Tatarça Bähet

— Hatın, sin kayda... İşetäseñme, bäyräm itäbez bügen, bäyräm, -dip, koş totkanday kanatlanıp, oçıp kaytıp kerde Bäyrämgali.

İtäklären ıştan börmäsenä kıstırıp dürt ayaklap idän yuıp yörgän hatını Miläüşä, munçalasın taşlap, bilen turayttı.

— Närsä buldı, gomer bulmagan häl, avızıñ kolakka citkän, maşina ottıñmı ällä?

Tuarılıp idän yugan çakta tulışıp-maturlanıp kitä anıñ Miläüşäse. Bu yulı isä ul küz yavın alırlık ide. Kergän hutka üzen kütärep aldı Bäyrämgali.

— Äytsäm, kolagıñ torırlık yañalık alıp kayttım, änise. Maşinalarıñ ber çittä torsın, - dide ul, häm hatınnıñ şärä küt bitlären çäbäkläp aldı.

İğtibarga küñele bulıp, soklanıp, yaratıp karadı üzenä Miläüşä. Şul qadärle iğtibar häm naz kön sayın täti torgan bähet tügel. Tüzemsezlänep, kabatlap soradı ul:

— Äytsäñ äyt inde, nindi bäyräm, nindi şatlık belän kayttıñ?

— Abıynı eştän algannar, — dip, häbär saldı Bäyrämgali, ike kulın koş kanatlarıday yugarı cilpep.

— Çınmı?! Sineñ abıynımı! — dip, Miläüşä ber mäl üz kolagı işetkängä ışanmıyça tordı. Annan, kulların çäbäkli-çäbäkli yögerep kilep bu yulı inde üze ireneñ muyınına asılındı. — Çınlapmı? Çıgargannarmı? Vät yañalık bu, Bäyrämgali... Yañalık disäñ dä yañalık. Işanırga da belmässeñ.

Urtak şatlıktan ni eşlärgä belmiçä koçaklaşıp-übeşep tä aldılar beroçtan. Karavatka yıgılıp sabay balalar sıman tägäräp aunadılar.

Berazdan ir-atlarga has gayrät belän sikerep tordı Bäyrämgali. Zur ciñü yaulagan sportçını da uzdırıp yodrıgın kükkä çöyde.

— Üzem kürdem. Üzem ukıdım, rayon gazetasına yazgannar.

İr nazınnan tämam yomıla yazgan küzläre şar bulıp açıldı Miläüşäneñ.

— Çınlapmı... Gäcitkä dä yazgannarmı?! Döres inde bolay bulgaç, yöz protsent döres, — dide ul häm urınınnan torıp kabalana-kabalana itäklären tartkalarga-pöhtälärgä kereşte. — Öydä yatıp bulmıy, Bäyrämgali, äydä kiyenik-yasanıyk ta tugannarga çabıyk. Söylik bu yañalıknı. Öydä yata torgan säğat tügel, canım, söyenderik üzlären.

Şulay ittelär dä. Sabantuyga dip tektergän matur külmägen kiyep aldı Miläüşä, ayaklarına biyegükçäle tüflilären elde. Kaşnı-küzne yasap kuydı, mul itep irennärenä sıladı. Küzeñ töşsä küz yavıñnı alırlık buldı menä.

Citäkläşep uramga çıguları buldı, Bäyrämgalineñ tugannan tuışkan apası oçradı karşılarına. Rayon üzäge sanalsa da alar yäşägän şähär zur tügel, aralar yakın monda.

— Kontsert-fälän kildeme ällä, bizänep-yasanıp kaya kitep barış, — dip soradı ul, häl-ähväl beleşergä dä onıtıp.

— Soñ, işetmädeñmeni, olı abıynı eşennän algannar iç, — dip, tugannan tuışkannıñ avızına kererdäy bulıp añlatırga kereşte Miläüşä. Bäyrämgaligä avız açarga da birmäde, çät-çät kilep tora.

— Bezneñ abıynımı? Olı abıynımı? Eştän algannarmı?.. — dip, ise-akılı kitep tıñladı, ışanırga-ışanmaska belmi tordı tugannan tuışkan.

— Äye inde, üzen. İşetmägän ideñmeni, gäcitkä dä yazıp çıkkannar bit änä. Üzem ukıdım, - dip tä östäp kuymasınmı Miläüşä.

— Gäcitkä dä yazgannarmı? Eştän dä algannarmı? Menä içmasa yañalık! — dip, häyran kaldı tugannan tuışkan. Häm bargan yulınnan kırt borılıp kire yakka yögerde. — Öygä kaytıym äle başta, öydägelärne söyenderim. Eşkä kitep baru ide, eş kaçmas... Söyenderim äle, söyenderim...

Şatlıklı häbärne iñ elek ir yagınnan tugannarga citkerergä buldılar. Bäyrämgalineñ señellärenä kagıldılar. Bäyrämçä kiyenep citäkläşep kilep kergän abıy belän ciñgine kürgäç tä nişlärgä belmi yugalıp kaldı señelläre. Kazanga aş salınmagan, tabak-savıt yuılmagan digändäy, kaya barıp bärelergä belmäde.

— Bez bolay, ütep barışlıy, yañalık citkerergä, dip kenä kildek, -dip açıklık kertte Miläüşä. Hatın-kıznıñ hälen hatın-kız gına añlıy, çakırılmagan kunaktan da yamanrak kem bar...

— Äydä utırıgız, türdän uzıgız. Häzer çäy kuyarmın, — dide señel, ser birmäde.

— Yuk-yuk, çäy eçep utırırga dip kilmädek, yul uñayına gına kagıldık. Ber yañalık bar bit äle, - dide Miläüşä.

— Ni bulgan, ber-ber şatlıklı häbärme ällä?..

— Niçek dip äytergä dä belmässeñ, olı abıynı eşennän çıgargannar bit, işetmädeñme ällä.

Çäynekkä su agızıp torgan çagı ide señelneñ. Kran açık kaldı, çäynek onıtıldı häm ällä kayçan tuldı. Miläüşä ciñgäseneñ avızına kererdäy bulıp yögerep ük kilde ul.

— Kit annan, bulmas... Döres söyliseñme, şayaruıñ gınamı ällä.

— Döres bulmaska soñ, nanıyım, şayarıp söyli torgan süz tügel lä. Änä, ışanmasañ, abıyıñnan sora.

Raslap başın kaktı Bäyrämgali. Häm señleseneñ dä bu yañalıktan eçke ber kanäğatlek kiçerüen kürep yılmaep kuydı.

— Yarar, häyerlegä bulsın inde, baş yarılıp küz çıkmagan, — dide señel.

— Yortları patşa sarayı kebek. Balaları üsep citkän. Cıygan baylıkları üz gomerlärenä citärlek. Gel alarga gına dimägän...

— Şulay-şulay, döres söyliseñ, - dip, kütärep aldı Miläüşä ciñgäse.

— Abıynıñ olı urında buluı äybät ide anısı. Bezgä dä yärdäme timäde tügel, tide. Ämma citär, gel alarga gına dimägän, döres söyliseñ, señel.

Görläşep ber çäy eçep aldılar. Matur itep utıru öçen östäl mullıgı häm sıy-niğmätlär genä dimägän, urtak kuanıç kitergän ber häbär dä citä ikän bit. Kiyäü dä kaytıp kerde berazdan. Ul östälgä yartı çıgarıp kuydı, çın bäyrämgä ohşap kitte utıruları.

Ämma älege dä bayagı şul vakıt yakları gına inde. Ul tuktap tormıy, yögerä dä yögerä. Berözleksez säğatkä küz töşerep utırdı Miläüşä. Bäyrämgali dä çabışka çıkkan yurtak kük cilkenep utıra. Äle ir yagınnan, hatın yagınnan digändäy, küpme tugannarnı küräse, alarga da berençe bulıp şul yañalıknı citkeräse bar. Bacaylar, koda-kodagıylar, tugan-tumaça, kürşe-külän küp, tavık ta çüpläp betermäslek. Alarnıñ da işetäse kilä ul yañalıknı. Zur türälärneñ eştän alınuı turındagı häbärne gäcittän uku ber rähät bulsa, üz kolagıñ belän işetü — ikençe rähät iç.

Ä inde ul türä sin kürep-belgän keşe dä bulsa — başka berni kiräkmi, canga sarı may bulıp utıra ul yañalık. Ä monda bit, üz abıyları!..

Kiyäü belän Bäyrämgali ber yartını sındırgaçtın da urtak fikergä kildelär. Kiçen böten tugan-tumaçanı cıyıp bäläkäy genä ber mäcles oyıştırırga buldılar.

Telefon trubkasına tufrak töşkän bulsa, hiçşiksez anda göl üsep çäçäk atkan bulır ide. Miläüşäneñ tele tämle. Ul bu yañalıknı söylägän sayın çäçäkläp-çuklabrak, susagan gölgä su sipkändäy cayı belän genä señderep bara ide. Argı taraftagılarnıñ ni digänen işetmädem işetüen, ämma dä läkin Miläüşäneñ küzlärennän, irennärennän çıgıp fiker yörtsäñ, andagı kuanıç-şatlık gadi süzlär belän genä añlatıp betererlek tügel ide bulsa kiräk.

Bäyrämgali bäleşkä it turap, bäräñgelär ärçep kuygan ide inde. Yögerep kenä barıp arakısın, kolbasasın tutırıp töyäp kayttı. Kar bazı tämam buşap kaldı - tozlagan kıyar, pomidor, kırıkmasa-kırık törle salat-malat häm gömbälär barısı da östälgä menep kunakladı. Kunaklar küp, vakıyga ğadättän tış möhim — kön dä kilä torgan bäyräm tügel.

Bäyrämgalineñ altı bertuganı bar. Añlaşılsa kiräk, olı abıyların çakırıp bulmıy inde. Ä menä başkaları barısı da buket-buket çäçäk totıp kilde. Miläüşä yagınnan da biş par cıyıldılar. Alarnıñ kübese avılda yäşi, şuña kaysı tavık, kaysı kaz digändäy kıstırıp kilgän ide. Ä inde tege tugannan tuışkan apaları çäkçäk qadär çäkçäk peşerep ölgertkän. Bäyräm bulgaç, bäyräm bulsın inde, östälne bizäp torsın digänder. Çäkçäge dä çäkçäk kenäme, iğtibar belän karasañ, çın çäçäk inde menä. Törle töstäge konfet-vitaminnar tezep bizäp tä cibärgän äle ul anı.

— Kay arada ölgerdeñ, çäkçägeñ bigräklär dä matur bulgan ikän bit, apa-canım, — dide Miläüşä, küñele bulıp.

— Eşkä dä barıp tormadım. Sezdän işetkäç tä, öygä kaytmas borın peşerenergä kereştem. Mondıy köndä öydä biklänep utırıp bulmıy bit, yä kunak kiler, yä ber-ber cirgä barası bulır didem.

— Döres itkänseñ, apa. Sin peşergän çäkçäk aşap tuymaslık bula bit ul, — dip, Bäyrämgali dä maktap aldı üzen.

Tugannan tuışkan apanıñ küñele buldı, älbättä. Bolay da avız digändä hoday üzen räncetmägän, ä inde yılmaep ta cibärgäçten, ul avız kolaknı da uzıp kitä yazdı bugay. Ul tikle maktauga soñ...

Tuy ütkärsäñ dä ul qadär bulmas, bolın qadär öydä kunaklar östälgä sıymadı. İke-öç kilen, utırır cir tapmagaç, ciñgäläre tiräsendä çualıp, yärdäm itkän atlı bulıp, işekle-türle yörende. Küñelläre kütärenke ide barıber, zarlanmadılar, büselmädelär, kanat çıgargan färeştälär sıman oçıp kına häräkät ittelär.

Mäclesne Bäyrämgalilärneñ ätise urınına kalgan iñ ölkän kardäşläre Söläyman abzıy başlap cibärde.

— Tugannar, — dide ul, başındagı tübätäyen kat-kat tözätep, pöhtäläp kuygaçtın. — Kön dä cıyılışıp torıp bulmıy. Yä berebez, yä berebez kilä almıy kala. Ä bügen menä, eşläregez-mäşäqatläregezne onıtıp torıp hämmägez dä cıyılışkansız. Salihcannar, Mäysärälär, änä, Kazan tikle Kazannan uk kaytıp citkän. Rähmät üzlärenä. Gıylmetdin koda änä, bülnistä yatkan cirennän çıgıp kilgän. Añarga da rähmät.

Döres, ber keşe yuk bügen arabızda. Olı abıyıgız. Häyer, anıñ üzen çakırıp bulmıy bit inde. Bügen inde ansız gına utırabız. Anıñ belän dä utırmadık tügel, utırdık. Öställärebezneñ türendä gel ul buldı.

— Äye, äye, Söläyman abzıy, sine dä kötmiçä gel anı utırta idek tür başına, — dip cöpläp kuydı Bäyrämgali.

— Türäneke türdän, dip äytkän bit halık. Nişliseñ, tugannar, dönyanıñ tärtibe şundıy bulgaç, bez genä üzgärtä almabız inde, — dip, dävam itte Söläyman abzıy. — Anıñ türä buluınnan berebezgä dä zıyan kilmägänder kilüen. Menä minem üzemä abıyıgız gel igelek kenä kıldı, öç kızımnı da ul ukırga kertte. Pensiyägä çıkkanda üzemä maşina büläk itte. Soraganda da, soramaganda da borıp kaytarmadı ber dä, igelekle buldı. Sezgä dä yärdäme tigän çakları bulgandır?..

Avızların açıp, berençe tost kayçan äytelä inde dip, üzenä tekälep utırgan tugan-tumaça, härendäş-ırularına sınaulı karaşın tekäde ul.

— Äye, yärdäme tide inde anısı. Barıbıznı da kaygırtıp yäşäde, — diyeştelär.

Kuhnya tarafınnan alyapkıçına kulın sörtä-sörtä Miläüşä yögerep çıktı şunda.

— Abıy tugan canlı keşe buldı, tanırga kiräk anısın, — dide ul. — Sezdän yäşeren-batırın tügel inde, Bäyrämgalineñ dä törle çakları buldı. Eçsä, çamasın belmi eçä şul, canım. Açuım ber kilmägäye, cide tapkır eşennän kudılar bugay. Cidesendä dä abıy şaltırattı. Kire kaytardılar. Öy salırga cirne ul alıp birde, tözü materialların, tsementın, kirpeçen digändäy... Ber süz äytep bulmıy, kiräk çakları bar ide inde anıñ.

Bersen — ikençese bülderep olı abıylarınıñ kılgan igeleklären, üzlärenä, ğailälärenä tigän yahşılıkların sanarga kereşte tugan-tumaça. Barısına da tigän ikän yärdäme, ber yomışları bulsa añarga yögergännär. Ul bersen dä borıp çıgarmagan. Kaysın eşkä urnaştırgan, kaysına tabıp, kaysına alıp birgän, kaysın törmädän alıp kalgan, kaysın armiyädän. Ketäklekkä sipsäñ tavık çüpläp beterä almas ul kılgan igelekne.

Telgä alay bik totanagı bulmagan ber kiyäü äzräk salıp kilgän ide bulsa kiräk. Şul äytä kaldı:

— Soñ, taralıyk alaysa. Ni öçen cıyıldık soñ, ul şul qadär äybät bulgaç?.. Ä min türälärne, näçälniklärne söymim. Cenem söymi. Şunıñ öçen eçäm.

Häm tost äytelgänne dä kötep tormıyça, audarıp ta kuydı berne. Başkalar, ni äytergä belmi, cavapsız kalıp tordı ber mäl. Tege kiyäüneñ yänäşäsendä utırgan señelläre kasıgına törte ireneñ:

— Telenä salınıp utırgan bula. İke atnanıñ berendä pravañnı aldırasıñ. Abıy bulmasa ni eşlägän bulır ideñ, häsrät, — dide.

Küñelle bulıp kitte şunda, hämmäse dä köleştelär.

— Anıñ da bezdän artık cire yuk inde, ber karasañ, — dide şunda, başlagan süzen yomgaklarga cay çıguın çamalap algan ölkän abzıyları. Menä mine genä alıyk. Gomerem buyı eşläp pensiyägä çıktım. Ä akça citmi. Yuk-yuk ta anıñ bakçasın karaştırgan bulam şunda. Akça kiräk çönki. Akça buluı şäp anısı. Sorau da birmi bulmıy: nigä ul minekendä eşlämi, ä min anıñ bakçasında bil bögep eşlärgä tiyeş äle, batrak çto li...

— Anıñ da bezneñ belän tigezläşüe öçen eçik, bulmasa. Äydä, kütärik, tugannar, - digän täkdim kertte enekäşlärdän berse.

Cılı par häm tämle huş is börkep torgan pilmän çıgardılar tabınga. Pilmän astına eçtelär. Kaklagan kaz astına... Tutırılgan tavık astına... Parda peşkän yaña bavır astına...

İnde öygä bäleş ise çıgıp kilä ide. Tamak tuk, ös böten, käyef şäp bulsa da, bäleş kötä ide inde tugan-tumaça. Miläüşä aş bülmäsendä kaynaşa. Öygä kemneñder telefonnan şaltıratuın, Miläüşäneñ şaltıratuçı belän açılıp söyläşüen, annan, trubkanı kuygaç, ayak oçlarına gına basıp mäcles görlägän zur zalga kerep ire Bäyrämgalineñ kolagına nilärder pışıldaganın hiçkem abaylamadı. Dönya matur, dönya tügäräk, barça tugannarnıñ da käyef kütärenke ide çönki.

Bäyrämgali hatını artınnan aş bülmäsenä çıktı. İkäüdän-ikäü genä kalgaçtın da pışıldap kına söyläştelär.

— Miña abıy şaltırattı, — dide Miläüşä, çamasız dulkınlanıp. — Tugannarnıñ bersen dä taba almadım, yarıy äle sez öydä ikänsez, di. Abıynı bit eştän almagannar. Anı Kazanga ministr itep küçergännär, canım.

Avızın açtı, küzläre şar buldı Bäirämgalineñ. Kulların çäbäk-çäbäk itep kuydı. Kuanıçtan!

— Närsä dideñ?

— Närsä dim, bik borçılışkan idek didem. Äybät bulgan didem.

— Ni eşlibez? — dip, hatınına tekälde Bäyrämgali. Çönki belä, hatın başlı anıñ, teläsä nindi häldän korı çıga belä.

— Uylarga kiräk, — dide Miläüşä, ber irenä, ber şau-gör kilep tugan-tumaça cırlaşıp utırgan zal işegenä taba karap. — Uylarga kiräk...

— Uyla, — dide Bäyrämgali. — Minem başka kitte, baş eşlämi häzer. Miläüşä yugalıp kalamı soñ. Miläüşä ul...

— Bolay itäbez, — dide. — Bar, çıgıp maşinanı kabız. Min artıñnan çıgarmın.

— Ä bolar? — dip, mäş kilgän kunaklarga ımladı ir-at.

— Bolar kaçmas. Abıynı berençe bulıp bez barıp kotlarga tiyeş. Şunı bel. İseñnän çıgarma.

Bäyrämgali cilkäsenä pincägen elep işegaldına çıgıp kitte. Maşinasın kabızdı. Ul da tügel, anıñ artınnan uk may koyaşı kebek balkıp Miläüşäse kürende. Kultıgastında çäçäk buketı ide anıñ. Ä kullarında yaña peşep çıkkan kaynar bäleş. Tabası-niye belän aşyaulıkka törgän ide ul anı.

— Üzem utıram rulğa, — dide ul, bäleşen artkı utırgıçka kuyıp. — Sin isergänseñ, canım. Adäm buldık digäç kenä, äräm bulıp kuyuıbız bar. Yäşibez, tipterep yäşibez äle bolay bulgaç. Nu, bezneñ abıy, molodets ta inde ul, ä... Başıña barıp citteme, Bäyrämgali? Ministr enese sin häzer, ministr...

— Tukta, — dide Bäyrämgali, hatını kütärep çıkkan aşyaulıkka, annan kütärelgän cılı parga iğtibarın yünältep. — Ul närsä anda?

— Bäleş.

— Ä kunaklar? Alar anda bäleş kötä. Öydä bäleş ise...

İren suırıp alıp kabinaga tartıp kertte Miläüşä, artınnan şapıldatıp işegen yaptı.

— Yaramagan tagı. Alarga ise dä citkän.

- Ä bäleş kaya kitte dip sorasalar, ni diyärbez...

- İseñ kitkän ikän, çıkkan da oçkan, diyärbez.

Maşinanı gayrätle ükertep gazga bastı Miläüşä häm cilderep kitep tä bardı.

Mäskäü.

Avgust, 2001 yıl.