät kıla başlasa, «Kırım dähi ilemezdä kalmaz!» **** digän imeş. Şulay bulsa da Rossiyäneñ Ästerhan öçen köräşe zamannarında 13; Kırım hanınıñ bu hanlıknı yaklap cibärgän ğaskäre eçendä «yanıçar» ğaskäre vä gosmanlı tupçıları bulganı mäğlüm buluı - şikelle mäsälälär, Kırımnıñ üz mänfäğatenä turı kilgän çaklarda gosmanlı kılıçı belän faydalanuın kürsätälär.

Nihayät, Gosmanlı imperiyäseneñ İdel buyı mäsläsenä katgıy kereşüe HVI ğasırnıñ 60 nçı yıllarında buldı. Kırımdagı Mäskäü säfire Nagoy 1563 yılnıñ noyabrendä İvan Groznıyga yazgan hatında şulay söyläde: «Törek hankire» (soltanı) Däülätgäräygä mahsus çuaş künderep, yazga azık häzerlärgä, atlarnı tuydırıp kuyarga häm yaz köne Ästerhanga kitärgä kuştı.

* Solovev. 1 t., 216—217 b.

Şul zamannan beraz gına soñ Kazan ölkäsendä bik zur çirmeş kuzgalışı bulganlıgı mäğlüm. ** Yağni Törkiyä arkılı. *** 6 t., 219 b. **** Smirnov. İstoriyä Krımskogo hanstva, 433 b.

Soltan han belän bergä üzeneñ ugılların häm yanıçar ğaskären cibäräçägen belderep, tuplar töyäter öçen meñ danä arba häzerlärgä kuştı. Şunnan soñında ğaskärne häm tuplarnı töyäp Don yılgası belän Pilogyul * yılgasına qadär, annan tuplarnı, arbalarnı vak köymälärgä töyäp Cäräyäça yılgasına qadär, ämma Cäräyäça yılgası belän İdel yılgasına qadär, annan Ästerhanga baraçakların belderde» dide. Şul uk Nagoynş häbärenä binaän, Däülätgäräy isä bu eşne kiregä sörep, ğaskär cibärmäskä dimläp soltanga şulay yazgan imeş: «Ägär sin Ästerhannı olug knyaz kulınnan alsañ, barıber anı kulıñda tota almassıñ, tagı olug knyaz kire alır. Barı tik keşe genä täläf kılıp kalırsıñ,» — digän imeş. Han üze dä şul uk vakıtta İvanga mahsus keşe cibärep, soltannıñ Ästerhanga taba barası kilgänen, Don belän İdelneñ yakın kilgän urınında ber şähär salırga, İdelneñ şul Donga yakın urınında ikençe şähär salıp, Ästerhannı alıp, anıñ yanında yaña şähär salırga telägänen, ämma hannıñ Törkiyä soltanın bu eştän kire sörergä tırışuın yazdı. İvan da Däülät Gäräygä küp büläklär cibärde. Kırım tagı şul büläklär öçen satulaşa başladı. Nihayät, andıy büläklärne Polşa kübräk birgäç, Däülät Gäräy Mäskäüneñ doşmanı belän berläşep, Ryazan tirälärenä höcüm itep, bik küp äsir alıp kayttı. Şul uk vakıtta han Mäskäüdän yañadan Kazan vä Ästerhannı kire kaytarıp birüen häm İvannan uğlı Ğadelgäräyne Kazanga han itep kuyuın taläp kıla başladı. Ämma ilçe Nagoy bu eşneñ mömkin tügel ikänlegen isbat kılıp, alda söylängän Mäskäüdän birelgän täğlimatta äytelgän dälillärne kiterä başladı:

«Kak tomu statsya? V Kazani, v gorode i na posade i po selam gosudar naş postavil tserkvi, navel russkih lyudey, sela i volosti razdaval detyam boyarskim v pomestya,. a bolşih i srednih kazanskih lyudey — tatar vseh vı-vel, podaval im v pomestya sela i volosti v moskovskih gorodah, a inım v novgorodskih i pskovskih; da v Kazan-skoy zemle gosudar postavil sem gorodov...» **.

Şul uk Kazan häm Ästerhannı taläp kılıp kilüçe Kırım ilçelärenä Mäskäü hökümäte bu eşneñ ahırı yahşı bulmayaçagın belderde. Şuşı vakıygadan soñ han küp ğaskär belän 1565 yılda Rossiyä çiklärenä höcüm kıldı. Läkin Mäskäüdän zur häm köçle ğaskär kilgänen belep, kire Kırımga kaytıp kitte.

**İlovlya yılgası bulırga mömkin. (Red.) Smirnov. İstoriyä Krımskogo hanstva, 216 b.

Şunnan soñ han yañadan Mäskäügä ilçelär cibärep, Kazan vä Ästerhannı häm bik küp büläklär birüne taläp kıldı, läkin Mäskäü hökümäte moñarga tähkıyranä cavap kaytardı. Şul vakıtta Kırım hökümäte Kazan vä Ästerhan mäsäläsendä citdi uylıy başladı. Kırımnıñ ğaskäri sıynıfları da Kazanga Ğadel Gäräyne han itep kuyarga bulışaçakların belderdelär. Bu hakta ilçe Nagoy Mäskäügä şulay häbär birde: «Hanzadälärdä kiñäş mäclese buldı; hanzadälär, Karaçilar, bäklär, morzalar häm bütän il väkilläre cıyılıp kiñäştelär, korol (Polşa) belän kileşergä karar ittelär. Soñra han yanına kittelär dä: korol belän kileş, ämma sin padişah belän (İvan Groznıy morad) kileşmä, ul (İvan) möselman yortın häm nemetslarnı (Livoniyä morad) aldı... Ul häzer siña büläklär cibärgän bula; anıñ mo-radı sinnän korolne kıynattıru, anı ciñgäç siña da näübät citä; ul başta kazanlılarga da tunnar birep tordı, läkin sin ul tunnarga kızıkma: şunnan soñ ul Kazannıñ üzen aldı, didelär» *— di. Şunıñ soñınnan han Nagoynı' çakırıp alıp, Mäskäü belän kileşmäyäçägen belderep, üpkälären söylägän soñınnan: «Miña anıñ belän (İvan belän) kileşergä yaramıy, ul ike möselman yortı bulgan Kazan häm Ästerhannı aldı. Häzer Terek (Kavkazda) yılgası buyında kala sala häm bezneñ belän kürşe bulırga teli»,— dip Mäskäüneñ Kırımnı alırga omtılaçagı ihtimalın belderde.

Bu häbär Mäskäügä kilgäç, tsar, boyarlar belän kiñäşkännän soñ, şulay cavap birergä buldı: Kazan vä Ästerhannı birmäskä... Ägär bik teli ikän, han uğlın cibärsen, añarga Şahgalineñ kızın biräm häm Kasimga han itäm» dip. Bu cavap Kırımga ireşkäç, han ilçegä şulay cavap birergä kuştı:

— Min patşagızdan Kazan vä Ästerhannı soradım, ul miña alarnı birmi häm Kasimga han itep hanzadämne çakıra. Miña ul kiräkmi; äle minem ulımnı tuydırırga hälemnän kilä: ägär Kazan vä Ästerhannı miña birmi ikän, bar da ber anı törek soltanı alır».

Vakıygän, Törkiyä inde 1567 yılda bu mäsälägä çınlap ähämiyät birä başladı; Kırım hanına färman cibärep, bu yaz köne ugıllarıñ belän Ästerhan östenä yör; minsina Kırımgäräy atlı hanzadäne cibärdem, şunı Ästerhan tähetenä utırt,— dide; şuşı uk vakıtta ilçe Nagoyga han äytte:

* Smirnov. İstoriyä Krımskogo hanstva, 218 b.

«Sezneñ patşagıznıñ möselman yortların alganlıgı öçen böten möselman däülätläre añar karşı kütärelälär»,— dide. Han Törkiyäneñ İdel buyı eşlärenä katışuınnan kurıktı; şunıñ öçen bu yıl cäy Ästerhanga barıp bulmaganın, susız urınnar küp bulganlıgın, kış citkäç Ästerhan tiräseneñ suık bulganlıgın, törek ğaskäreneñ salkınga çıdıy almayaçakların, şunıñ belän bergä Kırımda yaman açlık hökem sörep, zapas alıp bulmayaçagın belderde. Yaz köne ugılları belän bergä üzeneñ Ästerhanga säfär kıluı mäğkulräk buluın, Ästerhannı ala almagan täqdirdä dä iske şähär yagında Kırım yagında şähär salırbız, dip yazdı. Şunıñ östenä dä han Törkiyäne şulay kurkıttı.

— Miña cibärelgän häbärlärgä karaganda, urıs patşası Ästerhanga 60 meñ ğaskär cibärä ikän, ägär bergä barıp ta anı ala almasak, sineñ öçen hurlık bulır, ägär inde Mäskäü belän sugışasıñ kilä ikän, minem belän bergä Mäskäü patşasınıñ çiklärenä höcüm kıl; gärçä şähärlär ala almasak ta hiç bulmaganda cirlären talap, hafa salırbız...— dip mal talau, äsir alıp kaytu şikelle üzenä iqtisadi faydalırak ber täqdim yasadı. Kırım hanı üz tarafınnan Mäskäügä ilçe künderep, Kazan vä Ästerhannı yahşılık belän birüne taläp kılıp, «bez törek ğaskäreneñ [bezneñ yortımızga] yul saluların telämädek, şunıñ öçen (törekne katıştırmıy gına beterü hakında) sezgä äytergä cibärdek», — dide. İvan Groznıy isä tagı räd cavabı birde.

Bu mäsälädä korı diplomatiyä yazışularına 1560 yılda hitam birelde. 17 meñlek gosmanlı törek armiyäse Kırımdagı Kafa [şähärenä kilep timer saldı. Bu ğaskärneñ komandanı Kafa] paşası (gubernatorı) çirkas Kasim Paşa bulıp, ul Donga taba häräkät kılırga tiyeş ide. Annan soñ Kasim İdel belän Donnıñ ber-bersenä iñ yakın kilgän cirenä citep, anda kala salıp, ike yılganı bergä kuşu belän mäşgul bulırga tiyeş ide. Döresen äytkändä bu lyaihä aldan uk häzerlänep kilde. Soltan ikençe Sälimneñ (1556—1574) väzire Cälil Möhämmät paşa soltanga İrannıñ artına töşü öçen Don belän İdelne bergä kuşıp, İstambuldan Kaspiyga qadär su yulın açarga kiräklegen söyläp ışandırdı. Şuşı eş öçen başlık itep däftärdar (kantsler) çirkas Kasim bay täğaen kılındı. Bu keşe mäsäläne aldan tikşerep, Törkiyä hökümätenä ifrat çiten bulsa da, mömkin ikänen belderde *. Şulay itep eş başlandı. Kırım hökümäte dä 20 meñ ğaskär häzerläp çıktı. Ğaskärlärne köymägä töyäp, Azak şähärennän kuzgalıp, Don yılgası belän menep kittelär.

Avgustnıñ yartısında Donnıñ İdelgä yakın cirenä cittelär. İke yılganı ber-berse belän kuşarga teläp kanal kazıy başladılar. Läkin bu eş mömkin bulmaganga, Kasim ğaskären köymälärdän töşerep, köymälärne korı cirdän tartıp alıp kitärgä kuştı.

Kırım hanı Däülät Gäräyneñ bu eşkä razıy bulmaganın häm Törkiyäne eşkä katıştırası kilmägänen aldan uk söylägän idek. Şunıñ öçen tatarlar terek armiyäse eçenä törle kurkınıçlı häbärlär söyläp agitatsiyä yasıy başladılar. Ber yaktan, şundıy häbär tarattılar: Ästerhan vilayatendä cäy köne şäfäq batmıy, kış köne ber dä koyaş çıkmıy, ul «diyärzolmat»; dimäk, ber tuktamıy, ber namaz kılıp barırga kiräk; ul cir öçen sugışuda fayda yuk. İkençe yaktan, ägär İdel belän Donnı bergä kuşsañ... ber diñgezgä äylänäçäk tä, Kara diñgez tagı da dulkınlı bulıp, Azak diñgezendä barı sayda yöri torgan köymälär genä yöri alganga, anda yörüe kurkınıç bulaçak. Nihayät, yänä ber dälil tabıldı: ägär ike yılga bergä kuşılsalar, şul yılga buyınça «käfirlär»... möstäkıyl illärennän kilep Kara diñgez buylarına höcüm itep toraçaklar.

Şuşı agitatsiyädän soñ törek ğaskäre arasında nära-zıylık kübäyde. Şul vakıtta Ästerhan tatarlarınnan ilçelär kilep, köymälärne korı cir buyınça tartıp azaplanmıyça tizräk kilep, Ästerhannı Mäskäü kulınnan alırga kiräklegen söylädelär **.

Sentyabrdä törek ğaskäre Ästerhanga yakınlaşkaç, Kasim iske şähär urınında kala salıp, Däülät Gäräyne Kırımga kaytarıp cibärep, üze gosmanlı ğaskäre belän şunda kışlarga uyladı. Törek ğaskärebez dä Däülät Gäräy belän kaytabız, bezneñ açlıktan üläsebez kilmi, dip fetnä çıgardı. Şuşı vakıygadan soñ ikençe töndä Rossiyädän zur ğaskär kilep citkänlegen häm Törkiyä yagına çıkkanlıkların belderdelär. Monı işetkän Kasim paşa yaña gına yasagan agaç nıgıtmalarnı yagıp, han belän bergä Ästerhannan armiyäse belän kaçtı. Yulda terek hökümätennän şunda kışlarga ämer kilsä dä kaytuda dävam kıldılar.

* Smirnov. İstoriyä Krımskogo hanstva, 432 b. ** Solovev. 5 t., 220 b.

Däülät Gäräy isä Törkiyäne İdel buyı keşelärenä katıştırmasın öçen, yulsız cirlärdän, Kavkaz kırıyınnan yırak yuldan alıp kitte. Dimäk, Däülät Gäräy üzeneñ Maksudına ireşte, bu hakta ul Mäskäügä ilçe cibärep, Mäskäüne Törkiyä höcümennän kotkarganlıgın belderep, şuñarga kompensatsiyä (bädäl) itep, Kazan häm Ästerhannı soradı, büläklär taläp kıldı. Läkin İvan hökümäte bu şähärlär mäsäläsen tagı räd itte, Mäskäü-dä yangın bulganlıktan, küp itep büläklär dä cibärä al-maganlıgın belderde.

Mäskäüneñ häle bu çakta bik avır ide: ber yaktan Li-voniyä belän sugış barganga Baltik buyında ğaskär totarga mäcbür bulsa 13, Kırım höcümennän saklau öçen Oka yılgası buyında zur köç asrıy. Törkiyädän kurkıp Ästerhanda da kuätle garnizon totarga mäcbür ide. Törkiyäneñ Ästerhanga höcüme isä böten İdel buyı tatarların Rossiyägä karşı ayaklandırası bulganlıktan, bu eş bik ähämiyätle ide. Şunıñ öçen hökümät Kırımnıñ soragan büläklären cibärergä razıy buluı belän bergä, Törkiyägä dä ilçe cibärde. İlçeneñ Vazıyfası itep tatar-mösel-mannarnıñ kısılmaganlıkları turında Törkiyä hökümäten iqnag itärgä tırışu kuyıldı. İstambulga bargan ilçe Vasilevka birelgän täğlimatta İvan III i häm Vasiliylar 15 häm Groznıy zamanındagı Mäskäü vä Kazan mönäsäbäten söyläp böten ğayepne tatarlar östenä taşlagan soñında şulay äytergä kuşkan ide:

— Gosudar naş za takiye nepravdı hodil na nih ratyu i za takiye ih nepravdı Bog nad nimi tak i uçinil. A kotorıh Kazanskiye lyudi gosudaryu naşemu pravdoyu slu-cili, te i teper v Gosudarskom calovani po svoim mestam civut, a vot verı gosudar ne ruşit, vot teper gosudar naş posadil v Kasimove gorodke tsareviça Sain-Bulata, mizget (mäçetlär) i kaşeni (kyaşanelär) velel ustroit, kak vedetsya v busurmanskom zakone, i ne v çem u nego voli gosudar ne otnyal; a yısli bı gosudar naş bu-surmanskiy zakon razoryal, to ne velel bı sredi svoyıy zemli v busurmanskom zakone ustraivat *.

Soltan ilçedän Ästerhan yulın açunı häm anıñ arkılı telägän keşene cibärüne Kabardada sala başlagan kalanı vatunı taläp kıldı. Soñra İvan Groznıy İstambulga ilçe cibärep, Ästerhan yulın açkanın häm tege Kabardadagı Terek yılgası buyındagı kalanı vatarga boyırganın, ägär inde Ästerhandagı möselman ziyäratın vatu,

*Solovev. 222—223 b.

mäyetlärne talau mäsäläsen kiterep çıgarsalar, ul eşlär tsarnıñ ämerennän başka, kazaklar häm boyar kulları tarafınnan eşländelär, dip äytergä kuştı; Törkiyä belän duslaşıp, anıñ doşmannarı Polşa, Rum imperatorı häm çeh korolenä karşı bergä sugışaçagın belderergä kuştı. Läkin Törkiyä hökümäte haman da Ästerhan häm Kazannı kire kaytarıp birüne, hätta bötenläy tsarnıñ Törkiyägä tabiğ buluın taläp kıldı.

1570 yıl Mäskäü öçen bik kurkınıçta ütte. Yaz köne 120 meñlek Kırım ğaskäre Rossiyäneñ cänübennän höcüm itte. Maynıñ 24 yendä Mäskäü yanına citep andagı böten bistälärne yaktılar, läkin Kremlne ala almadılar. Şuşı vakıyga Däülät Gäräyneñ Kırımda avtoritetın arttırıp «tähet algan» digän läqabne birde*. Bäğze häbärlärgä kürä, bu vakıygada Kırım hanı äsir alıp kaytıp kitte. İvan Groznıy Mäskäüdän çitkä kaçkan ide, Däülät Gäräy añarga şundıy hat yazıp kaldırdı:

«Yagam, böten Rossiyäne yandıram: barısı Kazan häm Ästerhan öçen, allanıñ oluglıgına tayanıp, böten dönyanıñ baylıgına isem kitmi. Min sineñ östeñä kildem, kalañnı yaktım, sineñ başıñnan tacıñnı alırga telägän idem, läkin sin kilmädeñ häm bezneñ karşımızga sugışırga çıkmadıñ, ämma üzeñ Mäskäü patşası digän bulıp maktangan bulasıñ! Ägär sindä oyat häm gorur bulsa ide, bezgä karşı sugışır ideñ, ägär bezneñ belän çın ihlastan dus bulasıñ kilsä, bezneñ yortıbız Ästerhan häm Kazannı bir; min häzer sineñ yortıñnıñ yulın öyrändem, beldem!»

Dimäk, İvan bu vakıyganıñ tagın täkrar iteläçägen sizä häm Törkiyädän dä kurka ide. Şunıñ öçen ul äüvälge noktasınnan çigep, Däülätgäräygä yazgan hatında şulay di:

— Ägär sin Kazan häm Ästerhan öçen açulansañ, bez siña Ästerhannı birergä häzer, läkin bu eşne tizlätep eşläp bulmıy...

Şul uk çakta Mäskäü hökümäte Kırımdagı ilçese Nagoyga yazıp, Ästerhannı tatarlarga birgändä kırımlılarnıñ anda patşa itep kemne kuyaçakların belergäboyırıp:

— Ästerhanga hannıñ üz uğlın kuyıp, Kasimdagı şikelle han yanında bezneñ boyarıbıznı bulındırırga yaramasmı? ** Ästerhanda da bezneñ keşelärne köçläü bulmasın

* Käliben hanän, Hälimgäräy, 21 sähifä.

** Kasimda bu «boyarin golova» dip atala bulgan. Bu keşe bilf iğıl Kasim ölkäseneñ, hucası bulgan, Misırdagı Hidya yanındagı ingliz komissarı kük ide häm bezneñ däülätebezgä yul da açık bulsın ide, bezneñ isemnän hannıñ uğlın Ästerhanda han itärgä mömkin bulmas mikän?

Ästerhan hakındagı täqdimgä karşı han Mäskäügä şulay cavap birde:

— Ästerhannı birep tä Kazannp birmäveñ bezgä oşamıy: ber ük yılganıñ başı sindä bulıp, ahırı mindä bulsınmıni?

Şunıñ belän bergä tamgıkyar başka hannar .şikelle ğadät buyınça, bik küp büläklär soradı. Läkin annan soñ İvan añar şul mäfhümdä cavap birde:

— Sugış hakında yazasıñ da yazuın, kılıç ul vakıtlı gına yahşı çaba, ägär küp çaba başlasañ, ütmäslänä, hätta kayçakta yöze bötenläy vatılıp töşä. Kazan — Ästerhan mäsäläsendä söyläşergä kiräk. Ul tiz genä eşläp bula torgan närsä tügel, şulay uk küp mal da cibärep bulmıy, äle genä han üze ilne talap kitte, bez fäqıyrlänep kaldık...

Şunıñ östenä Kırım hannarınıñ malga bik hirıslıkların belepme Nagoyga:

— Ägär kırımlılar (aristokratiyä) Kazan — Ästerhan mäsäläsen onıta torgan bulsalar, soragannarın birergä dä yaraganlıgın añlattı.

Däülät Gäräy 1572 yılda 120 meñ ğaskär belän Mäskäü çiklärenä basıp kilde. Läkin bu yulı Mäskäü hökümäte häzerlänep kötep alıp, tatar ğaskäre katı karşılık kürep kaytıp kitte. Şuşı vakıyga Däülät Gäräyne vä ul tayangan aristokratiyäne yomşattı. Häzer ul Rossiyäneñ kulında bolay da kalalar bulganlıgın belderep, Mäskäü hökümäten kanäğatsezlektä ğayepläp: — Kazan vä Ästerhannı birmäsä birmäsen, içmasam Ästerhannı gına birsen, miña terek soltanı aldında hurlık! — dip yazıp, İvan şunı ütäsä, gomerenä Mäskäü belän sugış yasamayaçagın väğdä itte. Läkin İvan da bu galäbäsennän soñ başka törle söyläşä başlap, Däülät Gäräygä yazgan hatlarında anı hurlıy başladı.

Ozaklamıy 1572 yılda Däülätgäräy ülep kitte. Törek soltanı Sälim ikençe dä ike yıldan ülde. İnde Törkiyä imperiyäseneñ kuäte kimi başlagan zaman ide. Sälim ülgäç bu köçsezlek tagı da arta başladı. Kırım tähetenä utırgan simez Möhämmätgäräy (1577—1584) çeri başlagan çıñgızilarnıñ 16 aktık däülätläreneñ iñ çerek ber organizmı ide. Ul hätta atka da atlana almıy, barı arbaga altı at cigep kenä sugışka yörider ide.

Başka cirlärdäge muaffäkıyätsez sugışlar belän HVII ğasırnıñ başında «smuta» dip atalgan ihtilyal bik az vakıtta Mäskäüdäge hökümätneñ tiz-tiz almaşıp toruı şikelle närsälär vakıtlı gına bulsa da İdel buyı mäsäläsen onıttırdılar.

Terkinneñ zägıyflänüe, anıñ täcavezi säyäsäteneñ üzen saklau säyäsätenä äverelüe dä İdel buyı mäsäläsen ikençe, öçençe safka küçerde. Kırım da bu çakta äle Terkin belän, äle hödüdtä köçäyep kilä torgan kazaklar brlän mataşıp, Däülät Gäräy zamanındagı şikelle katgıy säyäsät tägkıyp itä almadı. Läkin tärtipsez vä gayre mäşgul, çeri başlagan Gosmanlı imperiyäse dä İdel buyına az ähämiyät birä başlagan ide. Şunıñ öçen İvan Groznıynıñ soñgı könnären kürsätkän mänbäğlärdä bu mäsälä ber dä oçramıy.

Bu däverdä häm tsar Fedor 17 zamanında İdel buylarına nıgıtmalar salına başladı. Bu eşneñ näticäsen bik soñ añlagan, moñarçı Mäskäügä sadıyk bulıp kilgän nugaylar da Terkiyägä möräcäğat kıla başladılar. Ul zamandagı nugay başlıgı Urıs mirza, Törkiyägä hat yazıp, kazaklarnıñ kısuların belderep Ästerhanga ğaskär cibärüne ütende, läkin Terkiyä monı eşli almadı; İran vä Evropa belän sugışları komaçaulık ittelär. Nihayät, nugay mirzası Urıs Mäskäü yagına çıktı häm törek hökumätenä.

Şulay bulsa da bäğze nugaylar Kırım häm Törkiyägä ilçe cibärep, rus türälärennän zarlanıp, üz kul astıgızga alıgız, dip tordılar.

Rossiyädä mödhiş İvan ülep, zägıyf Fedor tähetkä utırgaç ta, Rossiyädän kurkıp tordı. 1589 yılda İstam-bulga bik tarelka totıp söyläşer öçen ilçe cibärelep şuñarga birelgän täğlimatta: «Rossiyädä möhämmädilek-kä ber dä kısınkılık yuk, Kasim hanlıgında mäçetlär bar häm anda Mostafagali digän keşe han bulıp tora,— diyergä kuşıldı. Läkin bu zamanda Törkiyä kulında bulgan Kara diñgezneñ kırıylarına rus kazaklarınıñ höcüm kıla başlauları diplomatiyä mönäsäbätlärendä mäüzıyğ bähet bulıp kitep, Kazan — Ästerhan mäsäläse ikençe urın tota başladı.

— Miña häm başka nugay mirzalarına siltap üşü0^0 mäsen, bez Mäskäü knyaze ihtıyarına bireldek: Ästerhan, İdel, Cayık kemneke bulsa, nugay urdası da şunıkı-mögayyan ber säyäsät buyınça Kırım tatarları firkaläre smuta zamanında İdel buyına kilep, talap, yandırıp yör-gälädelär.

Şunıñ östenä dä yalgan Dmitriynıñ Marinkadan 18 tugan uğlın Rossiyä tähetenä kiterü öçen Zarutskiynıñ 19 da Kırımnı Rossiyä östenä österü yulın totıp Kırım hanı Caybikne çakırganlıgı mäğlüm*. Tuşin karagı dip mäşhür, üzen İvan Groznıynıñ uğlı dip yörüçe keşe Mäskäü yanında ciñelgäç, yänä Şärekqa tayanıp eş kılu yulına töşkän ide, şunıñ öçen dä ul:

— Miña häzer barı ömidne töreklärgä häm tatarlarga gına bağlarga kaldı! — dip äytkän imeş**. Vakıygañ inde anıñ tarafdarları Ästerhanga cıyılıp, Ästerhannı Rossiyädän ayırıp, Mäskäüdän möstäkıyl ber hökümät yasamak telilär ide. Monda eş kürgän ihtilyalçı Zarutskiy İran belän dä mönäsäbätkä kerde. Kazanda isä, şul uk Şärekqa tayanıp, İdel buyın Mäskäüdän ayıru eşen smuta zamanında Şulğin digän keşe eşlämäkçe buldı. Bu ike keşeneñ dä fikerläre gayre ruska tayanıp, İranga ışıklanıp Urta vä Tübän İdel buyın Rossiyädän ayıru ide ***. Dimäk, HVII ğasırda İdel buyı mäsäläsenä yaña ber gamil — İran katışkan ide.

1613 yılda Mäskäügä Romanov sälyaläse patşa bulgaç ta, Kırımnıñ İdel buyına katışı betmäde: Kırım haman äle ägär «möyässär ulırsa» «fäteh» itärgä uylıy ide. 1613 yılda Mäskäü hökümäte borıngı ğadät buyınça yaña patşanıñ tähetkä menüe hakında häbär itärgä häm Kırım hanına vä mirzalarına büläklär iltergä Amvrosiy Lodı-censkiy digän keşene başlık itep ilçe häyäte künderde. Bu ilçeneñ töp maksatı Ästerhanda äle haman da dävam itep kilgän, Zarutskiynıñ Marinka uğlın tähetkä kiterügä häm Şärekqa tayanıp İdel buyında ayırım hökümät yasauga Kırımnı katıştırmaska tırışu ide, ägär Kırım hökümäte Kırım vä Ästerhannı birüne şart itsä, şulay äytergä kuşkan ide:

— Borıngıdan birle Kazan häm Ästerhan rus tsarla-rınıkı häm ul ölkälär Mäskäü däüläte belän bergä häm duslıkta; bezneñ patşabız Mihail Fedoroviçka bu cirlärdä toruçı ruslar krest üptelär, ämma möselman şärigatendäge keşelär här törlese şert (ant) ittelär...

* Posolstvo Lodıcinskogo v Krım 1613 godu, Sergeev (İzv. Tav. Arh. Kom., № 5, 1913), 13 b.

** Zagoskin. Kazanskiy kray v smutnoyı vremya, 186 b.

*** Zagoskin. Kazanskiy kray v smutnoyı vremya, 237 b.
Ägär inde:

Kazan häm Ästerhan borıngıdan birle mäñgelek möselman patşalıkları ide, ämma häzer sezneñ patşagız kulında, sez alarnı kaytarıp biregez * disälär, täğlimatta şulay cavap birergä kuşılgan ide:

Monda kürelä ki, Kırım däüläte HVII ğasırnıñ başında da İdel buyı mäsäläsen onıtmagan, haman da Mäs-käüneñ zägıyf çagında monı mäüzıyğ bähäs häm Rossiyägä bäylänü öçen ber säbäp itep totkan. Bezneñ kulda bu hakta Mihail Romanov zamanındagı vakıygalarga dair mänbäğ bulmasa da, Aleksey Romanov däverendäge mönäsäbätkä dair şundıy material bar:

Aleksey zamanında Kırım hanlıgı yaña ber säyäsi krizisnı ütkärä başladı. Kırımnıñ iske dustı «Läh korole» (Polşa — Litva korole) belän Mäskäü sugışa başlap, anı berniçä märtäbä ciñde; äüväldä Polşa kulında bulgan kazaklar da Polşaga karşı baş kütärdelär, ikençe yaktan, bolar Kırım cirlärenä höcüm kıla häm Zaporocets kazakları isä Kara diñgez buyında irkenlep talap yöri başladılar. Şul uk zamanda kazaklarda Rossiyägä kuşılu omtıluı tudı. Şunıñ näticäsendä Kırım belän Rossiyäneñ arası tagın bozıldı, Kırım Rossiyä hö-düdlärenä höcüm kıla başladı.

Menä şuşı çakta Kırımnıñ üzeneñ höcümen aklar öçen HVI ğasırdagı şikelle Kazan vä Ästerhan mäsäläsenä totınganın küräbez. Monı kürsätüçe mänbäğlär-neñ berse Kırım hanı Möhämmät Gäräyneñ (1610—1622) kart häm häyläkär diplomat väzire Säfärgazıynıñ

* Bähärfi tärcemä kılındı. ** Sergeev. Posolstvo, 36, 37, 38 b.

Aleksey Romanovka yazgan hatıdır. Bu yazu Mäskäü hökümäteneñ ni öçen bezneñ ğaskärebezne kırdıgız, dip yazgan notasına cavap hatı. Bu hatta süz arasında Säfär-gazıynıñ İdel buyı mäsäläsenä dair şundıy süzläre bar:

— Ğaskäregez ni säbäptän kırıldıdır bulsañız, yöz yıl vardır Kazan, Ästerhan baba vä dädäläregezdän bire sezneñ ileyezdäder, bu zamangaça anda bulgan möselmanga kıyın bulgan yuk irde, padşahñız baba vä dädäsennän gakıllı bulıp mäsced vä mädräsälären yakdı, täñre täğaläneñ kalämen atäşa yakdıñız, ul säbäple ğaskäregez kı-rılmıştır vä ikençe här yıl sezük altmış-etmeş tutsak-küz (äsir) cıluga künderälär arkança bäylilär irde, sezdä ber işä tutsak töşsä cıluga vä ber mäyen kıyın katı kıynau belän hristian itäsez, anıñ belä hristian küp bulmastır, bezdä dä hristian küpder, köç belän möselman itmibez, köç vä kıyın berlä hristian itmäk vä möselman itmäk layık tügelder. Sezdän tutsakküz bu säbäple kırıl-mıştır. Bezdän tutsak töşsä birmäyder, hristian itäder, diyep yazgannar. Han Kirmän (Kasim) soltanın säyäsät itep, köç belän hristian itep monday oşausız eş itäder dip monday süz äytkännärder.

HVII ğasırda Mäskäüneñ doşmanı Polşa belän Kırım soyuzda baralar. Şul ittifaknıñ ber motivı itep tä kırımlılar Kazan vä Ästerhan mäsäläsen alalar. Mäsälän, Möhämmät Gäräy han Sälamät Gäräy uglı hannıñ 1055 (1655) yılda (Läh korole) Yan Kazimirgä yazgan yarlıgında şul uk närsäne oçratabız:

Sezdän soñra kiläçäk korollär dähi bu nineñ üzärendä duslık, kardäşlek idäçäklärenä vä Moskva üzärinä ğaskär çigep hak täğalä häzrätläre lätıyf vä ihsan idep här nä zaman fäthi nasip uldıkta Ästerhan vä Kazan vä törek-tuar vä här nä qadär möselman vilayätläre vä tatar, nugay halkı var isä, sez kardäşemezlä bäkläre ka-rışmıyıb bezem ulaçagına... dip Mäskäü çiklärennän «läh korolenä» gareb, ämma Kırımga İdel, şäreq Rossiyä vilayätlären alu hakında şart yasala. Monnan soñ Sälamätgäräy uğlı İslamgäräy (1644—1654) han zamanında Kırım hanı Polşa kantslerına yazıp, tagı da yugarıda söylägän mäsäläne açıgrak itep bäyän kıla:

— Bu kış ütkänendä kilüegezne kürep inşa alla yazdan uk bu taraftan bez vä ul yaktan sez pohod yasasagız, ber süzdä (soyuz yasap) bulıp karşı barırbız. Alla täğalä kulında: kalğa häm däülät kersä hörmätkä iyä bulırsız. "İkebez dä bu däräcägä yöz yıl ireşkänebez yuk ide. Ästerhan häm Kazannı alu sezneñ galicänab korolğa layıklı eş bulır. Şuña kürä gayrät kürsätersez. Bu forsat ber kulda da bulganı yuk häm sez şul uñışnıñ iyäse bulırsız.

Bu HVII ğasırda inde Törkiyäneñ imperializm gasrä-te şaktıy süngän bulsa da, ul äle İdel buyı mäsäläsen bötenläy onıtıp betermäde. Mäsälän, bezgä mäğlüm ber mänbäğdä şundıy ber vakıyganı oçratırga mömkin:

1682 yılda Törkiyägä Mäskäüdän ilçe kilä. Sadıre Äğzam belän söyläşep utırgan çakta Kıtay hakında süz bulıp, şul arada väzir süzne başkaga borıp: «Alatır tatarları belän Kazannıkılar ber ük halıkmı?» — dip sorıy. Rus diplomatı häzer süzneñ kay yakka barganın sizep alıp:

— Kazanskih i Astrahanskih tatar ostalos nemnogo, izlyubili pravoslavnuyu veru i mnoge krestilis, takde v Alatore tatar nemnogo, da i gorodok etot malenkiy i ne-znaçitelnıy!

Şunıñ soñında ilçe dä väzirdän üze sorıy:

— Mine gacäpländerä: kaydan sezgä bu keçek şähärneñ tatarları mäğlüm?

Väzir isä:

— İşetkänem bar ide! — dip cavap birä.

Ämma ilçe şuşı vakıyganı yazganda, min anı beläder idem, yüri soradım di dä, şuşı süzlärne gıylavä kıla:

— Alatorskiye tatarı pered tem bıli v Tsargrade (İstambul) s çelobitem, çto-bı im iz pod dercavı tsar-skogo veliçestva svobodnımi bıti .

Dimäk, HVII ğasırnıñ tamırında İdel buyı mäsäläsen Törkiyäne işgal- itä hämg anıñ tatarlarınıñ bäğze sıynıfları da Törkiyägä iskeçä şikayät kıluda dävam kılalar. Läkin Kırım da Törkiyä dä täcavezi säyäsät yörterlek köçne yugaltkannar ide.