«Tatarika» tiräsendä

1917 yıldan soñ bez, tatarlar, tın alıp ölgermädek, yañadan — elekkesennän dä mäkerleräk halıklar törmäsenä yabıldık. Citmeş yıldan artık kontslagerda, yağni «bähetle sovet ilendä» yäşäp, miñgeräü sarıkka, mañkortka äylänä başladık. Bezne çit cirlärgä taralgan tugannarıbızdan ayıru da moña «ireşüdä» zur öleş kertte. Çit illärdäge tugannarıbız belän elemtälär özelde. Halkıbız turında başka illärdä närsä uylauların, anıñ tarihına kagılışlı nilär eşläülären, nilär äytülären belügä dä kirtä kuyıldı. Çit illärgä barıp çıkkaç, ul illär tormışında dan algan tatar zıyalıları turında avız açıp soraşu, süz äytü iñ kurkınıç cinayätlärdän sanaldı, monıñ öçen keşene GULAGlar, ülem cäzası kötä ide.
1985 yıldan başlanıp kitkän üzgäreş tora-bara milli mäsälälärgä barıp totaşırga tiyeş ide. Monnan ike-öç yıl elek, kurka-kurka bulsa da, kommunistik genotsid, urıs bulmagan millätlärne yuk itü säyäsäte turında da süzlär söylänä başladı. Şulay bulsa da, äle milli ölkädäge cinayätlärgä bäyä birelgäne, nahakka illärennän kuılgan halıklarnıñ hokukları tor-gızılganı yuk.
Tsarizm zamanınnan kilä torgan genotsid sotsializm şartlarında nihätle çäçäk atmasın, cimerelep töşmäsä dä, tämam çatnadı inde. Şuşı şartlarda bez azmı-küpme däräcädä çit illärdä sibelgän tugannarıbız, millättäşlärebez yazmışı belän dä tanışu mömkinleklären yauladık. Bezneñ ukuçılar soñgı ike-öç yılda çit illärgä barıp çıkkan millättäşläre-bezneñ yazmışı turında tatar vakıtlı matbugatında mäqalä, oçerk, informatsiyälär oçrata başlagan ikän, bu — şuşı üzgäreşlärneñ cimeşe dip karalırga tiyeş.
Döres, bez çit illärdäge tugannarıbız yazmışı, anda bezneñ turıda ni uylauları, nilär yazuları hakında küp närsälärne belmibez. Bu ölkädä älegäçä ayırım häväskärlär genä kızıksınıp kilde. Häzer bu mäsälälärne öyränü, çagıldırunı fänni nigezgä küçerergä vakıt citte. Bu mäsälä bügenge köndä dä gayät aktual. Üzebezneñ möstäkıyllegebez öçen köräşkändä, halıkara subekt bulu turında süz alıp barganda, çit illär belän säyäsi, iqtisadi, mädäni, säüdä häm başka elemtälär urnaştırganda, tege yäki bu ildä tatarlarnı niçek belülären, niçek tanuların, tarihıbız, yazmışıbız belän nihätle döres tanış buluların bez belergä tiyeşbez. Çit illär belän urnaştırıla torgan elemtälärneñ uñışlı buluı menä şuşı närsälärgä bik tıgız bäylängän dä inde. Çit illärdäge tatar diasporası yazmışın öyränü, alarnıñ anda totkan urının belü, alarga karata mönäsäbätlärne açıklau, alar tudırgan mädäni kazanışlarnı anıklau bezneñ çit illär belän mönäsäbätne döres oyıştıruga yärdäm itsä, alar tudırgan mädäni baylıklar, halkıbıznıñ urtak häzinäse bularak, öyränügä, saklauga, propagandalauga layık. Üzen hörmät itä torgan här halık çit illärgä taralgan millättäşläreneñ tarihın, yazmışın öyränä, alarnıñ yazmışı, mädäni üseşe turında kaygırta, alarga törle yaktan yärdäm itä, alar belän aralaşa, alarnıñ ruhi baylıkların böten millätkä citkerü öçen köräşä. Mondıy eşne başkaru öçen, mahsus fänni, ictimagıy oyışmalar, tikşerenü üzäkläre oyıştırıla. Tarih, etnos-lar tarihı, diaspora belän kızıksınuçı keşelärgä «Rossi-ka», «Sovetika», «Lituanika», «Moldavika», «Ukrainika», «Es-tonika» kebek terminnarnı oçratırga turı kilgänder. Alar änä şul mäsälälär belän şögıllänälär. Bezgä dä, «Tatari-ka» digän tema açıp, bu eşkä fänni nigezdä kereşer vakıt citte.
«Tatarika» närsä soñ ul? «Tatarika» — çit cirlärgä taralgan tatarlarnıñ tarihın öyränüçe fän ul. Şul uk vakıtta çit illärgä, çit cirlärgä taralgan tatar halkı tarafınnan tudırılgan ruhi, matdi baylıklar, kazanışlarnı isäpkä alu da — «Tatarika»nıñ töp burıçı. Äytik, çit illärdä yäşäp, bezneñ millättäşlär fän, ädäbiyät yäki başka ölkälärdä hezmätlär tudırgan ikän, alar da iskä alınırga, öyränelergä tiyeş. «Tatarika»ga çit il ğalimnäre, zıyalıları tarafınnan bezneñ halık tarihı, mädäniyäte buyınça yazılgan, basılgan hezmätlär dä kerä. Bez alar buyınça tege yäki bu halıkta tatarnı niçek belülären, aña nindi bäyä birülären, çının, yalganın belep torırga tiyeşbez. Älbättä, «Tatarika»nıñ maksatı bolar belän genä çiklänmi. «Tatarika» tatar ädäbiyätı, sängate, fäne buyınça yazılgan hezmätlärneñ çit tellärgä tärcemä itelüen, basıluın da küz uñında tota, öyränä.
Menä şundıy aspektlarda eş alıp baru anıñ nigezen täşkil itä. Şul uk vakıtta bez çit illärdä bulgan, bezgä karagan barlık çıganaklarnı tuplarga, anıñ informatsion bazasın tözergä, tulılandırıp barırga tiyeşbez. Tatarstan Fännär akademiyäse tözelüe «Tatarika» buyınça fänni eşne başlap cibärü öçen yaña mömkinleklär aça. Anı häzerdän ük fänni eş planına kertergä kiräk. Min üzem bu ölkädä inde kırık yılga yakın eş alıp baram. Şul maksattan çıgıp, Angliyäneñ, Alman ileneñ, Avstriyäneñ, Terkinneñ Könçıgışnı öyränüçe ayırım ğalimnäre, fänni oyışmalar, kitaphanälär belän elemtä urnaştırdım. Şuşı däverdä min alarga tatar halkınıñ tarihı, ädäbiyätı, mädäniyäte buyınça meñgä yakın kitap, curnallar cibärdem. Alardan törle bibliografik basmalar, halkıbız tarihına karagan şaktıy kitaplar alıp tordım.
Bıyıl mart başında kilgän ike banderol turında centekläbräk söyläp ütäsem kilä. Anıñ bersen Yaponiyädän Tokay universitetı professorı cibärgän. Ul — ataklı tatar milli azatlık öçen köräş liderı, publitsist, filosof Räşit kazıy İbrahimovnıñ «Yaponiyä säyähätnamäse». Bu 412 bittän torgan kitap 1991 yılnıñ ahırında Tokioda yapon telendä basılgan. Räşit kazıy (1852 — 1944) 1906 yılnı, Yaponiyädäge äsir töşkän tatar soldatlarınıñ yazmışın belergä dip barıp çıkkaç, üzeneñ kulyazmaların Kazanga «Bäyänelhak» gazetasına cibärep torgan. Vakıtında Räşit kazıynıñ bu mäqaläläre tatar cämäğatçelegendä zur kızıksınu uyata. Şul uñay belän G.Tukay «Fiker» gazetasında (3 iyün, 1906) «Yaponiyäne möselman itäçäk goläma närsädä?» digän şiğır belän dä çıga. Räşit kazıy bik küp Şärık illären gizgän, Törkiyä, Misır, hindstan, Alman şähärlärendä yäşägän. Sankt-Peterburgta gazeta-curnallar çıgargan, tatar «İttifak» firkasen tözegän, tatar milli mäcleslären aktiv oyıştıruçı keşe, patşa kuştannarınıñ tatarlarga karşı genotsidın açıp salgan monografiyälär avtorı, tatar halkınıñ milli azatlıgı öçen aru-talunı belmiçä köräşkän kaharman zat. Soñınnan ul tagın Törkiyägä barıp çıga, anda «Yaponiyä säyähätnamäse»n ayırım kitap itep çıgara. Annan 1933 yılnı Yaponiyägä küçep kilä, Tokio mäçeteneñ berençe imam hatibı bulıp eşli. 1944 yılda vafat bula, şunda möselman ziratında Cir-ana kuyınına kerä. Räşit kazıynıñ küp hezmätläre arasınnan yapon telenä tärcemä itü öçen anıñ menä şuşı säyähätnamäse saylap alıngan. Tukay bulıp Tukay da bu säyähätnamägä ışanmıyçarak karagan, annan kölep çıkkan. Ägär ul säyähätnamä Tukay uylagan kebek «ciñel» närsä bulsa, närsäneñ närsä ikänen yahşı añlıy torgan yapon professorı anı yapon telenä tärcemä itär ideme ikän?!
Bu säyähätnamäne yapon telenä anı miña büläk itep cibärgän Hisao Komatsu häm anıñ hatını Kauray Komatsu tärcemä itkän. Hisao Komatsu, zamanında Törkiyägä kilep, belemen kamilläştergän. Kazan universitetı professorı N.F.Katanov-nıñ İstambul universitetında saklanuçı kitaphanäsendäge tatar basmaları belän tanışkaç, bezneñ halık tarihı buyınça spetsialläşügä küçkän. Üzeneñ bu ölkädäge belemen üsterü, tatar çıganakları belän tanışu öçen, 1991 yılda ul minem çakıru buyınça Kazanga kilde, kitaphanälärdä eşläde. Räşit kazıy säyähätnamäse basılgan «Bäyänelhak»nı karap çıktı, Yaponiyägä tatar kitaplarınnan torgan unnan artık posılka cibärde. Ul — yapon telendä çıkkan Ş. Märcani, R. Fähretdin turındagı mäqalälär avtorı. İbne Fazlannıñ «Risalä»sen yapon telenä tärcemä itüçelärneñ berse. Anıñ hatını Kauray da törek,.tatar tarihı buyınça eşli. Alar ikese dä terek, tatar tellären yahşı belälär, tatarnıñ garäp, latin, kirillitsa alfavitı belän yazılgan basmaların ciñel ukıylar. Yaponiyädä tatar halkınıñ tarihı buyınça kayber hezmätlär basıluı bilgele (kitaptagı «Yaponiyä vä törki tatarlar» mäqaläsen karagız). Alar arasında Räşit kazıy säyähätnamäse — tatar telennän yapon telenä tärcemä itelgän berençe kitap.
Hisao Komatsu 1992 yılnıñ iyülendä Kazanda ütkäreläçäk halıkara tyurkologlar kongressına kilergä telägen beldergän ide. Anı, şät, çakırırlar dip uylıym. Anıñ üteneçen oyıştıru komissiyäsenä citkergän idem.
Miña äle genä kilgän ikençe korrespondentsiyä — Törkiyä-dä çıga torgan «Kardäş ädäbiyätlar» curnalınıñ 20 nçe sanı. Anı İzmirdagı Egey universitetınıñ dotsentı, doktor Yavuz Akpinar cibärgän. Bu curnal ayırım terek ğalimnäre akçasına yılga dürt tapkır çıgarıla. Maksatı —törek ukuçıların törki halıklar ädäbiyätı belän tanıştıru. Anıñ ber sanı G.Tukayga bagışlanıp çıkkan. Yavuz Akpinar — bu curnalnıñ baş möhärrire. Miña yazgan hatlarında Törkiyädä tatar ädäbiyätın belmilär, tatar kitapları Törkiyädä yuk, dip yaza. Törek ukuçısın tatar ädäbiyätı belän tanıştıru öçen ul minnän kitaplar, «Kazan utları», «İdel» curnalı sannarın cibärep torunı soradı. Min aña 1989, 1990 yıllarda çıkkan «İdel», «Kazan utları» curnalların cibärgän idem. Menä şunda basılgannardan saylap, «Kardäş ädäbiyätlar» üzeneñ 19 nçı sanında Gäräy Rähimneñ «Tatar keşese» digän şigıren çıgargan ide. Curnalnıñ 20 nçe sanında min cibärgän «Kazan utları»nıñ 1989 yıl 12 nçe sanınnan N.Hisamovnıñ Därdmänd turındagı zur külämle mäqaläse törek telenä tärcemä itep basılgan. 1971 yılda Änkarädä çıga torgan «Kazan» curnalında (№ 4) Nadir Däülätneñ Därdmänd turında ber mäqaläse basılgan ide, ä bu mäqalä ädip turında törek telendä çıkkan ikençe hezmät. Şuşı uk sanda bu yullar avtorınıñ «Monı bez eşlärgä tiyeş» isemle mäqaläse dönya kürgän. Törek häm tatar ädäbi elemtälärenä karagan bu mäqalä 1991 yılnıñ 24 ğıynvarında «Şähri Kazan»da dönya kürde.

Click or select a word or words to search the definition