Tatar Telendä 100 Soçineniye

(soçineniyälär cıyıntıgı)

MÄKTÄP UKUÇISINA YaRDÄMLEK
2001

Eçtälek

Dustım!
I bülek. İ kaläm, äytereñ barmı?.
Bezneñ buın nindi ideallar belan yäşi?.
İdealsız keşe − imansız keşe.
Kazan − tarihi istäleklär şähäre, mädäniyät, belem üzäge.
Yäşlegem bişege.
Hezmätneñ tire − açı, cimeşe − tatlı.
Bakma anıñ tışına, Bak eşlägän eşenä.
İñ yakın dustım.
Min yurist bulırga telim.
Cırlar öçen, cırlarım bar.
Tau başına salıngandır bezneñ avıl.
Köçle ruhlı geroylar tudıruçı ädip.
İdealı üzgärgän geroy.
Äsär üzägendä — keşe ruhı.
Tübälärdän tamçı tama.
Änkäy.
Parkta — köz.
Ägär min prezident bulsam.
Tel — buınsız, uy — töpsez.
İdel kiçkän inäkälär tele.
Tatarstanım — gölstanım.
Mäktäp, isänme!
Äniyemneñ änise.
Cäyge yalda.
Kışnıñ üz maturlıgı.
Yaz, yaz, yaz citä.
Kaderle istälek.
Gailä yädqare.
Bez — eztabarlar.
Bäheten tapmagan geroylar.
Gölcihan — minem idealım ul.
Tatar ädäbiyätında avıl prozası.
Stalin lagerlarınıñ afäten surätlägän äsär.
Lirik geroy — hakıykat ezläü yulında.
Yaña kitap ukıgaç.
Bügenge ädäbiyätta hatın-kız obrazların tasvirlauda traditsiyälelek.
Tatar ädäbiyätında tarihi tematika.
Tatar prozasında ukıtuçı obrazı.
II bülek. Oktyabr inkıylabına qadärge tatar ädäbiyätı buyınça yazma eşlär.
Borıngı yädqarlärdä babalarıbıznıñ pedagogik karaşları.
Korän häm tatar ädäbiyätı.
«Kıyssai Yosıf» äsärendä töşkä yöklätelgän vazifalar.
Min yahşıga yahşımın, Min yamanga yamanmın («İdegäy» dastanındagı üzäk geroyga karata)
Olug mähäbbät turında kitap (Häräzmi icatı buyınça)
«Nähcel-färadis» äsärendä islam dine täğlimatı.
«Gölestan...»da hikäyät häm şiğırlär arasında bäyläneş..
«Töhfäi märdan» poemasında şağıyr obrazı.
Sufilık miväläre peşep yetmeş..
Gıylmilä buldı säğadät.
Kandalıy şiğırlärendä yaktılık obrazları.
«Äbugalisina» äsärendä mäğrifätçelek ideyaläre.
«Hisametdin menla» povestenda avtornıñ idealı bulgan obrazlar.
Gamäl vä cäza (R. Fähretdinovnıñ «Äsma...» romanı buyınça)
Hatın-kız bähete.
HIH yözneñ ikençe yartısında poeziyädä mädhiyä häm märsiyälär.
«Ölüf yäki gizäl kız Hädiçä» romanındagı geroylar hakında min närsä uylıym?.
Tukay şiğırlärendä simvolik obraz Häm detallärneñ poetik fikerne citkerüdäge role.
Mähäbbätle dönya (G. Tukaynıñ «Sin bulmasañ!» şigıre buyınça)
İ gaziz Tugan cirem!
Milli moñnar.
Yazmışlar berlege (Därdmänd icatı buyınça)
S. Rämiyev şiğırlärendä ruhi bäysezlekkä omtılgan kaharman.
İsemem — Mäcit, şiğır äytep, şiğır yazam (M. Gafuri icatında traditsiyälelek hakında)
«Kara yözlär» povestenda Ğalimäne facigagä kitergän säbäplär.
Gayaz İshakıynıñ başlangıç çor icatında mäğrifätçelek karaşları.
Säğadät — bähet digän süz (G. İshakıynıñ «Telänçe kız» äsäre buyınça)
Hıyalları cimerelgän geroy.
Teläk-hıyallar häm tormış-çınbarlık.
Añlau tapmagan geroylar (F. Ämirhannıñ balalar turında hikäyäläre buyınça)
Dönya — matur, min — bähetsez.
Şärif Kamal icatında keşe küñelenä avazdaş tabiğat tasvirları.
Yäş gomerne närsägä bagışlarga? (Gafur Kolähmätov pesaları buyınça)
Bezneñ şähärneñ serläre.
«Galiyäbanu» dramasında mähäbbätkä tabıngan geroylar.
III bülek. İnkıylabtan soñgı tatar ädäbiyätı buyınça yazma eşlär.
Hadi Taktaşnıñ «Urman kızı» poemasında Äminä obrazınıñ bireleşe.
Kärim Tinçurinnıñ «Amerikan» komediyäsendä «millätpärvärlär»neñ çın yözen açu.
Gadel Kutuynıñ «Tapşırılmagan hatlar» äsärendä çor ideologiyäse çagılu.
Musa Cälilneñ front lirikası.
Fatih Kärim, icatında ülem häm yäşäü mäğnäse turında uylanular.
Gabdrahman Äpsälämovnıñ «Altın yoldız» romanında batırlık tärbiyäläü probleması.
Häsän Tufan icatında cil obrazı.
A. Gıyläcevneñ «Yazgı kärvannar» äsärendä sugış çorı balaların tasvirlau.
Ayaz Gıyläcevneñ «Comga kön kiç belän» äsärendä mähäbbät temasınıñ çişeleşe.
İ. Yüzeyevnıñ «Öçäü çıktık yırak yulga» poeması.
Biyektä kalu (M. Yunısnıñ «Şämdällärdä genä utlar yana» poveste buyınça)
Tugan yaknı sagınu hise.
İcat keşelären tasvirlauçı sähnä äsäre.
Tatar ädäbiyätında yugalgan maturlıknı ezläü.
Milli hislär.
Ruhi maturlık çagılışı.
Ä. Yenikineñ şul isemdäge hikäyäsendä ciz kıñgırau obrazı.
Ş. Galiyevneñ balalar öçen şiğırlärendä cıyılma obrazlar.
R. Hämid dramalarında kuçemlelek.
«Cide baca» pesasındagı geroylarga bäyälämä.
Kürenekle şäheslärneñ obrazların tudırgan şağıyr.
Tatar ädäbiyätında avtobiografik äsärlär.
Rädif Gataş icatında robagıylar.
Rädif Gataş lirikasında mäğşuka portretı.
Tarih häm häter.
R. Fäyzullinnıñ kıska şiğırlärendä tasvir tudıru alımnarı.
Hıyanät turında roman.
«Batırşa» romanı — azatlık öçen köräşne surätläüçe äsär.
Telgä alırlık kitap.
Tatar ädäbiyätında torgınlık yıllarına bäyälämä.

Dustım!

Kaläm tibrätügä ostalık yıllar dävamında tärbiyälänä. Sin tübän sıynıflarda yıl fasılların tasvirlıysıñ, äti-äniyeñ, bäyrämnär turında yazasıñ. Beraz üskäç, küzallaularıñ kiñäygäç, tugan halkıñ, ileñ hakında uylarnı käğaz bitlärenä töşeräseñ. Ädäbi äsärlärne tiränräk öyränä başlagaç, soçineniyelär sineñ anda yazılgannarga mönäsäbäteñne belderü, ayırım obrazlarnı, icatçı ostalıgın häm başka bik küp närsälärne bäyäläü çarasına äylänä.

Roman ukıysıñmı, hikäyäme, povestmı, üz fikerläreñne terkäp bara torgan bul. Kulıña kaläm algaç kına, alarnı bergä tuplau, häterdä yañartu kıyın. Üzeñdä kızıklı fikerlär däftäre buldır. Ädäbiyät, tormış turında kötmägändä başıña kilgän uylarnı, başkalar äytkän gıybrätle frazalarnı şunda yazıp kuyarsıñ, här yatlagan şiğır, çäçmä äsärdän özek soçineniye yazganda yärdämgä kilä ala. Hätereñ naçar ikän, berniçä temanı açkanda kullanıp bula torgan epigraflar gına häzerlä. Kayvakıtta, soñgı yulnı üzgärtü belän genä dä, eçtälekkä yaña mäğnä salıp bula. Dimäk, berniçä universal soçineniyene hatasız yazarga öyränü imtihannar vakıtında sineñ eşeñne ciñeläytäçäk. Kaläm kuäten, icatçı ostalıgın, keşegä soklanunı, yäşäü — ülemgä mönäsäbätne çagıldırgan özeklär dä universallekkä iyä.

Yugarı uku yortına kerüçelär öçen programmalarda kürsätelgän här äsär buyınça yazma eş karalgan. Şulay bulgaç, bik yahşı beläm dip uylaganda da, ädäbiyätnı programmada kürsätelgän tärtiptä kabatlap çıgu kiräk. Ğadättä, ukuçıga öç tör soçineniye yazu täqdim itelä. 1917 yılga qadärge miras, bügenge ädäbiyät buyınça häm irekle temaga bula ul. Kayberäülär, şunıñ soñgısın saylarmın äle, dip uylıy. Filologlar häzerläüçe fakultetlarda yış kına irekle temalarnı da ädäbiyät buyınça birälär. Bu oçrakta ädäbi äsärne, yazuçı icatın irekle saylau gına küzdä totıla.

Yardämlek — yazma eşlär buyınça şpargalka (küçergeç), dip uylıy kürmägez. Berençedän, keşe hezmäten üzeñneke itep kürsätü karaklıkka kerä, üzenä hörmäte bulgan keşe moña barmas. İkençedän, bu soçineniyelär küpçelek öçen şaktıy katlaulıdır, çönki bez fänni yugarılıktagı häm ayıruça sälätle ukuçılar öçen ölge bulırlık yazma eşlär dä täqdim itärgä tırıştık, kübräk yugarı uku yortlarına kerergä häzerlänüçelärne küzdä tottık. Äle bit törle olimpiadalar, konkurslar, fänni konferentsiyälär dä bar. Alarda yış kına ütä häzerlekle balalarnıñ çıgışların tıñlarga turı kilä. Kitap änä andıylarga zur yärdämlek bulsın ide.

Hezmätneñ, älbättä, teläsä kaysı ukuçı öçen faydası tiyäçäk. Berençedän, ul — ürnäk eşlär cıyıntıgı. Annan soñ kayvakıt, däreslek avtorları belän bähäskä kerep, başkaçarak ta karaşlar uzdırılır, däreslektä äytelep betmägännär dä östäler. Belgänebezçä, yazma eşle imtihannarnıñ töp maksatı — ukuçınıñ, abituriyentnıñ üzbaşka fiker yörtü säläten açu. Ägär yazma eşlär ürnägendä ukuçı kaläme ostalık yagına az gına üzgärsä dä, bez bik şatbız. Kitapnı çıgaruçılar, ihtıyac bula kalsa, kiläçäktä här sıynıf däräcäsendäräk yazılgan inşalar cıyıntıgın häzerläüne küzdä tota.

Yazma eşlär däreslektän faydalanıp başkarılmadı, alar äsärlärne möstäkıyl analizlau näticäsendä tudı, şunlıktan ukıtuçılar öçen östämä yärdämlek bula ala. Soñgı vakıtta mögallimnär arasında da bäygelär uzdırıla başladı. Yazma eşlärebez alarga da bilgele ber däräcädä ölge bulaçak. Soçineniyelärdäge karaşlar başkalarnıkına avazdaş ta, ohşamaska da mömkin. Monnan kurkırga yaramıy. Aña omtılırga kiräk. İñ möhime: fikereñne dälillärgä tırışudır. Ukıtuçılar küñellärenä ohşagan eşlärne ukıp, däreslären törländerep cibärä alırlar ide.

Kitapka törle harakterdagı soçineniyelär tuplangan. Ädäbi-tarihi plandagı yazma eşlär arasında bäyälämä, harakteristika, çagıştıru räveşendägelären oçratırsız. İrekle temaga yazılgannarı da citärlek. Aları üz eçenä ayırım professiyä, fän, sänğatkä kagılışlı, ictimagıy-säyäsi, ählakıy problemalarnı kütärep çıkkan publitsistik soçineniyelärne, yıl fasılları, äti-änilär turında uylarıbıznı çagıldırgannarnı tuplagan.

Yazma eşlär üzläre dä fikerne citkerü räveşe, tözeleşe, ruhı, ahäñe belän ber-bersennän nık ayırılıp tora. Sin alardan yazu ostalıgıña turı kilgänne, küñeleñä yakınnı ürnäkkä saylap alırsıñ.

Ädäbi äsärlär, icat buyınça temalar gomumiräk tä, tarrak ta. Hikäyä yäisä keçkenä ber şiğırne genä tikşergändä, fikerlär tiränräk bula. Temanı tar planda alu yazma eşne şulay uk tiränräk, täfsilleräk häm fänniräk itä. Sineñ zur iğtibarıña da layık bulmagan äsär bötenläy başka, moñarçı kürmägän yakları belän açılıp kitä häm üzenä ğaşıyq itterä. Yazma eşlärgä kuyılgan tema teläsä kaysı icatçı äsären bilgele ber yünäleştä öyränep bulgannı da kürsätä. Şul ürnäktä sez ikençe ber ädip yäisä şağıyr yazgannarnı tikşerä alasız.

Bügenge köndä yazma eşlärdä plan mäcbüri tügel, ämma fikeren ezlekle dävam itä almauçılar öçen anıñ faydası bar. İstä totıgız: kayvakıt plan komaçaulıy da. İrekkä omtılgan fikerne çikli, totkarlıy, kötelmägän yünäleştä üsärgä mömkinlek birmi, kirtä kuya. İnde plan buyınça da yaza almıysıñ, törtelep kalasıñ. Şulay bulgaç, plan plan yazu oçen genä başkarılmasın, ğamäli faydası tisen. Yış kına ukuçılar, eşne tämamlap betergäç, anıñ icat itelü tärtiben terki. Soçineniye üze tämam, planın gına yazası kaldı, digänne yış işetergä turı kilä. Kölke tügelmeni?!

Kızganıç, kayvakıt bik tirän eçtälekle yazma eşlär dä, punktuatsiyä hataları küp cibärelü säbäple, tübän bäyälänä. Monı da onıtmasagız häm kalämegez töşerep uzgan yullarga iğtibarlı bulırga küneksägez ide.

Avtor uy-fiker, näticäne beldergän cömlälärne härvakıt turı söyläm räveşendä yazu tarafdarı tügel, şul uk vakıtta ul, alarnıñ bilgele ber räveştä küñeldä tuuın yäisä cämgıyättä taraluın kürsätergä kiräk bulganda, öter belän ayırıp kuyu yaklı häm şulay eşläde dä. Şulay itep, şulay bulgaç, şulay ikän h. b., cömlä başında kilgändä, kereş süz bularak karaldı. Bolarnı iskä alsagız ide.

Soçineniyelärne avtor küñeldän (istä kalgan material buyınça) bik kıska vakıt aralıgında yazdı. Ozın külämlelären — yugarı uku yortlarına ukırga kerü, keçkenä külämle eşlärne däres şartların küzdä totıp başkardı.

Kitap avtornıñ belem däräcäsen çagıldırunı maksat itmi.

I bülek

İ kaläm, äytereñ barmı?

Kayber fakultetlarga kergändä, abituriyentlarga üze saylagan hönär, tugan halkı, cire, cämgıyät, tarih häm başka temalarga da yazma eşlär täqdim itelä. Äytik, «Cämgıyät häm şähes turında uylanular», «Bezneñ buın nindi ideallar belän yäşi?», «İdealsız keşe — imansıs keşe» dip isemlängän soçineniyelär yazarga mömkin buldı di. Alar, küräsez, eçtälek yagınnan şaktıy ohşaş. Tarihtan mäğlümatsızraklar da, köndälek tormıştagı küzätülärenä nigezlänep, hiçşiksez, anı başkarıp çıgar. Bez sezgä ürnäklärneñ eçtälek yagınnan törle däräcädägelären kiteräbez.

Kitap mäktäp ukuçıların küzdä totıp eşlängänlektän, ata-ana, tugan avıl, Vatan, yazgı eşlär, yıl fasılları hakında yazma eş misalları da kitereler. Älege temalarnıñ kayberläre aldagı yıllarda uk yugarı uku yortlarına kergändä täqdim itelgänlekne äytep uzası kilä.

Bezneñ buın nindi ideallar belan yäşi?

Bez — zur üzgäreşlär zamanınıñ yäşläre. Tormış dulkınnarı, üzlärenä iyärtep, vakıygalarnıñ törlesenä iltep taşlıy. Kem buluıña karamastan, teliseñme-telämiseñme, sin zaman agımına iyärergä mäcbür.

Mine döres añlavıgıznı telim. Monıñ üz fikere yuk ikän, dip näticä yasarga aşıkmagız. Ber genä keşe ciñä almaslık köçle taşkınnar da bula.

Bez, bügenge kön yäşläre, olılar butalçıklandırgan donyada yugalıbrak kaldık. Kaya barırga, nişlärgä, kem bulırga? Moña qadär bik gadi toyılgan şul soraularga da cavap birüe kıyın. Nindi ideallar belän yäşibez bez? Cämgıyatebez nindi ideallar belän yäşi? Boları inde — katlaulırak soraular. Alarga şähes bulıp formalaşıp citkän keşe genä tulı, anık cavap birä ala torgandır.

Bez ber-berebezgä artıgrak ta oşaganbız şul. Kiyemnärdä, yäşäü räveşendä bertöslelek hökem sörä. Sorı, tössez, eçpoşırgıç bertöslelek bu...

Olı buın väkile bulmasam da, üzem belän bergä ukıp, bergä uynap üskän sıynıftaşlarım, hätta duslarımnı da añlap beterä almıym min. Kızlar — yegetlär, yegetlär — kızlar turında söyläşüdän yırak kitmi. Kaysıdır inde narkotiklar belän ük mavıga başlagan. Şunı dönyanıñ ber rähäte dip sanıy. Kaysı üz eçenä biklängän dä başkalarnı tınıç kına küzätä sıman. Min dä — änä şundıylar arasında. Bez, san yagınnan azrak bulgangamı, ällä sälätsezlektänme, yämsez küreneşlärgä karşı torırga uylap ta karamıybız, äyterseñ bu hällärne kürmibez dä.

Minem belän can serlären büleşep yörgän, itağatlelege belän ayırılıp torgan iptäş kızım bar ide. Könnärdän ber könne ul karşıma ruçka buyı sigaret kapkan kileş kilep bastı da yämsez süzlär belän sügenä dä başladı. İmänep kittem. Süzsez kaldım.

Ählagıbız bozılgan, eş yaratmagan, maturlıknı tudırırga tügel, kürergä, añlarga da telämägän yäşlär bez...

İdealsız, yugalgan buın.

Yaşäüme bu, ällä tügelme?

Karañgı çoñgıldan çıgarırlık nindi dä bulsa yaktı barmı? Älegä ul miña kürenmi. Üzemneñ ruhi töşenkelegemä açıngan minutlarda kulıma kitap alam. Anıñ bitlärennän ömet kabızırlık süzlär ezlim.

Bez zur üzgäreşlä zamanında yäşibez. Küñel şul üzgäreşlärneñ uñay ideallar tudıruın, saklangannarın nıgıtırlık cirlek buldıruın kötä.

İdealsız keşe − imansız keşe

İdealsız yäşäü mömkin tügel. Bu — hakıykat. Keşene dä, cämgıyätne dä iman yäşätä, tormışın ber agımga kuya.

Ozın tarih dävamında ällä nikadär däülätlär barlıkka kilgän, çäçäk atkan, yukka çıkkan. Ber cämgıyätne ikençese almaştırgan. Säbäp närsädä? Cämgıyätneñ kayçandır nıklı bulgan nigeze yıllar uzgaç kakşagan. İqtisad, idaräçelek hakında karaşları hakimiyätnekenä turı kilmägän keşelär sanı arta bargan sayın, däülätneñ dä eçtän tarkaluı köçäyä.

Elekkege SSSR belän şulay bulmadımıni?! Böyek dercava ruhında korılgan här ilne şundıy yazmış kötä.

Bez, kommunistik ideallar yukka çıgıp, yañaları barlıkka kilä almagan zamanda yäşibez. Talantı, däräcäse belän ayırılıp torgan şäheslär dä yugalıp kalgan bu çorda üzeñä nindi tayanıç buldırırga? Min änä şul sorauga cavap ezlim.

Gasırlar aşa ütep, yäşäü köçe birep torgan ozın gomerle ideallar yukmıni?! Bezneñ babalarıbız sotsial ğadellek, duslık-tuganlık kebek töşençälärgä tabınmaganmıni?! Ä milli azatlık ideyase? Tarihıbız, ata-babalarıbız ruhı belän bäyläp totkan, telebezne bügenge könnärgä isän-imin kiterep citkergän, däülätçelegebezne äzme-küpme genä bulsa da saklap kalırga yärdäm itkän ideya tügelme ul?!

Min dä — millätpärvärmen. Minem hıyalım — här millätkä tigez hokuklar tudırılgan, bay, matur Tatarstanda yäşäü. Moña niçek ireşergä soñ? Yugarı ählak, teleñ, tarihıñ, halkıñ belän gorurlanu...— bolar sineñ ayırılgısız sıyfatlarıñ bulsın. Belemlelegeñ belän dä sin tatar keşeseneñ däräcäsen kütäräseñ. Millätenä elek-elektän has hezmät söyüçänlek, tırışlık, çistalık, namuslılık tatarnıñ här yäş buınında tärbiyälänergä tiyeş. Şunı añlau däräcäsenä kütärelgän keşe genä üz milläteneñ yazmışı belän kızıksınaçak. Milli azatlık ideyase belän korallangan yäşlär bügen meñ, irtägä million bulsa... Üzgärtep koru yılları başında köräşkä kütärelgän olı buın safları nıgır ide.

Minem buın idealları. Minem ideallar. Millät, halık mänfäğate belän bäyle hıyallarım Gayaz İshakıy, Yosıf Akçura, Gabdulla Tukaylarnıñ icadi mirasında uzdırılgan fikerlärgä bäyle räveştä dä tugan. Vatan öçen yäşäü şigaren alar yugarı tribunalardan äytkän, ädäbi äsärlärendä yañgıratkan, üzläreneñ eşlären dävam itüne bezgä vasıyät itep kaldırgan.

Millätebezneñ böten ömete, äti-babalarıbıznıñ böten ışanıçı — Tukaylar ruhı sünmägän yäşlärdä. Avılda tugan, şähärneñ zıyalı ğailälärendä tärbiyälängännär arasında alar baytak. Andıylar eçkeçelekkä dä birelmi, narkotiklar da kullanmıy, başka kıyık yullardan da kitmi. Küñelen dingä saluçılar arasında da millätpärvärlär küpçelek.

Milli häräkättä san yagınnan älegä bik az bulsalar da, tatar yäşläreneñ tavışı işetelä. Vakıtlı matbugatta kıyu yazmaları basıla. Rkail Zäydulla, Gazinur Morat kebek şağıyrlär isä icatları belän şul yäşlärgä köç birep tora.

Här buın üz şäheslären tudırırga tiyeş. Bu da — ideal. Şäheslärsez cämgıyät — tössez cämgıyät. Anıñ kiläçäge dä tössez ya bötenläy yuk.

Bezne tormış mäğnäsezlekläre, karşılıkları sındırmasın, millät kiläçäge öçen köräş yulınnan alıp taşlamasın ide.

Kazan − tarihi istäleklär şähäre, mädäniyät, belem üzäge

Kiläçäk buınnar üzläreneñ tamırların belergä tiyeşlär. Başkaça bulganda, cämgıyätne mañkortlar, üz tarihın belergä telämägän, ber kön belän yäşägän näselsez adämnär yavız sarança bolıtı şikelle basıp kitäçäk.

Tälğat Galiullin

Min yugarıdagı epigrafnı yukka gına kitermädem. Kürenekle tänkıytçeneñ istäleklär kitabınnan ul. Keşe ütkännäre belän yäşi. Ul üze dä başkalar küñelendä yaktı hatirälär kaldırıp kitärgä tırışa.

İstäleklärneñ törlese bar. Kemder alarnı memuarlarga terki, kemder alarga ädäbi äsär räveşe birä. Beräülär här könen fotoga töşerep kalırga aşıga. Uzganıbıznı çagıldıruçı räsemnärne här öydä diyärlek oçratırga bula. Alar divarlarda, albomnarda saklana. Milläten, halkın, tugan ciren yaratkan keşelär üz räsemnären genä tuplau belän mavıkmas. Minem babam, fotosurätlär keşe gomeren genä tügel, millät yäşäeşen dä terkärgä tiyeş, di.

Kazan — tarihi şähär, elek-elektän yugarı mädäniyät, belem üzäge isäplängän. Babakayım anıñ borıngı tarihın üzençälekle ber yul belän kiläçäk buınnarga tapşırmakçı, tatar keşeseneñ böyeklegen, gorurlanırlık baylıklarga iyä buluın raslamakçı.

Min bik saklık belän genä bärhet tışlı albomnıñ bitlären açam, äyterseñ Bolak buyı yärminkäsenä kilep çıgam, Arkadiyä bakçasında yörim, Kaban küle buyında yal itäm.

Menä Kazan İmperator universitetınıñ binası. Äle soñrak tözelgän opera häm balet teatrı. Stillär törlelege alarnıñ salınu vakıtı, tarihı turında da söyli. Bu binalarga kemnär genä kermägänder dä, alar divarına salıngan taşlarnı kem kulları gına kütärmägänder!

Törle yıllarda töşerelep alıngan ber ük uramnar, mäydannar Kazannıñ gel maturayuga taba üzgärgänen häbär itä. Räsemnärdä — millätebez kiçergän könnär, yıllar, tarihnıñ kızıklı sähifäläre. Särbi kuakları arasında utırgan Bakır babay häykäle dä yuk inde. Aleksandr II hörmätenä kuyılunı da küçerelgänme, cimerelgänme, belmässeñ.

Kazan — sular çolganışındagı şähär. Anıñ yarlarında elek tä pristannar bulgan ikän. Miña çibär genä ber hanım parohod palubasınnan yaulık bolgıy... Mul sulı yılga üz kiñleklärenä alıp çıgaçak anı.

Soñgı yıllarda töşerelgän räsemnär dä bar monda. Butlerov, Lobaçevskiy häykäle, Mullanur Vahitov häm yäş Ulyanovnıkı... Ğalimnär, köräşçelär, kükräk kiyerep, Kazan uramnarına çıgıp baskan, äyterseñ bez Kazan tarihında ezlebez, dilär.

Kreml uramı mine Cälilgä kuyılgan monumentka alıp kilä. Bogaudan arınırga telägän koş şikelle şağıyr...

Menä bu räsemdä Kreml säğate unikene suga. Räsemnär cansız bulmıy. Alardan kurantlar tavışı da, hör ruhlı şiğır dä, burlaklarnıñ cırı da işetelä. Keşe istäleklärdä tışkı kıyafäte, kılgan ğamälläre belän kala.

Ällä nikadär yugarı uku yortlarına iyä, zur sänğat çäçäk atkan Kazanımnıñ bügengese dä yaktı hatirälär bulıp terkälsen ide.

Yäşlegem bişege

Kışkı salkın bakçalarnı örfiyä bäskä çornagan. Botaklarda anda-sanda gına böreşep utırgan çäükälär, kargalar küren-gäli. İskitkeç tınlık! Canga uzarlık tınlık...

Sukmakka iyelep, zämhärir suıklarda sınıp töşkän ber botaknı alam da yanıp torgan miläşkä ırgıtam. Özep, salkında öşegän miläştän avız itäm, yänäse. Ä ul, selkenergä dä uylamıyça, koşlar kebek ük böreşep utıruında. Sin kem dä min kem menä şuşı bula torgandır inde.

Bu bakça — mine şähär tıygısızlıgınnan arındıra torgan berdänber urın. Başı kiselgän tupıllar da, kulsız kalgan kuaklar da yuk monda. Tınlık. İskitkeç tınlık. Canga uzarlık tınlık...

Yaz könnärendä, esse cäylärdä dä şundıy tınlık mikän anıñ koçagında? Yuktır, irtä tañda, kışın gına şulaydır...

Minem kebeklärgä, şau-şulı yäşlekkä tınlık bötenläy has tügel! Uzgan yazda min, yäp-yäş kızıy, räşätkäläre sınıp betkän ber utırgıçta imtihannarga häzerlänep utıram. Başka nik ber süz kersen! Yandagı ikençe ber utırgıçta inde student bulıp ölgergän yeget häm kızlar kızu-kızu närsä turındadır bähäsläşä. Şiğır, dilär, şağıyr, dilär, Tukay klubı, dilär. Mögayın, yazu cene kagılgan zatlardır bu, dip uylap kuyam. Üzem kolaklarımnı sagaytam. Tagın ni hakında söylärlär...

Yazuçılar berlegeneñ Tukay klubında ädäbi yıl yomgakları bulası ikän. Alar şunda barırga dip cıyılgan bulıp çıktı. Bar söylägännäre: şiğır bette, proza bette, ädäbiyät bette...

Yäşlekkä härvakıt inkar itü ruhı has. Alar ni genä dip äytsä dä, farazlasa da, ädäbiyät yäşi dä yäşi häm yäşäyaçäk.

Menä şuşı ğasırlar çigen uzgan imännär kebek — ozın gomerle ul. Menä şuşı salkında äçkeltem-töçkeltemgä äylängän miläş tämenä ohşagan anıñ täme. Yäşlek kebek tıngısız ul ädäbi dönya, anıñ kebek, tormış citeşsezleklären inkar itüçän. Şul uk vakıtta yılga kebek basınkı aga ul, urının belep aga ul ädäbi därya.

Äy koş! Nişläp utırasıñ anda?! Nigä minem belän söyläşmiseñ? Töş äydä uçlarıma. Häl al, cılın, katı tomşıgıñ belän uç töpläremne çukı. Bergäläp köleşerbez, ällä yılaşırbız da...

Kızık: ägär sin ukıy belsäñ, şiğır yaratır ideñ mikän? Menä minem kebek?! Änä yazın min bu bakçada oçratkan yäşlär kebek?! Häyer, sineñ här sayravıñ — üze ber şiğır iç. Menä kölke. Karga belän çäükä sayrıy dimeni?! Yaza belmi yazgan mötäşağıyr şikelle iç alarnıñ karkıldavı.

Bakçalarnıñ yäşe, kartı bula. İke ğasır yäşägän bu bakça inde yäş bulıp kürenmi. Baş-başında yaña gına utırtılgan narat üsenteläre genä bu bakçanıñ kartaymayaçagın iskärtä.

Ä bez kartayırbız mikän, Kazan? Sin dä kartayırsıñ mikänni? Änä, siña meñ yäş, dilär. Çal Kazan, dilär. Olug Kazan, dilär. Ä bit uramıñ tulı — yäş-cilkençäk. Bakçalarıñ tulı — kızlar, yeget-cilän. Yaña uramnarıñ, yäş agaçlarıñ kalka, üsä tora. Sabıylarıñ şul uramnar buylap täpi atlap kitä.

Kartayma, Kazan. Gel şuşılay matur bul, yäş bul. Sin mine, şuşı bakça utırgıçlarında tirbätep, olı tormışka alıp çıgarsıñ. Sin — minem bişegem. Sin — minem balaçagım, yäşlegem bişege.

İ-i-i miläş botagındagı koş! Moñayma äle! Tuñma äle sin! Bez soñ kartlarmıni...

Hezmätneñ tire − açı, cimeşe − tatlı

Tabiğat tarafınnan salıngan sälätlär här keşedä berdäy bulmıy. Kayberäülär, inde mäktäptä ukıganda uk, räsemgä ostalıgı, artistlar däräcäsendä cırlavı-biyüe, şağıyrlär iğtibarın alırlık şiğırlär yazuı belän şakkatıra. Yıllar uza. Şundıylarnıñ berse çın talant iyäse bularak bäyälänä, ikençesen ildä dä belmilär, avılda da onıtalar. Şul uk vakıtta ällä ni küzgä dä çalınmagan öçençe beräü, kötelmägän yakları belän açılıp kitep, hezmätendä tanıla häm zur däräcälärgä ireşä.

Säbäp närsädä? Minem uylavımça, keşelärgä tabiğattän birelgän sälät kenä citmider. Ägär tiyeşle tırışlık kuymasañ, şul säläteñne açu yünäleşendä köç tükmäsäñ, sin barıber mömkinlekläreñ zurlıgında üzeñne kürsätä almayaçaksıñ.

Ä bit äle, buldırıp ta, il faydasına bernindi hezmät başkarmauçılar bar. Andıylar da halık küñelenä kerep urnaşmıy.

Kayvakıt mäktäbebezdä törle bäygelär uzdıralar. Bik teläp katnaşam min alarda. Räsem ukıtuçısı, sineñ sınlı sänğatkä mahirlıgıñ bar, şul yuldan kitärgä tiyeşseñ, di. Bälki, ul haklıdır. Min yasagan räsemnär änä şul yarışlarda gel berençe urınnarnı ala. Söyeneçemne tışka çıgarmasam da, eçtän genä bik şatlanam üzem. Menä bit, tırışsam, çınnan da, buldıram, başkalarnıkınnan ayırılıp torırlık räsemnär yasıym, dim.

Äle küptän tügel genä «Yaña ğasır kilä» dip isemlängän konkurs bulıp uzgan ide. Küplär kiläçäk ğasırnı fän-tehnika ğasırı itep tasvirlagan. Ä min tottım da üzebezneñ avıl yanınnan akkan yılga buyın yasadım. Andagı kuyı tallıklarnı bügengedäy saklangan itep töşerdem. Suında kaz-ürdäklär yözä, balalar koyına. Tekä yar östendä çäçäklär üsep utıra. Bügenge yılga buyınnan da maturrak bulgandır äle ul! Menä şuşı räsemgä berençe urın birgännär bit! Böten keşe aptıradı da kaldı inde. Naçar yasalmagan ul yasaluın, tik başkalarnıkına ohşamagan. Apa, änä şunıñ öçen dä cyuri yarattı üzen, di.

Min konkurska dip icat itkän räsememneñ askı öleşenä: «Yaña ğasır! Sin bu maturlıklarnı alıp kitmä!»— dip yazıp kuygan idem. Şul üteneç alarnıñ küñelenä dä ütep kergän häm räsemne bik mäğnäle kürsätkän ikän.

Bäyge näticälären yasaganda, miña kep-keçkenä ayu balası büläk ittelär. Üze matur, üze yomşak. Söyengänemne belsägez! Ayunı kulıma tottırganda, direktor da kölä. «Gölfiyä, min yaña ğasırda bezneñ urmannarda ayular da yäşi başlayaçagına ışanam»,— di. İmeş, menä şuşı ayuıña can örep, sin anı Tauyak urmanga kertep cibärerseñ. Şayartıp äytelgän kebek bulsa da, hak süzlär. Anda ayular kalmagan şul inde. Üzem dä şulkadär söyendem! Minem räsemem nikadär keşedä, bez tabiğatne saklarga, tagın da bayıtırga tiyeş, digän fiker uyatkan.

Hezmätneñ tire — açı, cimeşe — tatlı, dip äytüläre yukka tügelder. Küp köç kuyıp yasagan peyzac änä nindi şatlık hisläre alıp kilde.

Bu konkurs mindä zur hıyallar uyattı. Üskäç, ayırmaçık rässam bulam. Keşelärne söyendererlek kartinalar icat itärmen. Bezneñ avıldan da menä nindi rässam çıktı bit, dip gorurlansınnar äle.

Bakma anıñ tışına, Bak eşlägän eşenä

Halıkta kiñ taralgan, kullanışta yörgän mäqal-äytemnär şaktıy. Aralarında hezmät turındagıları da bar. Yazma eşebezgä isem itep kuyılgan mäqal isä keşeneñ figıle belän bäyälänüe hakında.

Tugan-tumaçalar, kunakka kilgäç: «Kemne katırak yaratasıñ, ätiyeñneme, äniyeñneme?» — dip sorıylar. Ber dä matur sorau tügel. Älbättä, alar minem öçen ikese dä qaderle. Ä menä kemne närsä öçen yaratam, monısı älegä qadär härberegezdän saklagan serem ide.

Menä äti. İrtädän kiçkä qadär eştä ul. Anıñ köçle kulları timerlärne dä bögä, vatık tehnikanı da tözätä, köräk-tırmanı da uynata gına. Karaltı-kurabıznıñ nindilege ätigä bäyle. Kem huca ikänlekne kıçkırıp tora bezneñ kurçak kebek yılmaep utırgan yortıbız.

Kapkanı açıp, işegaldına kergäç, anda aunap yatkan ber genä äyberneñ dä yuklıgına, abzarga uzgaç, idännäre nıklıgına, işeklär tözeklegenä, lapaska ayak baskaç, kiştälärgä rät-rät tezep kuyılgan instrumentlar küplegenä iğtibar itäseñ. Garacda da, kelätebezdä dä här närsäneñ üz urını bar. Saray, kelät, abzar, garac — ätineñ hucalıgı.

Öyebezdä dä şundıy uk pöhtälek. Anı barıbız bergäläp saklıybız. Tırış äniyebezneñ artıbızdan cıyıp armavın telibez häm, anıñ töp sıyfatları itep, neçkä küñellelegen, keşelärgä karata miherbanlılıgın, yärdämçellegen sanıybız.

Bezneñ öydän bervakıtta da keşe özelmi. Kemgäder — söt ayırtkıç kiräk, kemgäder ukol yasıysı bar. Öçençe beräü kaygısın taratırga kerä. Uramga çıgıp söyli almaganın äni yörägenä sala. Minem yomşak, yumart äniyem bersen dä kire bormıy, kulınnan kilgänçä yärdäm itärgä tırışa. Keşe häsräten üzenekedäy kütärä algan andıy analar az tügel, älbättä, ä min anı barıber änä şunıñ öçen yaratam.

Keşene tışkı kıyafäte buyınça bäyälämilär. Ä bit minem äniyemneñ yöze dä, gäüdäse dä bik matur. Kemgäder ber-ber yahşılık eşlägännän soñ, küzläre tagın da oçkınlanıbrak yana, irennäre cäyelebräk yılmaya şikelle. Bitlärenä mähäbbät çokırları yasap kölgän häldä küz aldıma kiteräm min anı, äniyem eş buyınça kayadır kitep bargaç, bik sagınsam.

İñ yakın dustım

Duslarnıñ yakınnarı küp bulmıy. Ber, ike yäisä öç. Kayvakıt ber dustı bulmagan keşelärne dä oçratasıñ. Min üzem teläsä kem belän urtak tel tabam, ä menä barı tik Rinat isemle sıynıftaş malaynı gına yakın dustım sanıym.

Bez Rinat belän cäyge yallarda Kızılyarga kaytıp yöribez, çönki anıñ änise belän minem äni bergä uynap üskännär, ber mäktäptä ukıgannar, kıskası, ber avılnıkı bulgannar. Çallıda da alarnıñ yortları yänäşä turı kilgän. Şulay itep, änilärebezneñ duslıgı bezgä dä yokkan. Ber ük yäştä dä bulgaç, kiñäşkännär dä ikebezne dä bezdän beraz yıraktarak urnaşkan tatar gimnaziyäsenä iltkännär. Bergäläp yörerlär, tınıçrak bulır, digännär.

Baştarak bezne mäktäpkä äti-änilär çiratlap ozata ide. Zur üskäç, Rinat belän ikäü genä yöri başladık. Aşıkmıyça çıgıp kitäbez, aşıkmıyça kaytıp keräbez. Yul buyına citärlek süzebez bar. Rinat cäygä, balık totarga dip, karmaklar häzerläve belän maktansa, min tup, köymä satıp alganıbıznı äytäm. Ul äbiseneñ susıl almaları belän kızıktırsa, min beznekelär bakçasında üskän şomırtnı iskä töşeräm. Ul malay, bu kız turında söyläşep, barıp citkänne dä sizmibez.

Rinatnıñ yaratkan şögılläre bik küp. Şırpı tartmasındagı räsemnärne, känfit käğazläre cıya. Soñgı şögılen taşlarga kuşam, kızlarga gına kileşä ul. Ä menä aña oşıy. Käğazenä karasam da, avızıma sular kilä, dip kölä. Känfit yaratkanın äytüe. Ballıga ise kitkänlegen belgäç, tugan könnärendä min aña gel tämle närsälär taşıym. Bez bit anı barıber bergäläp aşıybız. İñ yakın dustım iç ul minem.

Rinat bıyıl kışkı kanikulda yal yortına kitkän ide. Bik katı sagındırdı. Annan başka uynarga da çıgasım kilmäde. Könnär buyı täräzä karşısında utırdım. Ällä nigä kitapka da küñel yatmadı.

Ul da mine sagıngan ikän. Kiläçäktä yal vakıtında ber-berebezne taşlamaska süz kuyıştık. Duslarnıñ bergä buluı yahşırak.

Min yurist bulırga telim

Hönär kiyem tügel. Oşamasa, anı yış almaştırıp bulmıy. Şulay ikän, sin anı saylauga da citdi yakın kilergä tiyeş. Üzeñä turı kilgän eşne oçratmasañ, ukırga kerüne beraz kiçekterep torırga da mömkin. Äti-äniyeñneñ, däülätneñ akçası ärämgä kitsä, üzeñne gomereñ buyı bitärläveñ bar.

Min keçkenä çagımda, kosmonavt bulırmın, dip hıyallandım. Äti-äniyemneñ, ukıtuçılarnıñ sovet kosmonavtları turında gorurlanıp söylägännäre täesir itkänder inde. Tugan ilebez tarihındagı här uñış barısınıñ da küñellärenä bik nık señep kalganlıktan, vatanıbıznıñ haman da danlıklı buluın telilär, bezdä dä anı söyü hisläre tärbiyälärgä omtılalar ide.

Yugarı sıynıfta, äkrenläp bulsa da, minem hönär saylauga karaşım üzgärde. Ğailäbez, kürşelärebez, iptäşlärem tormışındagı vakıygalar mine uylanırga mäcbür itte. Kayvakıtta hökem sistemasındagı ğadellekkä şik tua, yäisä tanış-beleşemä kaygı-häsrät kitergän beräüneñ cavaptan ciñel genä kotıluı cannı ärnetä ide. Bertugan abıyıbız häbärsez yugalgaç, döresräge, uylavıbızça, yırtkıçlar tarafınnan yuk itelgäç, yäş tügep yuılmaslık häsrät üzebezgä dä kilde.

Ellar uzdı. Abıyım tabılmadı. Häyer, anıñ şulay bulaçagın bez aldan da belä idek inde. Yuk itüçelär küz aldında yörsä dä, ğayepläre raslanmadı. Şuşı vakıygalardan soñ ğadel hökem barlıgına ışanıç tagın da nıgrak kimede, häm min üz-üzemä çın döreslekne açarga süz birdem. Monıñ turı yulı ber genä ide: yurist hönären üzläşterep, zur täcribä tuplap, kırıyga alıp kuyılgan, vakıtınnan alda yabılgan cinayät tomnarın yañadan açu, anda yazılgannar belän centekle tanışu, cep oçın ezläü.

Min tanılgan tikşerüçelär turında kitaplar, detektiv äsärlär ukıdım, gazeta-curnallardan cinayätçelär hakındagı ber genä yazmanı da küz uñınnan çittä kaldırmadım! Menä şuşı ezlänülär minem dönyaga, hezmätkä karaşlarımnı kiñäytte, nigezle itte. İnde ihlastan keşelärgä igelek kılırlık ğadel hökem iyäse yäisä ğayepsezlärne yaklauçı advokat bulası kilä başladı.

Minem küzallavımça, tikşerü, hökem, cäza organnarında eşläüçe här keşe iñ yugarı däräcädä ählaklı yäşärgä tiyeş. Namuslılık, tırışlık, ğadellek, tärbiyälelek, ädäplelek, tögällek, miherbanlılık häm başka bik küp sıyfatlar bu hönär iyälärennän ayırılgısız bulsa gına, bezdä cinayätçelär dä kimer, yalgış hökem itülärgä dä çik kuyılır, hätta ki ğayeplänüçelärgä dä keşeçä karaş yäşär.

Mäktäptä, uramda, ğailämdä üzemne buldıra algan qadär uñay yaktan gına kürsätergä tırışam. Taläpçänlek yäşäü printsibıma äverelep bara.

Eş kına yuristlarnı tabiblar belän çagıştıralar, alar ikese dä, cämgıyätne savıktıru öçen, küp köç kuya, dilär. Ruhi sälamät ildä genä fizik häm akıl yagınnan kamil yäş gracdannar tärbiyälänä şul.

Yurist äle ul — tärbiyäçe dä, psiholog ta. Keşe küñeleneñ iñ tirän katlamnarın, anda yäşerengän serlärne açu, başkalar hisabına yäşäüçene turı yulga bastıru eşe aña da yöklätelä.

Bügenge yurist, uyınıñ häm häräkätläreneñ citezlege, kararlarnı tiz kabul itä aluı, zaman tehnikasın osta kullana belüe, utlı koraldan yahşı, töz atuı, fizik nıklıgı belän ayırılıp torsa gına, hezmätendä zur uñışlarga ireşäçäk.

Üzemdä älege sıyfatlarnıñ şaktıyın buldıra aldım dip hisaplaganlıktan, min yurist hönären sayladım da inde.

Cırlar öçen, cırlarım bar

...Tuzanına, señlem, kagılmaçı — öyermälär kubar «Uyıl»dan. Tatar cırı inde bolay da bit kan-yäş belän kat-kat yuılgan.

Zinnur Mansurov

Här halık üzeneñ moñ-sagışın, ärnülären köylärgä sala, cır itep cırlıy. Süze yañgıraşına turı kilgändä, eçtälege iskermägändä, cırlar ayıruça ozın gomerle bula. Üzäk özgeçläre, moñlıları, buınnardan buınnarga küçep, üzen yaña tösmerlär belän bayıtıp, halık häterendä yäşi birä. Ayıruça mähäbbät turındagıları onıtılmıy. Gacäp tügel: zamannar üzgärsä dä, gıyşık totu, söyü-söyelü töşençäläre yukka çıkmıy. Ayırılu-kavışular haman da bulıp tora. «Karaçtau avılı köye», «Kara karlıgaç mikän» cırları söygännären ber kürügä zarıkkannarga — menä digän küñel yuatkıç.

Cır — tarihnı, tarihıñnı belü, üz çiratında, cırnı onıttırmıy. Döres, zaman belän bergä tuıp, bergä ülgän äsärlär dä bar. Takmak räveşendäge, ciñel otıp bula, ämma istä kalmıy torgan andıy cırlar öçen ällä ni kaygırırga da kiräkmi torgandır. Ä menä ğasırlar dävamında saklanıp ta, bezneñ könnärdä artistlar repertuarına kermägän, tirän mäğnägä iyä cırlar yazmışı öçen borçılırga turı kilä. Radio-televizordan küp, daimi işetelgännäre, nişliseñ, halık tarafınnan da yışrak başkarıla şul.

Artistlar repertuarınnan töşep kalganlıgına nigezlänep, ayırım cırlar turında, iskerde, dip äytüçelär dä oçrıy. Halık cırların gomumän kabul itmäüçelär dä yuk tügel. Kileşmim. Meñ tapkır kileşmim. «Gölcamal», «Räyhan», «Kom buranı» iskerä alamıni?!

Şämdällärdä genä utlar yana, Gölcamal,

Citkän kızlar kinder cep erlilär.

Ence dä märcän kızlarnıñ kul bavı,

Avır can söygännärneñ bulmavı,—

dip cırlap cibärdemme, küz aldıma şämdälme, kıstırılgan çıra karşısınamı utırgan, cep tartkan äbiyem kilep basa.

Ä bit äle avıllarda utırmaga yörüçe kızlar yuk tügel. Şäl bäylilär, çigü çigälär alar. İr-atlar torgan sayın kimi bargan tormışıbızda saylarlık yar bulmavı turında bezneñ zaman kızları da söyläşäder. Yırak cirlärdä soldat hezmäte ütägän yegetläreneñ yannarında yuklıgına da sagışlanalardır. Cırnıñ yazılu tarihın belgändä dä, sin aña kübräk zamana eçtälegen salırga tırışasıñ. Gracdannar sugışı yıllarında icat itelgän avıl cırlarınıñ Böyek Vatan sugışı başlangaç häm soñrak ta başkarıluı ber dä gacäp tügel. Häyer, hezmätkä alıngan yegetneñ sugışlar kiçmävenä ışanıç ta yuk.

Şulay bulgaç, nindi genä cırnı cırlasañ da, sin anı küñeleñ, uylarıñ belän yañartasıñ, üzeñneke sanıysıñ.

Böten dönya buylap sibelgän tatarnıñ, hay, küp tä soñ cırları! Hätta mahsus «Möhacirlär» digäne dä icat itelgän. Üz tugan ileneñ çit cirlärgä karaganda, küp märtäbä qaderleräk ikäne turında «Bödrä tal» bulsa, Vatanı belän bergä söygänen dä yugaltkannıñ «Ak çuk zäñgär şäl»e bar.

Kaysı gına cırnı alsañ da, ber närsä küzgä taşlana: keşe gomere buyı bäheten ezli häm anı yırakta, ütkändä, huşlaşkan yarlarda, taşlap kitkän tugan cirendä taba. Bähet-şatlık taşıp, börkep torgan cırlar azrak, söyeneçne üzeñ dä kiçerep bula, ämma kaygı-häsrätne büleşergä kemder kiräk. Änä şul kemder — cırnı tıñlauçı, siña kuşıluçı da inde.

Cırlıym disä, bäyrämendä kütärep alırlık cırları da küp millätemneñ. Tugannar cıyılganda, «Bik yırakta idek bez»ne iskä töşerälär, tabın artında kübräk «Kübälägem»ne başkaralar.

Soldat hezmätenä ozatu kiçälärendä kızlar häm yegetlär yış kına üzara köyle äyteşlär oyıştıralar. Mondıy çakta bigräk tä «Ak bürek» cırı telgä kilä.

Ak büregem bar, diseñ,

Nigä anı kimiseñ?

Söygän yarım bar, disen,

Nigä anı söymiseñ?—

dip süz katalar cor telle avıl malayları. Cavap cırnıñ üzenä ük yäşerengän:

Ak büregem sandıkta,

Şuña anı kimimen.

Söygän yarım soldatta,

Şuña anı söymimen.

Bakçalarda ike tütäl,

Berse limon tütäle.

Kızlar söyärgä başıñ yäş,

Armiyägä kit äle.

Cır, şayartsa da, ällä ni üpkälätmi, räncetmi. Ul uylan­dıra, moñlandıra, söyenderä, kölderä, häsrätne tarata. Cır­lıyk, disäk, anıñ yöz törlese bar. Cırga urın birgän küñel kerlänmi.

Tau başına salıngandır bezneñ avıl

Tau başına uk salınmasa da, tugan avılım cäyenke kalkulıklarnıñ kükrägendä, itägendä cäyräp yata. Şaktıy yırak urnaşkan avıllardan da kürenep tora ul. Ällä kaydan, menä min nindi digän sıman, kızıl kalay tübäläre, biyek manaralı mäçete, ike katlı balalar bakçası belän yaltırap sälam birä.

Avıl başına kergändä — traktor parkı. Ul äle soñgı yıllarda gına tözelde. Kunaklarga monda cirne yaratuçılar yäşägänlegen tagın ber kat iskärtep tora.

Olı yulnıñ ber yagı buylap utırtılgan veterannar alleyası küzgä kürenep biyegäyde. Töz naratlarnıñ, karagaylarnıñ ılıslarınnan kırga cäyelgän, borınnı kıtıklauçı islär urmannı iskä töşerä.

Alleya ziratka alıp çıga. Ul inde traktor parkına kilep terälde diyärlek. Zur tizlek belän üsüenä ber säbäp — avıldaşlarnıñ cäsadlarınıñ tugan yakta kümelüen teläve. Avıl kebek borıngı kaberlek bu. Karşısında — mäktäp.

Dönyanıñ tıp-tın ber poçmagı häm kırmıska oyası kebek mıcgıp torgan uku yortı. İkese kara-karşı utırıp, mäñgelek häm fanilık turında söyläşäder şikelle.

Ziratta härvakıt tärtip. Anıñ arkılı ütep-sütep yörüçe yuk, kaberleklär çistartılgan, agaçlarda koş oyaları kürenä. Monda ilgä bilgele keşelär dä kümelgän. Bäyetlärdä telgä alıngan komsomolets Rähi kabere dä şuşında. Ğalimnär tarafınnan tarihi istälek bularak terkälgän kabertaş yazmaları saklana anda.

Mäktäp äle bu yılda gına açıldı. Aña qadär ukuçılar yänäşädäge agaç binada belem ala ide. Üzäk uram başındagı iske mäçet isä sovet çorında başlangıç mäktäp vazifasın başkardı.

İnkıylabka qadär avılıbız dürt mähällägä bülengän. Sigez dip äytüçelär dä bar, ämma bu san dälillänmägän. Yaña mäçet Taubaşı mähälläseneñ elekkege gıybadäthanäse urınına salındı, här comgada kartlar, tezeleşep, mäçetkä bara, här irtädä möäzin, azan äytep, namaz vakıtın häbär itä. Gayıtlärdä mäçet eçe şıgrım bula.

Kibetlär, medpunkt, teş dävalau, massac kabinetları, halıkka könküreş hezmäte kürsätü yortı, yon tetü tsehı häm başkalar bar avılıbızda.

Berniçä ındır tabagı, aşlık saklagıç kolhoznıñ nıklıgın kürsätep tora. İkmäkne dä üzebezdä peşerälär. Döres, tegermändä yugarı sortlı on häzerlänmi, anıñ karavı ere tartılganınıñ faydası zurrak.

Avılda bay kitaphanä, poçta bülege eşli. Klub beraz iskerde. Anı utızınçı yıllarda komsomoletslar salgan bulgan. Aldarak telgä alıngan Rähi abıy Zäkiullin bu eşne başlap yörgän. Äti-äniyem keçkenä bulganda, mäktäptä ukıganda, klubta bufet, kitaphanä, kino zalı, yal itü bülmäse, kızıl poçmak eşlägän. Alar häzer başka cirgä küçerelgän. Sähnä aldındagı orkestr öçen urın da sütelgän. Mädäniyät sarayı isemen yörtsä dä, bina eçtälege belän bu süzgä cavap birmi inde. Döres, anıñ bizäleşe dä bik matur, üz ansamble dä bar.

Klubta här atna diskoteka bula, bäyrämnärdä kiçälär uzdıralar. Alar häzer küp vakıt tüläüle oyıştırılganga, avıldaşlarımnıñ härberse dä mädäniyät sarayına kilmi. Kışkı ozın kiçlärne cep erläp, şäl bäyläp, itek basıp uzdıra. Cırlı-biyüle bäyrämnär kimegäç, olılarnıñ küñelläre sürelde, şunlıktan anda härvakıt mäktäp balaların gına küräseñ.

Avılımda iskitkeç keşelär yäşi. Alarnıñ hezmät söyüçänlegenä min üzem dä tañ kalam. Urmannan yırakta bulsalar da, taza büränäle yortlar gına sala, kötüleksez kileş tä, küp mal tota, bolınnarı sörelep betsä dä, ciläksez-gömbäsez kalmıy avıldaşlarım. Şulay ikän, anıñ iñ zur baylıgı da — keşeläre. Çişmäläre, mul sulı yılgaları belän dä maktana ala äle ul.

Tugan avılımda miña här cir tanış. Anıñ kaysı töşendä nindi taş yatkanına, nindi ülän üskänenä qadär beläm häm üz töse, üz ise, üz yäme öçen yaratam.

Köçle ruhlı geroylar tudıruçı ädip

Fänis Yarullin icatınıñ üzägendä tormışta üz urının raslau öçen köräşüçe obrazı tora. Tormış anı här kön, här mizgel sayın sınıy, di ul. Menä şul äsärlärneñ fikri fokusın täşkil itä dä. Sınaulardan keşe fizik häm ruhi yäşäü öçen layık bulıp çıgarga tiyeş, fälsäfäse dä ädipneñ böten icatına has. Fänis Yarullinnıñ «Cilkännär cildä sınala» povestendagı Fäniyär yazmışı avtornıñ üzenekenä avazdaş bulsa da, bez üzäk geroynı icat fantaziyäse belän bayıtılgan ädäbi obraz dip bäyälibez.

Fäniyär üz gomerendä törle avırlıklar kiçerä: sälamätlegen yugalta, häräkätsez kala, söygän yarı taşlıy, ämma bu hällär anı üzen äle başkalarga kiräk dip sanaudan vaz kiçtermi. Yakınnarınıñ yärdäme, sabırlıgı, maksatçanlıgı, avırlıklarnı ciñäçägenä ömete, mähäbbät köçe arkasında ul ülemne, avırularnı ciñä häm tormışta üz urının taba. Äsärneñ şağıyr tele belän yazılganlıgı kürenep tora. Bigräk tä şiğriyätkä has icat alımnarın kullanu töp fikerlärne assızıklauda zur eş başkara. Küñel kiçereşlärenä avazdaş vakıygalarnı yänäşä kuyarga yarata, kıska eçtälekle hällärne yış kullana ädip. Tele obrazlı, şiğri.

«Kıygak-kıygak kaz kıçkıra» povestenıñ üzägenä tormış ayausızlıkları arkasında üzeneñ hatın-kız sıyfatların yugaltkan irdäükä obrazı kuyılgan. Sähiyägä ohşaş geroylar tatar ädäbiyätında kürengäläsä dä, äle üzäktä häm kalku planda surätlängännäre yuk ide.

Äsärneñ syucetı bolayrak: yarım yätim Sähiyä belän Säkinäneñ ätiläre Lokman abıy sugışka kitep bara. Säkinä, mäktäp yäşendä buluına karamastan, ukuın taşlap, başta kolhozda eşläp yöri, annan klub mödire bulıp urnaşa. Söygäne Rämzidän aldana häm, şunı yäşerü öçen, avıldan kitep bara. Holık-figıle beraz malayçarak Sähiyä Säkinäneñ älege adımın kabul itä almıy, andagı ihtıyarsızlıkka, hatın-kız yomşaklıgına açu itep, cenesennän baş tarta. Sugış çukmarı, traktorist, şofer bulıp kitkän, kıyırsıtılgannarnı yaklap yörergä totıngan bu kıznıñ çın iseme dä onıtıla, häm ul Sähigä äylänä. Kırıs Seber yaklarında eşläp, üz avılına kaytkannan soñ, ul tagın da nıgrak şakkatıra: ata-baba yortın torgıza, apasınıñ balası Serecanı nigezenä ir keşe itep alıp kayta.

Älege povestta, hatın-kız maturlıgı närsädä, älege maturlık ni säbäptän yugala, kebek bügenge könneñ aktual soraularına cavap birelä. Şul uk vakıtta Sähiyägä ğayep tä taşlanmıy, ul şulay uk yäşäü öçen köräşüçe, üz hokukların ğadel däğvalauçı obraz itep tudırıla. Sähiyä — üz-üzen ayamauçı, köçle ruhlı, kisken näticälärgä kilüçe, ber çiktän ikençe çikkä taşlanırga mäcbür itelgän hatın-kız obrazı.

Fänis Yarullin äsärläreneñ härbersendä avırlıklarga duçar itelgän keşelär yänäşäsendä eçkersez zatlar, aña yärdäm kulı suzuçılar yäşi. Şundıylarnıñ berse sanalırlık Miñsılu apa — şulay uk köçle ruhlılardan. «Çäçäklär moñı» povestenıñ üzäk geroyı bähetne keşelär küñelendäge izgelekkä omtılışta, alarnıñ da avır yazmışların ciñeläytä aluda kürä.

«Yazmışlar yazılganda» povestendagı Räyhana bähetne şähsi irektä, yaratkan hönär saylauda, üzen añlauçı keşelär arasında buluda kürä, şuña ireşü öçen, şulay uk zur sınaular aşa uza.

Fänis Yarullinnıñ başkalardan tärbiyälelekläre, namuslı buluları yäisä ruhi nıklıkları belän ayırılıp torgan hatın-kız häm ir-at personacları ukuçı küñelendä dä, üz yazmışıñ öçen üzeñ kaygırırga kiräk ikän, digän fiker uyata.

İdealı üzgärgän geroy

Gadättä, roman yäisä povestnıñ başında geroy nindi maksatnı üz aldına kuysa, şuña tugrı bulıp kala da. Şulay da bu mäcbüri tügel. Aldagı fikergä mönäsäbättä karaganda, Fänis Yarullinnıñ «Kaytu» poveste tatar ädäbiyätında da, anıñ üz icatında da üzençälekle urın alıp tora. Äsär ahırında vakıygalarnı tasvir itüçe geroynıñ gomere mäğnäsezgä yäşälgän bulıp çıga.

Färit Şäyhiyev — ütkän belän bügengene çagıştırıp, vakıygalar arasında ezleklelek, säbäple bäyläneş ezläüçe keşe ul. Äsärgä kuyılgan epigraftan bez prototipnıñ — Oleg Şäyhetdinov isemle 22 yäşlek leytenantnıñ — härbi hezmätne ütägändä hälaq bulganlıgın beläbez.

Povest üze Atanıñ ulına möräcäğatennän başlana. Ul anıñ ülemeneñ, sugışlarnıñ, dönyadagı bähetsezleklärneñ säbäben tabarga tırışa.

Äsär üzägenä ike gıybrätle yazmış — Ata häm Ul yazmışı alıngan. İkese dä — härbilär. İkese dä — bähetsez. Berse, tatar bulganga kürä, üze telägän çinga kütärelä almagan, berdänber balasın, hakıykatkä ışanıçın, Vatanın, moña qadär tabıngan idealların yugaltkan.

Färit Şäyhiyev üzençä uylarga, yäşärgä künekkän yeget üstergän. Anı general bulır öçen tärbiyälägän, şul teläkne äkrenläp ulına da señdergän.

Oleg ta — vatanpärvär, turı süzle, omtılışlı üsmer. Härbi hezmätkä alıngannan soñ, atasınnan ayırmalı bularak, döreslekne yäşerep kala almaganlıgı öçen vähşilärçä üterelä.

Kayçandır milli isem saylamıyça, ulına rus iseme kuşkan Ata yalgışlıklarnıñ başı üzendä ikänlekne añlıy. Ul, Oleg Koşevoynıñ dävamçısınnan bitär, tatar balasın, üz gazizen yugalta.

Äsärdä keşe, millät yäşäeşe mäsäläläre kütärelä. Avtor, millätne ruhı belän tatar bulıp kalgan Oleg Şäyhiyevlär yäşätergä tiyeş, di. Faciganeñ säbäben tübändägeçä añlata:

— Olegnıñ äti-änise balalarınıñ hönär saylavında töp rolne uynagannar, ämma älege hönärneñ asılın añlap citkermägännär;

— balanı ğadel itep üstergännär, tormışka yaraşu yulların öyrätmägännär;

— Sovet Armiyäse, anıñ härbiläreneñ ruhi dönyası tamırdan çerek;

— Sovet ile üz halıkların yuk itü öçen tözelgän;

— tatar keşese Oleg kebek ğadel zatlarnı yaklar öçen berläşmi;

— izelgän millätlär, üz hällärenä riza bulıp, kollarça yäşi birä.

Povestnıñ «Kaytu» dip isemlänüe fizik häm ruhi taza, sälamät kileş Armiyägä cibärelgän yegetneñ äti-änisenä üle gäüdäse kaytuga gına bäyle tügel. Ul imanga, milli asılga kaytunı da añlata. Färit Şäyhiyev, yalgan ideallardan kitep, imanın döresli, üzeneñ nihayät, iñ berençe çiratta, tatar keşese ikänlegen añlıy.

Äsär üzägendä — keşe ruhı

Fäüziyä Bäyrämovanıñ «Bolın» kitabı dönya kürgännän soñ, ädäbi cämäğatçelek şaktıy şaulap algan bula, ämma vakıtlı matbugatta ber-ike genä yazma kürenä. N. Fättah, Ä. Yeniki kebek ädiplärebez anıñ icatınıñ hislelegen, täesirlelegen tanıy häm näq şunı ädibäneñ zur üzençälege dip sanıy. Bu nidän kilep çıga soñ? Berençedän, ählak mäsälälären kütärgän «Bolın» povestenıñ üzägendä keşe ruhı tora.

Bolın obrazı äsärdä keşe küñele mäğnäsen ala. Töp geroy Alsu öçen bolın — izge ber urın. Anda çäçäklär üsä, ruh saflana. Avır könnärendä kız üze dä anıñ ärämälegendä yugala... Povestta geroylar küp tügel. Alar barısı da — Alsuga yakın bulgan keşelär genä. Eçke dönyaları da ällä ni täfsille tasvirlanmıy, çönki Alsunıkınnan da bayırak, bolın obrazına yakınrak başka ruh yuk.

Vakıygalarnıñ Alsu isemennän hikäyälänüe üzäk obraznıñ kalkulanuına kiterä. Povestnıñ fabulası gadi, syucetı ber sızıklı. Ädäbi başlam ukuçını şomlı bolın, ak tomannar eçendä adaştıra. Alsunıñ hıyal-fikerläre äle şaktıy butalçık. Gomer bolınında ul üzeneñ idealın ezli. Kaydadır yakında gına anı upkın çarasızlık ta sagalıy.

Bolın vakıygaları Alsu küñelendä başta — şähärgä, soñrak böten dönyaga karaş formalaştıra.

Kıznıñ canın berençe cärähätlägän häl peçän çabu bula. Tabiğattän fayda gına ezläüçe avıl keşelärenä näfrät änä şunnan soñ başlana. Tormış tora-bara monıñ kiräklegenä, şulay tiyeşlegenä ışandıra, şunlıktan Alsu inde kübräk urman belän sataşa başlıy. Bitaraflık dönyasınnan kaçu öçen, urman berdänber urınga äverelä. Üsmer Alsu urmannıñ da çikläre buluga töşenä. Ul adaşkan könnärneñ berendä şunda üzeneñ mähäbbäten oçrata. Alsunı ayırım sukmak salganı öçen ärlägän yeget anıñ üzennän dä safrak, märhämätleräk toyıla. Kız äyterseñ şul histän yoldız, oçkın kebek kabınıp kitä.

Ägär Almazga bäyle bolın vakıygaları bulmasa, ul bötenläy açılmas häm ber ideal bulıp kalır ide. Alsudan da izgeräk kebek kürengän yeget üzgärä, bolınnı sukalap taşlıy.

İnde berazdan Alsu küñelendä, iñ yakın keşelärneñ berse bulıp, nibarısı äbise kala. Färeştädäy çista, sabır, akıllı, şäfkatle avıl karçıgınıñ vafatınnan soñ Alsunıñ tormışka öyrätüçe keşese kalmıy. Üzen bötenläy añlamıy dip hisaplagan änisenä kız zur yugaltular aşa yakınaya. Kayçakta ul anı äbise belän dä butap sataşa, ämma, ike aranı özep, yaratmagan irennän, şähär tormışınnan da kaçıp, avılga kitep bara.

Bezneñ geroinya, üzendä belem arta bargan sayın, hislär tonıklanganın sizä, keşelärdän yıragayuın kürä. Elekke Alsunı avılda tereltermen dip ömetlänä ul. Tormışta basılgan, urtalıknı saylagan, şul uk vakıtta tabiğatkä yakınlıgın da bötenläy ük yugaltmagan kız hakında bez dä, gadi keşelär arasında üz urının tabar, dip farazlıybız.

Äsär üzägenä kuyılgan Alsu küñele zur üzgäreşlär kiçerä, ämma saf, matur bulıp kala.

Tübälärdän tamçı tama

Tışta — yaz. Tübälärdän tamçı tama. Anıñ gel ber cır: tıp-tıp, tıp-tıp, tıp-tıp... Cırlamale, tamçı! Sineñ köyeñ minem küñelemne ällä nişlätep cibärä.

Änä kara karga. Olı yulda at ezennän kalgan cimne çüpli ul. Karganıñ da üz cırı: karra-karra, kar-kar! Monısınıñ süzendä mäğnä bar. Kışnıñ aşıgıp kitep barmaganına borçıla ul. Cılı yaklardan oçıp kildek, aşarga rizık yuk, cilläregez salkın, di. Anıñ tizräk bala çıgarası, üz ğailäsen buldırası kilä.

Sıyırçıklar äle kürenmi. Alarga irtäräk. Yazı da nindi bit! Bügen tamçı tama, irtägesen karala başlagan yulnı kar öyeme kaplıy.

Yabaldaşı kiselgän tupılda ala karga utıra. Ul kışın bu yaklarnıñ hucası inde. Şulay ikänlege anıñ kıyafätenä, gäüdä totışına uk çıkkan. Elek kışların alar küzgä ällä ni kürenmi ide. Häzer kötüläre belän öy karşıbızda bolganalar. Kış ta üzgärde. Yazdan ayırması yuk.

Tışta cılı. Tübädän tamçı tama. Yulnıñ ber ezennän görlävek borınlap mataşa. Anıñ cırı miña işetelmi. Görlävek bulgaç, gör-gör kiläder, söyenäder, köläder.

Uramnıñ yak-yagına öyelgän kar körtläre inde ışanıçsız. Maşina uzıp kitkändä, kaya kaçarga belmiseñ. Kırıyga taşlanasıñ da kayvakıt tezdän dımlı kar eçendä dä kalasıñ.

Beläse ide: bakça başında tallar pesi çıgardı mikän? Sap-sarı tallarnıñ üz cırı barmı? Bulmıyça kalmas. Cil issä, töp-töz çırşı da ıñgıraşıp kuya. Talga närsä?! Telenä ni kilsä, şunı cırlıy ala. Ul uramnan yırak, anı keşe işetmi. Bozlar kışkı şomalıgın yugaltkaç, balalar da su buyına yörüne sirägäytte. Käşäkälären çolannarga biklädelär dä köymä, mıltık yasarga totındılar, här vakıtnıñ üz uyını, üz şögıle bar.

Tışta yaz. Tübädän tamçı tama: tıp-tıp, tıp-tıp, tıp-tıp... Çık ta çık, dip, mine uramga däşä torgandır äle ul.

Änkäy

Änkäy tetkän yonday

Karlar koyıla küktän.

Küzläremne yomam,

Kürmämme dip,

Kabat şul uk töşne...

Robert Ähmätcanov

Änkäy, äni, nänä, inäy... Siña balalarıñ nindi genä isemnär belän endäşmäsen, eçtälegeñ ber ük kala birä. Sin — Ana! Kükräk söten imezep üstergän, tönnären, bezneñ öçen borçılıp, ber genä mizgelgä dä kerfek kakmagan Ana.

Menä sin, tämle rizıklar peşerep, tatlı çäylär yasagaç, bezne östäl yanına däşäseñ. Üzeñ küp vakıt utırmıysıñ da. Küzeñdä — söyeneç çatkıları. Yaratıp, tämläp aşavıbıznı kürep, balalarça berkatlılık belän şatlanasıñ. Gel eşläp yurırga gına künekkän kullarıñnı, kaya kuyarga belmiçä, äle alyapkıç itägenä, äle ber-bersenä yäşeräseñ.

Kışkı çişmälärneñ salkın suında kerlär çaykagan kullar ul. İdän yugan, sädäf takkan, şäl, oyık bäylägän kullar...

Kiçlären, keçkenä pıyalalı küzlegeñne borın oçına elep alasıñ da gazeta karaştırasıñ. Şunnan ber-ber yahşı süz, gıybrätle vakıyga tapsañ, bezgä dä ukıp kalırga aşıgasıñ. Andagı yullarda kölke süzlär yazılganda, irennäreñneñ cäyelep kitkänen küräm min. Sin kıçkırıp kölä dä belmiseñder şikelle. Yuk, beläseñ. Ädäpsez bulıp kürenäseñ, bezne eşebezdän büläseñ kilmi.

Menä sin, vak-vak atlap, tür yakka uzasıñ. Min, üzeñnän yäşerep kenä, här häräkäteñne, här ımıñnı küzätäm. Açık işek arkılı täräz töbendäge göllär yanına kilgäneñne küräm. Kibä başlagan yafraklarnı kayçı belän sak kına kisep alasıñ. Töplären totıp-totıp karıysıñ da baş çaykap kuyganday itäseñ. Tufrakları katıbrak kitkän, tamırları kısılgandır, dip borçılasıñmı sin? Cılı öydä susın aladır diseñme? Kayber göllär turısında ozagrak tuktalıp torasıñ. Al çäçäkle tamçı göle — sineñ yäşlegeñ hatiräseme? Anı nigä başkalarınnan nıgrak yaratasıñ sin, äni?

Yaran göle dä, rauza göle dä bik yakındır, ahrısı... Yafrak-parın irkäläp, cılı sulışıñnı örep kuymas ideñ.

İ äni... Bez dä — üzeñ kebek. Ni däräcädä yaratuıbıznı süzlär belän äytä dä almıybız. Täneñ, canıñ öşegändä, härvakıt yanıñda da bulmıybız. Ämma küñeldän nurlı yözeñneñ suräte cuyılmıy.

Argan kullarıña häl kertäse, agara başlagan çäçläreñnän sıypıysı, bezne yaratkan küzläreñnän übäse ide. Sin tärbilägän tıynaklık kına änä şul teläklärne tıyıp tora, ämma, niçek bulsa da, yöräktän taşıgan söyü hisen sizderäse kilä.

Parkta — köz

Ägär agaçları küzlärne rähätländerep tormasa, koş-kort bötenläy kaçsa, şähärdä yäm betär, matur tözelgän yortları da canga çit bulır ide şikelle.

Kazanda parklar bik küp. Alarnıñ berişe — gap-gadi bakça kibek, ikençeläre — törle attraktsionnar belän tulgan yal itü urınnarı. Min üzem şau-şulı uramnardan çittäräk utırtılgan agaçlar arasında yörergä yaratam. Bezneñ öyebezdän yırak tügel genä bik matur ber bakça bar. Yazın da, kışın da här sayın anıñ sukmaklarınnan uzmıy kalmıym.

Köz — yañgırlı, tössez vakıt, şuña kürä parkta da min yış bulmıym. Äbilär çuagında gına buş vakıtlarımda yal itärgä şunda baram. Bıyıl köz bakçalarga irtäräk kilde. Utırgıçlar inde tössezlänep kalgan. Kırşılgan buyauları menä-menä yafrak kebek kubarılır şikelle.

Keşelär tabiğatkä dä, üzläre yasagan äyberlärgä dä bik saksız. Min tezlärendä yal itkän utırgıçnıñ ber taktasın äle yaña gına kemder kubarıp algan. Ayak astı tulı — çüp-çar, tämäke töpçekläre. Alarga iğtibar itmäskä tırışsañ da, haman küzgä taşlanalar.

Şulay da bu bakça, anıñ aşa keşelär siräk uzgangamı, başkalardan çistalıgı belän ayırılıbrak tora. Näq urtasında kırıyı taş belän tüşälgän külgä dä teläsä närsä taşlanmagan. Bala-çagalar kaldırgan takta kisäklärendä bakalar kürengäli. Kamışlık töbendä cäylären mıcgıp uk toralar ide. Köz citkäç, alar da tınıp kaldı.

Kayber agaçlar bıyıl yafrak yarmadı. Alarga köz inde küptän kilgän. Sap-sarı kayınnar, kıp-kızıl miläşlär, yäm-yaşel çırşılar arasında karañgı, bolıtlı könnärneñ töse kebek utıra.

Agaçlarga utlı yaktı kunsa da, yafrakları koyılırga aşıkmıy äle. Hava bozılıp, usal cillär çıkkannı kötä. Kayvakıt şulay bula bit: täülek eçendä böten tabiğat şärälänä dä kuya. Yafrak yañgırların yaratam min. Anda nindider serlelek bar.

Min yörgän sukmaklarnı berazdan berençe kar kaplar. Şunı belgängä, cäyge näzberek çäçäklär atmıy inde. Häyer, ülän belän bergä çäçäklärneñ dä başı kıyılgan bit. Parknıñ tabigıylegen beterep, ay sayın hätfä ülänne çapmasalar soñ!

Tizdän bu bakçada da agaç araların çistartırlar, yafraklarnı öyep yandırırlar. Küpme böcäk, kort hälaq bulır, havaga töten taralır. Köz başta — agaç yafraklarında, annan uçaklarda yana şul...

Ägär min prezident bulsam

Min üsäm, ukıym, hezmät baskıçında kütäreläm häm prezident bulam, dip, üz aldına zur maksatlar kuyuçılar azdır, ämma ilbaşınıñ nindi bulırga tiyeşlege, citäkçegä has sıyfatlar, anıñ aldında torgan burıçlar, halık, il, şähär häm avıl tormışı turında bez härvakıt uylanabız.

Küpmillätle respublika yazmışın üz kulıña alu zur cavaplılık sorıy. Ägär sin prezident bulsañ, anıñ, keçeme, zurmı, här milläte turında berdäy kaygırtırga mäcbür. Ä bälki, moña qadär şartlar tudırılmau, kısıluga duçar ütelüe arkasında, küpsanlı halıklar däräcäsendä üseş almagan, tele yugalıp bargannarga iğtibarıñ zurrak ta bulırga tiyeşter äle.

Tatarstanda yäşäüçe çuvaş, mari, udmurt balaları üz tellärendä belem alsın öçen, mahsus mäktäplär açıla, kitaplar kaytarıla. Çitkä sibelgän tatarlar da şundıy uk karaşka mohtac. Prezident avır yıllarda dalada igen ikkän, şahtalarda kümer çapkan, zavod-fabrikalar torgızuda katnaşkan, ukıtuçıları citeşmägän yaklarga belem birergä kitkän häm şunda töplänep kalgan keşelärneñ dä mänfäğatlären onıtmasa ide.

Üz respublikabızda iketellelekne tormışka aşıru buyınça da küp eşlär başkarası bar äle. Uramnardagı kontsert-tamaşa belderüläreneñ, hätta däülät oyışmalarınıñ işegenä elengän yazularnıñ da härvakıt hatalı buluı yöräkne ärnetä, teleñ öçen kimsenäseñ. Tramvay-trolleybuslarda tuktalışlarnı tatarça ataudan da tuktadılar. Milli bäyrämnär rusnıkı bulsa — rusça, tatarnıkı ikän — ike teldä alıp barıla. Deputatlar, nigezdä, vata-cimerä, rus telendä genä söyläşä. Ana telebez yazuda zur mömkinleklär alsa da, anıñ kullanılış dairäse kiñäymäde, häzer inde tatarça kamil söyläşüçelär dä könnän-kön kimi bara. Tatar mäktäplären tämamlauçılarga qadär üzebezçä söyläşmi diyärlek.

İkençe zur mäsälälärneñ berse — tufraknıñ, yılga-küllärneñ pıçranuı, urmannarnıñ saksız kiselüe, çüplek oyasına äylänüe. Halık üze yäşägän cirne näcesländerergä tämam künekte, monı ğadäti ber eşkä sanıy başladı. Tabiğat tä ilbaşı tarafınnan yaklauga mohtac.

Pıçrangan, agulangan rizık aşagan, hava sulagan halıknıñ sälamätlege tämam kakşadı, keşeneñ urtaça yäşäü ozınlıgı kimede. Sanatoriylarga akçalı häm däräcäle urınnarda eşläüçelär genä bara ala. Darular, meditsina hezmäte kıymmät, buşlay buluı käğazdä genä kaldı. İl byudcetında meditsina öçen bülengän akçanıñ külämen sizelerlek arttırırga kiräk.

Malaylar häm kızlar üzlären keçkenädän ük kimsetelgän toyarga tiyeş tügel. Zur keremle ğailälärneñ balaları şähsi bakçalarga yöri, yahşı cihazlandırılgan yaña tip mäktäplärdä ukıy. Bolay da balalar az tugan ildä härkem öçen belem aluga tigez mömkinleklär buldıru kıyın tügelder dip beläm. Här sabıynıñ yazmışı isäpkä alınsa ide.

Bügenge köndä ätisez-änisez kalgan, alar tarafınnan çitkä tibärelgännärneñ tormışı ayıruça avır. İnternat-mäktäplärnöñ matdi bazasın nıgıtırga, tärbiyäçelärne saylap alırga, keşelekle pedagoglarnı citäkçe itep bilgelärgä kiräk. Vakıtlı matbugatta korrektsiyä mäktäplärendäge ğadelsezleklär turında yazmalar yış kürengäläp tora. Älbättä, prezident bolar belän turıdan-turı şögıllänä almıy, ämma ul här tarmaknıñ niçek sulaganın, yäşägänen belergä häm, strategik yünäleşlärne bilgelägändä, üz süzen äytergä tiyeş.

Ätile tuıp ta, anıñ yärdämen toymagan balalar baytak. Tarkalgan ğailädä üskän häm ata-anası tarafınnan onıtılgan yeget häm kızlarga, yugarı uku yortlarına kergändä dä, bernindi taşlamalar karalmagan. Yış kına alarnıñ ätilege käğazdä genä ikänlegen härkem belsä dä, sotsial yaklau bu törkemne çitläp uza.

Zavod-fabrikalarnıñ, avıl hucalıgınıñ häle tämam möşkellände. Üzgärtep koru yıllarında alarnıñ baylıgı talandı, ber kulga tuplandı. Predpriyätiyelärneñ yaña hucaları citeşterüne torgızu, keşelärne hezmät hakı belän täemin itü turında kaygırtmıy. Mondıy citäkçelär öçen zavodnıñ bankrotlıkka çıgıp, soñgı baylıgınıñ bülenüe kulayrak. İldäge här citeşterü üzägen köçle küzätügä almıy torıp, bu häl tuktatılmayaçak.

Respublikada eşsezlär sanı artkannan arta. Kayvakıt, urın täqdim itkändä dä, eşkä kilergä teläüçelär tabılmıy. Az hezmät hakına kön uzdırgançı, salım inspektsiyäläre tarafınnan terkälmägän hezmät belän şögıllänüne kulayrak kürä alar.

İl kaznası yarlılana bara. Härkem üze, ğailäse öçen genä tırışa. Keşelärdäge elekkege icat, hezmät, teläktäşlek ruhın torgızırga inde bik avır bulaçak. Härkayda kıyınlıklar belän genä oçraşasıñ. Kiläçäkkä ömet uyatırlık eşlär kiräk.

İlbaşınıñ şähsi tormışı — küz aldında bulmaganda da, halık telendä. Ul ählaklı yäşäü ürnägen kürsätergä tiyeş. Ğailäsendäge däräcäse, hatınına mönäsäbäte, ul-kızlarınıñ kem buluı da anıñ şähsi avtoritetın bilgeli. Äti-änise kem bulgan, niçek ukıgan, kayda tugan — halıknı anıñ yazmışına kagılışlı här närsä kızıksındıra. Şulay ikän, Prezident bu hakta ber genä minutka da isennän çıgara almıy. Ul urındagı keşene min, berençe çiratta, üz milläte hörmät itärgä tiyeş dip tä sanıym.

Tel — buınsız, uy — töpsez

Tel turında distälägän, yözlägän mäqal bar. Äle alar da anıñ böten sıyfatların añlatıp citkerä mikän?! Üz teleñneñ qaderen beler öçen, çit illärdä yäşäp kararga kiräk. Ana teleñneñ moñın, ahäñen añlau öçen, kayvakıt ber bişek cırın işetü dä citä. Anıñ mäğnä tiränlegenä şakkatıp, eçke ber läzzät kiçerergä teläsäñ, halıkta yörgän kanatlı gıybarälärne iseñä töşer, ädipneñ mahir kalämennän çıkkan kitap süzen ukı.

«Tel» tamırınnan bik küp süzlär yasalgan. Bez köndälek tormışıbızda här isem-atamanıñ tarihı turında ällä ni yış uylanmıybız. Ä bit süzlärne tamırlarga tarkatkanda, bik kızık närsälär küzgä taşlana. Teläk, telänçe, telsez, telem, telem-telem... Avız eçebezdäge telgä ohşagan här närsä, yağni yuka, oçlı äyberlär şul uk tel isemen ala. Tellärneñ nindiläre genä yuk: razvedçiklar kulga töşergän äsir, koş tele dip atalgan tatlı rizık, zur tel, keçe tel.

Bala söyläşä başlasa, tel alıp kayttık, dilär. Süzsez kalsañ, teleñne yotkansıñ, dip gacäplänälär, aptırıylar, orışalar. Küp söyläşsäñ, Tel bete digän kuşamat ta tagıp kuyalar.

Telneñ belgeçläre bula, telneñ ostaları bar...

Tel söyderä dä, bizderä dä.

Tel äçe dä bula, töçe dä. Usal tellelär kayvakıt räncetep tä kuya. Yomşak telleneñ canga rähätlek birgäne bar, töpkä utırtkanı da yuk tügel. Tele bozıknıñ küñele bozık, di halık. Tele katınıñ küñele katı, digän mäqal dä bar.

Tel — küñelneñ közgese dä, tılmaçı da, açkıçı da, tagın ällä närsälär dä ikän.

Telne yılan belän dä, bez belän dä, kayış belän dä çagıştıralar. Ul ozın da, kıska da, neçkä dä, ütken dä, kisap qadär dä, tärtä buyı sıman da bula dip sanalgaç, nindi süz belän genä sıyfatlamaslar!

Halık äytüençä, çiçännär tar cirdä süz başlıy. Borıngı zamanda tel ostaları sugışlarnı tuktatkan, ğadel hökem çıgargan, patşanıñ olı kiñäşçese bulgan. Tel belgänne olılagannar, aña türdän urın birgännär. Anıñ äytkäne halık süzenä äylängän. İseme onıtılganda da, tapkır süze illär gizgän, ğasırdan ğasırga küçkän.

Bay da soñ inde milli tel katlamnarı! Ber süzdän etärelep kitep kenä dä, ällä kaylarga barıp çıgarga bula.

Bügen sin — miña, min siña endäşkän süzlär belän monnan yöz yıl elek tä, meñ yıl elek tä bezgä tanış tügel ällä kemnär üzara aralaşkan. Alar belgänneñ bik küben inde bez onıtkanbız da. Tıyb gıylemeneñ tereltü mömkinlege bulsa, arabızga kaytkan yırak babalarıbız bezneñ ni hakta söyläşkänebezne añlap ta betermäs ide. Tel üsä, üzgärä şul. Bik matur mäğnäle süzläre dä kullanılıştan töşep kala, äyteleşe öylämebez ahäñenä yaraşmagannar da telebezdän töşmi. Dimäk, yış kına aña zıyan da salına.

Äye, tel — buınsız. Niçek söyläşüeñä karap, sine üz dä itälär, kire dä kagalar, telendä uyı çagıla, dip uylıylar.

Uynıñ töpsez ikänlegen härkem belä. Şulay bulgaç, uy öçen telne ğayeplibez bulıp çıga.

İdel kiçkän inäkälär tele

İ gaziz ana telem! Sineñ yazmışıñ — minem yazmışım. Sineñ kiçergäneñ — minem kiçergänem. Millätemneñ hiçnigä almaştırmaslık yözek kaşı da sin.

Şulay disäm dä, ul bit onıtıluga, yukka çıguga duçar itelgän ide. Yaktılıgın sirpel utırgan ber köndä, «betärgä tiyeş» möhere sugılgan ide ul kaşka!

Telne yözek kaşı belän genä çagıştıru da azdır. Ul — millätneñ canı. Ul ülsä, millät tä yäşämi. Ul tel avıru bulsa, millät tä çirli. Anı saklarga, qaderlärgä kiräk.

Çäbälängän telem kat-kat,

Yolkıp-tartıp tetmägez.

Ürmälär öçen ürlärgä,

Telne arkan itmägez,—

di şağıyr. Hak äytä. Zaman ihtıyacı buluga sıltap, bügenge köndä dä nikadär çit süz östilär aña! Ä bit tarih katlamnarında alarnı almaştırırlıkları bar. Ana telebez tözeleşenä turı kiterep, yaña süzlär çıgarırga da mömkin. Çit millätlär şulay eşlilär dä, ä bez alar icat itkän här yaña töşençäne üzebezgä alabız da kuyabız. Telneñ yañgıraşına zıyan kilä. Şiğırlärgä kersä, älege alınmalar alarnı da kıtırşı itä. Şulay bulgaç, şağıyrlär, ädiplär tel sagında toruçılar bulırga tiyeş.

Farsı-garäp alınmalarınıñ telebezgä kire kaytuın da zur uñay küreneş dip bäyäläp bulmıy. Üz süzeñ üz süzeñ inde. Ämma şunısın onıtmaska kiräk: alar arasında üzeñnekenä äylängän bik yakınnarı bar. Häyer, telne cimerep äytä torgannarı kübräk käğaz bitlärendä genä yöri, gadi halık alarnı barıber kullanmıy.

Telneñ alınmalarga bay buluı alay uk naçar da tügel. Ber tuktausız kabatlanulardan kaçu öçen, menä digän çara da alar.

Telne ber genä keşe bötenläy üzgärtä, çistarta almıy. Şulay da här keşe anı yaña süz belän bayıtu mömkinlegennän mährüm tügel. Yış kına kayberäülärneñ tabışın ikençe beräülär kürep ala da kullanışka kertep cibärä, süzlärneñ taralışına ayıruça gazetalar zur yogıntı yasıy.

Ädäbi miras belän tanışkanda, ana telebezneñ ğasırlar dävamında nindi üzgäreşlär kiçergänen küzallau kıyın tügel, hälbuki yazuçı, ğalim tele aralaşu telennän berni ayırılsa da.

Ana telebez tarih gıybrätlären kiläçäk buınnarga citüdä şulkadär zur eş başkara, monı bäyäli alırlık ülçämnär yuk. Ğasır kiçkän inäkälär tele ul. İdel kiçkän inäkälär tele dä. Bu yullarda zur mäğnä bar. Telneñ taralışı, mömkinlekläre, zur sınaular aşa ütkänlege, gazizlege häm tagın, tagın bik küp başka närsälär turında söyli alar. Ana telebezdä uylıybız, kaygırabız, şatlanabız bez. Ana telendä bişek cırları cırlıybız, sabıylarıbıznı irkälibez, söyeklelärebezgä hatlar yazabız. Anıñ maturlıgına, tiränlegenä nıgrak töşenä bargan sayın, qadersezlänüenä can ärnüe köçäyä. Radio-televideniye diktorları tarafınnan tetelä, uram yazularında çataklana, öydä genä kullanılıp kimsetelä ul.

Çäbälängän tatar tele,

Kem soñ ürer cayına?

Kem soñ caylar Telneñ canın

Telneñ üz uñayına?..

Şağıyr Cäüdät Söläyman da änä şundıy soraular kuya. Bezne uylandırırlık soraular kuya.

İ gaziz ana telem...

Tatarstanım — gölstanım

Üz ileñneñ qaderen beler öçen, çitlärgä kitep karau kiräk mikän?! Beräülär anıñ maturlıgın çittän dä kürmäskä mömkin, ikençelär tugan cirendä yäşätkän här könneñ koyaşına iyelep sälam birä. Millätpärvärlär, vatanpärvärlär öçen, älbättä, tugan ildän ayırılu bik avırdır. Yukka gına bu hakta cırlarda cırlanmıy inde.

Min dä — üze ilemneñ neçkä küñelle ber balası. Tugan yagımnıñ urman-külläre, tauları-bolınnarı, şaulap utırgan igen kırları — hämmäse izge ber cir.

Tatarstannıñ tabigıy baylıkları belän maktanırlıgı bar. İdel, Kama, Nokrat kebek törle ölkälärne kisep uzgan, zur sänäğat üzäklären totaştırgan yılgaları — şul baylıknıñ kisäge. Gomer-gomerdän halıknı balık, rizık belän täemin itkän alar. Sözäk yarlarında kızarıp cir ciläge peşkän, yazın — su basıp, cäyen çigengän tugaylarında börlegän, kara ciläk mul bulgan. Yar buylarında uk üsep utırgan agaçlar arasınnan kerep kitäseñ dä balanlıklarga, şomırtlıklarga, almalıklarga barıp çıgasıñ. Äle keşe ayagı taptap betermägän matur urınnar şaktıy.

Şähärdän yırak poçmaklarda ilemneñ tabigıy güzällege saklangan. Allı-gölle bolınlıklar, kılgan üskän kalkulıklar, yomran yögergän korı yılgalar... Min yörgän sukmaklar şularga alıp çıga.

Tatarstanda keşe kulı tudırgan güzäl urınnar da yuk tügel. Başkalabız Kazan könnän-kön maturaya. İske yortlar tözekländerelä, bik küp yañaları tözelä. Kazannıñ Bauman uramı gına da soñgı yıllarda bik zur üzgäreşlär kiçerde. Kırlay urmanınıñ Su anası, Tukay Öçileseneñ zur küzle bakaları äkrenläp şunda cıyılalar. Parklar sanı yıldan-el arta. Metro tözelä başladı. Teatrları berniçä, üzeneñ Kontsert zalı bar.

Başka şähärlär dä Kazannan kalışmıy. Tübän Kama kalasına barıp çıksañ, şähär üzägendäge mäçetkä tañ kalasıñ. Arhitekturası belän başka töbäklärnekenä hiç kenä dä ohşamagan! İşegaldında mul sulı çişmä tibä anıñ, tübän kamalılar çäyneñ tämlesen genä eçä!

Yar Çallı uramnarınıñ kiñlege, zamança tözelgän mädäniyät sarayları belän soklandıra. Anda sportka, cır-sänğatkä iğtibar zur.

Alabuga da soñgı yıllarda şaktıy üzgärde, şähärlege arttı. Pedagogiyä institutı açılu anıñ danın böten Tatarstanga tanıttı.

Här töbäk, här rayonnıñ üz maktanıçları bar. Arçalılar çiteklär belän dan tota, Kukmarada itek ostaları yäşi. Baulı, Cälil, Aznakay yaklarında neft çıgarıla. Balık Bistäseneñ iseme ük balıkçılar yagı ikänlegen äytep tora. Bua avıllarınnan Kazan bazarlarına kön sayın olau-olau bäräñge kilä, Biyektaulılar söt-may taşıy. Piträçtä tavık üsterälär, gömbäne şäp tozlıylar ikän.

Tatarstan — matur yak. Açık yözle keşelär, tırış hezmätçännär yäşi anda.

Tatarstan — duslık ile dä. Törle teldä söyläşüçe avılları, gazetaları bar. Här milli tel, här halık, kavem — anıñ kabatlanmas ber bizäge, çäçäge. Şulay bulgaç, Tatarstannı niçek inde göllär ile dimiseñ!

Mäktäp, isänme!

Cäy uzdı da kitte. Äle genä agaçlar yafrak yarıp, koşlar bala çıgargan ide, inde menä igennär cıyıp alıngan, bakçalar yarım buşap kalgan.

Sentyabr — cäy belän bötenläygä huşlaşu ayı. Cäylärneñ tiz genä äylänep kaytırına ömeteñ özelgän ay. Monıñ öçen moñsulanırga yaramıy. Sentyabrneñ üz maturlıkları bar. Ul sine mäktäbeñ, duslarıñ, sıynıftaşlarıñ belän oçraştıra. Berençe sentyabrne küp vakıt ällä nindi ber küñel kütärenkelege, şatlık hise kiçerep kötäseñ. Kiyemnäreñne aldan uk häzerläp kuyasıñ. Bakçaga çıgıp, çäçäk tütälläre arasında yöriseñ. Kaşkarıylarnıñ, liliyälärneñ, sugan gölläreneñ kaysın bäylämgä cıyarmın ikän dä, niçek itep, ukıtuçı apama birermen ikän, diseñ. Şunda uk mögallimnär ber-ber artlı uyıñnan kiçä. Aldagı yılnıñ kızık vakıygaları hätereñdä yañarıp kitä, kıñgıraunıñ kolak yarırday tavışı da işetelgändäy bula. Menä sin tüzemsezlek belän kötkän kön kilä. Allı-gölle çäçäkläreñne kütärep, äle sumkasız gına uramga çıgasıñ. Tübän oçtan cäy buyı bergä uynap yörgän iptäşläreñneñ menep kilgänen küräseñ. Barısınıñ kulında — çäçäk bäylämnäre. Mineke yämsez bulmadımı ikän, dip hafalanıp ta alasıñ. Şunda uk üzeñne tınıçlandırasıñ da. Menä alar sezneñ turga kilep citä, yılmaeşalar, köleşälär, üzläre belän äydilär... Sine ayaklarıñ uk şuşı ber törkem bulıp bargan iptäşläreñ yanına, çäçäklär dulkınına kuşa...

Maktanışa-maktanışa, serlär büleşä-büleşä, mäktäpkä kilep citkäneñne sizmi dä kalasıñ. Aña yakınlaşkan sayın, allı-gölle taşkın zuraya, annan çıkkan tavışlar törlelänä. İşek töbendä torgan ukıtuçıñnı kürgäç, ällä nişläp kitäseñ. Beraz gına oyalasıñ da, beraz gına kurkasıñ da, şul uk vakıtta yögerep barıp koçıp ta alası kilä üzen. Ul bügen bigräk matur kürenä. Östendä — yäm-yaşel, ör-yaña kostyum, çäçlären pöhtä itep kistergän. Üze koş totkan şikelle söyenä, äle berebezneñ, äle ikençebezneñ arkasınnan kaga, matur süzlär dä äytkän kebek itä. Anıñ bitendäge alsulık, çäçäklärneñ alsulıgı bezneñ cäy essesendä karalgan yözlärebezgä dä küçä. Barıbızda da bäyräm tösläre, bäyräm hisläre tagın da arta töşä.

Ul da bulmıy, işektä mäktäp direktorı kürenä.

— İsänmesez, ukuçılar! Huş kildegez!— di ul. Ber tavıştan:

— İsänmesez, isänme, apa, isänme, mäktäp!— dip, kıçkırıp däşäse kilä.

İnde üz itep, hucalarça mäktäp buylap atlıysıñ.

Äniyemneñ änise

Äniyemneñ änise äbiyem bula minem. Ak yaulık yapkan, küzlek kigän, cep erläüçe tatar karçıgı tügel ul. İrtä-kiçen namazlık östendä dä utırmıy. Bik dindar da yugıysä, mäçetkä yörergä, oyıkbaşlar bäylärgä vakıtı yuk äle anıñ. Yäşen altmışka tutırgan bulsa da, tañ tudımı, kön sayın eşkä aşıga. Kitaplar çıgaruçı ul. Döresräge, ul ädiplär, ğalimnär yazgan kitaplarnıñ citeşsezleklären ezli — hata tikşerä.

Küp belä dä soñ inde äbiyem! Anıñ kulı aşa nikadär kitap uzgan! İstä kaldırırga teläp ukımasa da, häterenä señä bargannar, ahrısı, närsä turında sorasañ, şunda uk cavabın da taba.

Äbiyem — tirän belemle tarihçı da, matematik ta, rus tele ukıtuçısı da şikelle miña. Üze bik tä belemle bulgaç, mine dä:

— Hatalı yazma, iğtibarlı bul! — dip kisätergä yarata.

Şimbä, yakşämbe könnärendä äbiyem öydä tora. Anıñ belän ikäüdän ikäü genä kalu rähät bezgä. Min äniyemä söyli almagan süzläremne anıñ änisenä söylim. Kızık bit äy! Ä ul bäläkäy çagında üz änisenä nilär hakında söyläde ikän? Äbiyemneñ akılsız süzläre öçen äniyemne ärlägäne bulganmı? Şul hakta sorasam, kölä genä.

Min äle äbiyem belän bakçaga yörergä dä yaratam. Yäşelçä, ciläk-cimeş üsterü serlären dä bezneñ barıbızdan da yahşırak belä ul.

Äbiyem — bakçanıñ incenerı, dim min kayvakıt, şayartıp. Çäçäk klumbaların da üze telägänçä tözi, kıyar-pomidornıñ da üze telägän urında üskänen yarata. İke törle yänäşä üsemlektän öçençe törlese dä şıta...

Bakça yortın da, divarların da üze buyıy äbiyem. Çäçäklärgä tös bulsın dip, yäşelle-sarılı, alsu-kızıl buyaularnıñ barısın da kullana. Bakça kapkasına uzgan yıl yasap kuygan räsemenä härkem soklanıp kitä. Par akkoş yortka bötenlek, bähet kiterä, di äbiyem, yulga çıgıp, üzeneñ eşenä karap torganda.

Äbiyemneñ tavışı... Koş sayravına ohşatsam, arttırırmın, cil sıypavı, disäm, äytep betermäm şikelle, çişmä tavışı, digänem turırak kilerder.

Änä şul çişmä tavışlı äbiyem cırlap cibärsäme, aş-su tiräsendä kaynaşkan äniyem, eşennän tuktap, bülmälär arasındagı işek yañagına söyälä, divanda kırın yatkan ätiyem gazeta-curnalların ber çitkä alıp kuya, enem, uyınçıklarına abına-sörtenä, bezneñ yanıbızga yögerä.

Ul gadi cırlar gına cırlamıy. Bik borıngıdan kilgän ozın köylärne yarata. Kart holıklı da tügel üze, yaña zaman cırların da tıñlıy, ämma ni öçender başkarmıy. Keçkenädän işetep üskännären yaratarak töşäder inde.

Äbiyem aş-suga da şaktıy osta. Kunak kilgändä, tabınga çıgarası rizıklarnı ul gına häzerli. Yözebez kızarırlık bulmasın, üzem peşerim äle, mondıy çakta şundıy zur eşne başka keşegä tapşırırga yaramıy, di. Äni belän bez östälgä taşıp, maturlap tezep kenä torabız.

Min öyebezne äbisez küz aldına da kiterä almıym. Yarıy äle ul isän, ayak östendä, könen boyıgıp uzdırmıy, keşelär arasında yöri, dip, söyenep yäşibez bez.

Cäyge yalda

Rähät tä soñ cäy könnäre! Östeñdä — ciñel kiyem, ayagıñda da kışın österägän kiyez itek ya bulmasa avır tabanlı botinkalar tügel. Koyaş belän bergä torıp, mäktäpkä yögeräseñ dä yuk. Yatasıñ irkälänep yomşak yurgan astında. Cäyen äle anıñ yokısı da tizräk tuya. Yugıysä kış buyı hıyallanasıñ: eh, cäy genä citsen, tuygançı ber yoklar idem, diseñ. İnde ukular betep, küpmeder vakıt uzuga uk, köneñne, säğateñne yokıga gına äräm itäseñ kilmi başlıy. Küñel gel kayadır cilkenep, aşkınıp tora. Yurgan astındagı irkälek tä berazdan tuydıra. Keşedän alda su buyına töşep, balık kaptırasıñ kilä, ciläkkä iñ mul çagında, çiläk-çiläk tutırıp bulganda yörergä tırışasıñ. Menä bügen baram da başka kiräkmi, digän bulsañ da, yañadan ike, öç, biş tä urmanga yögeräseñ.

Kapka artına gına terätep kuygan velosipedım bar. Cäyäülärgä irengän çakta anı iyärlim. Urman-kırlarga ätineñ mototsiklında da cilderäbez.

Ciläk cıyarga, balık totarga ätiyem dä osta minem. Citezlektä minnän dä, änidän dä kalışmıy. Käyefle könendä bezneñ teläkkä karşı kilmi: gömbäsenä dä bara, daru ülännäre cıyışa. Kay yıllarnı yılga aryagına bolınlıkka şomırtka, gölcimeşkä, börlegängä dä bergäläp çıkkalıybız.

Bu cäy ayıruça küñelle uzdı. Köne dä urtaça kızulıkta bulıp, yañgırı da vakıtında yaudı. Kıyar-pomidornı cıyıp kına ölger inde!

Ätiyem, yazga çıkkanda, ber kolın satıp algan ide, min kübräk anıñ tiräsendä kaynaştım. Bolınga alıp töşep, irkenlektä yörttem, kön sayın susıl peçän belän sıyladım.

Ul kipkän peçänneñ huş ise! Ber kütärämen kolınım aldına salam da kalganına üzem suzılıp yatam. Peçän arasınnan tabılgan ere cir ciläklären kapkalap, ülän urtlagan bulıp, rähätlänep yal itäm.

Bezneñ kolın bik näzberek bulıp çıktı. Bik saylanıp kına aşıy, rizıknı äräm-şäräm itep beterä. Açulanmıym. Änkäse dä yanında tügel, küñelen räncetäse kilmi. Annan kalgan peçänne sarıklar barıber yalt itterälär.

Sarıklar digännän, kötü çiratı äylände dä kilde bıyıl, äylände dä kilde. Kötü kötä-kötä, koyaşta yanıp bettem, tänem cir tösennän ayırılmıy başladı. Şul karalık eçennän zäp-zäñgär küzlärem genä çit ber närsä şikelle yıltırap karıy. Közgedäge surätemne üzem tanımıy toram.

Kaz bäbkäläre, çebeşlär küzgä kürenep üste. Yılı yıl şul anıñ. Alarga da yäşellek citärlek. Bolın koyılarınnan agıp çıkkan sular da kipmäde. Çemçenep yörilär, yörilär dä su eçep alalar, annan öyep kuygan büränälär ışıgına barıp yatalar. Koyaş essesen ber dä yaratmıylar inde! Küz-kolak bulmasañ, öygä elderergä dä küp soramıylar.

Alarnıñ üzlären genä kaldırıp bulamı soñ! Karga-tilgäne dä bik azdı. Uramdagı tupıl başı tulı — karga oyası! İşegaldında yörgän çebeşlärne dä kütärep alıp kitkälädelär. Tilgännän bitär karga kurkınıç häzer.

Cäy rähät. Köneñ canga tıngılık birgän eşlärdä uza. Tamaktan aş ütä. Sıyırlarnıñ da sötläre tämlelände. Ciläk, çäçäk täme kilä. Sötneñ täme, billähi, sıyırnıñ telendä!

Äye, rähät. Kiç citsä, iptäşläreñ belän kapka töbendä söyläşep utırasıñ, klubka çıkkalıysıñ, kunak kızları, malayları belän duslaşasıñ, adreslar alışasıñ, mäñge bozılışmaska süzlär bireşäseñ.

Şimbä, yal könnärendä uyınnar da bulgalıy. Cäyge eşneñ kızu çagına citkäç, alar onıtıla. İrtängä qadär avıl uramnarı buylap yörep bulmıy. Peçän çapkan, çüp utarga yörgän gäüdä dä arıy, yal sorıy başlıy.

Cäy ahırlarına, koyaşnıñ essese sürelgäç, könnär dä kıskara başlagaç, küñellär moñsulanıp kitä. Agaçlardagı almalar, ällä kaylardan yaltırap, bezneñ dä özeläse çaklar citte, dilär kebek. Karala töşkän yafraklar koyılır könnären kötä şikelle. Alardan inde beraz tuzan ise kilä. Art bakçanıñ kayber urınnarında, kap-kara bulıp, tufrak çıga. Redis, irtä utırtılgan sugan, kıyar cıyılıp alıngan cirlär bu.

Cil kırdan ölgergän aşlık isen kiterä. Kaydadır inde arışnı ura başlagannar, dip uylap kuyasıñ. İgennärneñ mul buluına söyenäseñ. Äti ikkän igennär bit, diseñ.

Ätiyeñ dä öygä şat yöz belän kayta. Tabın artına beraz ereräk, üzennän kanäğat kıyafättä kilep utıra. Bezneñ eşlärebez belän kızıksına, maktau süzläre dä äytep kuygalıy.

Äti şat bulgaç, änigä dä rähät. Ul östäl belän miç arasında yögerep kenä yöri. Salatınnan, kaymagınnan, kıstıbıyınnan citeşegez äle, digän bula. Üzeñne üz öyeñdä kunak kebek, zatlı kunak kebek toyasıñ.

Cäy rähät. Cäyeñ avılda uzsa, ayıruça rähät. Nıgıp, tazarıp, üzeñ dä yäşelçä kebek ölgerep, mäktäpkä kiläseñ.

Avıl balalarınıñ kübese kanikulda berkaya da kitmi. Kitsä dä, tizräk kaytıp citä. Kolınıma ul-bu bulmaganmı, kaz-ürdäklärne saklauçı barmı, sıyır-fälän, kiräkmägän rizık aşap, yalgış çirläp kitmäsen, dip, gel borçılıp tora bit ul.

Min üzem böten kanikullarnı da avılda uzdıram. Şähär havasın üskäç tä sularga ölgererbez äle, dim.

Kışnıñ üz maturlıgı

El fasıllarınıñ härberse üzençä matur. Salkın, buranlı, usal kışnıñ da üz östenlekläre bar. Cılı cäyneñ qaderen añlarga yärdäm itä ul, tabiğatneñ çäçäkle könnären sagınırga öyrätä.

Kışkı kanikullarda gına bu fasılnıñ böten maturlıgın kürep ölgerep buladır, çönki sin irtädän kiçkä qadärge vakıtıñnı üzeñ telägänçä faydalana alasıñ. Tañ tişegennän torıp ukırga barasıñ da yuk, kara töngä qadär däreslär häzerläp tä utırmıysıñ.

Kışkı yal könnärendä yokım bigräk tä tiz tuya minem. Koyaşnıñ berençe nurları bülmämä ütep kerü belän, sikerep toram da täräzä cilleklären açıp cibäräm, tänne sihätländerä torgan saf hava kertäm.

Aşagaç-eçkäç, çañgılarımnı alıp, şähär kırıyındagı kayınlık yanına kitäm. Anda çañgıçılar salgan şoma yullar küp. Cillär belän ük yarışmasam da, şaktıy kızu elderäm çañgıda! Sıynıftaşlarım arasında minem belän «bil alışırga» teläüçelär ällä ni küp tügel.

Arsam, tuñsam, berär agaç töbenä utıram da, biştärdäge termosımnı çıgarıp, kapkaçına kaynar çäy agızam. Şähärgä monnan bik ük yakın tügel. Kayvakıt cil, buran çıgıp, hava torışı üzgärep kitä, kön salkınaytıp cibärä. Törle hällär buluı mömkin, şuña kürä üzem belän härvakıt çäy-kofe yörtäm.

Agaç töbendä, tämläp-tämläp kenä, sötle çäy yotkanda, tirä-yak tabiğatne küzätäm. Berär adaşkan kuyankay kilep çıkmasmı, dip ömetlänäm, tik — buşka. Bu yaklardan alar küptän kaçıp betkänder inde. Kayvakıtlarda kayadır aşıkkan, kırıylatıp kına çabıp ütkän etlär kürengäli. Bälki, alar monnan ällä ni yırak salınmagan urman karavılçısı öyenä cilderälärder. Urmanda etlärsez hucalık itü kurkınıç. Alar — sineñ kürşeläreñ dä, duslarıñ da, ğailä äğzalarıñ da.

Kayber könnärdä mine yış kürergä ğadätlängän kabarınkı yonlı ber et yanıma da kilgäli. Min kesämdä anıñ öçen küçtänäçlär dä yörtäm äle. Änä şul duslaştırdı da inde bezne.

Kışkı tabiğat bigräk matur, dip uylıym min, küzläremne dä ala almıyça, ak kayınnarga, yabaldaşlı naratlarga, kiñ itäkle yäşel çırşılarga karaganda. Häzer şularnıñ bersenä äkren genä kagılsañ da, botaklarındagı, käüsälärendäge böten aklık tulayımı belän östeñä işeler şikelle. Berärsenä koş-mazar kilep kunsa, yomarlap, kar atam. Bolay gına, uynap kına kurkıtam. Minem yıraktan atkan yomarlamım äle alarga qadär barıp ta citmi, ämma koş sagaya, kolakların şomarta, küzlären ütkenäytä.

Kaytırga çıkkanda, kükräklär kiñäygän, sulış yulları tämam açılgan bula. Kıçkırıp cırlıysı, urman-kırlar belän söyläşäse kilep kitä.

Soñgı yıllarda maşinalar küplektän pıçrangan yullarga, aklıgınıñ elekke cetelege kimegän karlarga gına eç tä poşıp kuymasa, bu hozurlık, bu maturlıktan isergän ber häldä bulasıñ.

Bezneñ yak tabigate ayıruça matur bit ul. Koyaşı — koyaş, agaçı — agaç, tavı — tau urınında. Çana şuıym disäñ, kışı bar. Su koyınıym disäñ, cäyeneñ cılısı citärlek.

Kışkı yallarım änä şundıy ber rähätlektä, saf havada sälamätlegemne nıgıtıp uza minem. Ukuga da teläp totınasıñ. Şul arada duslarıñnı da sagınıp ölgeräseñ.

Yaz, yaz, yaz citä

Yaz citä. Täräzälärne köndezlären koyaşka açalar. Ölengelär tartıp kuyılgan. Yaktı nurlar, koşlar sayraganı, çişmäneñ yañadan terelgän tavışı, borının törtep kilgän çiräm...

Yaz citä — yazgı yallar alıp kilä. Şähär mäktäplärendä alar beraz irtäräk bula. Ä bez zur yılga buyında yäşibez. Yaz könnärendä ul tagın da kiñäyep kitä. Kütärelgän yullar da su astında kala. Kayber yıllarnı asılmalı küperlär agıp kitkäli. Ukuıbız kürşe avılda bulganga, kanikullarnı beraz soñgarak kaldıralar. Menä şuşı taşu vakıtlarına, pıçrak könnärgä turı kiterergä tırışalar.

Pıçrak, taşulı, şau-şulı bulsa da, yaz yaz inde ul! Tabiğatneñ yäşärgän, küñelneñ algısıgan vakıtı. Kürşe kızları da maturayıp kitkän kebek. Äni dä yomşarıp kuygan şikelle. Äbekäyneñ dä peşergän kümäçläre kabarıbrak kürenä. Yaratıp aşıysıñ, tämläp yoklıysıñ, uynap tuymıysıñ. Äti-äni küzgä çalınıp, berär eş kuşkançı, uramga ıçkınırga gına torasıñ. Eş eşlise kilmägännän tügel bu, yazgı uyınnar ayıruça küñelle. Tupıl töbendäge şärälängän cirdä kön sayın päke kadaşlı uynıybız. Un, yegerme, ille, yöz, meñ, ällä nindi zur sannarga barıp citkänçe, tämam tuydırgançı. Annan yılga buyına töşep kitäbez. Su kütärelgändä, bolın östenä kergän vak maymıçlarnı sözep öribez, bäläkäyräk küldäveklärdä yözdergän bulabız, annan tagın, üssennär äle dip, yılgaga cibäräbez.

Yaz könnärendä yılga tiräsendä olı keşelär dä küp kaynaşa. Alar da balık sözä. Uıldık salırga kütärelgän balıklarnıñ yukka çıguı küñelne ärnetä. Cäyen bez karmakka totası kızılkanatlar, çabaklar, kırtışlar, hätta çurtançıklar bit ul, dip uylıysıñ. Kayvakıtta töngä yılgaga salıp kuygan aularga eläkkän balıklarnı totkınlıktan ıçkındırabız bez. Yözsennär, ürçesennär, üssennär, az bulsa da dönya yämen kürep kalsınnar.

Yazgı yallarnı bik kıska yasagannar. Uynap tuyıp ta ölgermiseñ, tagın mäktäpkä kitäseñ. Tänäfes vakıtlarında cıyılıp alasıñ da maktanışırga totıngan bulasıñ. Kem närsä eşlägän, niçek yal itkän. Arttırgannarı sizelep torsa da, iptäşläreñne kimsetmiseñ, üzeñneñ dä yazgı yallar belän maktanasıñ, gorurlanasıñ kilä bit, tik ber närsä açık: bezneñ härberebez şul ber atna eçendä dä maturlanıp, olıgayıp, nıgıp, yaz koyaşı astında karalıp kitkän.

Yaz, yaz, yaz citä. Täräzälärne koyaşka açalar. Ölengelär tartılgan.

Kaderle istälek

Kütärtkän yuldan avıl başına kergändä, beravıkka tuktalıp kalam. Ätiyem kabere östendä üskän par miläş utlı telgäşläre belän miña karap toradır şikelle. Ber-ber artlı ostälgän kalkulıklar arasınnan, bälki, minem küzlär anıñ timer çitlegen tiz genä taba almas ta äle.

Miläş, miläş... Ul üzemnän dä aldarak sälam birä miña. Tuktalmıysıñmı, häsrät-kaygılarıñnı taratıp kitmiseñme, digän şikelle, yafrak-kulların bolgıy.

Donyada iñ yaratkan, qaderlägän keşem kabere yanına atlau avır miña, küz yäşläremne eçkä yotıp, avılga keräm. Kayvakıt avır tufragıñ ciñel bulsın, dip, izge teläkläremne äytep uzam.

Ätiyem miläşe. Aş bülmäbezneñ täräz karşında da üsä ul. Çırık-çırık... Botagı sayın — tälgäş, tälgäş sayın — koş. Bu uramga yänäşäsendägesennän ätiyem belän küçep kilgän üsente inde öy biyeklegendä. Anıkınnan da tatlırak, ereräk cimeşlärne minem äle hiçber vakıt tatıgan yuk. Anıkınnan da tözräk käüsä kaysı miläştä bar ikän?!

Şulay bervakıt yıraktan min anı ayıruça sagınıp, qaderen belep kayttım. Öygä kerä-kereşkä:

— Miña miläş kaynatmasınnan başka hiçni kiräkmi!—dip, şunı cıyarga kızulıy başladım. Kış buyına könbagış urınına miläş çirtep yörgän ätigä qadär gacäplände. Ul mine öyebez töse, ise, täme bulıp sagındırgan ide şul.

Min här yılnı miläştä çäçäk tälgäşläre yasaluın tüzemsezlek belän kötä torganga äyländem. Bu yıl kısır kalmasa gına yarar ide, dip, könaralaş täräzägä ozaklap baga torgan buldım. Härkemne här yılnı ätiyem miläşe belän sıylarga tırışam.

— Nindi min belmägän cimeş bu? — dip gacäplände berçak inde üze dä küptän märhüm ber aga. Östäl tiräli kunaklar aldında äylänep yörgän savıtta, yañadan aldıma kilgändä, kaynatmadan berni dä kalmagan ide.

— Ätiyem miläşe ul,— didem min, gorurlanıp, böten keşene tagın ber kat gacäpländerep.

— Kızık, miläştä dä şundıy täm bula alır ikän,— diyeştelär. Aylar uzgaç, ul abzıy belän bez tagın oçraştık.

— Andıy tämle miläş başka yuk ikän bit,— dide ul miña.

Ätiyem miläşe, tämle telle, zatlı näselle, neçkä küñelle ätiyem miläşe ide şul ul. Uñışsız kalgan yıllarda da hiç yugı küñelemne kürerlek cimeş kiterä torgan agaç...

Äle sabıy çakta karaltıbıznıñ başka ber töşendä ikençe agaçnıkınnan kabıp karagaç:

— Äti, ä nigä bezneñ tege miläş tämleräk ikän?— dip soraganım bar.

Anıñ küñele tulıp kitkändäy buldı, tik sizdermäde.

— Ätineñ miläşe bulganga, kızım,— dide, minem şikelle ük itep. — Babadan — ataga, atadan ulga küçä torgan yädqar. Uramnı, yortnı almaştırganda, bergä küçä torgan nigez agaçı. Yaña urınga istälek kaldırır, bähet kiterer öçen tamır cäyä bit ul. Babagıznıñ atası şuşı uramdagı kart ciñgäñnär urınında yäşägän. Anda da üsä bu miläş. Yaña uramdagı babañ bakçasında da. Kaberleklär östendä dä...

Menä ni öçen äti qaderläp cıya, saklıy, suıkta ballangan cimeşe belän kışların bezne dä sıylıy ikän! Ul kötkän bit bu soraunı, kötkän...

Ätiyem yäp-yäş kileş tufrakka aş bulıp yattı. Min dä köttem. Abıy anıñ kaberenä närsä utırtır ikän, dip köttem. Häm äle kızıllıgı da cuyılmagan balçıkka törtelgän miläş üsentesen kürep, eçkä cılı yögerde. Minem abıy şul ul! Äti ulı! Zirat kiñäyep, elekkeräk yıllarda tüşälgän kalkulıklar eçtä kaldı. Ere käüsäle agaçlar mine kötkän, mine sagıngan miläşne dä kapladı. Ämma beläm: gomere izgelektä genä uzgan äti iñ matur, iñ kürekle koşlarnı zämhärir suıklarda açlıktan saklap yäşägän miläşe öçen söyenä, bezgä rähmät ukıy.

Abıy bütän nigez korıp yata. Min tagın kötäm: bakçasına ätiyem miläşen utırtırmı?

Gailä yädqare

Härber ğailädä qaderläp saklıy torgan närsäder bula. Kemder tugan-tumaçalarınıñ fotoların öy türenä elep kuya, här kilgän keşegä şular hakında söylärgä yarata. Kemder, ätiyem üstergän bakça, korgan nigez dip, tugan cirennän küçep kitä almıy. Beräügä ata-babasınnan kalgan balta-pıçkı, ikençesenä — savıt-saba, öçençesenä işek östendäge şamail qaderle. Kemder öçen üz yortı, gomumän, istäleklärdän genä tora.

Minem yırak äbiyem balaları, onıkları belän üze arasındagı ceplär nıklıgı öçen härvakıt borçılıp yäşäde. Kayvakıt, öyelep kunakka kaytıp töşsäk, ul härberebezne yanına cıya da berär yaulık öläşep çıga:

— Min ülgäç, istälegem itep yabarsız...

İkençe ber kilgändä, tagın ber yaulık tottıra:

— Ülgäç, tösem bulır...

Äyterseñ bez här yılnı tagın ber yaulık başlayaçakbız. Ul yaulık-yadkarlärne birä başlaganda, äbi äniyem yäşenä dä citmägän bulgan yugıysä.

Şulay ber çaknı, min alarga kunakka bargaç, ällä nindi serle ber tavış belän:

— Yäş çaklarımnı küz aldına kitererseñ, bik qaderle närsälärne siña kaldırıym äle, kızım,— dide ul häm çolannan keçkenäräk kenä çemodan kütärep kerde.

Ä anda!.. Çigüle kükräkçälär, tüşleklär, çuklı sölgelär... Äbiyem tularnıñ härbersennän, tarihların söyli-söyli, öleş çıgardı. Şunda gına äniyem yäşlegendä yapkan ak şäl dä saklangan.

Miña birgän çakta äbiyemneñ küzlärendä yäş ük yıltırap kitkän şikelle toyıldı:

— Karakalpaktan alıp kaytkan ide bäbekäyem...

Ul qaderle büläklärne min, älbättä, kimim, sandık töbendä saklıym, tuzdırasım, äräm-şäräm itäsem kilmi. Çuklı sölgegä dä bitemne sörtmim. Äbiyemneñ kullarınıñ cılısı ällä niçä buınnarga barıp citüen telim. Barı tik äniyemneñ zatlı ak şälyaulıgın gına yapmıy tüzä almıym. Bigräk tä matur, bigräk tä ciñel şul ul! Anda äbiyem küzlärennän tamgan söyü yäşe dä, äniyem barmakları yasagan sak häräkätlärneñ kıştırdavı da saklanadır şikelle. Menä-menä ul kullar ak şälne muyınıma üze yabar, menä ul kaynar yäş tamçısı bitläremnän tägärär kebek...

Bez — eztabarlar

Minem äbiyem pioner bulgan. Äniyem dä, ätiyem dä, alarnıñ tugannarı da kızıl galstuk takkannar. Häzer pionerlar yuk inde. Ä bälki, bardır da. Mäğnäle uyınnarsız, cır-şiğırlärsez, üzara yarışlarsız, romantikasız mäktäp tormışı kızık tügel. Tatarstan pionerlarınıñ küpçelege üzlären varislar dip atıy, kemder eztabarlar otryadına yöri, kemder tabiğat dusları isemlegenä kergän. Kıskası, här bala nindider eş belän şögıllänergä, tormışın kızıklırak itärgä tırışa.

Bezneñ mäktäptä eztabarlar otryadı yäşi. Eztabarlarga ata-babaları uzgan danlı yulnı öyränü dä, küçmä koşlar tormışın küzätü dä, pohodlarga çıgu da oşıy. Härkayda kemder kaldırgan ezlär bar. Bez — änä şularnı tabuçılar.

Teläsäñ, otryadıbızga sine dä alabız. Eztabar bulu — ğadel, tırış, şayan, köçle, tapkır, citez bulu digän süz. Ägär sindä andıy sıyfatlar bar ikän, rähim it, arabızda bul.

Bez bu cäyne ayıruça kızıklı uzdırdık. Tugan yagıbızda Azin diviziyäse bulgan urınnarda yördek. Kinoga, fotoga töşerdek, albomnar yasadık, anıñ sugışçısı isäplängän yaktaşlarıbız isemlegen barladık.

Kiläse cäygä säyähätebez yırakkarak bulaçak. Ul diviziyä yörgän yullarnı tagın da dävam itäçäkbez. Kızıkmı? Älbättä!

Bäheten tapmagan geroylar

Här keşeneñ bähetle bulası kilä, ämma tormışta härvakıt üzeñ telägänçä genä yäşäü yazmagan. Ädäbi äsärlärdä isä uñay geroylar finalda üz maksatlarına küpçelek oçrakta ireşälär. Ä menä Garif Ahunovnıñ «Etlär patşası» povestendagı Akmal Bulatov, küpme genä tırışsa da, bäheten tapmıy.

Äsär kötmägändä karaltı-kuranı yukka çıgargan yangınnı tasvirlaudan başlana. Anıñ belän köräştä ük inde Akmal neçkä küñelle, här can iyäsen yaratuçı, kurku belmäs gayar ir bularak açıla. Kakça gäüdäle bu irneñ keşe ışanmastay eşläre yangın sünderüçelärne dä tañ kaldıra, hiçkem kütärä almastay ballonnarnı Akmal ut uçagınnan alıp çıkmasa, şul tirädäge yortlarnıñ da yanmavına ömet bulmıy. Bähetsezlek oçragında yugalıp kalgan, beraz poşmasrak ta, mäğnäsezräk tä Gölbikä hanım yänäşäsendä bu obraz tagın da yaktırıbrak kürenä başlıy.

Bez Akmal Bulatov belän tanışunı dävam itäbez. «Hiç kenä dä kiräk bulmagan bähetsezleklär gel minem öskä yabırıla»,— di ul üze turında.

Ätisezlek, koçegarlar isereklege arkasında üpkä çirle tugan bala, törledän törle hıyanätlär, yalgan ğayep belän öç yıl törmädä utıru, annan igelektän başkanı kürmägän avıl halkınıñ räncetüe...

Akmal — çın mäğnäsendä talant: altın kullı rässam da, balta ostası da, ütken telle şağıyr dä, bakçaçı da, tabiğat telen añlauçı da. Tönnär buyı küñelendä şiğır yañgırasa da, şunı sizderergä oyalgan ir keşe dä. Ul baştarak hätta mähäbbäten belderergä dä kıyınsına. Üzen onıtıp yarata alırlık, küñelendä söygäneneñ ideallaştırılgan suräten tudırgan irneñ hislärenä çik yuk.

Küçtänäçsez — keşe busagasın da atlamıy, äz genä dä zarlana belmi, başkalarnı räncetmi Akmal. Anıñ böten häsräte «ih» süzenä sıyıp betä.

Akmal — krestyan balası. Avıl keşesenä has berkatlılık, ihlaslılık, gadilek, matur tel bar anda. Gazetanıñ redaktor urınbasarı, şunı kürep alıp, başkalardan ayırmalı bularak, aña yärdäm kulı suza. «Bezgä diplom kiräkmi, bezgä keşe kiräk»,— di häm hezmätkä, belemgä fatihasın birä. Rässam, curnalist bula Akmal, şähsi kürgäzmälär aça, halık arasında tanıla. Ämma... ğailäse şul kürgäzmälärne kararga da kilmi. Bu uñışlar ğailädäge mönäsäbätlär tössezlegen kaplamıy. Ul hatını, balası yanında bähetle bulırga teli.

Akmalnı urap algan keşelär küp. Avtor alar arasınnan barı tik Säüdä obrazına gına nıklabrak tuktala. Kalgan keşelär geroy yazmışında çagıştırmaça azrak rol uynıy. Äsäre personaclar, tege yäki bu sotsial törkemnän bulsalar hezmättäge häm cämgıyättäge urınnarı buyınça bäyälänmi, alarnıñ sıyfatları ayırım ber hönär iyälärenä gomumän has bulıp añlaşılmıy.

Äytik, keşeçä yäşärgä hıyallanıp, üzen-üze beleştermi eşlägän Akmal. Kem genä bulıp karamıy ul, tik bähetkä genä ireşmi. Söygäne Säüdä dä törle hezmät urınnarında eşli. Aldau-yoldau häm rähät yäşäü omtılışı kanınnan kilgän kızga näq menä säüdägärlek kileşä.

İkençe ber biçarakay — mayakçı kart Filimonov. Ul üze dä, karçıgı Gruşa tütäy dä bik küp sıyfatları belän Akmalga ohşagan. Gadi keşe tormışı belän kön itälär. Bähetneñ küktän işelep töşkäne yuk.

Menä gorzelenhoz başlıgı Äühädiyev. Namuslı, yärdämçel citäkçe. Keşeneñ qaderen belä. Masayuçan, baylık kuuçan digän süzlärne aña karata kullanıp bulmıy. Bähetle ikäne sizelmi.

Hikmätulla Tülägänov. «Ziräk akıllı, tirän belemle tarihçı. Üze dä, ğailäse dä baylık tuplau hıyalınnan yırak. Millät, kiläçäk, tabiğat häm başka şunıñ işe töşençälärne alga kuyıp yäşäüçelär. Alar tormışında da bähet, tulılık sizelmi. Fän dönyasına kerep kitkän Tülägänovlar ber-bersennän şaktıy yıraklaşkan. Ätiläreneñ üleme genä alarnı kabat cıya bulsa kiräk.

Otstavkadagı polkovnik Yabbarov. Küpme keşene Seber taygalarına cibärgän ul! Härvakıt näfrätle karaş toygan, ber dustı bulmagan can iyäse üzen bähetle sizä ala mikän? Yuktır.

Tormış mullıgın kaygırtıp yörüçe Gölbikä hanım. Anıñ küñelendä irenä karata naz, yahşılıgın bäyälärlek tatlı süz yuk. Äz genä bähet sizsä dä, yomşarır ide iç bu hatın-kız! Dimäk, anıñ tormışı da telägänçä barıp çıkmagan.

Gazetanıñ dublyac buyınça möhärrir urınbasarı Möhämmätnurov. Här närsädän uñay sıyfatlar taba, tormışka, keşelärgä ğaşıyq can iyäse bularak bäyälibez bez anı. Bälki, ul bähetleder?

İkençel plandagı geroylarnı surätlärgä, bähetle buluları hakında fiker yörtü öçen, şul süzlär citä kebek.

Aralarında barı tik Gölbikä häm Säüdä obrazları gına zurrak iğtibarnı sorıy, disäk tä, şaktıy ğadelder. Alar ikese dä Bulatov tormışında möhim rol uynıy. Berse, çın-çınlap yaratıp ta, iren bähetsez itsä, ikençese, üz mänfäğatlären genä kaygırtuı, söyü-söyelü hisennän mährüm buluı arkasında, Akmalnıñ yäşärlegen kaldırmıy. Anıñ belän ğailä korgan, ämma berazdan mul tabış kitermi başlagan irne, baylıgın tartıp algannan soñ, uramga kuıp çıgara ul.

Äsärdä Akmalnı tulısınça añlıy, yarata torgan can iyäläre dä bar. Alar — etlär. Hucaların barlık adämnärdän ayırıp kuyalar. Anıñ dusların gına üz itälär, anıñ küñelenä genä tayanıp yäşilär. Alar hätta balanı da Akmalnıñ dustı Hikmätulla kartnıñ öy astında gına taba, kilgän-kitkännärneñ köçeklär belän uynap, çit is señderep beterüen telämi. Äsärgä isem kuyılu Akmal belän etlär arasındagı mönäsäbätkä bäyä birüdän çıgıp başkarılgan da. Etlär öçen Akmal — patşa. Alarnı tuyındıruçı, tormışların kaygırtuçı, barısın da tigez kürüçe, iñ akıllı keşe. Öyere belän et arasında üz urının tapkan Akmal — keşelär arasında yalgız.

Mäçese Mäüliyä, küpsanlı tavıkları — Akmal dönyasınıñ ber kisäge. Yangın şul kisäkne şaktıy keçeräytä.

Akmal — etlär patşası gına tügel, üze tudırgan, saklap yäşägän tabigıy ber poçmaknıñ hucası da. Hayvannar arasında böten gomeren uzdırsa da, anda kırgıy, vähşi sıyfatlar yuk. Andıy sıyfatlar, ägär añlasañ, tabiğatneñ üzendä dä yuk ikän bit! Hayvani mönäsäbät kenä yırtkıçlık hisen uyata! Tabiğatneñ ber kisägenä genä zıyan salsañ da, başkalarına da zararıñ tiyä.

Yatimlektä üskän geroy dönyaga üze dä ike yätim kaldıra. Niçek bähetle bulsın inde ul?! Citmäsä, berseneñ gomere vakıtsız özelä. Ämma närsä yahşı: ike bala küñelenä dä äti keşe igelek orlıkları salgan.

Akmal — üzençälekle harakter. Anıñ yazmışı gıybrätle. Tormış tarafınnan gomere buyı kıyırsıtıla ul. Üze ğadel yäşäsä dä, ğadellek tantanası öçen köräşmi, härber ciñelüne yöräge aşa gına uzdıra. Tormış sınaularınnan zur yugaltular belän, ruhı sınıp çıga, yavızlıklar korbanına äylänä. Buldıklı, hezmät belän genä yäşägän geroynıñ torırga yortı, söyärgä bala-çagası kalmıy. Üze yahşılık eşlägän keşelär, yakınnarı anıñ bäheten cimerä. Çiktän tış ählaklılıgı aña kıyınlık artı kıyınlık alıp kilä. Ählaksızlık tamır cäygän cämgıyättä anıñ talantı, üz-üzen korbanga birüe tiyeşençä bäyälänmi. İñ kızganıçı: ul ğailäsendä tıngı, üzen añlau tapmıy.

Gölcihan — minem idealım ul

Fäymälärdä aulak öy. Gölcihan şunda kilergä tiyeş. Fakil Ämäk üzäk geroinya isemen birgän povestenda üsmer kız belän änä şul aulak öy, klubta uzgan kiçälär vakıtında oyışkan vakıygalar çılbırı aşa tanıştıra başlıy. Bez, garmunçı Gıylmetdinnän uzıp, Gölkäyne hiçkem ozatmavın, kıznıñ üzeneñ dä aña ülep ğaşıyqlıgın beläbez.

Hoday Gölcihanga buy-sınnı da, çibärlekne dä cällämiçä birgän. Böten keşeneñ küz yavın alırday güzäl bulsa da, cilbäzäk holıklı tügel ul. Artıgı belän oyalçan, sabır, äle küze töşkän Gıylmetdinne dä yalındırtıp kına yöri. Üzen dä, başkalarnı da bäyäli belä, şuña da karamastan duslar saylaganda aldana da. Böten keşeneñ mähäbbäte töşkän Gölcihan iptäşeneñ könçelege arkasında gel kıyın hällärdä kala. Yış kına keşelär mahsus korgan tozakka da elägä. Gıylmetdin ukırga kitep bargaç, nahak ğayep tagılgan kız belän yeget arasındagı mönäsäbätlär katlaulanıp, araları özelä. Şuşı uk vakıtta ätise aña küñele tartmagan yegetkä kiyäügä barırga kuşa. Üz süzendä tora aluçılardan bulsa da, kıznı ni öçender kızganu hise ciñä, häm ul yazmışı belän rizalaşa. Anı bu adımga ügi änisennän yırakkarak kaçu teläge dä etärä bulsa kiräk.

İkençe ğailäsendä dä tıngı tapmıy Gölkäy. Böten avırlık anıñ cilkäsenä töşä. İptäş kızı iren tartıp algannan soñ, inde tämam yalgız kalıp, bu vakıtka tuzgıgan äti-änise nigezenä kaytıp yıgıla. İre Äühätneñ hıyanäte anıñ ruhın cimerä, başka ir-atlarga da ışanıçın kimetä.

Bala belän tormış dulkınnarına taşlangan hatın yazmışnıñ böten açısın-töçesen tatıy, tik ber vakıtta da azmıy–tuzmıy, ählak kirtälären uzıp çıkmıy, namusına tap töşermi, küñelendä berençe häm berdänber mähäbbäten iñ izge his bularak saklıy.

Bu avırlıklar berazdan inde ciñellek kebek kenä kala. Äni keşe öçen iñ naçarı — balañ cilkäsenä töşkän mihnät. Ähnäf tormışındagı här närsä Gölcihannıñ tetkälängän yöräge aşa uza. At çabışında, yıgılıp, baş söyägen imgätkän, şunnan soñ almaştırıp kuyılganday bulgan Ähnäf inde üze ük Gölcihanga häsrät artı häsrät taşıy, hiçkemne sanga sugarga telämi. Uylamıyça korgan ğailäse dä tarkala. Tormışnı ulı, kilene bulıp ikençe tapkır kiçkän hatın sabır anaga, akıllı kayınanaga, yomşak kullı äbekäygä äverelä.

Älege hällärdän soñ Gölcihanda gacäyep üzgäreşlär barlıkka kilä. Yäşäü mäğnäse turında ozak uylanıp utırırga ğadätlänä ul. Bu üzäk geroinyanıñ ruhi üsü baskıçlarınıñ yugarısına kütärelgänlegen kürsätä.

İstäleklär belän yäşägän Gölcihan bügengedän isäp-hisapsız eşlängän yahşılıkka, eçkersez duslıkka misallar tapmıy. Ä bit, uylap karasañ, ul, elek bolay tügel sıman ide, disä dä, üzeneñ dä tormışı näq menä dusları, tanış-beleşläre, yakınnarı arkasında cimerelä. Dimäk, här çornıñ yamanı, yahşısı bar.

Gölcihan, tirännän fiker yörtmäsäñ, idealım bula da almıy kebek. Älegä minem häm anıñ yazmışında üzara ohşap vakıygalar da yuk, häm min alarnıñ buluın da telämim. Şulay da Fakil Ämäk icat itkän bu obraz küñel türenä kerep urnaştı inde. Kakça gına gäüdäle şuşı tatar hatın-kızındagı köçkä, anıñ çiktän tış sabırlıgına, kiñ küñellelegenä, yärdämçellegenä soklanam min. Menä digän Ana ikänen äytep üttem inde. Avıru balasın, yarım yätim onıgın karap üsterä, keşe itä. Gölcihannıñ tışkı maturlıgı eçke saflıgın tagın da yaktırtıp cibärä. Kemneñ genä anıñ şikelle güzällärneñ güzäle bula-kilmäs!

Başkalarnı şağıyrlärçä neçkä toyu, tabiğatkä yakınlık belän dä ayırılıp tora ul. Anıñ yäşäü räveşe bezneñ öçen ber digän ölge bula ala.

Tatar ädäbiyätında avıl prozası

Tatar yazuçısı arasında avılnı tasvirlamaganı bar mikän?! Avılda tuıp, avılda üskängä, anı yahşı belgängä, hezmät, cir keşesen borçıgan mäsälälärne üzläreneke keşe sanaganga, ädiplär avıl prozasın här yılnı yaña äsärlär belän bayıttı.

Keçkenä genä yazma eştä böten ber zur ädäbiyätka küzätü yasau hiç mömkin tügel, bez dä altmışınçı-citmeşençe yıllarnıñ ädäbi baylıgına gına tuktalırbız.

Sugıştan soñgı ikençe unellıkta hökümät, partiyä tarafınnan avılga iğtibar arta töşä. Citmäsä, illençe yıl prozası törle säbäplär arkasında avıl turında bik ük döres mäğlümat birmi. Yazuçılar kübräk yaltıravık küreneşlär belän mavıga, tormış eçenä tirän ütep kerüdän kurka. Şähes kultı tänkıyt itelgännän soñ, ädäbiyät ta beraz ciñellek kiçerä, anıñ tormışçanlıgı arta, şunıñ belän bergä täesir köçe dä zuraya.

Ädäbiyätka R. Töhfätullin, V. Nurullin, Ä. Bayanov, A. Gıyläcev kebek sälätle kaläm iyäläre kilä, häm alar barısı da tere belgän avılnı tasvirlau eşenä kereşälär. Zaman häm şähes, keşeneñ yäşäü maksatı turında ukuçını uyga kaldırırlık äsärlär icat itälär.

Möhämmät Mähdiyevneñ ciñelçä yumor belän sugarılgan äsärlärendä üz zamanınıñ küzgä taşlanırlık uñışları, şähes kultı kitergän avırlıklar («Bez — kırık berençe yıl balaları») belän tanışsak, R. Töhfätullinnıñ «Yoldızım» povestenda, kolhoznı bay yäşäter öçen, citäkçe organnar belän konflikta kergän hatın-kız yazmışın küz aldınnan kiçeräbez, sugıştan soñgı avılnıñ tirängä yäşerelgän karşılıkların küräbez, Ayaz Gıyläcevneñ «Beräü» äsärendä isä avılga has tiskäre küreneşlärneñ yäş keşe formalaşuga niçek yogıntı yasavı üzäkkä kuyıla, Atilla Rasihnıñ «Yazgı avazlar»ında avıl hucalıgı belän sukırlarça, doktrinalarga tayanıp citäkçelek itü, icadilık arasındagı bäreleş kürsätelä.

Avıl temasına yazılgan povestlarnıñ kübesendä citäkçe obrazın tasvirlauga zur urın birelä. Yaña tip kadrlar tärbiyäläü ütä kiräk ber çorda Vakıyf Nurullinnıñ «Akkan su yulın tabar», «Küper çıkkanda» povestları bik vakıtlı bula. Kolhoz räise vazifasın başkaruçılar, baytak kıyınlıklar kiçep, üz-üzlären ayamıyça eşläp, artka kalgan hucalıklarnı ayakka bastıralar. Şulay da «Küper çıkkanda» povestenıñ geroyı citäkçe bularak açılıp uk citmi şikelle. Ä menä «Akkan su yulın tabar»nıkı — kolaçlı eşli aluçı çın huca. Ul zur maksatlar, citdi uylar belän yäşi, üze artınnan başkalarnı da äydi, keşelär arasındagı keşelekle, eşlekle mönäsäbätlär öçen köräşä.

Soñgı povesttagı citäkçe şaktıy kalku surätlängän, ul vak-töyäk kiçereşlärdän, vakçıl uylardan azat, dip äytsäk tä, yalgışmabızdır.

Mösägıyt Häbibullinnıñ älege temaga yazılgan «Çoñgıllar» romanı alda sanalgan äsärlärdän beraz çittäräk tora. Aña üz çorındagı avıl tormışın ütkän belän bäyläp yazu has.

Altmışınçı-citmeşençe yıllar avılın tasvirlagan proza real cirlege, kütärelgän problemalarınıñ aktuallege belän istä kala. Bu temaga yazılgan häzerge äsärlärgä alardagı sallılık, geroylarnıñ kalkulıgı citmi sıman. Soñgı yıllarda tatar prozası, omtılışlar yasap karasa da, ürnäk bulırlık yaña tip citäkçe obrazlarnı da tudıra almadı şikelle.

Stalin lagerlarınıñ afäten surätlägän äsär

Stalin lagerlarınıñ afäten surätlägän äsärlär arasında Räfkat Kärami icat itkän «Kargışlı etaplar» romanınıñ üz urını bar. Başkalardan ayırmalı bularak, avtobiografik cirlekkä tayanmasa da, ışandırırlık yaza, teträndergeç vakıygalar taba ul.

«Kargışlı etaplar»nıñ üzäk geroyı Motahir Farukşin un yıl gomeren timer çıbıklar eçendä zayaga uzdıra.

Äsär «Şomlı meñ tugız yöz utız cidençe yıl...» süzlärennän başlanıp kitä, häm berençe abzats «Halık ışanıçın yugalta başladı» digän yullar belän tämamlana. Partiyä citäkçeläre oyıştırgan faş itülär protsessına tartılıp, il halkı tulayım imanınnan vaz kiçkändä, hiç yugı ayırım ber öleşe genä dä keşelär yazmışına bitaraflanganda, kem dä bulsa namusın saklap kala ala mikän, digän uylar belän vakıygalar agımına kilep keräseñ.

Romannıñ ekspozitsiyäsendä bez bähetle Motahirnı küräbez. Ul yaña yort citkergän, avılda medpunkt açıp cibärgän, şunda feldşer bulıp eşli, öç yäşlek malayı bar, häm hatını Mösämirä ikençe balaga avırlı. Yaña gına munça kerep çıkkan yäş ğailä kiläçäkkä ömet häm bähet hise belän yaña könne dävam itmäkçe. Şulvakıt işektän uzgan militsionerlar, berazga gına, disälär dä, Motahir un yılga ğailäse küzennän yugala.

Geroylarnıñ ütkäne belän tanıştıru şaktıy tiz bara. Äz genä vakıt eçendä bez Motahirnıñ revkomissiyä räise, äti-äniseneñ gadi kolhozçı ikänlegen belep alabız. Töp geroy üze sizmäsä dä, bez inde anıñ doşmanı täqdime belän Ballı Küldä yäşäüçe ikençe keşe urınına kulga alınuınnan da häbärdar. Hokuk sagında torırga tiyeşle prokuror da şuşı ğamälgä fatihasın birä häm räsmiläşterep tä kuya. Döres, ğadel yäşäüçe Motahir bolay da kontslagerga cibäreler ide, ämma syucet sızıgın başkaça koru geroy kiçergännär öçen borçılunı köçäytä, ärnü hise tudıra.

Geroynıñ totkınlıkta kürgännäre bik tiz almaşınıp tora: ul ber-ber artlı dusların yugalta, ber eş urınınnan ikençesenä küçä. Lagernıñ avır könnäre namuslı, miherbanlı keşelär tarafınnan ciñeläytelä. Motahir üze dä totkınnarga yärdäm itü yulına basa. Çirli dip, keşelärne şifahanälärgä urnaştıra, avırlıgı kim dip, avıllarına kaytarıp cibärü hästären kürä. Härkemgä kulınnan kilgänçä meditsina hezmäte kürsätä, abruy kazana. Un yıl uzgaç, citäkçelär aña ğailäsen aldırırga täqdim yasıy, avılda ni kötkänlege hakında kisätä. Gomeren tugan cirenä bagışlagan geroy rizalık birmi. Ä bälki, yazmışınıñ iñ avır könnäre uzgan bu urınnı aña onıtırga da kiräk bulgandır.

Roman Stalin lagerlarınıñ afäten surätläü belän genä çiklänmi, anıñ hakında gına söyläsäk, bezneñ yazmabız da beryaklırak bulır ide. Avtor Motahir häm Mösämirä kürgännärne çiratlaştırıp tasvirlıy. Ul monıñ belän ilneñ här keşese şul uk timerçıbıklar eçendä yäşäde, digän fiker tudırırlık cirlek häzerli, çönki hatını kiçergännär dä Motahirnıkınnan ciñel bulmıy. Halık doşmannarına kayda da — ber ük mönäsäbät.

İke töp geroy da tormış avırlıkların, sınauların namuslarına tap töşermiçä uza.

Motahir avılga kaytkanda, halık doşmannarınıñ aklanu yılları başlangan bula. Ul hakimiyät, sud organnarı tarafınnan ğayepsez dip tanıla, Tavis gafu ütenä, kürşe avıl Motahirı da kilep çıga. Tora-bara aña avırlık kitergän keşelär ber-ber artlı cäzasın alıp, ülep tä kitälär. Tavisnı änä şul ülem tırnagınnan alıp kalgan Motahir gına küñelendäge ränceşne onıta almıy. Doşmanına kılgan igelegen tabiblık vazifasın ütäü genä dip atasa da, bez anıñ teläsä kaysı oçrakta da, başka hönär iyäse bulganda da, keşegä yärdäm kulı suzaçagına ışanabız. Anıñ başkalardan östenlege, böyeklege — änä şunda da.

Räfkat Kärami syucet söyläü belän genä çiklänmi, ilneñ ütkänennän bik kiräkle mäğlümatlar da birep bara. «1935 yılnıñ berençe ğıynvarınnan 1941 yılnıñ 28 iyülenä hätle genä dä 19 million 840 meñ «halık doşmanı» kulga alıngan»,— di ul. Şularnıñ 7 millionı atıp üterelgän ikän! Kalgannarınıñ kübese lagerlarda hälaq bulgan. İlneñ iñ zatlı keşeläre — ğalimnär, yazuçılar, komandirlar, citäkçelär — änä şundıy yazmışka duçar itelgän. Alar turında 19 million 840 meñ roman yazarga mömkin ikän bit!

Şul uk vakıtta böten il cinayätçegä äylänä bargan: äläkçelär, keşe üterüçelär, başkalar hisabına yäşäüçelär artkannan artkan. Alarga lager kısalarında da, ğadäti kön kürüçelär arasında da yäşäü ciñelräk. Sörelgännärneñ aktık rizıkların talap, hälsez bulsalar, kıyırsıtıp, ber-bersen üterep, kızdırıp aşap, gomerlären saklap kalgan keşelär sanı da az tügel. Alar öçen ählak, namus töşençäläre yuk. Tormışta barısı da cäzasın da almıy. Şularday berseneñ bik bähetle kıyafättä poyızdda kitep barganın Motahir da kürep kala.

Yazuçı tasvirlagan lager tormışı İbrahim Salahov, Ayaz Gıyläcev surätlägän totkınnarnıkınnan ayırılmıy diyärlek, ämma anıñ romanında tarihta bilgele bulgan şäheslär telgä alınmıy. Bu añlaşıla da. İbrahim häm Ayaz agalar, üz kürgännärennän çıgıp, ädäbi äsär yazgan.

Stalin lagerları alıp kilgän töp afät — şähesne tarkatu, di avtor. Yahşı keşelär dä kayvakıtta zur avırlıklar karşında bögelep töşä. Ukuçını töp geroy Motahirnıñ alay eşlämäve, keşelek sıyfatların yugaltmavı söyenderä.

Lirik geroy — hakıykat ezläü yulında

Kulıma Cäüdät Söläymannıñ «Yamaulıklar» kitabı kilep kerde. Şunı ukıp çıkkannan soñ, min üzem öçen yaña şağıyr açtım.

Dürt tematik kisäkkä bülengän kitapnıñ epigrafları uk iğtibarnı tuplıy, kızıksınunı köçäytä. Alar bülek eçtälegen dä şaktıy tögäl gäüdäländerä ikän.

Şağıyr millätne saklau problemaların yaktırtkan fälsäfi şiğırlärne urtaga kuygan. Fiker bik tirängä yäşerengän, obrazlar tıgız tuplangan anda. Dönya yaratılışın, tän häm can berlegen tasvirlagan älege äsärlärneñ lirik geroyı — gomumän Keşe. Ul şağıyr, «min» itep kenä dä küzallanmıy. Keşe, iñ berençe çiratta, Allanıñ kolı. Şul uk vakıtta ul anıñ väkile däräcäsenä dä kütärelä ala.

Älege Keşeneñ yaratılışı turında da uylana şağıyr. Säbäbe — ni dä, maksatı — ni?

Bu dönyanıñ dävamında nindi bähañ?

Ya soñ aña kiräk mikän akıl ya fän?

Tabiğattä, kiläçäktä ni öleşeñ?

Nigä kildeñ bu dönyaga, ni yomışıñ?

(«Kem sin, keşe?»)

Şağıyr uylavınça, Keşe tän häm can berlegennän tora, dönyanı añlau öçen yäşi. Ä dönya mizgel eçendä tua, mizgel eçendä ülä... Bu süzlär bezne ahır çiktä Korän fälsäfäsennän ük kilgän, cirdäge dönyabız ülçängän, mäñgelek yanında vakıtlı, digän fikergä alıp çıga. «Tän häm can» şigıreneñ asıl mäğnäse änä şul.

Älbättä, dönyaga kilgän Keşe Söyü, İrek, Mähäbbät turında baş vata. Bähasen, qaderen soñgı sulışta, tını kısılganda gına añlıy. Bülekkä kergän isemsez şiğırlärneñ şaktıyında şul fikerlärneñ çagılışın tabarga bulır ide.

Söläymannıñ lirik geroyı — hakıykat ezläüçe. Canı çirläp betsä dä, başkalar öçen borçıludan tuktamıy, böten keşelärdäge gazaplarnı haman da şul üz canı arkılı uzdırırga tırışa.

Cäüdät Söläymanga kızganıp yazu has, ämma töçelek, sentimentallek räveşendä tügel. Gazapların eçenä yotkan geroy vakıt-vakıt dönyaga yılmaep ta karıy, annan yaratırlık, üzen onıttırırlık mizgellär ezli. Dönyada aklı-karalı töslär çiratlaşa, dip tä yış kabatlıy ul.

Berböten dönya tişkälängän, yamaulık salırga kiräk. Ul yaña häm iskedän tora. Bu fikerlär dä alda äytkängä avazdaş.

«Ä hälaqät yakınaya minut sayın» şigırendä dönyanıñ karşılıklardan toruı, dialektikaga nigezlänüe tagın da açıgrak kürenä:

Min — ber, min — küp,

Min — su, min — ut,

Can — mäñgelek, yäşäü — minut.

Min — ber cihan, min — ber nokta,

Min — ber ğaläm häm hätta... yuk ta.

C. Söläyman icatında Könçıgıştan kilgän traditsion kalıp häm obrazlar faydalanılmıy diyärlek. Şulay da üzeneñ fälsäfi tiränlege, ayırım obrazlarnı kullanu räveşe belän könçıgış şağıyrlärenekenä kübräk tä tarta şikelle. Bertuktausız vakıt almaşınunı häm vakıtlar bäyläneşen, çornıñ uzıp baruın toyu, anı niçek dävam itü, tarihta ez kaldıru turında uylana şağıyr. Mähäbbätne dä, könçıgış şağıyrläre kebek, dönyaga kilgän keşeneñ küñelen ahırgaça bilägän ber gam, yäşäü, icat köçe tudıruçı his itep karıy. Lirik min Mäñgelektä aña bireläçäk bäyäne ezli, söyü gazaplarınıñ uzaçagına ömetlänä.

Şağıyr gazaplar arkılı tugan maturlıkka ayıruça tabına, aña gına soklana:

Tämug utında yarala Asıltaşnıñ güzäle.

(«Özgälänmä»)

Gazaptan tugan maturlıkka soklanam.

(«Maturlık»)

Anıñ här ğaşıyq geroyı diyärlek kapma-karşı halätlär dönyasında yäşi:

Tabiğattä bar tuu da, Bar yanu, bar sürelü...

(«Tuy uñayınnan»)

Lirik geroynıñ teläkläre dä karşılıklı. Küzgä taşlanıp torsın öçen, şağıyr kapma-karşı mäğnädäge sıyfatlamalarnı yış kına yänäşä kuya:

Nık ğailä — yomşak bäğır,

Ozın gomer — kıska şiğır,

Salkın akıl — kaynar yöräk...

Olı tabış — keçe sagış,

Täñgäl kilsen teläklärgä

Läühelmähfüzdäge yazmış...

(«Teläklär»)

Şağıyrneñ iñ ihlas, iñ tirän mähäbbäte — millätenä. Anıñ turındagı şiğırlärendä sagışlı halık ikänlegenä gel basım yasap tora, sagışınıñ yıraktan kilgän häm bügenge säbäplären açarga omtıla. Kitapta millätpärvär duslarına, milli häräkätkä, däülät atributikasına, üzgärtep koru yıllarınıñ härber yañalıgına bagışlangan şiğırlärne oçratırga mömkin. Ber karasañ, alarga bagışlap, publitsistik ruhtagı poetik äsärlär genä yazıp bula kebek. Turıdan yarıp, usal itep, tänkıytläp. Talantlı şağıyr taptalgan yuldan kitmi. Kötelmägän obrazlar ezli häm taba:

Tatarstan yarasına,

ak bint bulıp,

Ay suzılgan...

(«Tatarstan flagına karap...»)

Milli möstäkıyllekneñ çınbarlıkta bulmavın, anıñ halıknıñ yarası ikänlegen, milli atributikabıznı da üzebez telägänçä saylıy almavıbız hakındagı fikerlärne, monnan da obrazlırak häm asmäğnäleräk itep, tagın kem äyter ide ikän?!

Şuşı gazaplı dönyada halık bähete öçen köräşüçelär — iñ zur kaharmannar, vayımsız millätlär — yuk itelügä duçar. Töp fikerlärneñ berse — änä şul.

Millät yazmışın çagıldırgan bülekneñ soñgı şigırendä bez tagın ber kat yamaulık obrazı belän oçraşabız. Anıñ äsär başındagı mäğnäse tagın da kiñäyä töşkän. Ul lirik geroy başkargan eşlär, anıñ çuar dönyasın gına añlatmıy. Yamaulık dönyadan kitkän millätlär kaldırgan ez bulıp ta açıla. Yamaulık, ni kızganıç, sütelep taşlanırga da mömkin. Şul uk vakıtta hätta tuzgan kiyemdäge yamaulık ta küzgä taşlanıp, cannı köyderep tora. Üzençälekle küzallaular tudıra bu şiğır.

Cäüdät Söläymannıñ geroyı şundıy hakıykatkä kilä: härkem, milläte bähetle bulganda gına, üzen çın keşe itep toya, başkalar kiçergän söyeneç hislären kiçerä.

Yaña kitap ukıgaç

Avıl kitaphanäsenä tatar telendä nindi genä kitap kaytsa da, ukımıyça kaldırmıym. Ädäbiyättagı här yañalık belän kızıksınıp barırga tırışam. Kitap oşasa, anı başkalarga täqdim itäm, täesirlärem belän büleşäm.

Ähsän Bayanovnıñ «Urlangan ay» dip isemlängän povestlar cıyıntıgın ber sulış belän ukıp çıktım. «Cäy belän cäy arası» äsäreneñ keçkenä külämdäge berençe bülegennän tugan kızıksınu kitapnıñ soñgı bitlärenä qadär bardı. Häyer, anıñ bülek sanaluı beraz säyerräk tä, çönki barı kereş, başlam vazifasın üti.

Malay töş kürä. Üsmer dä töş kürä. İkese dä çabışkı räveşendäge bähet atına atlana. Berseneke kaça, ikençeseneke hucasın yıgıp uk töşerä.

Buş kul belän kalgan üsmerne äle hatın-kız bähetle itä ala. İr-atka äverelgäç, töşendä üzen äsir itkän kızga çäçäklär özep birä, anıñ belän mähäbbättä añlaşa. Uyansa, yurganın koçıp yata, imeş.

Kartlık könenäçä ul alarnıñ hiçbersen dä onıtmıy häm, ällä gomer — yuş kilgän töş kenäme soñ, dip baş vata.

Älege keşeneñ isem belän birelmäve başlamga tormış fälsäfäsen uzdıru funktsiyäse yöklätelgän bulunı kürsätep tora.

İkençe bülektä bez şul sorauga cavap ezläüçe citmeştän uzgan İlyas kart belän oçraşabız. Äle ul kolakka da katı tügel, küzläre dä sizger, yort tiräsendä matavıklanuı anıñ ğailädä dä kiräklege hakında söyli.

İlyas abzıynıñ küñelendä, yazmışına buysınıp, bähet ezläp yörgän keşeneñ tıngısız tormışı turında ayanıçlı näticä bar. Talkannarınıñ tınıç bähet bulmavı kön kebek açık, di ul. Kürgän-belgännäre arasında atın saklap kala algan Fäthelislamnan gına könläşerlege bar anıñ.

Bähet — bagana, utırtsañ, utıra, audarsañ, ava, dip tä östi ädip. Şulay ikän, bähetle bulu keşeneñ üzennän dä tora iç!

Ä bähetneñ çige bar. Balaçak hatirälärendä, hıyallarında izräp utırgan kartnı, şul hakta uylap kuyuga uk, ayaz könne yäşen sukkanday itä. Yamaulı karga ber çebeşen alıp kitä, karçıgı Bährämiyä annan kürşeläre aldında adäm kölkese yasıy.

Keşe bähetsezlekne dä çikli ala. İlyas änä, bügengeneñ gazaplarınnan kaçıp, çişmä buyına kilä häm söygän yarın hatirälärenä däşä. Anı oçratkan cäy belän cäy arasında kırık yıl ikän. Şulay itep, ikençe bülektä äsär atamasına salıngan mäğnä açıla başlıy. Kalgan kisäklär İlyas kart gomerendäge cäylärneñ härbersen diyärlek beräm-beräm tasvirlıy. Anı atsız kaldırgan, sugışka alıp kitkän, hatınlı itkän, balalar şatlıgı kitergän cäylär bar. Ä kışları... İlyas abıy alar hakında söylämi diyärlek, üzen bähetle itkän cäygä tiñ kışlarnı gına tasvirlıy ul. Yıl fasılları ber-berseneñ urının ala. Bähetsezlek alıp kilgän cäylär — kışka, söyeklese belän yänäşä yäşätkän kışlar cäygä äylänä.

Ni citmi keşegä? Üzennän dä zurrak sanagan, hörmät itkän, yaratkan kızga öylänä läbasa! Häm, ğailäsen, üzen tämam onıtıp, cırı belän äsir itkän Rägıydägä ülep ğaşıyq bulıp, alarnıñ teatr truppaları artınnan sabıy bala kebek iyärep yöri.

Sugışta sälamätlegen yugaltkan irneñ keşelärgä, hiç yugı kemgäder kiräk bulası, söyäse-söyeläse, üzen añlauçı tabası, sähnädä artist itep toyası kilä. Ul — ruhı, yäşäü räveşe, dönyanı kabul itüe belän çın sänğatkär. Hislär dulkınında yäşi, talant aldında baş iyä, maturlıkka tabına. Avıl tormışı bik yakın bulsa da, peçän çabar, balalar üsterer öçen genä yaratılmagan ul. Anıñ şul avıl keşeseneñ küñelen küräse, könnären bizise, hälenä keräse, sähnä arkılı aña gıybrätlär citkeräse kilä. Geroynıñ ğailä koruı da şul hıyalları belän bäyle. Yukka gına kitaphanäçe kıznı, kiçälärne başlap yörüçene kiyäügä almıy bit inde ul!

Bährämiyä — naçar hatın-kız tügel, avır sugış yıllarında niçä balanı isän-imin yäşätä, yortnı tözek tota, ählagın da bozmıy, yärdämgä yaraksız kaytkan irenä dä avır bärelmi, ämma kırıs zaman andagı iñ uñay sıyfatlarnı yukka çıgara. Hıyalıylıgın yugalta, sähnädän küñele bizä, artıgı belän tormış mäşäqatlärenä bata. Beräügä näq menä anıñ kebek hatın bik oşar ide dä. İlyaska — yuk, ul, kitaplar yandırganda, Bährämiyäneñ pesalar cıyıntıgın yäşerep kaldırudan kurkuın añlamıy, anıñ beretka urınına gadi yaulık kiyüen dä yaratmıy. Hatınınıñ kartayıp kitüenä dä küñele ärni irneñ. Tormışnı da rollär başkaru dip bäyälägän İlyas öçen Bährämiyä başkargan irlär role oşap betmi, şul uk vakıtta ul bu rolne üze dä uynarlık häldä tügel.

İlyas tormış üzgäreşlärenä zaman avırlıkları säbäpçe ikänlegen añlıy, ämma elekke Bährämiyäne tabu öçen, hiç köç tükmi. Ul üz idealın ikençe beräüdä — Rägıydädä kürä.

Kinät kabıngan mähäbbät utı gomer ahırınaça ozata bara anı. Ä bit, ber uylap karasañ, Bährämiyäneñ yäşäü şartlarına kuyılsa, Rägıydä şul uk vazifalarnı cilkäsenä alır ide. Artistlar başkaçarak kön kürä, uylıy şul. İlyas hakına ğailäsen tarkatudan da kurıkmıy Rägıydä, ämma, iremnän baş tarttım, dip beldersä dä, alay uk bulmavı da kürenä. Yäşlärçä kabat söyü hise belän äsärlängän İlyas annan küñel bizdererlek sıyfatlar ezlämi, söygänen hiçber närsä öçen ğayeplämi. Kıznıñ ğailäle keşene yaratuı ğadel, tabigıy toyıla, ul üzen barı Rägıydä belän genä küz aldına kiterä. Salkın sulı yılga aşa ber-bersenä karşı kilgän ike can bu yaratunıñ ülemnän dä köçleräk ikänlegen isbatlıy.

Keşe küñele — töpsez koyı. Ul bäheten härvakıt çittän ezli. Yazuçı da monda hiçkemne ğayeplämi, beräü dä monı döres tügel dip sanamıy. Syucet şundıy ki, här keşe, üz karaşlarınnan çıgıp, geroylarga mönäsäbäten tudıra ala. Milli traditsiyälärdä tärbiyälängän ukuçı, ägär Bährämiyä belän İlyas urını almaştırılsa, hiçşiksez, hatınnı tiskäre tip dip bäyälär, irenä hıyanäten kiçermäs ide. Ämma anıñ bu oçrakta ğailä canlılıgın bäyäläp beterä aldımı ikän? Şikle, çönki citmeşkä citkän Bährämiyä tupas telle, usal ber kortka itep birelä, äyterseñ İlyasnıñ karçıgına bitaraflıgında anıñ tele ğayeple. Üzen kötep algan hatınında tormışka mähäbbät, neçkä hislär uyatu öçen, närsä eşläde soñ İlyas?! Anı yañadan tabarga omtılış yasap karadımı? Hiç yuk! Sähnä tormışı öçen tulayım turı kilgän İlyas — ğadäti tormışka sälätsez, köräş ruhınnan mährüm ber geroy ul. Öylär salıp, baylık tuplap yäşäüçe taza hälle ğailäsendä ber küzätüçe, filosof bulıp kına yäşi birä. Döres, kayvakıt ul onıkları belän duslaşırga omtılış yasap karıy, inde tegeläre babaların añlamıy. İlyas alarda tagın da şul üzeneñ balalık yılları ezlären kürergä teläp yalgışa. Çor başka, hıyallar başka. İke uç ciläk öçen yarışu üz uyınnarı belän mäşgul balalarga ber mäğnäsezlek kenä toyıla. Alar tuk, alar şat, alar älegä üzlärençä bähetle. Alarnı at, Dürtöyle teatrınıñ bulmavı borçımıy.

Berniçä katlaulı çornı uzgan İlyas soñgı cäyendä iñ ayanıçlı näticälären yasıy kebek. Üz gomeren, tanışlarınıñ gomeren kabat küz aldınnan kiçerep, hiçberseneñ bähetle bulmavı hakında uylıy. Bolar öçen ğayepne inde üze ük zamanga sıltıy. İlyas iñ şäp yäşägän Fäthelislamga karaganda äle bähetleräk tä ikän. Anıñ hiç yugı Rägıydäse bulgan.

Sabıy çaktan uk at, mähäbbät, ğailä turında hıyal yäşätkän İlyasnı. Ä menä Rägıydäse... Ul — mähäbbättän dä köçleräk toygı. Bu obraz — ber ük vakıtta Hämdiyä dä, Galiyäbanu da. Gomerlek hıyal, avır vakıtlarda isän saklagan toygı. Şulay itep, ukuçı da Rägıydägä mähäbbät gadi mähäbbät bulmavın añlıy, häm İlyaska tap töşererlek hiçni kalmıy. Rägıydä könküreş mähäbbäte tügel ikän. Ul üzenä yäş hatın-kız, sähnä, ädäbi geroylar, sänğat obrazın da sıydıra.

Keşeneñ bähetsezlege küp oçrakta başkalarnıñ üzen añlamavına barıp totaşa. İlyas avıldaşları öçen çit, yat. Citmäsä, üze şundıy çiksez kiñ, bay, matur dönya adäm balası telägänneñ çiregen dä birä almıy. Ä bit keşe hıyalları, ber karasañ, alay uk çiksez dä tügel. Aña nazlı yafrak şıbırdavın şıksız avazlar bülmäve kiräk. Canlı keşe tormışnıñ här küreneşeñdä üzenä ber kızık tabarga häm anı yämsez kabul itmäskä tiyeş. Yäşäü mäğnäse — şunda da. Çebeşne tipkän yamaulı karga, änä şul yäşäü mäğnäseneñ iñ zurın — Rägıydäne kütärep, tormış kügendä yugala. Kartnıñ öne, töşe bergä butala.

Ä «cir östendä yäp-yäş cäy tantana itä».

Bügenge ädäbiyätta hatın-kız obrazların tasvirlauda traditsiyälelek

Foat Sadriyevnıñ «Tañ cile» äsäre basılıp çıkkaç ta, vakıtlı matbugatta roman hakında şaktıy gına fikerlär kürende. Şulardan peduniversitet ğalimäse Älfiyä Motıygullinanıkına tuktalasım kilä. Ul Ayaz Gıyläcev, Garif Ahunov, Fatih Hösni äsärlärendä Nuriäsmaga ohşaş geroinyalar buluı hakında äytä. Älbättä, anı Näfisä, Nuriyä häm başkalar belän çagıştırıp, zur fänni hezmätlär yazıp bulır ide. Min isä Nuriäsmanı tasvirlap birergä häm başkalarga uylanu mömkinlege kıldırırga telim. Ägär dä ul — şaktıy tipik obraz, tatar hatın-kızına çınlıkta da ohşaş ikän, bez üzennän-üze traditsiyälärneñ dävam itüe turında fikergä kiläçäkbez.

«Tañ cile» älege dä bayagı Nuriäsmanı tabiğat koçagında sürätläüdän başlanıp kitä. İsemenä ük nur süze kergän geroinyanı bez yäş kız kebegräk kabul itäbez, häm vakıt-vakıt ul tañ obrazı belän dä kuşıla. Näq menä mäñge saf bulıp tuuçı tañ Nuriäsmanı yäşärtep kürsätä dä inde. Barı tik berazdan gına bez anıñ ölkän yäştälegen çamalıybız, häm, tuar köngä häyer soragannan soñ, avtor soñgı cömläne östi: «Häyere belän kilmäde bu kön». Vakıygalar şaktıy kızu almaşınırga totına, hävef kötü dä köçäygännän köçäyä bara. Ul da bulmıy, Nuriäsmaga kürşese Garifcannıñ avır häldä şifahanägä ozatıluı, ireneñ tuganı Rämzineñ ülüe hakında häbär kilep ireşä. Kürşe-külänne üzara ızgışlardan aralap yäşägän, ählagı belän ayırılıp torgan hatın şul uk köndä barısına doşman bula da kala. Sud tikşerüçesenä döresen söylägän Nuriäsma ike ut arasında kön itä başlıy. Ya üzenä yala yagarga kiräk, ya kürşese hökem iteläçäk. Nuriäsma döreslek yulın saylıy. Anı başkalardan ayırılıp toruda ğayepläülär kitä. Ä soñ üzeñçä, namuslı yäşäü naçarmıni? Häm bezneñ küz aldıbızga tırışlıgı belän, turı süzlelege belän tañ kaldırgan Miñlekamal, Näfisälär, tormışta yulın tapkan, ruhi, üseş-üzgäreşlär kiçergän Nuriyälär, ruhi avırlıklarga bireşmägän Mädinälär kilep basa. Şularnıñ barısınıñ başına Gayaz İshakıynıñ Zöläyhasın kuyam min. Keşeleklelegen saklap kalu öçen, imanına tugrı bulu öçen, annan da avırrak tormış yulı uzgan başka hatın-kız telemä kilmi.

Nuriäsma Näfisälär kebek ük tırış, kolhoz milkenä kul suzmıy, anıñ eşlären üzeneke kebek başkara, baylık cıymıy, küñelen yortına, balasına birä. Tormışnı üze tartıp bara. Döres, ul da hatalardan hali tügel. Töpçegen avılda kaldıru, gaybäte çıkkan kızga öyländermäü öçen, ul kayçandır Mizhätneñ söygäne Zöbärcättän avıldan çıgıp kitüen ütengän, ämma, vakıtlar uzgaç, yalgışın tanıgan, tözätkän. Başka balaların da yış kına zur bähetsezleklärdän saklap kalgan ana. Şärifcanı eçkeçelek yulına baskaç, cayın tabıp, aralaşkan dairäsennän yırakka cibärgän.

Keşelär arasında, alar öçen yäşägän Nuriäsma bu dönyada üzen yalgız his itä. Ä menä sovet çorı ädäbiyätında bez kübräk kaygılardan kollektiv yärdäme belän çıkkan, anı üzeneñ teräge itep toygan geroylar belän oçraşa idek.

Namuslı yäşäü räveşe Nuriäsmanıñ kanına señgän, başkalarga yaraşa almıy, alarnıñ kargışınnan kurıksa da, üz-üzenä hıyanät itmi. İre Sägıydullanı eşlägän eşläreneñ hökemdarı itkän ul. Küzgä kürenmäsä dä, vakıygalar barışında katnaşa Sägıydulla, äyterseñ anıñ ruhı üz nigezendä mäñge yäşäyaçäk.

Nuriäsma — kalku obraz. Ul idealdagı geroy däräcäsendä. Mondıy köçle ruhlı tatar hatın-kızların tormışta yış kürergä mömkin. Şulay bulgaç, anı tormışçan sanarga kiräkter. Köräşçe bulıp yäşäü üzeneken itä, hatınnıñ yöräge tuza, häm ul öyänäk çire belän yıgıla. Näq menä Nuriäsma hastalangaç kına, böten avıl halkı kemneder yugalta yazuına töşenä, anıñ bähillegen alıp kalırga ömetlänä. Gıyzdenisa, hätta ki Hädiçä dä gönah belän yäşärgä telämi, soñgısı anıñ Sägıydullası belän yörüen äytep kalırga aşıga. Baksañ, bu da Nuriäsma öçen yañalık bulmagan. Teşen kısıp, eçenä yotkan ul anı häm bervakıtta da ut kürşesenä zıyan salmagan. İreneñ hatalanuı säbäplären üzennän tapkan, çönki hatın eçke söyü belän yaratkan, akılnı östen kuygan, tıyınkı tärbiyälängän, ä irlärgä intim mönäsäbätlärdä başka törlelär oşıyrak töşä. Menä şularnı añlagaç kına, Nuriäsma üz yalgışın tözätkän, uylamaganda-nitmägändä tabiğat koçagında irenä canı-täne belän açılgan. Şul yaratışu cimeşe bulıp, Mizhät tugan. İren ğailäsenä, balalarına kaytargan Nuriäsma.

Geroinyabıznıñ kiñ küñellelegenä çiklär yuk: iptäş kızınıñ cildän tapkan Färiten dä üzeneke kebek üstergän, ülemgä atlagan Maratnı da keşe itkän ul.

Zur yöräkle ananıñ bu dönyadan kitäse inde balalarına da ser tügel. Barı tik soñgı eşlärgä nokta kuyılmaganga gına suzıla, yıragaytıla ul kön. Äye, Nuriäsma belän huşlaşabız. Dönyanı hämer belän agulagan Bäriyä genä bähillek ala almıy annan. Ä bit, uylap karasañ, vakıygalarga änä şul hämer digän närsä kilä dä kerä, kilä dä kerä.

Äsär başında beraz yasalmarak toyılgan, telen töçeländerebräk kürsätkän tañ küreneşe tora-bara başkaçarak täesir tudıra. Tormışı, bähete kitek çaklarda, keşelär arasında urın tapmagan Nuriäsma tañnarda koyaş çıgışın kararga çıga torgan bulgan ikän. Ul annan kiläçägenä häyer-fatiha sorap yäşägän. Könneñ häyerlese, kızganıçka karşı, karçık ülgändä genä kilä. Yäşäü ömete birgän Tañ obrazına tiñläşterelgän Nuriäsma belän huşlaşu ukuçı öçen bik avır mizgelgä äylänä.

Tatar ädäbiyätı traditsiyälärendä, olı canlı, zur mişärgä sälätle itep tasvirlangan hatın-kız ul Nuriäsma!

Tatar ädäbiyätında tarihi tematika

Soñgı yıllarda tarihi roman canrınıñ canlanuı bähässez. Mäktäp däresleklärenä kergän äsärlär genä dä nikadär! Ämma min üz fikeremne äytergä telim, şuña kürä yazma eşemdä Flüs Latıyfinıñ «İşelep töşkän bähet» äsärenä tuktalırga buldım.

Ädipneñ «Hıyanät» romanın ukuçılar beläder, ul üzeneñ kötelmägän vakıygaları, geroylar totışındagı «egetlek» belän, frantsuz ädäbiyätında zamanında bik populyar bulgan «rıtsarlık» romannarın häterlätä. Mäğlüm tarihi vakıygalarnı üz eçenä almasa, ukuçı tarafınnan tulayım şulay kabul itelgän dä bulır ide.

Macaralılık noktasınnan karaganda, «İşelep töşkän bähet» romanı da üzeneñ elgäresennän kalışmıy. Üzäkkä ber tatar avılında üskän yeget yazmışı kuyılgan, ul meñ törle ceplär aşa milläteneñ ütkäne, bügengese, kiläçäge belän bäylängän. Ämma, tıştan karaganda, bu sizelmi dä. Bez anı başta kürgäzmägä kilgän gap-gadi ber keşe kebegräk kabul itäbez, tik anı başkalardan amerikalılarnıñ ämanäten alu gına ayırıp kuya. Älege küreşü syucet tudıruda etärgeç bulıp tora. Ul bezne äle Sirin tiräsendäge, äle İldarga bäyle vakıygalarga iyärtep alıp kitä. Äyterseñ oçraşu oçraklı bulmagan. Möhacirlektä yäşägän vatandaşlarıbıznıñ ämanäten tapşırırga näq menä Sirin layık. Şul uk vakıtta bu ämanät Sirinne alar belän ber rätkä ük kuya: doşmannar isemlegenä kertä.

Yazuçı isä geroylarnı başkaça bülä. Ber törkem — ğadellek tarafdarları, ikençesendä — ğadelsezlek ileneñ sakçıları. Berençe törkem üz eçenä SSSR da üz bäheten tapmagannarnı, anı çittän ezlägännärne berläşterä. Bolar — täğaen şäheslär. Agişlar, Akçurinnar häm Sirin, Asiyä kebeklär, Näsel-näsäbe «däülät iminlege» sagındagı Damir Gıymayıv, Mayorçuk häm başkalar ni däräcädä tormıştan — bez belmibez.

Yazmış törle törkemgä kerüçelärne bik kızıklı oçraştıra kilä. Üzara çagıştıru, keşelär ählagınıñ tärbiyägä, äti-änisennän algan ürnäkkä bäylelegen assızıklau, imändergeç küreneşlärneñ säbäplären ütkändä itep kürsätü öçen, şulay eşli yazuçı. Bu cähättän, romannıñ epilogı bik kızıklı.

Yazuçı törle vakıygalar çılbırı aşa çit ilgä näq menä millätneñ kaymagı kitkänlekne, alardagı yugarı ählak, berdämlekne kürsätä. Çit illärdä bay yäşäsälär dä, däräcäläre bulsa da, alar gomerlären millätnne möstäkıyl itügä bagışlagan. Şuña ireşmäü alarnıñ ruhın kitek itä. Eşläre, tormışları bezgä işelep töşkän bähet kebek toyılsa da, alar telägän bähet tügel, hätta ki cimerelgäne hisabına birelgän öleş kenä.

Bälki, Sirin Sabirov — şul millätneñ fänen, üz ileneñ danın üstergän ir bähetleder? Yuk şul. Ul iñ elek yäş vakıtında, ukuga sälätle vakıtında härbi hezmätkä ozatıla, säbäbe dä şähsi mönäsäbätlär cirlegendä genä: kemgäder, äytik, şul Damirga, anı Asiyädän yıragaytu kiräk.

Armiyä üz faydasın eşli: keşelärne tanırga öyrätä, fizik çınıktıra, çın duslar belän oçraştıra. Hezmät srogı da tulıp kilä. Menä, menä bähet işelep töşäçäk... Tagın barıp çıkmıy: himik matdälär belän agulangan yegetlär ber-ber artlı garipkä äylänä, yörgän kızlarınnan alarnı da bähetsez itmäs öçen baş tarta. Şähsi bähet Sovet Armiyäseneñ mäğnäsezleklärenä korban itelä. Öyränülär vakıtında hälne çamalap algan yegetlär saklık çaraları kürälär häm öleşçä sälamätleklären dä saklap kalalar.

Nihayät, Sirin üzen fän dönyasında taba kebek. Yäş kileş dusları dönyadan kitkänne yöräge belän kiçergän «professor» niçek bähetle bula alsın inde?! Anıñ här kiçe sıra zallarında tämamlana. Dimäk, yäşäve — şeşä belän, dustı, serdäşçese dä — şeşä. Häm ul ğadelsez dönyada bernindi fänni däräcälärgä dä ireşmägän. Tora-bara «professor» yukka çıga. Ällä soldat hezmätendäge çir, ällä iminlek «sakçıları» yuk itä anı. Avtor farazlarnı bezgä kaldıra.

Romanda tulı ber çor surätlängän. Keşene bähetle itär öçen citärlek ber çor. Sovet hakimiyäte çorı. Ä bit şul zamanda başkalarnı hökem itkän başkisärlär dä bähetle bulmagan ikän. Alarınnan dusları, milläte yöz çöyergän, çönki keşelär bähetsezlegeneñ başında torgannar.

Romannıñ curnal variantı, äytergä kiräk, avır ukılışlı ide. Söyläme canlı, tabigıy ük tügel, avtor üze bik sizelä. Här geroy öçen äyterseñ ber keşe uynıy. Artık uylanılgan, kat-kat eşlängän kebek his kala. Asmäğnälär dä köçläbräk kertelgän şikelle. Macaralılık dokumental nigez belän ürelep ük betmi. Kitap isä bötenläy başka! İnde eçtälek tä üzgärgän.

Şunısın onıtmaska kiräk, roman fikere belän köçle: totalitar däülät yäşägän oçrakta cir şarında ğadellek bula almıy, anı saklauçılar härkemneñ bäheten tartıp alırga gına tora, säyäsi sistema keşeneeneñ korbanına äverelderä. Çit illärdä dä vatan yuk. Duslar tabarga, hörmät kazanırga, bay yäşärgä mömkin, tik ata-ana cire ber genä, häm keşe bäheten şunda tabarga tiyeş. İşelep töşäse bähet başkalar tarafınnan «işelä» dä ikän şul...

Yomgaklap, şunı da östärgä mömkin: Sirin bähetkä dip salgan yulı buylap bähetsezlegenä taba atlıy.

Tatar prozasında ukıtuçı obrazı

Bigräk tä altmışınçı yıllar başınnan ädäbiyätta ukıtuga bäyle problemalarnı yaktırtu, mögallim obrazların tudıruga iğtibar arttı şikelle. Säbäbe — tormışnıñ üzendä. Şuşı çorda fän-tehnik algarış başlandı. Döres, kaläm iyälärebez pedagoglarnıñ şähes tärbiyäläüdä zur rol uynauların elek tä istä totkannar, inde ğasır başı ädäbiyätında da assızıklap kürsätkännär, millätpärvärlärne üsterüdä alarga zur vazifalar yöklägännär.

Bu temadan şaktıy çittäräk torgan kebek häm soñgırak çorda yazılgan äsärlärdä dä (G. Bäşirovnıñ «Tugan yagım — yäşel bişek» povestenda, İbrahim Gazinıñ «Onıtılmas yıllar»ında h. b.) keşe tärbiyäläüne üzeneñ gracdanlık burıçı itep sanagan ukıtuçı obrazları bar. Bez alarnı kürkäm sıyfatlar iyäse, üz eşeneñ birelgäne bularak bäyälibez.

Gomerläre ukıtuçılık eşenä bagışlangan yazuçılarıbız icatında bu hönär iyälärenä iğtibar ayıruça zur. Şulay bulırga tiyeşter dä. Ädip üze belgänne yazsa gına, äsäre ütä tormışçan çıga. Gomeren başta — mäktäptä, annan universitetta ukıtu eşendä uzdırgan Möhämmät aga Mähdiyevne genä alıyk. Anıñ «Frontoviklar» äsären misalga kiterik.

Bu roman bezneñ küz aldıbızga ukıtuçınıñ psihologik portretın bastıra da kuya. Ukıtuçı ul — balasına belemne tiyeş däräcädä birä almaganı öçen, tönnären yoklamauçı, anıñ tärtipsezlege öçen köyenüçe, şunı keşe itüdä üz öleşen kürep söyenüçe. Ukıtuçı ul — balanıñ gına tügel, avılnıñ da tärbiyäçese.

Bügenge ukıtuçı belän sugış çorında, annan soñgı yıllarda eşlägän mögallim arasında bernikadär ayırma da bar. «Frontoviklar»dagı Ruşad belän Gatanı iskä töşerik. Sugışta zur avırlıklar kiçerü ikesen dä tormış vaklıklarınnan östen kalırga öyrätkän, alar üz yazmışların il yazmışınnan ayırıp karamıy.

Döres, yegetlär, kızıp kitep, bernindi pedagogika zakonnarına sıymagan ğamällär dä kılalar, ämma älege ğamällär tormış kısalarına sıyışa. Menä närsä möhim ikän!

Mögallimlek sıyfatları buınnan buınga küçä. Äsärdä änä şundıy fiker dä bar, şuña kürä avtor töp obraz Ruşadnı ukıtuçı malayı itep birä, anıñ balaçaktan uk mögallim bulırga hıyallanganlıgına basım yasıy. Täväkkällege arkasında ul artka kalgan altınçı sıynıfnı tärtipkä kiterügä ireşä, tärtipsezlekläre belän danı çıkkan Zakirov häm Äskärevlärdän dä keşe yasıy.

Mäktäpkä frontovik ukıtuçılar kaytunıñ böten kollektivka uñay yogıntısı sizelä. Üz eşlärenä sülpänräklär, yalkauraklar sagaya töşä, cıyıla.

Bala çakta algan belem soñrak sınala. Gata häm Ruşadlarnıñ ukuçıları da, başka cirlärdä ukuların dävam itkändä, änä şunı añlıy. Mäktäptän yıragaygaç, ul böten vaklıkları belän küz aldına kilä başlıy.

Ukıtuçını bez korıç imanlı itep kürergä künekkän. Ädäbiyätta anıñ şundıylıgına misallar citärlek. Bu äsärdäge Bälkıysnı gına alıyk. Ul — uku-ukıtu bülege mödire. Üz fikerenä ışandırırga osta, çönki beleme tirän. Tönnär buyı däftärlär tikşerä, pedagogik kitaplar ukıy. Gomeren balalarga bagışlau arkasında, üz tormışın da kora almagan kart kız ul — Bälkıys. Batırlıgı da yegetlärnekennän kim tügel. Pedagogik kiñäşmädä yegetlärne näq menä ul yaklap çıga da.

Ukıtuçı matur kiyenergä, söylärgä, üz-üzen tota belergä tiyeş. Romandagı Närkis änä şul sıyfatları belän istä kala. Näzakätle kıznıñ söyläme dä üze kebek näfis, çönki ul —şähärdän, başkaçarak şartlarda tärbiyälängän. Tora-bara Närkis avır tormışka künegä, ğailäsen avılda kora.

Ukıtuçılarnıñ da törlese bar. Direktor hatını Gölçirägä ohşaşlar belän bez, bälki, tanış ta tügelder, ämma min andıylarnıñ buluı bik ihtimal dip sanıym.

M. Mähdiyevneñ «Frontoviklar»ında ukıtuçılar galereyası bu kaharmannar belän genä tämamlanmıy. Yazuçı äyterseñ alarnıñ här tördägesen tudırıp kalırga aşıkkan. Tıştan karaganda, ber genä tösle kürengän dönyanıñ meñlägän tösmer lären açkan.

II bülek

Oktyabr inkıylabına qadärge tatar ädäbiyätı buyınça yazma eşlär

Aldagı bülektäge soçineniyelärgä nigez sineñ köndälek tormışıñ ide, irekle tema şähsi täcribäñne, küreneş-vakıygalarga üz mönäsäbäteñne belderergä zur mömkinleklär birä. Möstäkıyl ukıgan ädäbi äsärläreñ nikadär küp bulsa, ädäbiyätka karagan yazmalarıñ şul qadär üzençälekleräk bulaçak, başkalarnıkın kabatlamayaçak. Şunı küzdä totıp, bez dä älegä qadär mäktäp programmasına kertelmägän äsärlärne dä analizladık.

Tatar ädäbiyätı buyınça soçineniyelär yazganda, tema bik tar kuyılsa da, ayırım äsär täğaen birelsä dä, sineñ tulı ber çor ädäbiyätın yahşı belüeñ yärdämgä kilä ala. Berençedän, älege äsärne ädäbi miras cirlegendä analizlıy alasıñ, ikençedän, yazuçınıñ üz icatında urının bilgelärgä mömkin. Kayber soçineniyelär üzläre ük ädäbi protsessnı üseştä kürüne, ğadel gomumiläşterülär yasaunı, ayırım çorga karagan ädäbiyätnı zur külämdä belüne sorıy.

Ädäbi geroyga harakteristika birü öçen, ukıgan äsäreñne ayıruça yahşı häterlärgä kiräk. İmtihannar vakıtında däreslek kul astında bulmıy. Öydä başkarılgan eşlärgä isä taläplär tagın da zurrak kuyılırga tiyeş. Ğadättä dä, anda kiterelgän özeklär sanı kübräk, eş tögälräk, tasvir täfsille. Monıñ öçen geroynı vakıygalarda, keşelär belän añlaşkanda küzätü genä citmi, här detalne terkäp barırga kiräk: niçek kiyenä, yäşi, uylıy...

Ädäbi äsär, berençe kat ukılganda, gomumi täesirlär tudıra. Anda kuyılgan ayırım problemanı tikşerü maksatınnan, hiçşiksez, anı kabat, üz soraularıña cavap ezläü räveşendä ukıp çıgarga kiräk.

Aptırap kalmagız: tsitatalar törle çıganaklardan alındı, häm alar däreslektägegä tekmä-tek turı kilmäskä mömkin. Kayber özeklärdä tınış bilgeläre soçineniye avtorı tarafınnan kagıydälärgä turı kiterep üzgärtelde.

Borıngı yädqarlärdä babalarıbıznıñ pedagogik karaşları

Yazma ädäbiyät härvakıt tärbiyäli. Matur ädäbiyät bigräk tä. Tärbiyäneñ nindi yünäleştä buluı, älbättä, bähäsle. Ädäp-ählak kagıydäläre, zamannar uzgan sayın, beraz bulsa da üzgärmi kalmıy. Keşelärgä kuyılgan ber taläp iskerä, töşep tä kala, anıñ urınına yañası barlıkka kilä, ikençese öleşçe üzgärä. Üzgärmi torgan ählak normaları da bula. Matur ädäbiyätta şuları östenlek itä dä inde.

Ägär borıngı ädäbi, dini, fälsäfi eçtälekle teläsä kaysı äsärne ukıp, tikşerep çıksañ, avtornıñ keşe ni öçen yaratılgan, ul nindi bulırga tiyeş, yäşäü räveşen niçek korsa, bähetkä ireşä häm başka bik küp soraularga cavap ezlägänlege kürenä. Şul räveşle fiker yörtep, kaläm iyäse üze idealdamı, tormıştamı kürergä telägän şähes obrazın icat itä. Real cirlekkä tayanıp yaza, üz çorı öçen kiräkle, cämgıyät ihtıyacı bulgan keşe obrazın tudıra ul.

Halık avız icatı äsärläre dä babalarıbıznıñ pedagogı karaşların çagıldıra, ämma bez bügen avtorı täğaen bulgan çıganaklarga, ädäbi äsärlärgä tuktalırga telibez.

Karahanıylar däülätendä icat itelgän «Kotadgu belek» poemasın alıyk. Avtorı — Yosıf Balasaguni. Äsärneñ ataması «İgelekle itüçe belemnär» dip añlatıla. Dimäk, tärbiyä kitabı — älege yädqar.

Äsärneñ shematik harakterdagı syucetına borıngılarnıñ akıl-täcribäse dıñgıçlap tutırılgan, dip äytsäk tä, hata bulmas. Poemada keşene tasvirlauga, anı böyek itep kürsätkän sıyfatlarnı açuga zur urın birelgän.

Belemle, tärbiyäle, ählaklı keşe — avtor küzallagan ideal.

Yazuçı karaşınça, uñay sıyfatlarnı kürä, bäyäli belü öçen, iñ elek üzeñä kamil bulırga kiräk. Çınnan da, iptäşeñneñ ni däräcädä belemle ikänlegen añlıym disäñ, üzeñneñ dä ul häbärdar närsälärdän mäğlümatlı buluıñ şart bit.

Şağıyrneñ ber fikere, minemçä, ayıruça kızıklı: halıknıñ nindilege anıñ hökemdarına bäyle. Ägär däülät ğadel kanunnarga nigezlänep tözelsä, keşene bähetle itär öçen, böten şartlar tudırılsa gına, şul ildä yäşäüçelär patşaların üzeneñ idealı itäçäk.

Şağıyr keşelärgä has berär sıyfatnı äytmi kaldırdı mikän?! Monda keşeleklelek, kiñ küñellelek, hezmätkä, ğailäñä, tugannarıña mönäsäbät turında da süz bar. Yosıf Balasaguninıñ äsäre borıngı run yazmaları, Mähmüt Kaşgarıynıñ «Divane...» kitabı belän dä kereşä ikän. Şulay bulgaç, şağıyr uzdırgan fikerlär anıñ üzeneke genä tügel, aldagı buınnardan uk miraska birelgän. Şul uk vakıtta böyek akıl iyäseneñ halık avız icatında nık taralgan mäqal-äytemnärne dä üz kitabına kertep cibärüe şik tudırmıy, çönki borıngı yädqarlär kanunnar, tärbiyä kitabı häm matur ädäbiyät, süzleklär rolen dä uynagannar.

Bez Yosıf Balasaguninıñ «Kotadgu belek» äsären pedagogik poema dip tä atıy alır idek. Yazmam ahırında şağıyr birgän ber kiñäşne kiterep uzasım kilä:

Küñel, teleñne döres tot, holkıñ da böten bulır.

Häm siña kiler bähet, dönyañ da böten bulır.

Ä bit monda, töptänräk uylap karasañ, söyläü ädäbe turında gına süz barmıy, küñel saflıgı turında äytelä, tışkı totışıñnıñ eçke dönyaña bäyle ikänlege añlatıla. Älbättä, holık sıyfatları keşe bäheteneñ nigez taşları bulıp sanarga haklıdır.

Korän häm tatar ädäbiyätı

Korän häm tatar ädäbiyätı turında süz yörtkändä, syucet, obrazlar küçemlelege hakında söylärgä bula. Korändäge fikerlärneñ ädäbi äsärlärgä yogıntısı, gomumän, bu İzge kitapka kaläm iyäläreneñ mönäsäbäten kürsätergä dä mömkin. Möhämmäd päygambär tarafınnan citkerelgän 114 sürädä fälsäfi häm emotsional fikerläü şul däräcädä tirän ki, ul äle niçämä niçä ğasırlar böten ädäbiyätnı üzeneñ yaktılıgı belän sugaraçak.

Möselmannarnıñ İzge kitabı üzägendä berallalık ideyase tora. Ädip häm şağıyrlärgä dä bu fiker, älbättä, berençe çiratta, dini kitaplar aşa señgän. Alar isä barısı da älege dä bayagı Korängä nigezlänä. Min üz aldıma şundıy sorau kuydım: Allanı ber itep karap, aña sıyınu, annan yarlıkau kötü, aña tabınunı kaysı şağıyrlärdä, kaysı äsärlärdä oçratırga mömkin? Häm gacäyep närsä açıklandı: teläsä kaysı kaläm iyäse anıñ berlegen, barlıgın, böyeklegen tanıgan. Döres, äsärläre buyınça «allasız» bulıp kürengän ber-ike icatçı bar, ämma bez bügen inde alarnıñ da hakimlek itkän ideologiyä basımına bireşkän genä ikänleklären beläbez.

Min borıngı yädqarlärgä tuktalırga uylamıym. Sufiçılık ädäbiyätında dini fikerlär urın algannı äytü belän şakkatırıp bulmas. Beraz soñgırak çordan başlıyk.

Menä Kandalıy. Saylamıy-nitmi, cıyıntıgınnan ber bitne açam:

Säneñçön nä däkle bän äylädem zar,

Ägär, yalgan, disäñ, ber Hodayım bar!

(«Kitaplarda bu süzne kürgänem bar»)

Bu yullar Kodrätlebezneñ şağıyr süzlärenä şahädätlek birä alganlıgın da, cäza bilgeli aluı belän, yalgannan saklap torganlıgın da kürsätä.

Ni bähet! Ezlärgä dä kiräkmi!

Hoda yazgan mikän oşbu cihanda

Küreşergä, söyläşergä nihanda?—

(«Ki, bäyän, yazdım säña, canıy, niçä hat»)

di şağıyr. Dimäk, keşe yazmışın bilgeläüçe Allanıñ barlıgın şulay uk tanıy. Ul anı Yazmış Allası, Bähet Allası dip tä bilgelämi. Şulay ikän, ber Allanı küzdä tota.

Ä menä Tukay. Bez anıñ ber şigırennän bügengegä küçermädä özek kiterik:

Mäñge, härvakıt bu millätne Hodayım bähetle itsen.

(«Golumeñ bakçasında...»)

Älege äsärendä tatarnıñ progresska taba häräkäten kire kakmastan, şağıyr üz hıyalın Alla iseme belän dä bäyläp karıy.

Tukay mirasında Böyek köçkä atap yazılgan şiğırlär az tügel. Şularnıñ berse «Alla gıyşkına» dip atala. Bu şiğır alda kiterelgängä ber yagı belän ohşaş: anda da, Alla bezne tanısın, yaratsın, bähetle itsen öçen, naçar sıyfatlardan arınıp, üz millätebezne alga iltüçe uñay yaklarıbıznı arttırıyk, ideyase bar.

Tukaynıñ mähäbbät şiğırläre turında äytep tä torası yuk! Şağıyr alarda bik yış tagın da şul Hodaga möräcäğat itä. Härkemgä bik yahşı tanış «Gıyşık bu, ya!» şigıren iskä töşerik.

İ Hoda, bir akıl, totkınnar yortına eläkmim; —

digän yullar da bar anda.

Şağıyr kayçan Küklärgä sıyına, ömetle karaşın şunda yünältä soñ? Älbättä, cirdä tayanır noktası kalmaganda. Söygän yarı añlamasa, yakınnarın yugaltsa, milläte ireksez bulsa... Tukayda da bu şulay.

Äydägez, bügenge kön ädäbiyätınnan ber genä misal kiterep uzıyk. Harras Äyüpovtan ul. «Bişvakıt namaz» dip atalgan «şiğri gıybadät»tän:

Ber Hodayım gafu äylär äle,

Gel yarlıkar, diyep uylama,—

Hoday bit ul siña, üzeñ Keşe

Bulsañ gına, Hoday bulala...

Bik kızık fikerlär yäşerengän bu yullarga. Allaga tabınuçı — imanlı, ählaklı, tärbiyäle ikän, ä yarlıkauçıbız barı tik üzen tanuçılarnı gına gafu itä. Korändä andıy fiker yış kabatlana. Allahe Täğalä täübägä kilgännän soñ gönah kılunı yaratmıy, añlı räveştä eşlängän naçarlıklarnıñ cäzası da zurrak. Şağıyr änä şul turıda da citkerergä teli sıman. Bu şiğırdä berallalık ideyase bulu tabigıy, çönki tema uk şul motivka etärgeç birä. Ä bit bötenläy başka närsälär turında yazganda da, bezneñ telebezgä, i Hodayım, ya Rabbem, kebek süzlär gel kilep tora. Şağıyrlär gacäplänsälär dä, soklansalar da, gacizlänsälär dä, dönyasınnan tuysalar da, Allanı islärenä töşerälär.

Tatar ädäbiyätı turında söylägändä, prozanı çitlätep uzu bik kıyın. Ämma tezmä äsärlärgä Korändäge fikerlärneñ kilep kerüen kürsätü külämne bik arttırır ide. Bez dä şuşı yazganıbız belän kanäğatlänerbez.

«Kıyssai Yosıf» äsärendä töşkä yöklätelgän vazifalar

Mäşhür Kol Galineñ «Kıyssai Yosıf» poemasında berençe fasıl üzäk geroynıñ töş kürüennän başlanıp kitä. Äle näbilek däräcäsenä kütärelmägän Yosıfta gayre tabigıy sälätlär yuk, şunlıktan yuralışın atasınnan sorıy. Töşneñ gacäyeplege, onıtılmaslık täesir kaldıruı kiläçäktän ikänlegen añlatıp tora, bala da anıñ kürkämlegenä, izgelegenä ışana.

Päygambärlär näselennän kilgän Yagkub töşneñ Mäüladan buluın raslıy häm söyeneçkä yurıy. Böyek köçtän uzıp, anıñ näq şulay bulaçagına basım yasamasa da, ulınıñ baylık, däräcä, akıl belän böten dönyaga tanılaçagına ömet itüen äytä.

Töşkä, az gına mäğlümat birsä dä, zur eçtälek salıngan bulıp çıga. Unber yoldız obrazında Yagkub balaları añlaşıla, şulay da älegä ay belän koyaş närsä ikänlekne tögäl genä belep bulmıy. Fanilık belän bakıylık bilgeseme ul? Yosıfnıñ ügi señlese belän Zöläyha dip tä uylap kuyarga mömkin. Ällä kük üze Yosıf aldına töşkänlekne kürsätkändä, avtor anıñ töp atributların kaldıra almıymı? Bolay eşläü böten ğaläm baylıklarınıñ ber zat aldına cıyıluın kürsätäme? Bälki, Allahnıñ aña büläk itäçäk baylık häm näbilek bilgeläreder alar? Berse — tuar koyaş. Bu yaktı kiläçäk tä bula. İkençese — tulgan ay. Horafatlarga ışanuçılar, ay tulganda, ğadättän tış hällär bula, dip uylıy. Dimäk, gacäyep hällärgä işarä sanala ala. Ä bit näbilek tä — şul gacäp hällär rätennän. Poemada ata keşe unber yoldıznıñ kem ikänlegen tögäl äytsa dä, kalgan obrazlarnı täğaenläştermi. Farazlau mömkinlekläre zur.

Yosıf kürgän töş anıñ tugannarı belän doşmanlaşuına säbäp bula da inde, çönki anda alarnıñ kiläçäktä dönyada totaçak urını bilgelängän häm Yosıfka östenleklär birelgän. Yazmışnıñ yugarıdan bilgelängänlegenä ihlastan ışangan oçrakta tugannar monıñ belän kileşer ide. Citmäsä, alar Yosıf söylägännärgä ışanmıylar häm töşne üzen irkäländerü öçen uylap tapkan säbäpkä äyländerälär.

Töş — poemadan kürengänçä, yazmış bilgese, yugarı köç belän bäyläneştä toru çarası. Dimäk, Allah bilgelägännär belän rizalaşırga telämäü — anıñ üzenä ük karşı çıgu digän süz. Tugannar bu hakta uylamıy. Döres, alar Yosıfnı üterüneñ zur gönah ikänlegen añlıy, soñınnan täübägä kilerbez äle, dip, üz-üzlären tınıçlandıralar. Bu oçrakta tagın ber närsägä iltifat itelmi: islam dine kanunnarı buyınça, añlı räveştä eşlängän gönahnıñ cäzası tagın da zurrak, häm ul zur avırlıklar belän genä kiçerelä. Yosıfnıñ töşendä barı tik yahşılıklar gına väğdä itelsä dä, Yagkub yaman eşlärne küñele belän toya. Citmäsä, üze dä töş kürä. Unber bätiyeneñ bersen büre alıp kitä. Ni öçen balalar sanı unike tügel? Anıñ berse büregä tiñläşterelgänme? Ällä büre çınlıkta da büreme? Ällä ügi kız Dinä isäpkä alınmıymı? Bu da älegä açık tügel.

Şuşı uk vakıtta Dinä dä töş kürä. Ul ätisenä töşendä un büreneñ Yosıfnı alar kulınnan talaganlıgın äytä. Poema başında yoldızga tiñläşterelgän ir tugannar un yırtkıçka äylänä. Päygambär balalarına bäyä üzgärä. Yakın arada bulası vakıygalarnı häbär itüçe ikençeräk törle töşlär bula alar.

Poemada töş süze yış telgä alına. Yosıfka yamanlık eşlärgä cıyıngan tugannarı da, töşeñ yärdämgä kilsen, dilär. İmeş, Allahtan bulsa, böyek köç sine bu häldä kaldırmas ide. Töşkä bulgan üç, açu gönahsız ber canga küçerelä. Yosıf üze dä gel iskä ala anı, çönki ul töş anıñ böten yazmışın üzgärtä.

Bülek başlamnarına urnaştırılganlıktan, töşkä şunda uk iğtibar itäseñ. Töş döres yuralsın öçen, anıñ tögäl söylänüe mäcbüri. Dürtençe fasıl başında Malik bine Dugır da töş kürä häm, Yosıf kebek, töşne citkergändä üzeneñ ğadel buluın belderä. Ul Kängandäge ber koyıga koyaş iñüen, anıñ yakası aşa kire menüen, itägenä asıltaşlar, ence märcän yaudıruın söyli. Yurauçı anıñ baylık iyäse bulaçagın, şuşı töş aşa Täñreneñ berlegenä ışanaçagın äytä. Dimäk, töş keşene saflandıru, berallalıkka kiterü vazifasın da başkara. Kıymmätle taşlar tösendä bulgan koyaş — baylık bilgese dä, böyek zat belän arada toruçı da. Yosıf töşennän mäğnäse törleçäräk añlaşılgan kebek kalsa da, şuşı yänäşälek anı täğaenläşterä.

Här yaña fasıl sayın bez yaña geroy, yaña yazmışlar belän tanışabız. Vakıygalarda katnaşuçı häm bilgele ber rol uynauçı geroy töş kürmi kalmıy. Şulay itep, alarnıñ sanı distägä citä.

Zöläyhaga bäyle syucetnı iskä töşerik. Taymus patşa kızı da, ätiseneñ tezlärendä yoklaganda, töş kürä. Küräsez, anıñ ğadätläre Yosıfnıkına şaktıy ohşaş, ul da — äti keşeneñ irkäse. Patşa, Zöläyhanı bähetle itär öçen, böten baylıgın birergä riza.

Kıznıñ töşe anıñ tormışında zur üzgäreşlär bulaçagın häbär itä. Ul üzeneñ akılın cuyganlıgın, ütä sabırsızga äylängänen kürä. Häm, çınnan da, töştä häbär itelgän sıyfatlar Zöläyha yazmışında hälitkeç rol uynıy da. Töşlär, şulay bulgaç, ayırım ber vakıygalarnı häbär itü östenä, keşe holkındagı üzgäreşlärne dä bilgeli ala.

İnde ber yıl uzgannan soñ kürgän töşendä Yosıf aña üzennän başka hiçkemgä bakmaska kuşa. Barı tik öçençe töştä genä ul Zöläyhaga kemlegen, kaydalıgın äytä, Zöläyha da bu yulı gına aña däşärlek köç taba. Soñgı töş kıznı aynıtıp cibärgändäy bula. Ul, söyeklesen ezläp, yulga çıga.

Töşne döres yurau, döres añlau näbilärgä genä birelgän şul. Sabırlıkka tayanmagan kız zur hata eşläp taşlıy. Yosıf citkergän mäğlümattan çıgıp, anı Misır şahı dip añlıy häm, aşıgıp väğdä birüe arkasında, yämsez kıyafätle Kıytfirgä kiyäügä çıga. Häyer, olı yul uzgan, ätiseneñ häyer-fatihasın algan kıznıñ başka çarası da kalmıy. İkençedän, şahnıñ kolları, çın töş kürgän bulsañ, ul barıber tormışka aşaçak, dip tınıçlandıra. Şulay itep, bu oçrakta da töşneñ ike törle (gadäti häm häbäri) töş buluına basım yasala. Poemada izge töşlär genä telgä alına, eçtälege söylänä, çönki kalgannarnıñ ähämiyäte dä yuk.

Yosıf, haksız räveştä zindanda kol itep totılganda, inde Räyyan patşa bulıp kalgaç, Allahtan Cäbrail kitergän ak ence yärdäme belän, päygambärgä häm moğcizaçıga äverelä. Dimäk, töştä genä tügel, çınbarlıkta da yaltıravık töstäge predmetlar kük häm cir arasındagı bäyläneştä möhim rol uynıy.

Yosıfnıñ patşanı üterergä alıngan şärabçı häm ikmäkçeneñ töşen añlatuı anıñ täüge tapkır säläten kürsätüe bula.

Şärabçı töşenä şulay uk zatlı äyberlär genä kerä. Patşaga altın kasälärdä yözem suı eçerä, häm anıñ kürgäne dä izgegä yurala.

İkmäkçeneñ töşendäge detallär dä üz hönäre belän bäyle. Ul, baş östenä öyep, patşaga iltkän ikmäkne koşlar çukıy. Soñınnan naçar töştän baş tartıp karasa da, Yosıf aña yuralgan kazanıñ kire kaytmavın äytä. Töşneñ täqdiri mäğnäse nıgıy. Töşne tögäl citkerü kiräklege, ni yurasañ, şul bulır, fikerläre tagın ber kat assızıklana.

Yosıfnı zindannan çıgarır aldınnan Räyyan da töş kürä. Ğadäti bulmagan töşne teläsä kem añlatıp birä almavın beldek inde. Häm, çınnan da, Yosıf kına anıñ mäğnäsennän häbärdar bula. Ul cide simez sıyırnı mullık yıllarına, şul mallarnı kabıp yotkan cide arık sıyırnı korılık yıllarına tiñli. Tuplangan malnıñ avır ber çorda yukka çıgaçagın farazlau döreskä turı kilgännän soñ, Räyyan aña patşalık tacın kiderä.

Soñgı büleklärgä yaña personaclar kertelmi diyärlek. Şulay itep, töş obrazları da kullanıştan töşä. Kem kürügä karamastan, älege töşlär, iñ berençe çiratta, Yosıf yazmışın üzgärtä. Bu tabigıy da, çönki poemada näq menä Yosıf üzäk geroy itep saylangan. Äsär berençe töşneñ tämam raslanuı belän betä.

Min yahşıga yahşımın, Min yamanga yamanmın («İdegäy» dastanındagı üzäk geroyga karata)

İdegäy — halık tanıgan kaharman, ğadellege, ziräklege belän hörmät kazangan hakim. Ğalimnär, «İdegäy» dastanındagı geroy häm tarihta şul isem belän bilgele bulgan malik arasında zur ayırma bar, digän fikerne äytä. Ädäbi äsär geroyı turında yazganda, bez vakıtlıça tarihi şähesne onıtıp torırga, alarnıñ ikesen kuşmaska tiyeş.

Halık avız icatı äsärlärendä küpçelek oçrakta üzäkkä kuyılgan geroy uñay gına bulıp kalmıyça, hätta ideallaştırıla da. İdegäy dä üzendä böten yahşı sıyfatlarnı tuplagan. Alay gına da tügel, fiker yörtü säläte, köçe, sugış ostalıgına mahirlıgı buyınça üz çordaşlarınnan berniçä başka östen.

Dastanda İdegäy bik tä täfsille tasvirlana. Anıñ Kobogıl isemendä üsep, Tuktamış han sarayında türä bulgançı kürgännären, tormışın yaktırtuga tulı ber bülek bagışlana. İke yäşendä keşe arasına çıga, kiñäşe belän yärdämgä kilä, öç yäşendä ukırga öyränä, dürttä beleme belän tanıla, inde unikelärgä citkändä, alpamıştay ir bula ul. Ber karaganda, arttıru bulıp kürensä dä, tormışta şul däräcädä tiz ölgergän keşelär här ğasırda bulıp tora bit.

İr bulgan İdegäy, gadi hezmät keşeseneñ köne belän yäşäp, ilgä, ata-babasına igelek kıla başlıy. Anı ğadel hökemdar, yätimnärneñ yärdämçese itep tanıylar. Unbiş yäşlek yeget tuksan hannıñ balasın ciñä häm üzen Urda başlıkları belän bähäsläşer hälgä kilgän sanıy. Tuktamış han belän oçraşkan İdegäy aña halıknıñ ber keşegä karaganda olırak bulganlıgın añlata. Ul şuşı eşläre belän ilbaşın poşamanga töşerä. Karaklıkta totılgan Urman bineñ başın çaptırganın işetep, Tuktamış kabat İdegäy karşısına kilä. Häm, ğadellegenä ışangannan soñ, anı üze yanına, sarayga, çakıra. Hannıñ bu adımın yahşılık dip tanıgan yeget üze dä bik teläp hözmätkä alına. Ul törledän-törle häylä, sugışlar yulı belän han kaznasın tämam bayıta, anıñ iñ yakın keşesenä äverelä. Könçelärneñ, baylıkka, däräcägä satılgannarnıñ äläge, kotırtuı häm hätta İdegäyneñ kemlege hakında döresen äytep birüe arkasında, handa elektän üzeneñ doşmanı bulıp häterendä saklangan İdegäydän üç alu toygısı uyana. Äsärdä böten yamanlıklar — ütereşlär, äläklär — küpçelek oçrakta şul kan üçenä nigezlänä. Geroylar ata-babası öçen üçne kayvakıt añsız räveştä dä eşli. Şul uk İdegäy ütertkän Urman bi dä — anıñ atasınıñ başın çapkan Dörmän bi balası bit. Häyer, eşlärneñ şulayga kitäçäge hakında äsär başında uk iskärtelä. Cantimer aksakal hanga, cirennän yazsa da, halıknıñ yäşi alganlıgın, il pıran-zaran kilsä dä, ğailä tarkalmavın, ul tarkalsa da, buınnar, tel saklanganlıgın, tel betsä, anıñ hakında yazma ädäbiyät kalganlıgın äytä. Näselne töbe-tamırı belän korıta başlasañ, sugıştan başka bernigä ireşmässeñ häm hätta patşalıgıñnı da, halkıñnı da yugaltırsıñ, di.

Äläk-çäläk, nahak süz ber-bersen bik yaratkan ata belän ulnı da karşı kuya. Yäräşelgän kızı Hanäkä atasınnan yökle dip uylagan Noradınnı, ber karaganda, añlarga da mömkin. Kay-beräülär İdegäy belän ulı arasındagı konfliktnı tähet öçen köräşkä genä nigezli, ä bit anıñ başı näq menä şuşı vakıygaga barıp totaşa.

Mäshärälänergä, ciñelergä telämäü, başkalar tarafınnan yış räncetelü Noradında tiskäreräk sıyfatlar da tärbiyäli. Änkäse belän äñgämädän çıgıp, bez anıñ ätise däräcäsendä il-halık mänfäğatlären kaygırtmavın, üz yazmışın berençe planga kuyganlıgın küräbez. İdegäy beraz başkisärräk ulın, älbättä, üze nık, köçle çagında paytähetle itärgä telämi. Bolay eşläü şaktıy ğadel dä. İdegäy Noradınnıñ üssüzle bulıp üsüen anıñ berdänberlegennän kürä. Açulanışıp, annan kitep barganda da, kiñäşlären birä, ilgä salgan zıyannarı hakında añlata, anı yaratkanlıgın belderä.

İdegäyneñ çabılgan başı da il-halık öçen kaygıra, anıñ ülemennän soñ Urda tarkalır dip borçıla.

İdegäyneñ ülgändä dä ber närsä öçen küñele tınıç tügel halık üze hakına köräşkänne, yäşägänne añladımı — belä almadım, di ul.

Dastanda yış kına İdegäyneñ yahşılıkka — yahşılık, naçarlıkka naçarlık belän cavap birüe assızıklana häm törle vakıygalar arkılı dälillänä dä. Doşman cirlären basıp alu sugışları arkılı ilneñ kaznasın bayıtu, çiklären kiñäytü dä, çor öçen tabigıy bulganlıktan, halık tarafınnan barı tik maktauga layık eş sanalgan. Şulay ikän, kayber ğalimnärdän ayırmalı bularak, min İdegäyne uñay gına tügel, ideal geroy sanıym.

Olug mähäbbät turında kitap (Häräzmi icatı buyınça)

Haräzmi üz zamanında şaktıy tanılgan şağıyrlärdän bulgan. Ğalimnär, ul farsı häm törki tellärdä icat itkän, digän fikerdä. Häyer, «Mähäbbätnamä»neñ kayber hatları da farsı telendä bit.

Ütkändä zur ez kaldırgan äsärneñ yazılu tarihı bik kızıklı Avtor anı Möhämmädhuca bikneñ, mähäbbät turında äsär yaz, digän üteneçen tıñlap icat itä. Poema üzägenä kuyılgan mähäbbät problemasınıñ çişeleşe şul çorda küplärne gacäpländergänder dä, soklandırgandır da, uyga da kaldırgandır...

Şağıyr keşelärgä birelgän yaratu hise aldında mökibbän, ul anı ğalämne yaktırtu öçen tudırılgan ay belän koyaş yänäşäsenä kuya:

İke yaktı köhär ğalämgä birgän,

Mähäbbät gänceni adämgä birgän...

Ä bezdä şuşı böyek hisne närsä uyata soñ? Älbättä, berençe çiratta, tışkı maturlık:

Anıñ kem al iñendä miñ yarattı,

Buyı berlä saçıni tiñ yarattı.

Mondıy güzällekne Böyek köç kenä tudıra ala şul, ocmahlarnı bar itkän Alla gına. Şulay ikän, şağıyrneñ hatın-kıznı ocmah gölenä tiñläve ber dä gacäp tügel:

Kil, i ocmah göle, çämkängä çıkkıl!

Kızıklı çagıştıru, yänäşä kuyular, katlaulı assotsiatsiyälär Haräzmi äsärendä bihisap! «Ocmah gölen» çäçäklekkä çakıra lirik geroy! Minem küz aldıma bolınlıknıñ iñ matur çäçäkläre arasında da üz tösen yugaltmagan, kalkıp torgan Gölkäy kilä. Üz toygıların lirik min gel Täñre iseme belän bäyläp barsa da, cir keşese bularak kabul itelä. Dönya maturlıgın, yäşäü qaderen añlagan ir-at ul. Ul hanımnarnıñ hanımı karşında tezlänä, oyala, akılın yugalta häm, bülek arasına urnaştırılgan mäsnävilärdän kürengänçä, Hodadan üzenä sabırlık sorıy. Täne, küñele därt belän tulgan irneñ telenä matur süzlär dä taşkın bulıp kilä. Ul bizäklärne ezläp hiç kenä dä gazaplanmıy şikelle. Üz-üzen bik kabatlamıy torgan gacäyep bay telle şağıyr açtım min Haräzmidä! Kız yözen ay häm koyaş belän çagıştırularnıñ gına da ällä niçä törle formasın taba ul:

Äyä buyı — sanubär, çähräse — ay,

Koyaş yäñliğ cämaleñ ğaläm aray...

Yözeñ nurı koyaşnıñ nurın ürtär...

Yözeñ, kaşıñ koyaş, ay mädhe eçrä...

Yözeñ — näürüz vä kaşıñ — bäyräm ayı...

Kil, i ay yözle dilbär, tot berär koş... h. b.

Yözeñ nurı koyaşnıñ nurın ürtär, dip äytü — minem uyımça, şiğri ostalıknıñ bik açık çagılışı. Koyaşka citkän, annan da esseräk, şul esselege belän anı kıtıklagan, ä kıtıklavı belän ürtägän nur! Kayan taptıñ anı, i şagıyrem minem?!. Häyer, kayberäülär anı koyaşnıkın kaplauçı nur kebek kenä añlıy.

Ayırım ber obrazlarnıñ kullanu kiñlege, forması buyınça gına da külämle fänni hezmätlärgä nigez bulırlık ikän bit bu «Mähäbbätnamä» kitabı. Min aldarak şağıyrneñ söyeklesen göllär arasında kürsätüe hakında yazgan idem inde. Cir gölläre belän anı bik yış çagıştırıp kına kalmıy, ul alarga karşı da kuya ikän läbasa!

Ägär kürsä sine, häm lalä sulgay,

Sinekdin göl mägär ocmahta bulgay.

Ber närsä haktır ki, şağıyr kıznı ocmah göllärennän östen kuymıy, alarga tiñli genä. Ni öçen? Allanıñ icat itärgä köçe citmägän närsä yuk! Bu kız da, ul kız da — barlık göllär dä — anıñ icat cimeşe. Ä ul göllärneñ iñ maturların ocmahka kaldırgan. Ocmah maturlıgı tudırıp, ir-atnı şul maturlıknıñ yulı itkän. Şulay bulgaç, lirik minneñ üzen bertuktausız kolga tiñlävenä aptırarga kiräkmi.

«Mähäbbätnamä» — güzällek karşında baş iyärgä öyrätüçe kitap. Anı icat itkän şağıyr, yaratu hiseneñ cannan da, tännän dä urgıluın äytep, kıyulıgı belän şakkatıra.

«Nähcel-färadis» äsärendä islam dine täğlimatı

Fändä «Ocmahlarnıñ açık yulı» dip tä yörtelgän «Nähcel-färadis» kitabı, isemennän ük añlaşılgança, islam dine belän tıgız bäyläneştäder. Äsärneñ Alla tarafınnan bäyälänerlek izgelek bularak yazılganlıgın tözeleşe ük kürsätep tora. Anıñ berençe babı — Möhämmäd päygambär, ikençese — päygambärebezneñ hälifäläre, onıkları, kızı, möctähidläre, öçençe babı — Allaga yakınaytuçı ğamällär, ä inde dürtençese annan yıragaytuçı sıyfatlar turında söyli. Şulay bulgaç, dini eçtälekle äsär, islam täğlimatın citkerüçe kitap, dip tä äytä alabız.

Din tarihın, anıñ şartların añlatunıñ ällä niçä törle yulı bardır, ämma kaläm ostalıgına iyä keşe, yazuçı anıñ halıkka yakınragın, ütemlerägen, ğasırlar aşa kiçä torganın saylıy. Mähmüd Bolgari da şulay eşlägän. Tormışçan syucetlar aşa keşe küñelenä ütep kerü ciñelräk. Gomumi süzlärgä korılgan väğazlär, garäp-farsı süzläre belän çuarlangan çıgışlar ruhanilar belän ike araga (atlap çıgarlık bulsa da!) kirtä kora şikelle.

Şağıyr, bez üzebezgä ürnäk itep alırga tiyeşle yahşı sıyfatlarnı ezläp, yırak barmıy. Ul alarnı ğadäti keşelärdän taba. İñ söyendergäne: matdi baylıkka iyä bulmagan zatlarda yugarı ählaklılık kürä. Ä inde därvişlärne, din yulında yörüçelärne dä ütä maktıy ikän, aptırıysı yuk: şağıyr icatında sufiçılık bulmıy kala almıy. Bu äle — ädäbiyätta dini küzallaular östenlek itkän, üzen bik nık sizdergän çor.

«Nähcel-färadis» — telen isäpkä almaganda, zamança äsär. Monda eçkeçelek, bozıklık bik nık tänkıytlänä alarnıñ başka naçar sıyfatlarnıñ başında torganlıgı kürsätelä. İslam dinendä tiskäre bäyälänä torgan küreneşlär tormışta da gafu itelmi.

Din ihtıyac bulganga tua, yañara, köçäyä... Ul — minem añlavımça, kanunnar cıyılması. Teläsä kaysı kanun tormış täcribäsenä tayanıp yazıla. «Nähcel-färadis» dini täğlimatnı uzdıra, dip kenä, anıñ tormışçanlıgın kire kagarga yaramıy. Din üze äle bügenge köndä dä yäşäeşebezdäge rolen yugaltmadı.

Ber genä misal. Korändä dä, başka dini eçtälekle kitaplarda ata-ana hakları bilgelänä. «Nähcel-färadis» ta, bala — ata-anasın hörmät itärgä, kararga tiyeş, digän fikerne uzdıra, törle hikäyätlär aşa dälilli, şul uk vakıtta tormışnıñ ayanıçlı yakların da aça. «Ata häm bala mähäbbäte» hikäyätendä ugılda ata-ananıñ yaratuına, tärbiyä öçen tükkän köçenä layık bulmagan mönäsäbätne oçratmıybızmıni?!

Ädäbiyättagı tiskäre küreneşlär arkılı uñaylarnı raslau alımı bik borıngıdan kilgän ikän. «Nähcel-färadis»ka da bu alım has. Anda yalganlau, nahak bäla, bitaraflık, ugrılık, komsızlık häm başka eş-gamäl, sıyfatlar arkılı keşegä kiterelgän kaygı-häsrät, salıngan zıyan turında şaktıy yış söylänelä.

Minem üzemä yarımşayarulı tel belän yazılgan «Därviş şatlıgı» hikäyäte bik oşadı.

Hikmät iyäse uram buylap barganda, beräü başına uçaktan köl ırgıta. Şunnan soñ älege adäm Hodaga säcdä kıla, küp rähmätlär ukıy.

— İ gaziz! Başıña köl tügelde. Nä eşkä şöker kılırsıñ?— i sorıylar annan.

Akıl iyäse isä:

— Min, ber gönahım öçen ut cäzası bireler, dip kötkän idem, Hak Täğalä utnıñ köle belän kanäğatlände,— dip cavap birä.

Äye, çınnan da, ni öçen şöker kılmasın soñ äle ul?! Kızıkmı? Kızık: keşe üz beldege belän vakıyganı cäza dip farazıy. Gıybrätleme? Gıybrätle. Dini täğlimat çagılamı soñ monda? Çagıla. Berençedän, bez härvakıt Allaga şökrana kılırga tiyeş. İkençedän, ul birgän cäzanı riza bulıp alırga, aña üpkä beldermäskä. Öçençedän, keşelärne naçar eşläre öçen dä gafu itärgä häm üz ürnägebezdä tärbiyälärgä.

«Nähcel-färadis» — çınlıkta da, ocmahlar bakçasına ber yuldır.

«Gölestan...»da hikäyät häm şiğırlär arasında bäyläneş

«Gölestan...» — tartmalı kompozitsiyägä korılgan äsär. Ul ädäbi canrlarnıñ bik küben üz eçenä berläşterä. Anda hikäyätne dä, povestnı da, mäzäk-mäsälne dä, törle canr formalarındagı şiğırlärne dä oçratırga mömkin. Çäçmä häm tezmä äsärlärneñ üzara çiratlaşıp baruın da äytep uzarga kiräk. I

Ädip, şağıyr, kitap yazganda, tözegändä, bilgele ber maksatnı küzdä tota. Säyf Saray ni öçen tezmä häm çäçmälärne çiratlaştırgan? Bu tışkı forma gınamı, ällä ideya-eçtälekne nıgrak açu öçen kiräk bulganmı, bolay koru alda äytkän fikerne assızıklarga, üsterergä yärdäm itkänme? Soraular bihisap.

Hatip Miñnegulov, küpçelek hikäyätlärdäge şiğri tekstlar çäçmä tekst syucetı belän turıdan-turı kiseşmilär, eçtälekläre häm ruhları belän alar söylänä torgan yäisä hikäyälängän syucetka sözemtä, gıybrät, bäyä, lirik çigeneş, fälsäfi karaş räveşendä kilälär, digän fiker äytä. Şulay bulgaç, tezmä häm çäçmä tekstlar arasında ideya-eçtälek bäyläneşe härvakıt diyärlek bar.

Bez yazma eşebezdä älege bäyläneş küzgä nık taşlanıp torgan berniçä oçraknı karap uzarbız.

Bişençe hikäyättä Şäyeh Säğdineñ soltan sarayı işegendä ber väzirneñ gayät kamil uglın kürüe hakında äytelä.

Hikäyät ahırındagı şiğırne bügenge könebezgä tärcemädä birik:

Ul, buyı — kiparis, cämalı — tulgan ay,

Gıylem vä irdäm belän kamil, kürekkä bay.

Kaşları fetnä ide, küzläre — bäla,

Kem yözen kürsä, bulır kaygılı.

Küräsez, şiğırdä şul uk yegetneñ tışkı häm eçke sıyfatları maktala. Dimäk, syucet sızıgı dävam itä, motiv assızıklana, eçtälek nıgıtıla, digän fikerlärneñ kaysı da haktır.

Anıñ belän bergä hezmät itüçelär, könläşep, yegetne soltan aldında ğayeple itep kürsätälär.

Tezmädäge şiğır sineñ hakta naçar süz yörtüçeneñ çın dus bulmavın añlata. Dimäk, logik ezleklelek haman da yugalmıy.

Şunnan soñgı tezmädän bez soltannıñ bu eşlärneñ säbäben soravı turında ukıybız. Uglan, bu dönyada böten keşelärne dä rizalattım, könçelärne genä rizalata almadım, kebegräk cavap kaytara. Bülekçä kiñäş räveşendäge şiğır belän tämamlana. Avtor, akıllı ir keşe küñelen räncetmäs, ämma könçelektän bulır härçak käyefsez, könçelek avıruına ülemnän başka daru yuktır, tizräk kotılırga tırış, fikerlären äytä.

Şuşı uk şiğırne lirik çigeneş dip tä, alda äytelgän fikerneñ üstereleşe, assızıklanuı yäisä söylägän vakıygalardan soñ gomumiläştergän näticä dip tä karap bulır ide. Kıskası, bäyläneşlärneñ här törlese küzgä taşlanıp tora.

Keçkenäräk külämdäge ber hikäyät. Zalim hakim ğalim irdän, kaysı gıybadät yahşırak, dip soragan. Tegese, töş vakıtında oyısañ, ul zaman eçendä bulsa da halıknı räncetmäs ideñ, dip cavap birgän.

İnde şiğır:

Kürdem: öylä vakıt ber zalim oyır.

Äyttem: «Ul fetnä oyısa yahşırak.

Daim ilgä zolım kem kılsa, anıñ

Ülüe yahşı Häyätınnan bigräk.

Küräsez, bu şiğır tezmä formada söylägännärgä yänäşälek tudıra. Monda barı tik kiñäş sorauçı häm birüçe zatlarnıñ iyäläre genä almaşıngan, ä fikerlär üzgärtelmägän.

Şuşı tärtiptä barlık hikäyätlärne dä karap çıgıp bulır ide, bez, tezmä häm çäçmä äsärlär arasında bäylelek barlıkka ışandırganbızdır, digän uy belän kalabız.

«Töhfäi märdan» poemasında şağıyr obrazı

Şağıyr Möhämmädyarnıñ kayçan tuganlıgı, gomer yulında närsälär kürgänlege, kayçan ülgänlege hakında tulı mäğlümat yuk. Anıñ tärcemäi hälen dä üze yazıp kaldırgan ädäbi äsärlär arkılı gına küzallıylar. Alarnı kaläm iyäse hakında şaktıy ışanıçlı çıganak dip kararga kiräkter. Älbättä, kulyazmalar küçerelgändä, hata da kitärgä mömkin, ämma törle nöshälärne üzara çagıştıru küp vakıt döreslekne kabat torgızırga yärdäm itä. Gomumän, borıngı çor şağıyrläre tormışın öyränüçelär elek-elektän, berençel çıganaklar itep, ädäbi äsärlärne sanagannar. Törki yazmalarıñ avtorları üzläre turında mäğlümatnı ädäbi kaymaga kertep cibärüne bik hup kürä bit. Şulay buluı tabigıy. Basma süz yuk zamanda, halık avız icatı bik kiñ taralgan çorda kitap iyäse isemeneñ ezsez yugalu kurkınıçı zur bulgan. Ädäbi äsär halıknıkına äverelergä, ikençe ber keşegä mönäsäbätle kürsätelä başlarga da mömkin iç. Min üzem, şağıyrlär, ädiplär gomerlären bagışlagan şögılläre kitergän cimeşlär belän bik gorurlangandır, isemnäreneñ teldän-telgä, kitaptan-kitapka küçüe alarnı ilhamlandırgandır, söyendergänder, dip uylıym. Citmäsä, ihlastan yazgan keşe küñelen buşata bit äle, ä üze turında uylamagan küñel — küñelmeni?! Äye, häsräten çişkändä, keşe tügelä dä kitä, tügelä dä kitä...

Atımnı kem dip sorasañ, i şähriyär,

Mähmüd Haci uglı fäqıyr Möhämmädyar...

Oşbu «Töhfä» tarihın ägär sorasalar,

Tugız yöz kırık altıdır, belsälär.

Başladık Kazan şähärendä monı

Şäğban ayınıñ unınçı köne...—

dip yaza başlıy Möhämmädyar älege dä bayagı «Töhfäi märdan»nı. Anı nıgrak añlar, beler öçen, syucetlı äsärlärgä kertelgän lirik çigeneşlärne uku da citä. Monda ul bezgä ütä moñlı, häsrät-kaygılı şağıyr bulıp açıla. Anı üz zamanınıñ sotsial problemaları, icat şartları borçıy. Bez Möhämmädyarnıñ küp avırlıklarga, räncetelülärgä duçar kılınganlıgı hakında ukıybız. Ul kayvakıt beraz üzen keçeräytebräk tä cibärä sıman. Şiğri küñelen añlaunı teläven dä küräbez:

Ber zaman meñ törle utka yakmagız,

Beraz gına bu hasta häteren saklagız.

Möhämmädyar Alla karşısında üzen bigräk tä tübänçelekle his itä. Ul annan kaygıları urınına şatlık birüen ütenä, häsräten dä, mihnäten dä Alla tarafınnan cibärelgän dip sanap, anıñ kiläçäktä bähetle itäçägenä dä az gına bulsa da ömetlänä. Tabigıy ki, ul kılgan häm kılaçak hataları öçen Alladan härdaim yarlıkau kötä. Şulay ikän, bez Möhämmädyarnıñ dindar keşe bulganlıgına şik beldermibez.

Şağıyrneñ icatnı yegetlek eşe sanavı üz küñele belän korgan dialogta bik açık çagıla.

Hikäyätlär arkılı uzdırgan fikerlär dä Möhämmädyar hakında küp närsä söyli ala, çönki alar şağıyrneñ küzallauları, dönyaga karaşı bulıp tora. Ul üzeneñ uñay geroylarına keşeleklelek, yumartlık, akıllılık kebek sıyfatlar birä. Keşeläre bähetle bulsın öçen, cämgıyätneñ här äğzası arasında tabigıy, ğadellekkä nigezlängän mönäsäbätlär urnaştırırga kiräk, dip sanıy şağıyr. Naçarlıknıñ illärne harap itä alırday zur köç ikänlegen dä kürsätä:

...Köfer berlä mämläkät bulmas harap,

Zolım berlä yıgılır ulus, yödäp...

Şağıyr yış kına üz-üzenä endäşä, turı yulga künderä. Bolar da şağıyr obrazın tudıruga yärdäm itüçe yullar bulıp tora:

...Yarmöhämmäd, süzne tugrı süzlägel,

İgri tartıp, uknı tugrı gizlägel...

Äytkän süz, atkan uk kebek, iyäsenä tisen, di Möhämmädyar. Ä bit bu, tirän häm kiñ itep añlaganda, şağıyrneñ icat printsipların da belderä.

Süz eçendä sin yözemne ak kıl,

Süzläremne il küñlenä yomşak kıl,—

dip dävam itä ul, icatınıñ halıkka yakın buluın teläp.

Möhämmädyar «Töhfäi märdan»da halık avız icatın yahşı belgän şağıyr bularak açıla. Şul uk vakıtta anıñ poemalarına Yosıf Balasaguni, Kol Gali äsärläreneñ täesire sizelä. Yomgaklap äytkändä, poemada bez kiñ karaşlı, belemle şağıyr belän oçraşabız.

Sufilık miväläre peşep yetmeş

HVII yözneñ ikençe yartısında icat itkän şağıyr Mäüla Kolıy Söläyman Bakırganıy, Kol Gabidine üzeneñ ostazları dip sanagan, sufiçılıknı üzenä töp yünäleş itep algan.

Sufilık miväläre peşep yetmeş,

Män andıyın berin-berin tatsam ide,—

dip, turıdan-turı belderä ul üze dä bu hakta. Allaga mähäbbäteneñ şundıy köçle buluın teli ki, ekstaz hälenä kilergä ömetlänä. «İssez bulıp yatsam ide» digän yullar änä şul turıda söyli.

Mäüla Kolıy, dönyadan ayırılmagan şağıyr bulganga kürä, sufilarnı ütä dindar keşe itep küzallasa häm surätläsä dä, ägär mähäbbäteneñ Allaga mähäbbät ikänlegen härdaim raslamasa, kılgan eşlärneñ anıñ öçen kiräklege hakında äytep tormasa, bez lirik kaharmannı üzebez kebek ük ilgä hezmät itüçe, kızlar söyüçe, söyelüçe gap-gadi ber zat dip kabul itär idek.

Ä bolay... Gıylemlek tä — Hak rähmäte, insaflılık ta, başkaları da... Şul igençelek hezmäte turında yazgannarın gına alıyk. Kul-ayagı tufrakka batkan, keşelärne tuk itkän bu hönär iyäseneñ bik savaplı keşe ikänlegen kürsätä Mäüla Kolıy.

Cidençe hikmäten ukıp bagıyk. Anda ata-anaga burıçlarıbız, alarga rähmät ukırga tiyeşlegebez turında süz bara. Alar moña layık, bezne tudırgan, üstergän, di şağıyr. Bik dönyavi süzlär, ämma şular artınnan uk ata-anasın hörmät itmägän keşene şäriğat kanunnarı bilgelägän cäzalar belän kurkıta.

Egerme ikençe hikmät karendäşlär arasındagı mähäbbät hakında. Sin tugannarıñnan tormışta küp fayda kürä alasıñ: alar küp bulsa, doşmannarıñ kurkıp toraçak; avır çagıñda yärdämgä kiläçäklär, häleñne beläçäklär; ülä kalsañ, alar uk gürgä dä kuyaçak. Tormış täcribäseme? Älbättä! Şul uk vakıtta karendäşlärne yaratu, alarga yärdämçel bulu — Hoda kuşkan eş tä.

Hikmätlärne ukıp çıkkannan soñ, küpçelege ber ük tözeleştä ikänlekne küräseñ. Tormışka nigezlänep, keşedäge ayırım ber sıyfatnı maktau häm tänkıytläü öleşennän soñ bu sıyfatka Allanıñ mönäsäbäten belderü küzätelä. İkençe törle äytkändä, Mäüla Kolıy ukuçılarına ber ük närsälärneñ fani dönyada häm ahirättä niçek bäyälänüen citkerä. Bu beraz keçkenä balalarnı tänkıytlägännän soñ ya orışkaç, ni belän bulsa da kurkıtıp kuyuga ohşagan. Ä ul çorda, islam ideologiyäse hakimlek itkän çakta, Allahe Täğalä fikere aşa keşegä täesir itü ciñel bulgan, bilgele.

Söygän yarga mähäbbät turında kırıgınçı hikmät tagın da hikmätleräk. Ägär şuşı uk şiğırne, ber süzen dä üzgärtmiçä, hatın-kızga bagışlasañ, sin originallektä bügen dä ällä nikadär şağıyrne uzaçaksıñ! Ä menä anı Allaga mähäbbät itep uylagaç, Alla korgan bakçalar gadiläşebräk kala. Şul uk vakıtta ike aradagı mönäsäbätlärne tasvirlau näq ike cenes arasındagılarnı tasvirlauga gacäyep däräcädä ohşagan ki! Yanına barsam, miña karamıy, yansam, su birmi, di şağıyr. Mähäbbätne hatın-kıznıñ kire kaguın tasvirlau kebek bit bu. Säbäbe dä bik gadi: söygän yarnıñ yarları küp. Hatın-kız hakında da bez şulay uk yazabız labasa! Mäüla Kolıy tormış tasvirların äyländerä dä kuya, äyländerä dä kuya. Şagıyrebez, çın sufilar Alla karşındagı eşlärne genä eşläp yöri, disä dä, şul uk ğamällärneñ dönyaga da yaraklı ikänlegen aça. Dönyalıknı kumagız, dip torgan Mäüla Kolıy gel tormış-könküreşne kaygırta bulıp çıga. Çınbarlıkka nigezlänü sufiçılık yünäleşendäge şiğırlärne dä änä şulay dönyavi itä.

Sufilıkta üzen tapkan hatın-kız da, ir-at ta gıyşık utında yanaçak, diyü belän dä şağıyr yalgışmıy. Mäüla Kolıy şiğırläre aşa ut-yalkın çornagan ber can, yugarı ideallar keşese bulıp küzallana.

Gıylmilä buldı säğadät

Utız İmänineñ mäğrifätçelek karaşları üz vakıtında böten dönyanı şaulatkan. İslam ideologiyäsen alga sörüçelärneñ berse buluına karamastan, bu dönyanı yaratırga öndägän ul, dip yazalar kayberäülär anıñ hakında. Minem uyımça, bu — dinne beryaklı añlaudan kilä. Barı tik asketlar gına dönya maturlıgınnan baş tarta ala. Teläsä kaysı din nigeze belän dönyavi, ul — üz çorınıñ ideologiyäse dä, kanunnar cıyılması da, tarih kitabı da... Häm dinilek belän dönyavilıknı tekmä-tek kapma-karşı kuyarga yaramıy. Koränneñ üzendä añ-belemlelekkä, keşegä kiräk başka uñay sıyfatlarga bäyä yugarı birelä ikän, sin, dini şağıyr bulsañ da, şul uk äyberlärne alga sörergä tiyeş. Äytik, dini kitaplar gıylemneñ ike dönya öçen dä kiräklegen tanıymı? Tanıy. Ä Utız İmäni bu hakta niçek yaza? Näq şulay uk.

Ul, belemeñ bulmaganda, hönär dä ala almassıñ, bähetkä dä ireşmässeñ, di. Gıylemne doşmannıñ da, karaknıñ da urlıy almavın, totkan sayın, tagın da kübräk artuın äytä.

Tormışta beleme belän ilgä fayda kürsätmäüçelärne dä oçratırga mömkin. Utız İmäni, ukımışlı keşelär, nigezdä, cämgıyätkä faydalı bula, dip sanagan. Ul belemne ğamäldä kullanu mäsälälären dä kütärgän. Nadan, sälätsez keşelärgä eş tapşırunıñ kiräk tügellegen yazıp çıkkan.

Utız İmäni belem arkasında zur uñışlarga ireşüne danlagan, anı baylık, maturlık aşa ireşkän däräcälärgä karşı kuygan.

Nadanlık belän ählaksızlık yänäşa yöri. Hätta ki ruhanilar arasında törle bozıklıklarnıñ yäşäve näq menä alarnıñ çın belem almavınnan, aña omtılışları yuklıktan kilä.

Keşelärneñ citeşsezleklären kürsätep birü öçen dä, ukımışlı bulırga kiräk. Ämma kitap nöshäseneñ küplege dä keşeneñ ğalimlegen kürsätmi, nöshälärneñ azlıgı da anı nadan sanata almıy. Kayvakıt başkalar kitabına şäreh yasap utıruçı, üzen belemle sanauçılar kalämennän dä ahmak fikerlär çıga. Mondıy kitaplar ukuçını nadan kaldıra. Ägär kaläm iyäse yalgan yaza yäisä tänkıyten iyäsenä töbämi ikän, monnan da cämgıyätkä fayda yuk. Bu fikerlär barısı da Utız İmäni şiğırlärennän alındı, häm alar ğalimneñ, şağıyrneñ ni däräcädä añ-belem tarafdarı ikänlegen kürsätä bulsa kiräk.

Şağıyr fikerençä, balanı keçe yäştän ük belemgä omtılışlı itep üsterü möhim. Başta mäktäpkä iltergä, üze dä tärbiyä birergä burıçlı bulgan ata-ana, ulı yäisä kızı yegerme-egerme biş yäşkä citkäç, şul belemneñ cimeşlären tatır, di ul. Utız İmäni üz teleñä bitaraf bulmaska, añlayışlı teldä, törki tellärdä yazılganga karap kına, kitap fikeren ciñeldän sanamaska kuşa.

Utız İmäni şiğırlärendä küp närsäne tanılgan ğalimnärneñ kitaplarınnan aluın häm şularday bezgä dä öleş çıgaruın äytä. Ul üzen dä gıylem taratuçı bularak bähetle sizä şikelle.

Kandalıy şiğırlärendä yaktılık obrazları

Kandalıynıñ mähäbbät lirikasına estetik idealnı çagıldırunıñ törle lirik formaları has bulgan, ämma alarnı üzara bäyläüçe urtak struktura häm obraz-simvollar bar. Älege obraz-simvollar — gomummädäniyät cirlegendä häm könçıgış ädäbiyätı traditsiyälärendä tugan obraz-simvollar ul. Äytik, şul uk izgelek, gıyffätlelek häm başka mäğnävi yök alıp kilüçe huriyä, ölgergänlekne belderüçe tulgan ay, ğadel hakim bulgan ber Alla — teläsä kaysı ädäbiyätta bulsa, namazlıkta Alladan mähäbbät sorau kebek obraz — häräkätne, soñ däräcädä saflık bilgese bulgan Appak kıznı islam, milli mädäniyät cirlegendä tugan obrazlardan dip sanarga mömkinder.

Kandalıy şiğırläreneñ ber öleşen genä ayırıp karap öyränü dä älege mirasnıñ ni däräcädä obraz-simvollarga bay ikänlegen kürsätep şakkatırdı, häm alar arasında iñ küp urın, älbättä, yaktılık obrazlarına birelä. Küläm yagınnan çagıştırmaça kıska yöz şiğırne genä alıp, yaktılık obrazların sanap çıkkannan soñ, alarda yaktılıknı belderüçe 130 bilge barlıgın beldek. Obektnı tasvirlaganda kullanılgan yaktılık töşençäläre, konteksttan çıgıp, törle mäğnävi yök alıp kilä. Şul uk tulgan ay obrazın alıyk di. Gomumän karaganda, ul — şähesneñ ölgergänlegen bilgeläüçe tasvirlama, didek. Bu mäğnävi yökne härvakıt alıp baru belän bergä, tulgan ay obrazı şiğırdä gäüdäländerelgän kıznıñ näq menä yöz kamillegenä dä, anıñ ayırım çalımnarına da işarälärgä mömkin.

G. Kandalıyda yaktılık obrazları, äytergä kiräk, başkaları da bilgele ber küçemlelektä kullanıla. Törle şiğırlärdän ber ük çagıştırulı yullar tabıla. Mähäbbät obektın tasvirlaganda, ay, koyaş, yoldız häm başkalarnıñ bilgele ber tärtiptä kilüe yäisä obraz törkemlelege dä has. Bu — gacäyep üzençälek!

Obraznı kalkulandıru öçen, şağıyr anı kosmogonik cisemnär, ädäbi-dini geroylar belän genä çagıştırıp kalmıy, yaktılık häräkätläreneñ törle formaların faydalana, mäğşukası kullangan köndälek predmetlarnı da yaktılık obrazları arkılı tasvirlıy. Soñgıları, minemçä, tatar şiğriyäte öçen ayıruça üzençälekle. Äytik, «Kömeş alkañ», «Kalämeñ tutıya biñzär», «Başıña kiyäseñ kalfak, sıyfatı kar kebek häm ak», ämma mondıy törlär bik az.

Mäğşukanıñ äğzaları, geroy canındagı his, nigezdä, yaktılık obrazları belän genä çagıştırıla. Geroy küñelendä kabıngan utnıñ barı tik ike säbäbe bar, häm ul älege obrazlarda tögäl çagıla da. Berençese firak, yağni ayırılu utı bulsa, ikençese — gıyşıknıkı. Lirik mindä kabıngan şul his kayber oçrakta bäğrem yana, yörägem yana räveşendäge obraz-häräkätlär kergän gıybarälär belän belderelä. Şulay da alarnıñ küpçelege — ut, nur, nar kebek yaktılıknı belderüçe töşençälär. Küräsez, alarda yaktılık küläme törle däräcädä.

Şunısı kızık: Kandalıyda näq menä yaktılık obrazları mäğnävi, intonatsion, tematik fokuslarnı tudıruda töp eş başkara, häm älege öç tör fokusnıñ här şiğırdä barlıgın da äytep uzarga kiräk. Obrazlarnı şiğır fokuslarına mönäsäbättä karap, küpçelege fokuska kerä, digän fikergä kildek. Misalga isemsez ber şiğırne kiterep uzarga mömkin:

Saçäk ber vakıt atadır,

Koyıla, cirgä yatadır;

Kibäder — korıp katadır,

Közenä kersä yärinda.

Gomer dähi şulay ütär,—

Saçäk vakıtıñ ütep kitär,

Yözeñneñ räünäqe betär,

Yaşendin kersä kaygıga.

İke struktur öleştän torgan ike genä kupletlı şiğırneñ berençe öleşe anıñ kereşe bularak karalırga haklı. Ul härber tanış tabiğat küreneşennän mäğlümat birep kenä kalmıy, tematik karşılıknı da tudıra. İkençe kisäktä isä älege karşılık, yaña tekst aşa birelep, şiğri fikerne kiñäytä. Bu strofa temanı moral planda aça, yağni keşelär mönäsäbätendäge etik normalar bozıla, dip äytelä. Bez monı «yäştän ük kaygıga kerü» gıybaräse arkılı añlıybız häm geroyıbıznıñ bähetsezlegen beläbez. Tema da çişelä. Bähetsezlek mäğnäse dä yaktılık obrazı arkılı tudırıla. Lirik min, geroinyanıñ yöz räünäqe — yaktısı betär, dip iskärtä.

Keşe mönäsäbätlären, lirik min mähäbbäten tasvirlau, küläm zurlıgı häm kullanılgan obrazlar noktasınnan karaganda, başta bötenläy üzgä bulıp küzgä taşlangan «Kölärmen min» şigıre dä struktur planda näq şundıy uk. İkeşär yullı ike öleştän torgan bu şiğırdä mäğlümati kisäk lirik geroynıñ başkalar belän mönäsäbäte katlaulı bulunı çagıldıra häm tematik karşılıknı birä:

Kölärmen min, yılıy doşman,

Bänem bähtem açılganda.

Yörägenä töşä häsrät,

Utı bezdä basılganda.

Kandalıy yaktılık obrazlarına şiğri fikerneñ psihologik biyeklegendä möräcäğat itärgä yarata:

Bänem eçemdäge narım,

Dönyaga çıgarsam barın,

Eretep su itär karın,—

Sabırlık birsänä, Alla!

Kandalıyda tösle metall, taş, bigräk tä tsink (tutıya), kömeş, ak yakut tösläre obraznı yaktılık belän örtügä, kalkulandıruga, ayırıp kuyuga hezmät itä. Yözne kızıl, ak yakut, kızıl göl belän çagıştıruga misallar çamasız küp. Bu tör yaktılık obrazları kıska şiğırlärdä şulay uk tematik karşılık tudıru öçen kullanılalar:

Kızıl göl bulmasa ide,

Kızarıp tulmasa ide;

Şul ayrılu belän ülem —

İkese bulmasa ide.

Yaña kiterelgän şiğır dä ike struktur öleştän tora, häm yaktılık obrazı şunıñ berençesenä kergän. Bu — G. Kandalıynıñ küçemle konstruktsiyälär belän eş itüen dä dälilli bulsa kiräk.

Tulgan ay, huriyä obrazları, şağıyr tarafınnan tiñläşterelgängä, bergä kuşılıp ta kitälär. Huriyä — şağıyrneñ idealı, şuña da anıñ dönyasın kaydadır yakında gına sagalap torgan cir tormışına karşı kuya, ägär üzenä bulsa, aña cirdä dä cännät yasarga väğdä itä häm şul yul belän üzen dä ideallaştıra ul. Riza bulmasa, törle avırlıklar, tämug gazapları belän kurkıta. Berençedän, şulay uk üzeneñ böyeklegenä işaräli. İkençedän, anıñ şiğırlärenä şul säbäple yaktılık obrazlarına kapma-karşı bulgan karañgılık obrazları da kilep kerä. San yagınnan karaganda, alar bik az. Häm küpçelek oçrakta şağıyr alarnı köndäşlärennän üç alu maksatında kullana. Ber şigırendä üze öçen yaktı bulıp kürengän kıznı da ul söygäne dip sanalgan keşesenä nursız kürsätmäkçe: «Camaleñ kürsäyde kara tötendik». «...Bän sezlärä ber süzemne»dä:

Nadan irne kötep almak,

İrür möşkel koçıp yatmak;

Anıñ malın uta yakmak —

Nädanä gasbäi Alla»,—

dip, hätta üze küz töşergän kıznı da üç alırga öndi. Lirik minneñ kaleben «karañgılık» bassın öçen, söyekleseneñ hıyanäte kiräk. Ämma ul aña, bu üz-üzeñä hıyanät itü, dip äytergä yarata. Üzen kızgandırtu arkılı şähsi mänfäğatlären yaklatmakçı. Ul kıznı berkatlı, tormışnı añlamauçı sanıy. Bu — böten ber icatta şulay!

Yä, söyämen, dip aldap, ber mut alsın,

Utırır yireñne, bargaç, ut alsın!—

dip teli ul kızga «...Söygänemgä inanmasañ Bädiga» şigırendä. Şulay da şağıyrneñ lirik üçläşüläre borçuların basarlık tügel. Ul monı üze dä tanırga mäcbür:

Bädiga, räncemä, kargadım uynap.

Tragik hälen gel istä totkan lirik min sabırsız, bu möselman häm milli estetik ideallarga turı kilmi. Şunı aklarga teläpme, şağıyr daimi räveştä Alladan sabırlıklar sorıy, tüzüneñ yulların kürsätüen ütenä. Balasına bagışlangan şiğırlär şunıñ açık dälile bula ala:

İlyahi, häsrätem agır,

Niçek itim ikän sabır?

Gaziz balam firakendin

Yanıp bette yöräk-bäğır.

(«...Ki äüväl ibtida itdem»)

Şağıyrneñ mähäbbät şiğırläre — mäğşukasına bäyle tormışka aşmagan hıyalları hakında fälsäfä ul. Annan başka häm anıñ belän yäşätkän utlı dönya! Lirik min — mäğşukasına sacdädä, aña tulısınça birelgän, çönki ul anıñ dönyasın üz yaktısı belän tulısınça tutırgan, äyterseñ başka yaktılarga urın yuk.

Kandalıy şiğırläreneñ här kupletı, här struktur kisäge başkaları belän mäğnävi bäylelektä tora. Şağıyr üzeneñ mähäbbätle häm yaktı dönyasın tormış prozasına karşı kuya häm moña härvakıt fokus pozitsiyälärendä birelgän, kalku kürengän traditsion obrazlar arkılı ireşä. Älege simvollarnı başkaruçı funktsiyälärenä bäyle räveştä dä törkemlärgä bulır ide. Alarnıñ ber öleşen kıznıñ sıyfatlamaları dip karasak, ikençeläre — lirik minneñ ruhi haläten açıp birü maksatında kullanılgan simvollar.

Satirik yünäleştäge şiğırlärdä şundıy üzençälek bar: monda şağıyr yaktılık obrazların üz idealına turı kilmägän kıznı tasvirlau öçen dä faydalana. Moña ber ük vakıtta çagıştıru obektların üzgärtü yulı belän ireşelä:

Küzeñ yıltırıydır sulı çiläkti,

Avızıñ cäyrägän iske iläkti.

(«...Säneñ başıñ irer misle pudauka»)

Sulı çiläkne tulı küñel, yöreşne eştäge iläk belän çagıştırularnı yış oçratırga bula, ä bu tasvir, kürgänegezçä, taptalmagan. Şiğırlärneñ emotsional yañgıraşı isä başka şağıyrlärnekenä karaganda da kontrastlırak. Moña ul näq menä yaktılık, karañgılık obrazların uñışlı kullanu arkılı ireşä:

Gıyşıknıñ päyanı yukdır, baskan tufrak ulmasa,

İntihai gıyşık ulmaz: tän çerep, haq ulmasa.

Garzıhal itmäk öçen, ber namä yazdım säña män,

Ta beläsän, gıyşk udına yanmışım kap-kara män.

(«...Gıyşıknıñ päyanı yukdır, baskan tufrak ulmasa»)

«Äbugalisina» äsärendä mäğrifätçelek ideyaläre

Bik borıngı zamannarda uk yäşägän Könçıgış ğalime İbn Sina (Äbugalisina) turında ällä nikadär rivayät, legenda saklana, çönki andagı belemlelek küplärne aptıraşta kaldırırlık bulgan. Gadi akıl añlamastay närsälärgä ireşkän Äbugalisina üz çorında uk keşelärgä siher iyäse, tılsımçı bulıp kürengänder. Ä inde yıllar uzgaç, aña bäyle vakıygalar ğasır tuzanına kümelgäç, serlelek pärdäse tagın da kalınaya töşkän, Äbugalisinanı olıklagan äsärlär icat itelgän.

Kayum Nasıyrinıñ universal belemnär iyäse hakında ber törek kitabın tatarçalaştırırga alınuınıñ säbäbe närsädä soñ? Älbättä, tatar halkında ukımışlı keşelärgä ihtıyac zur buluda, aña üzenä ürnäk itärlek şäheslär kiräklektä. Mäğrifätçelek karaşlarına iyä Kayum Nasıyri añ-gıylemne halıkka niçek hezmät itterep bulganlıgın kürsätergä telägän.

Kıyssanıñ eçtälegen hätergä töşerik. Anıñ üzägenä tirän belemle, yugarı ählaklı kaharman kuyılgan. Ul inde tabiğatne üz köçenä buysındıru däräcäsenä ireşkän. Döres, anıñ tuganı häm köndäşe Äbelharis ta nadannardan tügel, ämma ählaksızlık, yugarı sıynıf väkillärenä yalagaylık, şularga yärdäm itüe, yavızlarnı bayıtu öçen köç tügüe anı tiskäre geroylar rätenä bastıra. Monda mäğrifätçelärneñ häryaktan kamil keşe turındagı karaşları açıktan-açık häm şul uk vakıtta üzençälekle gäüdäläneş taba. Başka äsärlärdä, ğadättä, tiskäre geroylar ütä nadan bulsalar, Kayum Nasıyri tärcemä itkän kıyssadagı Äbelharis gavam halkınnan belemlelege belän ayırılıp tora. Döres, bu noktadan karaganda, aña Äbugalisinaga citärgä yıragrak äle. Äsär başında älege geroynıñ tuında uk igezägennän yomşagrak buluı iskärtelä. Ägär ul beleme belän aña tiñ bulsa, tuganı tarafınnan ciñelmäs tä ide bit. Äbelharis Äbugalisinanıñ patşaga dip cibärgän agulı çäçäk isennän harap bula.

Kıyssada Äbugalisinanıñ mäğrifät estäüdä uzgan yulı şaktıy täfsille tasvirlana. Bala çagı başkalarnıkınnan ayırılmıy diyärlek: alar kebek ük, sabakka yöri, eşlären häm däreslären tämamlagaç uynarga çıga. Ämma anıñ tabigatenä zihenlek, ütkenlek, belemnärne tiz üzläşterü kebek sıyfatlar salıngan. Şular östenä ul äle bik tırış ta, kalämgä mahirlıgı da bar. Andıy balanıñ unike yäşendä başkalarga belem birä aluı gacäplänerlek närsä bula almıy. Mondıy üseş barı tik soklanırlık häm ürnäkkä kuyarlık kına. Ädip, pedagog, mögallim şulay eşli dä. Yavız zatlarnı, zalim patşalarnı kölkegä kaldırırlık belemle Äbugalisina belän tanıştıra ul zamandaşların.

Süz ahırında Kayum Nasıyrinıñ Äbugalisina belän kızıksınganlıgın, anıñ hakında fänni yazmalar da kaldırganın äytep uzunı kiräk sanıym. «İbne-Sina» isemle hezmätendä ul şundıy yullar yaza: «...Korän gıyleme, morfologiyä häm sintaksis fännärennän dä osta ide. Häm din nigezendä ritorika häm hisap, geometriyä häm algebra fännärendä dä, häm dä logikadan mädräsäneñ ikençe baskıçın tämam bala vakıtında uk ütte. Annan soñ tabiğat belemnärennän tiyeşençä öyränep, barlık fännärdä ul zaman ukımışlılarınnan östen çıktı, häm meditsinada niçä zaman täcribäle vraçlardan gıylem alıp citlegü taptı.

Allahe Täğalä aña şulkadär gıylemne açtı ki, nikadär ğalimnärneñ dikqat belän karavına mohtac gıylemlek anıñ karşında açık, aksioma däräcäsendä ide».

Küräsez, «Äbugalisina»nıñ töp geroyına tarihta bilgele İbn Sina, yağni universal belemnärgä iyä şähes prototip itep alınu bernindi şik tudırmıy.

«Hisametdin menla» povestenda avtornıñ idealı bulgan obrazlar

Tatar ädäbiyätında realistik prozaga nigez saluçılarnıñ berse bulgan Musa Aqeget «Hisametdin menla» povesten ber tatar avılın surätläüdän başlıy, ämma avılnıñ isemen atamıy, tartınam, dip belderä. Çınlıkta isä, avılnı täğaenläü möhim tügel, distälägän, yözlägän tatar avılları hakında şuşı uk başlam yärdämendä söyläp bulır ide.

N. avılı hakında süz barganda, avtor kiläçäktä tanışaçak geroyıbıznıñ öyen ayırıbrak tasvirlıy, çönki hucasınıñ tırış, hezmät söygän adäm ikänlegen kürsätüne dä kiräk sanıy.

Tora-bara bez Hisametdinneñ ukazlı mulla balası ikänlegen, gosmanlı cirendä belem alganlıgın beläbez. Avtor bolar artınnan uk geroyınıñ mäğrifätlelege arkasında duslarga da, doşmannarga da bay buluın häbär itä.

Här närsäneñ räten belgän, belemgä iyä häm eş söyüçän yeget ihtıyacsız tormış kiçerä.

Cäylären kara hezmät belän uzdırgan Hisametdin menla kış könnärendä halık arasında bula. Ul törle gazetalar aldıra. Anıñ «Tärceman» gazetasınnan milli problemalar hakında ukıganda yäşkä batıp betüen küräbez. Bu bezgä Hisametdin menlanıñ artık neçkä küñellelege, millätpärvärlege, «Tärceman» gazetasına häm anı çıgaruçı İsmägıyl Gasprinskiyga bik rähmätle buluı hakında fiker yörtergä nigez tudıra. Şul uk vakıtta ul ictimagıy mäsälälär belän änkäsen borçırga telämi, süzne başkaga bora, häsräten yäşerä. Yazuçı berniçä märtäbä ber keşe problemalarınnan islam kardäşläreneñ häle aldarak toruı hakında assızıklıy. Hätta inde ziratta yatkan ata hakındagı häsrätneñ milli häsrätlärdän onıtıluın küräbez. Bez monıñ öçen Hisametdinne ğayeplärgä aşıkmıybız, çönki yazuçınıñ simpatiyäse änä şundıy geroyga bulganlıgı härdaim toyımlana.

Hisametdin, bähässez, dindar adämder. Namazın kaldırmıy. Şul uk vakıtta ul hökümät çıgargan kanunnar belän dä hisaplaşa. Gimnazist Äbüzär Däülätgildiyev belän söyläşkändä, anıñ tärtiple uku yortlarınıñ tarafdarı ikänlege açıklana.

Musa Aqeget töp geroynı änä şulay bik täfsille, eş-häräkätläre aşa tasvirlıy. Başka geroylar belän inde bez aña mönäsäbättä tanışa barabız.

Yazuçınıñ ikençe nıklap tuktalgan geroyı — Hänifä tutaş. Bez anı berençe märtäbä Hisametdin menla tuktalgan mösafirhanä işegaldında oçratabız.

«Kız urta buylı, başında yahşı Kazan kalfagı Kiyelmeş, östendäge yonnıkı kük kamzulı näzek vä zifa buyına yahşı yakışır. Muyınında saf kömeş monetlar baglanmış, ufak-ufak atlap käçän vakıtta yomırık vä tak-çık şikelle ike kükesenä akçalar çelder-çelder orılır, ayagında tamburlı çitek-başmak, saçe vä küzläre vä kaşları yaltıravık kara, yöze nurlı, kızgılt ak, borını keçkenä vä güzäl»,— di anıñ hakında Musa Aqeget. Bu maturlık Hisametdinneñ böten problemaların onıttıra, ğaşıyq itterä, fikerlären çualta... Citmäsä, Hänifä tutaş üze dä — ukımışlı kız. Hisametdin menlabızga menä digän par!

Yazuçı Hänifä tutaşnıñ kış könnärendä ni eşläve hakında söyläüne şulay uk kiräkle taba. Ul, tegü tegep, kitap ukıp, kön artı kön uzdıra. Kiyenep-yasanıp, bazarga da çıgıp kergäli.

Hisametdin menla, kızga ğaşıyq bulgannan soñ, şähärgä yörülären arttıra. Bu yörülärennän millätkä dä fayda zur. Törle bähäslärdä ul küplärneñ dönyaga karaşın üzgärtä, dus-işlären, tanış-beleşlären dä kiñäşennän kaldırmıy. Anı Möselman halıklarınıñ evropalılardan artka kalganlıgı borçıy. Monıñ säbäpläreneñ dindä bulmıyça, keşelärneñ yäşäü räveşendä, fälsäfäsendä ikänlegen añlagan menla dini sabaklar arkılı da alarnı başkaça yäşärgä öyrätä. İslamda häläl käsepneñ, belemlelekneñ savapları, häyer sorap yäşäüneñ yaman eş sanaluı turında añlata. Menä şuşındıy keşe öçen Hänifäneñ härtörle avırlıklar kiçärgä äzer buluı bik tabigıy, çönki anı Hisametdin qadär bähetle itä aluçı bulmayaçak.

Eştä, uyda da alar ber-bersenä ohşagan. İkese dä şähes irekle bulırga tiyeş dip sanıy. Ämma millätkä gomeren bagışlagan yeget, şähsi mänfäğatläre turında gına uylap yäşi almıy, avıllarda agartu eşlären dävam itä, şunıñ arkasında söygänen dä yugalta yaza. Äsär ahırında yäşlär kavışa, bähetle ğailä kora.

Yazuçınıñ idealda küzallagan geroyları bu ike obraz belän genä çiklänmi. Ul tatar eşmäkärläre, säüdägärläre nindi bulırga tiyeşlekne dä kürsätep birä. Alarnı tärbiyäläp üstergän ideal ata-ana obrazların da tudıra. İkençel plandagı geroylar bulganlıktan gına, alarga artık kiñ tuktalmıy, äsärneñ sängati tukımasın bozarga telämi.

Gamäl vä cäza (R. Fähretdinovnıñ «Äsma...» romanı buyınça)

Tatar ğalime Gabdrahman Säğdi Riza Fähretdinovnıñ «Äsma...» romanı hakında «här eşneñ häm cimeşe, häm cäzası bulmıy kalmıy» ideyasen yaklagan äsär ikänlegen yazıp kaldırgan. Döres, kitap atamasına avtor üze barı tik ğamälgä karata cäza kullanılu turındagı fikeren genä çıgargan, yağni şunısın ayıruça assızıklarga telägän.

«Äsma...» romanında yahşılık häm naçarlıkka bitlek kiderelmägän, kılıngan ğamällärgä ukuçı bäyäne şunda uk häm tögäl birä ala.

Äsär başında uk yazuçı söylänäçäk vakıygalarnıñ säbäbe Hikmät hacinıñ Gabbas mellaga üç saklavı ikänlegen äytä, çönki ul, anıñ nadan kızına öylänüdän baş tartıp, belemle här tärbiyäle Gayşä abıstaynı algan.

Häm şulay bulıp çıga da. Musa isemle yalagay, nadan mulla, ber avıldagı mäçetne yañadan tözer öçen, halıktan akça cıya, ämma bozıklıklarga tuzdırıp beterä. Anıñ isemlegenä Gabbas mella da kertelgänne säbäp itep, şahit sıyfatında, geroyıbıznı politsiyägä çakıralar. Älege dä bayagı Musa kayçandır Hikmät haciga mädhiyä yazgan ikän. Haci, anı kotkarıp, törmägä Gabbasnı utırtırga uylıy, tik tegese hac säfärenä kitep bara. Küräsez, keşe hisabına yäşärgä ğadätlängän Musa, öleşçä üzeneñ cäzasın alıp ölgerä: hökemgä tartıla, halık karşısında danı kitä.

Gabbas mellanıñ ozaklamıy vafatınnan häbäre kilä, ber yıldan Gayşä abıstay da ülep kitä, häm tärbiyäçelärsez kalgan Äsmanı Yosıf babay üzenä ala. Akçasız, mölkätsez bala mulla-fälännärgä kiräk bulıp çıkmıy. Yaña yortta Äsma yäş şäkert belän tanışa, büläk alışa, aña karata cılı hislär kiçerä. Yeget belän tanışuına ozak ta ütmi, kıznı Hämidä isemle ber mosafir hatın üzenä alıp kitä häm, unbiş kön digändä, anıñ çirlägäne, beraz soñrak ülgänlege hakında hat sala. Şulay itep, Äsmanıñ telänçelek tormışı başlana. Yäşe citmägängä, Zäynüş tä, başkalar da anı fahişä itärgä ölgerä almıy kalalar.

İseme Zäynäpkä üzgärtelgän kız berazdan şifahanägä elägä. Facigale yazmıştan anı ber avıl hatını kotkara. Üsep citkäç, Zäynäp, Salih baynıñ tärbiyä yortında ukıp, mögallimägä äylänä. Ätisen, yäş çagında ğaşıyq bulgan şäkertne oçrata, ğailä kora. Holkı häm figıle belän keşelärgä avırlıklar kitermägän bu zatlar aldagı gomerlärendä bähetkä ireşälär.

Ä başkalarnıñ yazmışı nindi soñ? Hikmät haci bölä, häyerçelekkä töşä, ber başkort öyendä ülä. Hämidä isä yaman avırudan şifahanädä vafat bula. Musa törmägä elägä. Ayaksız kalgan Zäynüş telänçelekkä çıga. Kılgan eşlärenä saylangan cäza bik iğtibarga layık. Kem başkalarga ni teläsä, şuña üze «ireşä». Äytik, Hämidä — küpme kıznı yogışlı avırulı itkän keşe. Zäynüş arkasında Zäynäp ayagın sındırmadımıni? Hikmät haci böten tirä-yaknı üz kulında totarga telämädemeni? Ğamälgä birelgän cäzanıñ mahsus saylanganlıgı añlaşıla. Törle cirlärdä alar belän oçraşkan Äsma, avır hällären kürep kızgana, üzen kayçandır kamçı belän kıynagan Zäynüşkä sadaka birep uza. Ul, älbättä, bersen dä tanımıy. Ämma monda ählaksızlarnıñ üzläreneñ kıznı tanıyaçagına hiç şik yuk. Äsmanıñ östenlegen, märhämätlelegen kürü dä alar öçen avır ber cäza bulgandır, dip äytäse kilä.

Hatın-kız bähete

Zakir Hadinıñ «Bähetle kız» häm «Bähetsez kız» dip isemlängän povestlarında problema äsärneñ atamasına uk çıgarılgan. Närsä ul bähet häm bähetsezlek? Yazuçı bezneñ aldıbızga änä şundıy polyar soraular kuya tügelme?

Menä bähetle kız Gayşä. Anıñ änise Hädiçä abıstay — gayät izge, keşelekle häm keçelekle hatın. Ul törle fännärdän häbärdar, berniçä tel belä. Gayşä, berençe çiratta, şundıy änile buluı belän bähetle. Annan algan tärbiyäse anı köçle ruhlı, akıllı itä. Törle avırlıklarnı kiçsä dä, ahır çiktä ul tiñe Gabbas mellaga kiyäügä çıga. Bähetle kız üzenä layık bulgan yegetne dä bähetkä ireşterä, di avtor. Ägär äsär şul urında tämamlansa, hatın-kız bähete tulısınça açılmas ide. Povest ahırında bez Gayşäneñ Häsän belän Hösäyen isemle ike tärbiyäle balanıñ änise buluı hakında da ukıybız. Şul uk vakıtta äsärdä Gayşäneñ cämgıyät hadimäse ikänlege dä kürsätelä, yağni ul millätenä hezmät itü bäheten dä kiçerä: «kiläçäk zamanga tärbiyäle analar häzerlämäktä».

İnde bez aldan uk bähetsez kıznıñ Gayşägä kapma-karşı yazmışka duçar iteläçägen belep torabız. Şulay bulgaç, anıñ äti-änise dä Hädiçä hanım belän İbät abızgaynıkınnan üzgä tormış alıp barırga tiyeşter. Çınlıkta da, şulay ikän. Hänifä ber karañgı avılda tua. Ätise Ähtäri agaynıñ ählaksızlıgına çiklär yuk: ğamäldän çıkkan akçanı häyergä birä, keşe cirenä kerep, üzeneken kiñäytä, hezmätçelären räncetä. Hatını Şärifä Hädiçä abıstayga ohşasa, anı beraz yögänlär ide dä, üzeneñ dä ädäpsezlege hättin aşkan. Yäş çagında uk bozıklıkta yörgän. Kızı Hänifä dä anıñ yulınnan kitä.

Başınnan küp avırlıklar kiçkännän soñ, irläre tarafınnan da räncetelgän, äti-änisennän dä rähätlek kürmägän Hänifä urmanga barıp asılına. Dimäk, cämgıyätkä dä, ğailägä dä, ber genä keşegä dä üzeneñ kiräge kalmaganlıgın añlıy.

Küräsez, yazuçı, ike kıznı ber ük yassılıklarda surätläp, bezgä üzara çagıştıru mömkinlege tudıra, häm bähetneñ dä, häm bähetsezlekneñ dä tärbiyägä, ğailägä, tirä-yüngä bäylelegen aça.

HIH yözneñ ikençe yartısında poeziyädä mädhiyä häm märsiyälär

HIH yözneñ ikençe yartısında şiğriyät küläm yagınnan şaktıy arta, canrlar cähätennän dä bayıy. Äle haman da şärkıy poeziyäne nıklap üzläşterü, Urta ğasır ädäbi traditsiyälären dävam itü küzätelä.

Bu çorda akıl iyäläre tarafınnan, tarihıbızga borılıp karap, anı bäyäläü, annan gıybrätlär alırlık närsälär ezläü omtılışı küzätelä. Bolgar ileneñ danlı ütkäne, anıñ ayırım şähesläreneñ yazmışı törle fikerlärgä etärä, icat öçen tema birä.

Gali Çokrıy şiğırlären isebezgä töşerik. Häzerge telebezdä «Kazannı maktau» dip yörtelgän äsärendä ul, başkalanı danlaudan bigräk, böyek Bolgar belän gorurlanuın, anı yugaltkanga ükenüen citkerä şikelle. «Menä şähre Kazannan küp mökatdäm şähre Bolgar hub»,— dip yaza ul anıñ hakında. Belemnär üzäge bulgan kalanıñ yandırılu-cimerelüe ayanıçlı küreneşlär aşa açıla. Halık üterelgän, üz cirennän yırakka sörelgän, binalar urınında härabälär genä utırıp kalgan... Keşelär ruhi tarkatılgan, kurkıtılgan, möhacirlekkä duçar itelgän. Bumı gıybrät tügel? Dimäk, Kazan belän gorurlanu, anı maktau gına citmi, başkalañnı yaklau, saklau da kiräk. Ä Kazan, çınnan da, bolarga layık. Monda matur kiyem-salımnar tegälär, çitek-başmak kiyälär, alar üzläreneñ eşläneşläre belän böten dönyaga bilgele. Monda hatın-kızlar kul eşlärenä osta. Yortları da, irläre dä, cırları da menä digän alarnıñ. Akıllı keşelär dä, tabiblar da, şäkertlär dä, azançılar da, väğazçelär dä citärlek Kazanda.

Şul uk Gali Çokrıy Välid Kargalıy, Şämsetdin Zäki, Şihabetdin Märcani kebek mäşhür zatlarnı da maktap yaza. Bu mädhiyä häm märsiyälärneñ barısı da başkalarga ürnäk obrazlar tudıra, tormışka nigezlänep sabak birä. Millätne, ilne alga cibärergä kiräk. Täräkkıyät başında härvaqt akıllı şäheslär tora. İdealnı bügengesennän yäisä ütkännän ezli şağıyr häm taba da.

Şuşı çornıñ ikençe ber kaläm iyäse Miftahetdin Akmulla mirasında da märsiyä häm mädhiyälär bar.

«Damella Şihabetdin häzrät...» iñ elek mädhiyä räveşendä yazılgan bula, ämma şağıyr vafatınnan häbär taralgaç, ul märsiyä itep üzgärtelä. Bu häl ike canr forması arasında ällä ni ayırma bulmavın añlata bulsa kiräk. Akmulla şiğır ahırına ğalim ülemeneñ zur yugaltu alıp kilgänlege hakında berniçä yul gına östi. Häyer, canrın märsiyä yäisä mädhiyä dip bilgeläüdämeni eş? Maksat barıber ber bulıp kala: Şihabetdin Märcanineñ halıkka kılgan hezmätlären, böyeklegen kürsätü. Akmulla Şihab häzrätneñ andıy şäheslärgä ihtıyac bik zur bulgan ber vakıtta mäydanga kilgänlege turında yaza. Hätta ki anıñ zurlıgın ruslar da tanıgan ikän! Şağıyr nilär belän genä çagıştırmıy häzrätne! Ul ideya cäühäre dä, mayak ta, sälamätlek çişmäse dä, saf su da bulıp küz aldına kilä, çönki çişelmäslek kebek mäsälälärne häl itep, karañgılıkta ut kabıza, tonık kebek kürengän gıylem dönyasınıñ çista sularına yul aça.

Yomgaklap äytkändä, halıknıñ üzañı üskän çorda tarih häm çınbarlıknı bäyläp karau arta, eşe belän halıknı alga cibäreşkän keşelärneñ isemen mäñgeläşterü teläge dä köçäyä, häm, älbättä, şuña bäyle räveştä, märsiyä häm mädhiyälär küpläp icat itelä.

«Ölüf yäki gizäl kız Hädiçä» romanındagı geroylar hakında min närsä uylıym?

Zahir Bigiyevneñ «Ölüf...» äsärendä minem iñ yaratkan kaharmanım — Musa. Kayber ğalimnär Musanı baylık kolı itep kürsätergä tırışsalar da, bu ışandırmıy. Roman kapitalizm tamırların nıgrak cäyä bargan ber çorda icat itelgänlektän, cämgıyättä akça uynagan rol yazuçı tarafınnan härdaim yaktırtılu arkasında tua ul fiker. Teläsä kaysı yul, hätta öylänü arkılı bayu omtılışı isä ikençe ber geroy — Gabdennasıyr obrazı — arkılı açıla. Ä menä Musaga yazuçı bu zıyfatnı sılap kına kuya şikelle. Anıñ yegetkä mähäbbäte ällä kayan kürenep tora.

3. Bigiyev geroylarnı tasvirlauda mäğrifätçelek alımnarınnan bötenläy kitä almagan. Äytik, Musa. Ul ütä çibär, gıylemle, dini. Başkalar yästü namazın da aña iyärep kenä ukıylar. Bez Musanıñ ber genä namaznı da kaldırmavın — utä dindarlıgın küräbez. Küñeleneñ neçkälegen äytep tä torası yuk! Zöläyhanıñ üleme turındagı häbärne işetkäç, kaygı-häsrätkä bata, yäşkä kümelä, äle kümärgä dä barıp kayta.

Musa Hädiçägä akça öçen genä öylänäme soñ? hiç yuk! Hädiçäneñ yegetkä ülep ğaşıyqlıgı hatlarında bik açık çagıla bit. Äle Musa Zöläyha ülemendä ğayeple tabılgannan soñ da, ul annan baş tartmıy, Gabdennasıyrga barırga telämi, barı tik ata-anasına karşı çıgarga gına cörät itmi. Änisenä äytmiçä, Kazanga Musa yanına kitep bargan Zöläyha kebek kılanmıy ul, şuña kürä roman ahırında bähetkä dä ireşä.

Musanıñ Hädiçäne yaratuı da şik tudırmıy. Kıznıñ güzällege turında härkem belä. Yazuçı äsär atamasında uk bu hakta iskärtep kuya. Ğaşıyq kız, takta yarıgınnan küzätep, yeget turında uñay fikerlären nıgıtkan, anıñ üzen yaratkanlıgına bik ışana.

Ber yalgan ikençe yalgannı tudıra, eşne katlaulandıra, bähetsezleklärgä kiterä, di yazuçı. Ägär, üzeneñ isemen Hädiçä karşında taplaudan, anı kiräkmägän şiklärgä töşerüdän kurıkmasa, tuy aldı könnäre bulmasa, Musa yalganga barmagan da bulır ide. Hökem dä yalganga korılırga tiyeş tügel. Ber karaganda, izge eşkä alıngan kebek Andreevnıñ plannarı näq menä şul yalgan arkasında cimerelep töşä dä bit. İnde kilep, Gabdennasıyrnıñ yalgançılıgı, ikeyözlelege, başkalarga karata korgan mäkere üzen ük harap itä. Häyer, bez Musaga da yalgançı digän tamga suga almıybız, üz advokatına ul çın döreslekne söyläp birgän bula, kiñäşkä qadär eşne yäşerü anıñ hokukında, kanunnar belän dä röhsät itelä.

Cämgıyättäge akça rolenä zur iğtibar birelsä dä, ul keşe zararı öçen hezmät itmi. Şubinga da, Andreevka da, ğadellekne torgızu öçen, şaktıy summa kiräk. Kunakhanälärdä torası, ilneñ ber poçmagınnan ikençesenä yörise... Şulay bulgaç, cämgıyät institutına hezmät itüçe Şubin häm Andreev kebeklärgä bez tiskäre bäyä birä almıybız. Ämma ğadel tikşerüçe, döreslek belän mäsäläne häl itüçe bularak, Şubin Andreevtan östenräk kala.

Ähmädi baynı da ğayeplärgä aşıkmıyk. Ul kızı turında kaygırta. Keşe üterüçe Musaga birä almıy iç inde ul berdänber balasın! Ata sud hökemen kötä, aşıkmıy, äle sudtan soñ da tiz genä başka keşegä yäräşep kuymıy, Hädiçäne dä artık köçlämi şikelle.

Äsär ahırında yazuçı bezgä Musa häm Hädiçäneñ bähetle ğailä korganlıgı hakında häbär itä. Yaratuga nigezlänmäsä, ul bolay yazar ideme ikän? Hädiçä kemgä genä barsa da, anıñ yançıgındagı akça barıber irenä bulaçak. Bu — aña atalgan birnä. Ägär inde Musa baylık kolı gına bulsa, Peterburgta Zöläyhanı kiyäügä dä soramas ide läbasa! Bu adımnıñ aşıgıp yasalganlıgı ällä kayan kürenep tora, çın hislär buluı raslanırlık ara äle uzmagan. Şunı añlagan ata-ana Zöläyhanı kiyäügä birergä aşıkmıy da. Gomumän, bu ğailä äğzaları ihlaslıkları, keşelärgä yahşı küñellelekläre, alarnı kaygırtuları belän istä kala. Zöläyha gına haman da beraz ciñellek kürsätä. Ul üze bu eşlären cinayät ük dip atıy. Änisen borçıp, äytmiçä, çit şähärgä, yeget yanına üze bara. İnde tagın da zurrak häsrätkä töşerep, yalgız kaldırıp, bu dönyadan kitä. Ägär nindider ber yegetkä mähäbbät anı şuşı hälgä töşergän ikän, ul yeget turında iskitkeç akıllı, çibär, ädäple bulgan, dip uylarga nigez bar. Üzenä karata eçendä üç saklagan Gabdennasıyrdan da şiklänmiçä, yärdämenä tayanmakçı bulgan Musa turında, beraz berkatlırak, keşelärgä artık ışanuçan, dip tä farazlap bulır ide buluın.

Tel töbem añlaşılgandır: Musa mine tulayım äsir itte.

Tukay şiğırlärendä simvolik obraz Häm detallärneñ poetik fikerne citkerüdäge role

Bez bu soçineniyene Tukaynıñ mähäbbät temasına yazılgan äsärlärenä struktur-funktsional analiz formasında başkarırbız, häm ul traditsion yazma eşlärdän ayırılıp torır. Şağıyrneñ intim lirikasına estetik idealnı belderüçe lirik formalarnıñ törleläre has. Äytik, «Kaygı» şigırendäge Gazazil, kılıç — ülem simvolın beldersä, «Sin, diseñ, imeş...»tä ay — ölgergänlek, maturlık bilgese, «Utırışu»da färeştä izgelekne añlata, häm alar gomumkultura nigezendä tugan obraz-simvollar bulıp tora. Şul uk vakıtta Tukay milli mädäniyät, möselman mädäniyäte tavışlarınnan da bik osta faydalana: «Ğaşıyq» şigırendä namaz — tabınu simvolı bulıp torsa, «Täübä vä istiğfar»da köçle mähäbbätne belderä.

Tukay şiğriyäte şunıñ belän harakterlana ki, anıñ äsärendä häm mäğnävi, häm intonatsion, häm tematik karşılıklar härvakıt bar. Ä menä simvollar şuşı fokuslarga nindi mönäsäbättä soñ? Alarnıñ bäylelege törleçä. Ägär bez «Aktık tamçı yäş», «Törekçädän» şiğırlären karasak, simvollarnıñ fokuska kermäven kürerbez. Ä inde «Soñra», «Täübä vä istiğfar»da alar barısı da fokuska tuplangan. «Töş»tä simvol — ber, «Bähet yuk»ta ul fokusta urın ala. Analiz öçen tübändäge şiğırne karıyk:

Bik häväsländem şiğırgä küñelem, canım belän,

Çönki ayırılıştım min canım-canaşım belän.

Ul güzälgä gıyşkımnı söyläüne çın yörägemnän

Kaygılı küñelem belän yuldaşım itkän idem.

Yarım yatlarga yar bulgaç, tar-mar kilde bägırem;

Şuñar inde kanlı küz-yäş belän yazdım şigırem.

Sin, cılatıp bezne, ber yavızga kitteñ, i yavız!

Güzällegeñ — küz nurıñ astında yäşär köndä bez.

Här suluda şiğır ilham itä sine söyüem,

Küpme yazsam da, yazam tik ilhamıñ belän sineñ.

Yar bulıp yatlarga, bezne doşmannardan kölderdeñ;

Ayırılıp minnän, i güzäl, yangan utka dünderdeñ.

Kügem häm cirem dä väyran buldı, inde bette,

Cuydım, dönyam, ahirätem, çönki sin taşlap kitteñ.

Can yandırgıç kıylanışıña barı tik soklanam,

Sineñ häsrätle ahıñnan härvakıt läzzät alam.

Ser dönyaga faş bula, dip, isemeñ telgä almadım,

Menä şulay atsız gına şiğırne tämamladım.

Här äsärgä kompozitsiyäneñ gomumprintsipları haslıgı berkemgä dä ser tügel, ä bez yugarıda kiterelgän «Ayırılışu soñında» şigıren ukuçını härvakıt berençe strofada işetelgän mäğlümatka kire kaytaruçı struktur öleşlärgä bülärbez. Bu şiğırdä ul tematik karşılıknı belderüçe häm soñınnan törleçä borgalandırılgan kereş öleş bulıp tora.

Kürgänebezçä, ayırılışu arkasında, şiğırgä häväslänü turındagı fiker yaña tekst belän kuşılıp kiñäyä häm fikri fokuska qadär üsterelä.

İkençe öleştä (ikençe häm öçençe strofalar) tema moral planda birelä: keşelär arasındagı mönäsäbätlärdä etik normalar bozıla. Ayırılışu gına tügel (alar bolay da tämam bergä bulmagan), ä söygäneneñ hıyanäte şağıyrdäge hislär taşkınınıñ tışka bärep çıguına kitergän. Menä şuşı närsälär, üzara berläşep, şağıyrne fälsäfi karşılıklı uylarga etärä: ömetlär cimerelgän, tormış üzeneñ çın yözen kürsätkän, ä bit kız güzällege belän dä bähetle itär könnär bulgan.

Aldagı öleş mähäbbätneñ ilham çıganagı ikänlege hakında. Häm inde tematik karşılık sotsial karşılıkka äverelä: söygäne doşmannardan köldergän, cämgıyättäge urının kakşatkan. Monda hätta ki häbär itü dä ayırım ber törkem isemennän, bez, dip alıp barıla.

Şunıñ artınnan uk bu karşılıklar üzeneñ psihologik invariantın taba:

Kügem dä, cirem dä väyran buldı, inde bette,

Cuydım dönyam, ahirätem, çönki sin taşlap kitteñ.

Söygäneneñ taşlavı arkasında tormışı cimerelgän şağıyr inde kiläçägen dä kürmi. Poetik fikerneñ psihologik biyeklegendä Tukay simvollarga möräcäğat itä. Berençe karaşka, kük-cir, dönya-ahirät parallelizmnar kebek kürenä, ämma bolay uk kisterep äytergä yaramıy. Kük — şağıyrneñ hıyalı da, ä cir isä — tayanu noktası. Lirik min änä şul tayanu noktasın yugaltkan, kiläçägeneñ, bügengeseneñ cirlege cimerelgän. Saf söyü hakına eşlänäçäk izge eşlär anı ahirätkä dä häzerlär ide bit. Küräsez, älege simvollar yärdämendä katlaulıdan-katlaulı assotsiatsiyälär barlıkka kilä. Alar şağıyrneñ söygäne belän şul däräcädä bäylängän ki, hätta ber töşençägä kuşılıp betälär diyärlek.

Canım-canaşım — bu ideal, ul hur kızları däräcäsendä, şul uk vakıtta ul cirneke, cir kızlarına has citeşsezleklärgä iyä. Bu da — karşılık. Söyekle kız — can-canaş ta, ber güzäl dä, ul — çıtlık ber hanım da... Şağıyrneñ ruhi hälenä bäyle räveştä, aña birelgän bäyä gel üzgärep tora...

Mähäbbät izge, gönahsız bulırga tiyeş — şağıyrneñ estetik idealı änä nindi. Kük kızınıñ cirdäge yaratılışına ğaşıyq bulasıñ ikän yäisä cir kızın küklärgä kütäräseñ ikän, cir keşesendä ilahilık sıyfatları ezli başlıysıñ. Şağıyr şulay eşli dä. Bu oçrakta aña cir-kük häm dönya-ahirät töşençäläre östämä mäğnä belderep yärdämgä kilä.

Şağıyrneñ yugarıda atalgan idealı böten mähäbbät lirikasına has diyärlek. Bu urında traditsion şärkıy şiğriyättä dä monıñ şulay buluı hakında äytep uzasıbız kilä.

Hislär saflıgı, cir kızın küklärgä kütärü, aña neçkä mönäsäbät, bu mönäsäbätneñ ayırılgannan soñ da saklanuı, tragik hällärne kiçerüdä totnaklılık, mähäbbättä tıynaklık milli estetik ideal belän dä nigezlänä. Şağıyr, çınnan da, söygäneneñ yaratmavınnan bigräk, anıñ hıyanäten avır kiçerä. Soñgı struktur öleşne karap uzıyk äle:

Can yandırgıç kıylanışıña barı tik soklanam,

Sineñ häsrätle ahıñnan härvakıt läzzät alam.

Ser dönyaga faş bula, dip, isemeñne telgä almadım,

Menä şulay atsız gına şiğırne tämamladım.

Bezne bu öleştä alda äytelgännärgä bötenläy kapma-karşı mönäsäbät belderü şakkatıra. Monı şağıyrneñ üzençä üç aluı, üz-üzen tınıçlandıruı da dip añlarga kiräk. Şağıyr, ni genä dip yazmasın, lirik geroynıñ çın kiçereşlären yäşerä almıy. Ul hätta söygäne eşlägännärgä bärabär üç tä ala almıy. Bu yullarda kıznıñ küñelendä dä mähäbbät bulganlıknı iskärtü barlıgın da äytep uzarga kiräk.

Şulay itep, bez kompozitsiyädä töp öleşlärne bilgelädek, alar arasında mäğnävi häm psihologik karşılıklarnıñ soñ noktası — akıl belän kire kagılgan, ämma yöräk belän kire kagıla almagan mähäbbät turındagı urınnar dip añlarga kiräk. Kayber simvolik obraz häm detallärneñ şağıyrneñ mähäbbät, söyeklese, hıyanät hakındagı fikerlären ukuçıga citkerüdä nindi vazifa başkarganlıgın açtık şikelle.

Könçıgışnıñ traditsion obrazları bulgan kübäläk (söygäne öçen ülärgä dä äzer can), cännättäge rauza bakçası (bähet), arıslannı (yavızlık) häm başkalarnı isäpkä almaganda, G. Tukaynıñ mähäbbät lirikasında fokus pozitsiyäsendä kıçkırıp torgan simvolik obrazlar yuk däräcäsendä, kübräk simvolik detallär kullanıla. Simvollar isä, başka struktur öleşlärdä kilep, lirik minneñ ruhi haläten tiränräk açarga bulışalar.

Gomumän alganda, simvol häm simvolik detallär mähäbbät kebek gomumkeşelekkä has hisneñ maturlıgın, köçen kürsätü öçen faydalanıla. Ägär «Tatar kızlarına» şigıren ukısak, bez älege fikerneñ ayıruça köçle buluın kürerbez. Ayırma şunda gına: bu äsärdä mähäbbät obrazı sotsial çınbarlık belän karşılıkka kerä.

Tukaynıñ mähäbbät temasına yazılgan şiğırlärendä mäğşuka obrazı üzäkkä kuyıla häm yış kına lirik geroy obrazın da tonıklandıra, çönki şağıyr, üz hislären söyläp kaludan bigräk, şul hislärneñ säbäben kürsätergä omtıla, anıñ bu hiskä hokukı barlıgı hakında yaza. İkençe törle äytkändä, Kız ul — şağıyr tudırgan cır, anıñ tabışı. «Mähäbbät»tä:

Cir yäşärmäs, göl açılmas — töşmi yañgır tamçısı,

Kaydan alsın şiğre şağıyr, bulmasa ilhamçısı.

Teşläreneñ gäühärennän kabızıp aldım menä

Min bu şiğre, äytsäñez lä, encedän kim kay töşe?—

dip yaza Tukay. Kızga — tiñ şağıyr, şiğırgä layık kız turında yullar bu.

Mähäbbätle dönya (G. Tukaynıñ «Sin bulmasañ!» şigıre buyınça)

G. Tukaynıñ mähäbbät temasına yazılgan şiğırläre arasında küñelemä iñ yakını — «Sin bulmasañ!» İsemeneñ yañgıraşında uk açık kontrastlık toyılganga, eçtälegendä isä kapma-karşılık, ak häm kara üzen nık sizdergängä, şağıyr söyeklese bulmagan dönyanıñ nindi ikänlegen tasvirlasa da, bez anıñ söyeklese bulgan dönyanı küz aldına kiterep utırabız. Güzäl kız barında — şağıyr yana, yäşlären tamıza, meskenlänä, yuana häm başkalar. Dimäk, bu şiğır — şağıyrneñ mähäbbätle dönya, tormış turında fälsäfi uylanuları, tik bu uylanular isemdä birelgän tema belän karalıkka kerä, çönki «Sin bulmasañ!» digän yullar anıñ tirän facigase, zur yugaltulardan kurkuı, bilgele ber däräcädä parnı kötüe turında fiker dä tudırırlık.

Ul bulgan häm ansız dönya. Mähäbbätle häm mähäbbätsez tormış. Söyekledän başka yäşäü yäşäü tügel, tössez, annan salkınlık örä, anda häräkätsezlek. Barı tik söyekle keşeñ yänäşäñdä çagında gına, sin ruhi yañarasıñ, üsäseñ. Koyaşka häm ayga tiñläşterelgän güzäl — alar yaktısın da kaplarlık! Ay, koyaş — küpçelek oçrakta tışkı kamillek bilgeläre. Şağıyrne ğaşıyq itkän kız — hanımnar kürke genä tügel, çın Keşe idealı da.

Dulkınlanmas, bolganmas ta ide gıyşkım diñgeze,—

Köçle cil tösle ägär sin bolgandıruçı bulmasañ! —

dip yaza şağıyr, cil obrazın häräkät bilgese bularak kullanıp. Mähäbbät diñgezendä ğıysyançı yöräk cillärgä tiñ ikän şul. Bu yöräk kaharmannı da buysınmauçan ruhlı itä:

Kırgıylıknı taşlar idem,— mine üzeñä tartıp,

Cir yözendäge böten närsägä karşı kuymasañ!

Hanım-soltanım dönyanı tanırga öyrätä, dinnän dä yazdıra:

Därviştäy Allaga çın küñelemnän kol bulır idem,—

Täşviş belän küñelemne azdıruçı bulmasañ!

Üz yaktılıgıñ belän Allanı da kaplıysıñ, dip, äzdän genä tup-turı yazmıydır şikelle şağıyr.

Hanım-soltanım üzeñne tanırga yärdäm itä:

Häsrätemnän kayvakıt üz-üzemä kul salmas idem,—

Üzemne üzemä doşmanlandıruçı bulmasañ!

Mähäbbät idealı hisläre belän büleşüçe genä tügel, belemen dä, ädäben dä — üzendä bulgan här närsäne birä, şunlıktan lirik min aña mökibbän. Dönya äyterseñ bu kız belän tulgan. Ul härkayda — tormışta, icatta... Mondıy his — gomumkeşelekkä has hislärdän.

Soñgı strofanı ukıyk äle:

Yazgannarım beraz şiğırgä ohşar ide,—

Här kaläm totkanda, istän taydıruçı bulmasañ!

Ni öçen şağıyr, mähäbbätkä gimnı kilep çıkmadı, dip belderü yasıy? Bez bit äle genä şağıyrneñ originallegenä, dahilıgına soklandık. Dimäk, bu strofada da karşılık küzätelä ikän, yağni şiğırneñ yomgaklau öleşe böten aldagı öleşlär belän mäğnävi karşılıkka nigezlängän berlek hasil itä. Tukay icatında bu tip kompozitsiyäle şiğırlär baytak.

«Sin bulmasañ!» şigırendä dönya läzzätennän vaz kiçü bilgese bulgan därviş, köçle mähäbbätne beldergän mäcnün ğadäti mähäbbätkä, meşanlıkka, tormış prozasına karşı kuyılgan gıyşıknı tasvirlau öçen kullanılgan.

«Sin bulmasañ!»— gadi ber can iyäsennän şağıyr, mäğşuk, gıysyançı häm tagın ällä kemnärne yasıy alırlık ber kızga soklanu, anı yugaltudan kurku turında şiğır ul.

İ gaziz Tugan cirem!

Tau başına salıngandır bezneñ avıl,

Ber çişmä bar, yakın bezneñ avılga ul;

Avılıbıznıñ yämen, suı tämen beläm,

Şuña kürä söyäm canım-tänem belän.

G. Tukay

Bez yazma eşebezgä epigraf itep kuygan şiğri yullar G. Tukaynıñ tugan avılı Kuşlavıç hakında. Şağıyr aldamıy: Kuşlavıç tirän uysulıknıñ ike yagına urnaşkan yırak basu sırtınnan mähabät ber avıl bulıp kürenep tora.

Tukay tugan ciren üzeneñ bähetle balaçak bişege itep kürsätergä genä ölgerä, bez şunda uk anda eştä ütkän könnäre turında da ukıybız. Şulay da «Tugan avıl» şigırendä pıçrak, karañgı, mihnätle avıl tormışınnan zarlanu yuk. Şağıyrneñ tugan yagın sagınuı şul säbäple bik tabigıy bulıp kürenä.

Tugan yak tasvirı Tukaynıñ bik küp şiğırlärenä kilep kergän. Bigräk tä milli temanı yaktırtkan şiğırlärdä andıy surätläülärgä urın zur birä, tugan yak töşençäsen kiñräk küzallıy şağıyr. Bez Agıydelne dä, Bolgarnı da, Kazan artın da — kıskası, tatar yäşägän cirlärne tugan cir dip añlıybız. «Milli moñnar» şigırendä hisläre kuzgalgan lirik minneñ küz aldınnan da Bolgar häm Agıydel buyları uza.

Usal, ütken telle Tukay, ägär üz tugan yagın da köçle satira utına almasa, Tukay bulıp kalmas ide. Bez mäktäptä andıy şiğırlärne bik öyränmibez, ämma minem bersen sezgä dä atap uzasım kilä. «Kazan vä Kazan artı» şigırendä ul Çistay, Spas, Täteş, Malmıc, Mamadış kebek töbäklärgä nur çäçep utırgan Kazannı maktıy-maktıy da:

Ber borıl da, i Kazan, sin bu Kazan artın kara:

Nur çäçäseñ bar öyäzgä, üz öyäzeñ kap-kara,—

dip yaza.

Äye, şağıyr üz tugan yagınıñ kiläçäge öçen kaygıra. Başkalanıñ şäm-lampa kebek üz tiräsen genä yaktırtırga tiyeş tügellegen äytä. Ut töşmägän sanap, Kazan artın karaltıp kürsätü, bälki, bik ük haklıkka da turı kilmägänder, ni äytsäñ dä, imanlı, mäğrifätle yak bulgan, tik şağıyr anıñ tagın da kütärelüen telägän.

İkençe ber äsärendä şul uk Kazan artı belän niçek gorurlana ul! Döres, «Tugan ciremä»dä yätimleklär kürüen, iptäşlärennän räncetelüen yaza, ämma şunısı açık: tugan yaknıñ bala çakta arkaña atılgan taşı da qaderle. Ul tuydırmıy, küñelne kaytarmıy:

Bärsä dä dulkınnarıñ, hiç almadı, garq itmäde.

Tugan yak töşençäse şağıyr küzallavında üz eçenä bik küp närsälärne sıydıra: ak oyık, kinder külmäk, çabata, ıştır kebek kiyem-salım da ul; tanış kırlar häm bolınnar da; şul bolınnarda kötü kötkän kötüçe, anıñ etläre häm hayvannarı da häm hätta ki şürälese-cene, bürese, karagı da...

Tugan yaknı sagınu hise mäñgelek. Lirik min belän şul kırlar häm bolınnar arasında ällä nindi kürenmäs ceplär bar.

Härkemgä tanış «Kitmibez» şigırendä isä tugan yakka, ilgä tarihi berekkänlek fikere alga sörelä. Keşeneñ äcäle dä ata-babaları tufragında bulırga tiyeş, di şağıyr.

Balalar öçen yazılgan «Şüräle» häm «Su anası» şiğırlärendä dä tugan yak tasvirları bar.

Cäy köne. Esse havada min suda koyınam, yözäm;

Çäçrätäm, uynıym, çumam, başım belän sunı sözäm,—

yullarında sunıñ üze, yar buyındagı tallıkları turında ber genä süz bulmasa da, bala häräkätläre belän bergä küz aldıbızga ineş buyı suräte kilep basa. Älege sularnıñ, yılga-ineşlärenä arkılı salıngan basmalarnıñ hucabikäse bulgan Su anası belän dä tanışabız bez Tukaynıñ şul isemdäge äkiyäte arkılı. Tugan yak, äkiyätle-cırlı, uyınlı tugan yak! Şürälele tugan yak. Şul tugan yakta Tukayga ayıruça yakın berniçä avıl bar. Berse hakında süz buldı inde. Anıñ ikençese — Kırlay:

Näq Kazan artında bardır ber avıl — Kırlay dilär;

Cırlaganda, köy öçen «tavıkları cırlay» dilär.

Kırlay — şağıyrneñ tugan avılı tügel. Ul anda beraz yäşägän. Gärçä lirik min Tukay belän tiñläşterelmäsä dä, bez şağıyrneñ tärcemäi hälen belgängäme, üze hakında yazganga sanap ukıybız.

Tukaynıñ Şüräle hakında başka şigıre dä bar. Küräseñ, ul bala çagında işetkän äkiyätlärdäge mifologik obrazlarnı bik üz itkän. Minem üzemä Şüräle Tukay tugan yaknıñ ayırılgısız ber öleşe kebek añlaşıla.

Başka ber genä şigırendä dä avılnı, anıñ tabigaten Tukay «Şüräle»däge qadär täfsille tasvirlamıy. Monda bez Kırlay urmannarında üskän här agaç, kuak belän tanışabız. Kırlayda ciläk mul, çäçäkle alannarında gömbälär üsä. Kırlay urmannarı çıp-çın teatr sähnäsen häterlätä, häm äle tarihi teatr sähnäse dä ul. Monda ata-babalarıbız däüläte bulgan...

Kırlay yagı — alsu yözle, kara kaşlı, kara küzle Çibärkäylär ile. Monda irlär mäydan tota, saban tuyları uza...

Kübäläklär göllär genä übep yäşägän Tugan cirdän dä, ata-babalar kabere bulgan Tugan cirdän dä gazizräk ni bar, dip äytäse kilä şağıyrneñ.

Milli moñnar

Böten gomeren millätkä bagışlagan G. Tukay icatında milli mäsälälär üzäktä genä tora ala ide dä. Kaysı temanı açarga alınsa da, ul millilektän ber tamçı da çitkä kitä almadı.

Mähäbbät turında yazganda, şigırenä hatın-kıznıñ milli idealı kilep kerde, inde hatın-kız turında yazarga alınsa, ul anı millätkä kiräkle balalar üsterüçe böyek zat itep tasvirladı. Tugan avıl turındagı şiğırlärdä dä, icat turındagı şiğırlärdä dä bez härvakıt milli moñnarnı tösmerlibez. Canı-täne milli hislär belän sugarılgan G. Tukay minem küz aldıma millätkä bäyle ömetlärdän ahır çiktä ömötsezlekkä barıp çıkkan ber şağıyr sıyfatında kilep basa. Köräş fizik häm öleşçä ruhi da sındırgan anı. Şağıyrneñ ruhın kimsetü maksatınnan yazılgan yullar tügel bu. G. Tukaynıñ soñgı äsärlärendäge ömetsezlek çatkıların tanırga kiräk, häm anı avıru ğalämäte genä dip karau döres bulmas. Bu här eştä (şähsi tormışta, cämgıyättäge problemalarnı çişüdä) çarasızlıktan kilä torgandır.

Şağıyrneñ milli temaga mahsus yazılgan şiğırläre dä bihisap. Şular arasında «Milli moñnar» äsäreneñ üz urını bardır.

Şiğırneñ berençe strofası uk küñelne tetränderä. Bezneñçä matur, milli köy bulgaç, küñel şatlanırga, rähätlektä yözärgä tiyeş kebek, ämma alay tügel ikän. Anıñ millilege — moñında häm zarında da.

Avır yazmış kiçergän, däüläten yugaltkan halıknıñ meskenlege çagıla ul cırlarda:

Özelep-özelep kenä äytep birä

Tatar küñele nilär sizgänen,

Miskin bulıp torgan öç yöz yılda

Täqdir bezne niçek izgänen.

Avır yazmış moñlı köy bulıp kına yazıla ala, tarih tatarnıñ ruhı aşa uzgan, kiçerelgän.

Öçençe strofada şağıyr alda äytkännären ikençe kat assızıklıy:

Küpme mihnät çikkän bezneñ halık,

Küpme küz yäşläre tügelgän;

Milli hislär belän yalkınlanıp,

Sızlıp-sızlıp çıga küñlennän.

Şağıyr öçen millätkä bäyle problemalardan da zurrak närsä bula almıy. Köndälek tormış tudırgan mäsälälär alar yanında bik vak. Berençeseneñ çişeleşe, kem belä, bälki, kalgannarın da häl itär ide. Dürtençe strofa köylär dulkınında tarih sukmagınnan atlap kitkän lirik minne tasvirlıy.

Ahır çiktä geroyıbız tüzmi, cırlauçınıñ yanına uk bara häm köyneñ isemen sorıy. Şiğır küz aldına änä şundıy canlı kartinalar tudıra.

«Millätä» äsärendä millilek, millätpärvärlek kebek töşençälär bik neçkä açıla. Äyterseñ lirik min üzen tulı millät itep toya, yäisä ul üzen millätneñ canı hisaplıy:

Bar uyım kiçen-köndezen sezneñ hakta, millätem;

Saulıgıñ — minem saulık, avıruıñ — minem avıruım.

Ägär tekst kullanıştagı grafikaga tögäl küçerelgän ikän, millätkä şağıyrneñ, sez, dip endäşüe şulay uk bilgele ber uylarga etärä. Bu — hörmät, gorurlanu çagılışı da bulırga mömkin. Sez, dip, şağıyr, bälki, här tatar keşesen küzdä totkanga äytäder.

Gacäyep çagıştıru: millät dönya baylıklarınnan bähaleräk.

Şağıyrneñ hıyalı — milli şağıyr bulu. Bu hıyal — millätkä bäyle hıyallarnıñ ber öleşe. Şunıñ artınnan uk ikençe ber çagıştıru:

Hiçşiksez, här hıyaldan tatlıdır millät hıyalı;

Şaşa kalsam, tik şul hıyaldan gına bulır.

Akıldan yazarlık mähäbbät turında söyli soñgı yul.

Şağıyr öçen millättäşläre tarafınnan onıtıludan da zurrak cäza yuk, çönki ul şul millät bähetenä böten gomeren bagışlagan.

Şağıyr kiläçäk belän yäşi. Ul kiläçäktä milläte bar buluın teli häm anıñ da üz mähäbbätenä karşı mähäbbät totasına ömetlänä.

Sufi şağıyrlär icatın iskä töşersäk, alar Allaga mähäbbätne näq şulay tasvirlıylar. Böten yaratulardan da östenräk yaratu itep birälär. Dönya problemalarınnan hiçber vakıtta baş tartmagan häm tarta da almagan Tukay isä millätenä bulgan mähäbbätne änä şulay küklärgä kütärä.

Tukay icatınnan nibarısı ike şiğır. Milli cırçıbıznıñ asılın añlatırga änä şul ike şiğır dä citä ikän.

Yazmışlar berlege (Därdmänd icatı buyınça)

Därdmändneñ tulı ber icatın küzdän kiçersäñ, aña şähes, millät, il, vatan, keşelek turında tirän fälsäfä salıngan ikänlegenä inanasıñ. Ul yış kına alarnı ayırıp karamıy da şikelle. Çınnan da, şähes häm millät meñ törle ceplär belän bäylängän, ber-bersennän ayırılgısız. Millät tarih tegermänenä salıngan. Şähes tä anıñ belän bergä vaklana, üzgärä... Mäñgelek vakıtta ikese dä — ber tuzan gına, ämma, bolay dip äytep, alar yazmışına bitaraf kalırga yaramıy. Ölgergän şähes üz halkınıñ, üz sotsial törkemeneñ yäşäeşen, kürgännären yöräge belän kiçerä.

Hakimiyätlär gel almaşınıp tora. Nindi genä idarä kilsä dä, millät kulınnan närsäder kitä... Üz däüläte bulmagan millät gel yugaltular belän yäşi. Bu bäyleleklär turında könnär buyı söyläp bulır ide. Bez Därdmänd tähällüse algan Möhämmätzakir Rämiyev yazgannarga nigezlänep süz yörtik.

Şağıyrneñ icatın mäñgelek itkän 1908 yıl. İñ yahşı şiğırlärgä ilham alıp kilgän yıl bu. «Bez», «Büzlärem manalmadım», «Ni gazizräk» — bolar barısı da 1908 yılda icat itelgän, şul säbäple alarnıñ ideya urtaklıgına şakkatırga yaramıy. Äyterseñ şağıyr canın gel bertösle uylar tırnıy, tıngısızlıy. Ber şiğırdä açık itep äytep beterelmägän uy ikençesendä täğaenlänä töşä. Alarnı ayırım ber ezleklelektä öyränü bik möhim.

Menä «Korab» şigıre. Korab simvolın elek burcuaziyäne belderä dip añlatu östenlek itte. Mömkin. Teläsä kaysı keşene dä, ilne dä, ayırım ber törkemne dä, tagın bik küp närsälärne dä, hätta şağıyrneñ üzen genä dä belderä ala ul, ägär icatınıñ kontekstında karamasañ. Şulay buluı yahşı da. Härkem üze telägänçä, üzenä kiräk bulgança añlıy ikän, icatçı mäñgelek äsär yazgan digän süz, yağni universal şiğır icat itkän.

Ä bez aña salıngan eçtälekne başka şiğırlär aşa täğaenläşterik. «Ni gazizräk»ne alıyk. Anda şundıy yullar bar:

Ni gazizräk — bu vatanmı?

Ah, tugan kaumem gaziz!

Vatan süzen şağıyr bügen bez añlagança kullanmıy, ul aña il, däülät mäğnäsen sala. Ul tugan kaume yäşägän ilneñ «kitüenä», üzgärüenä ällä ni borçılmıy. Üzgäreşlär cilen toyganga kürä, alar vakıtında millätneñ yugaluınnan kurka. Keşe öçen üz millätennän dä izgeräk närsä bulmaganlıgın raslauçı şiğır bu. Dimäk, aldagı şiğırdä dä şağıyr änä şul diñgez dulkınnarına ırgıtılgan milläte öçen kaygırgan bulıp çıga. Millätneñ kaysı yuldan kitärgä, kemnärdän ürnäk alırga belmi aptıragan çagı. Üz däülätçelege yuk, gel başka halıklar torgızgan däülätlärgä karap yäşägän köne. Şağıyr häle dä şundıyrak... «Bez» şigırendä dä şuşı uk fiker ayırım ber yünäleştä üsterelä. Ğasırlar dävamında illär gel almaşınıp tora, di şağıyr. Ämma tatar şagıyrenä näq menä üz milläteneñ yukka çıguı, üz ileneñ betüe kızganıç. Alar ikese bergä genä yäşi ala.

«Büzlärem manalmadım»da tagın tugan ilenä, millätenä ğaşıyqlıgı, anıñ yazmışı öçen borçıluı turında söyli Därdmänd. Monda da ükeneçle ahäñnär, ömetsezlek hise östenlek itä. Halık öçen yäşägännärgä san yuk, alarnı bäyäläü yuk. Millätneñ üzendä yuanıç birer närsälär, säbäplär bötenläy kürenmi: anıñ mäñgelek yäşäeşen täemin itärlek äbelhäyät çişmäläre akmıy, anı terelterlek zämzäm suları tabılmıy...

Bez, yazmışlar berlege, didek. Bähetsez yazmışka duçar itelgän millätpärvärneñ dä, ayırım şähesneñ dä yäşäve ömetle, küz yäşsez bula almıy. «Büzlärem manalmadım» şigırendäge lirik min ömetsezlekkä duçar itelgän ber yalgız can kebegräk küz aldına kilä:

Min ömidneñ sul kulınnan

Ber sınık nan almadım.

Hätta uñ kulga da ömet itmi lirik kaharman. Kavışu, mähäbbät hisläre bulmasa da, tüzär kebek äle. Ä menä millät öçen yanıp ta, anıñ tarafınnan bäyälänmäü anıñ küñelen räncetä. İl üz ulın üzenä ğaşıyqlıgı öçen kimsetä:

Äyttelär, kem, ber bähetsez

İlgä ğaşıyqsıñ, fäqıyr.

Ber kızardım, ber buzardım...

Ni tanıym — tanapmadım.

Şağıyr, millätpärvär, halkına böten baylıgın birgän priiska hucası, mäktäplär açkan mäğrifätçe, curnallar çıgargan curnalist... Hätta anıñ da yazmışı, şiğırläreneñ yazmışı, hezmäteneñ yazmışı, il yazmışı belän bik tıgız bäylängän. Şunısı söyeneçle: Därdmänd icatı bügenge köndä näq menä milli sıyfatları, milli fikerläre öçen bik yugarı bäyälänä.

S. Rämiyev şiğırlärendä ruhi bäysezlekkä omtılgan kaharman

S. Rämiyev şiğırlärendä ul, sin, min kebek zat almaşlıkları belän genä atap yörtelgän lirik geroylar bar. Äyterseñ şağıyr, şulay endäşü, atau yulı arkılı gomumän keşene kalkulandırıp kuya. Min dä, sin dä, ul da — başkalarnı üzgärtüçe, utlarda yandıruçı, kol itüçe, ruhi kiçereşlärgä duçar kıluçı. Ber genä strofalı «Sin» şigıren iskä töşerik:

Mine utka atkan ul — sin,

Mine suga salgan da — sin,

Utka yansam, suga batsam,

Tartıp algan Allam da — sin!

Cäzalau, yarlıkau, kotkaru sıyfatları birelgän ikän, niçek äle şağıyr lirik geroynı Böyek köçkä tiñlämäsen?!

Şağıyrdä bigräk tä «min» obrazın başka dönyaga karşı kuyu küp küzätelä:

Tañ vakıtı... Tatar yoklıy...

Min — yokısız, uyanam.

Uyanam da, tile kebek,

Tik ber üzem uylanam.

(«Tañ vakıtı»)

Şul tatarnıñ ber kisäge bulgan «min» millät yazmışın häl itmäkçe. Ul äle başta şuşı tatardan ayırılıp uk kitä dä almıy, äyterseñ ata-babalar kılgan eşlär anı bäyläp kuygan, alarga has holık anı kol kileş kaldırırga mataşa. Sägıyt Rämiyev geroyınıñ eçke «min»e, üzenä Gabdulla, yağni Alla kolı, dip endäşep, şulay uk yokıdan uyanmaska kuşa. Ämma ber kuzgalgan ruh kire utırmıy:

Yuk, yuk!.. Min şaşam!

Yatalmıym urınımda, kükkä aşam!

«Tañ vakıtı» şigırendä kaharman kollıktan kaçu yulların ezli, häm ul aña mäğrifät yulı bulıp kürenä, şunlıktan ul mäğrifätle analardan tugan tatar ugıllarınıñ millätkä bähet alıp kiläsenä ömetlänä.

«Min» şigırennän ruh köçe börkelep tora. Üz-üzen yaratkan, hörmät itkän, böyek itkän şäheskä hätta «Min!» dip gorurlanıp äytü dä citä:

Allalar, şahlar, kanunnar

Bulalar ber çüp kenä.

Niçä törle dini ideologiyälärne, dönyavi ideologiyälärne ciñärlek, bernindi hakimgä buysınmaslık köç ikän bit bu!

Keşe üzen üzeneñ hucası itep toyarga tiyeş. Şul çakta gına ul dönya hucasına da ävereläçäk. Şağıyr fikere şundıy. Här närsädä kaygı cırı gına işetkän «Min üläm» şigırendäge geroy «Min»dä keşe häsrätlären kürmäs däräcädä biyekkä kütärelgän lirik minnän şaktıy nık ayırılsa da, anı da barıber «minlek» hise bili. Moña närsä arkılı ireşelä soñ? Yazuçı «Min üläm»dä dä, här närsä üzen tanıtırga, üzenä iğtibar itterergä tırışa, di, şuña kürä ilahi maturlık bulıp kürengän yäp-yäş göllär, agaçlar, sular — hämmäse üzläreneñ facigase, üleme turında köyli.

«Kölsennär!»dä gomere yäşle ütkän kaharman, böten dönyaga karşı köräş utı açu öçen, cirgä kabat kaytırga ant eçä.

«Pigambär» äsärendä bu geroy üzen inde dönyanı yazıklıklardan arındırırga bilgelängän itep sizä. Alay gına da tügel, ul bu cirgä mähäbbät orlıgı çäçep kaldıraçak. «Pigambär»dä yılan kıyafätle itep tasvirlangan keşelär belän bez «Aldangan» şigırendä dä oçraşabız. Alarnı üzenä kapma-karşı toyganga kürä, «min» bu «tiskäre» dönyanı kabul itä almıy.

Min mähäbbät nurı, dim, ul

Ayırılu şämen yaga,—

digän yullarda aldanunıñ närsädä ikänlege asmäğnä räveşendä birelä.

Äle genä üzen bar närsädän köçle, östen sizgän «min»neñ inde ruhı sıngan, rähätsezlek dönyasında yözä ul. Anıñ bik-bik keçkenä genä ömete alay da kalgan kebek äle:

Ällä äyläner mikän cil,

Häm isär tatlı vakıt.

Tämle uynı aña «sin» alıp kilä. «Sin» genä — «min»gä tiñ ber köç, küklärgä patşa. Ul yäşäsä, «min» dä yäşäyaçäk. Älege şiğırlärdä bez kübräk ömet häm ömetsezlek arasında bärgälängän geroy belän oçraşabız. Ä menä «Alla», «Dönyaga» äsärläreneñ kaharmanı üz ideallarınıñ tormışka aşaçagına ışana.

S. Rämiyevneñ geroyı ni öçen härvakıt bärgälänä soñ? Aña närsä citmi? Älbättä, berençe çiratta, ul üzen ruhi buılgan itep toya. Yalgızlar, yavızlar dönyasın çit itä. Alar yäşägän tar cirne — kiñ küklärgä, alarnıñ ruhi dönyasın — köçlelärnekenä, «Alla» häm päygambärlär tudırgannıkına karşı kuya.

İsemem — Mäcit, şiğır äytep, şiğır yazam (M. Gafuri icatında traditsiyälelek hakında)

Ozın gomerle tatar ädäbiyätında bik borıngıdan kilgän traditsiyälär bar. Teläsä kaysı ädip yäisä şağıyr icatınnan moña misallar kiterep bulır ide. Min yazma eşemdä M. Gafurinıñ yazu stilenä has ber sıyfat turında söylärgä telim.

İnde Kol Galidän alıp Mäcit Gafuriga qadär yazgan här sänğatkärdän sez üzläre turında mäğlümat birgän yullar taba alasız. Äytik, Kol Gali mäşhür «Kıyssai Yosıf»ında

Atı — Gali monı tözgän zägıyf kolnıñ...—

dip yaza.

Möhämmädyarnı iskä töşerik. «Töhfäi Märdan» poemasınıñ soñgı bitlärendä ul da üze hakında mäğlümat birep uza:

İsememne sorasañ, i şähri yar:

Mähmüd haci uglı, fäqıyr Möhämmädyar.

Älege äsärlärdä kitapnıñ tarihı, avtornıñ tärcemäi häle turında başka mäğlümat ta citärlek, ä bez mahsus räveştä yakınça ber formadagı häm eçtälektäge yullarnı ayırıp aldık. Ğadättä, basma kitap bulmagan çorda şağıyr üzeneñ isemen mäñgeläşterep, avtorlık hokukın kürsätep uzgan, dip äytäbez. Baksañ, älege traditsiyä kitap basıla başlagaç ta, kaysıber icatlarda dävam itkän ikän. Mäcit Gafuri şiğırläre — şunıñ açık misalı. Anıñ tanılgan «Seber timer yulı» äsärendä şundıy yullar bar:

İsemem — Mäcit, şiğır äytep, şiğır yazam,

Bu zaman tatardan az şiğır yazgan,

Ukıgan mäktäbem Troitskida,

Bara almadık Bohara, Kışkar häm Kazan.

Küräsez, berençe yul bez alda kitergän misallarga eçtälek häm forma yagınnan bik ohşaş. İnde strofanı tulısınça alsak, anı da, mäğlümat birü şäklennän, borıngı traditsiyälärne saklau, dip bäyäli alır idek.

Ägär äle ber genä şiğırdä şundıy yullar oçratsak ta, gap-gadi ber oçraklılık, süz uynatu dip uylarga bulır ide. Mäcit Gafurinıñ icatında berniçä şuña avazdaş urın bar:

Härniçek gafil yatu yaramas dip,

Şiğır yazdı Gabdelmäcit ibne tatar.

(«Almaşınu»)

Zar yılap, Gadbelmäcit şiğır yaza:

Här cirdä möselmannar kısılganga.

(«Alga kitü»)

Şağıyr, şağıyr bularak üsä bargan sayın, törle-törle yurmalarga möräcäğat itä başlıy, häm bu räveşle üzen tanıtuı da bötenläy yukka çıga.

Mäcit Gafuri icatında kullanılgan obrazlar, simvollar, fikerlär turında süz yörtkändä dä, traditsiyälelekkä bihisap misallar kiterep bulır ide, ä bez menä temanı aña has keçkenä genä ber alım arkılı açarga uyladık.

«Kara yözlär» povestenda Ğalimäne facigagä kitergän säbäplär

İske tormışnıñ million korbannarınnan berse.

M. Gafuri

Yugarıda kiterelgän epigrafta Mäcit Gafuri bik kıska räveştä Ğalimä facigaseneñ nigezläre cämgıyätkä bäyle ikänne äytep birä. Kara yözlär gıybaräsenä salıngan mäğnä şunnan soñ ayıruça kiñäyep kitä. Bez yözlärenä korım sörtelgän Zakir häm Ğalimäne genä tügel, alar kebek başka bik küplärne dä häm alarnı mäshäräläüdän täm tapkan, şunı maksat itkän, şunıñ belän üzeneñ cämgıyättä totkan urının nıgıtkan ählaksız, kansızlarnı, yağni «yöze kara»larnı da küz aldına kiteräbez.

Galimä yazmışındagı kisken borılışlarga yuk kına närsä — anıñ söygäne Zakir belän söyläşep utıruı säbäp. Ul vakıtta da ir-at häm hatın-kız arasında mondıy söyläşülär gayre tabigıy bulmagandır. Bu ike can gına anı uylap çıgarmagan bit inde. Zakir belän Ğalimäneñ avıldaşları Sälim häm Gayfulla, menä şuşı faktnı bozıp kürsätep, alardan zinaçı yasıylar, şul yul belän şähsi üçlären alırga telilär. Älbättä, bu keşelär monı üzläre genä başkarıp çıga almaslar ide, şuña kürä yärdämgä «avıl kartları»n çakıralar.

Şäriğat tä keşene teläsä niçek hökem itügä yul kuya almıy. Moña qadär ğalimnär bu mäshäräläülärne dini kanunnarga bäyläp añlatırga tırıştılar. Äsärdä mondıy närsä küzätelmi. Dinne häm aña hezmät itkän ruhanilarnı bergä butarga yaramıy. Hökem yasauçı häzrät tä yänäşä utıru gına citmäven, alarnı bergä dürt keşe kürü kiräklegen äytä. Kürmiçä dä kürdek, diyüçelär tabıla. Zakir belän Ğalimäne yaklap süz äytüçe ber yeget bulsa da, zinaçılıkta ğayepläüçelärneñ sanı dürtkä citä. Şulay itep, başta şik belän genä eşkä totıngan sıman häzrätneñ şäriğat buyınça hökeme «gadel» bulıp çıga. Vakıyganı üz küzläre belän kürmägän şäkertlärgä qadär bu eşkä kısıla. Ruhani katlamga da, alarga da avılda dinneñ köçen kürsätü, üzläreneñ urının nıgıtu kiräk şul.

Ä avıldaşlar?.. Ğalimäneñ uñganlıgına, bulganlıgına ğaşıyq avıldaşlar ni öçen keşene ruhi häm fizik cäzalaudan täm taba? Kemgäder tamaşa kiräk, kemgäder — üz balaların kurkıtıp kuyu. Berse Ğalimädän könläşkän, ikençese anı üzeneke itä almagan... Şulay da kübese tärbiyäsezlege, eçkä yäşerengän vähşilege arkasında kızık kötä häm äşäkelegen tışka çıgarıp buşanırga teli şikelle. Monda gavam psihologiyäse üz eşen eşli. Aña yalgış yul gına kürsätep bir, törkem şunda uk därräü kütäreläçäk.

Ä Fähri abzıy?.. Kızın yaratkan, akıllı itep üstergän, şuña ışangan ata nigä başkalar artınnan kitä? Nik kızınnan vaz kiçä? Şäriğattän kurku da bar anısı... Ämma, iñ berençe , üz isemen pıçratudan saklanu. Nık kullı ata bulıp kürenergä teläü ällä kayan sizelep tora. Ul his balasın yaratudan, anı kızganudan östenräk bulıp çıga. Ğailädä bervakıtta da töp rolne uynamagan, ütä yuaş bulgan Hämidä äbi dä kızın yaklarlık köç tapmıy. Uramga kuıp çıgarılsa, kaya barsın ul?

Yazuçı härdaim — ayırım keşelärne surätlägändä dä, törkemne tasvirlaganda da — yırtkıç kıyafätlärenä basım yasıy. Alarda vakıt kötep, yäşerenep yatkan sıyfat bar dip äytergä teli şikelle.

Menä şuşı tamaşanı tuktatırga ber hatın-kıznıñ köçe citä. Galineñ änise Ğalimä apasın üzlärenä alıp kayta. Ämma eş uzgan: kıznıñ ruhı imgätelgän. Üzeneñ mäshärälänüen kiçerä almagan Ğalimä akıldan yaza. Barı tik şunnan soñ gına annan kölülärgä küpmeder çik kuyıla. Ämma äle dä häl belergä kilgän bulıp tamaşa kılu dävam itä. Döres, tora-bara keşelärdä nindider uyanu da başlana kebek.

Äle kayçan gına Ğalimägä ülep ğaşıyq bulgan dip uylarga mömkinlek birgän Zakir da kıznı yazmış koçagına taşlıy şikelle, çönki anıñ ata-anaları bu eşlärdä barı tik Ğalimäne genä ğayeplilär.

Dinçelärneñ tamaşa kıluı bigräk tä ozakka suzıla. Ğalimäne dävalarga kilgän bulıp, alar üzläre azgınlık kılıp yörilär häm bu eşläre öçen ber-bersen hökem itärgä dä cıyınmıylar.

Äsärdä, dini pärdä artına yäşerenep, halıknıñ tomanalıgınnan, kanunnar belmävennän faydalanıp, yavız eşlär başkarıp yatkan ruhanilarnıñ çın yöze açıla. Ahırdan hätta ki Fähri abıy da, menä bez ukımau arkasında harap buldık, digän ayanıçlı süzlär äytä. Ämma eş ütkän. Ğalimäneñ tereläsenä ömet yuk. Ul inde Zakirga da kiräk tügel. Tuylar yasarbız, dip tä bolay gına, uñaysızlanıp kına äytä şikelle. Yülärlängän Ğalimäneñ yegetlär belän söyläşüenä dä iğtibar itüçe yuk. Ämma anıñ şäüläse, ülgännän soñ, öräge belän dä kurkıtular, tel çäynäülär dävam itä.

Povestnıñ soñgı bitenäçä keşe facigasennän matdi fayda kürgän häm täm tapkan yavızlarnı bähet öçen yaratılgan kızga karşı kuyıp surätläü dävam itä:

«Anıñ kabere tiräsendä tege çalmalı mullalar, kart hälfälär korän ukıylar, alar tege matur tatar kızın kümep, sadaka alıp doga kılalar... Allarına Ğalimä apanıñ üz kulı belän çüpläp sukkan, kiläçäktä matur tormış korır öçen äzerlängän ozın tastımalların kuyıp, anıñ kabere östenä karap utıralar ide...»

Gayaz İshakıynıñ başlangıç çor icatında mäğrifätçelek karaşları

G. İshakıynıñ «Täğallemdä säğadät»e — yazuçı icatında töp geroy tulı bähetkä iyä berdänber äsär. Ekspozitsiyädä ük bez balanıñ da, äniseneñ dä urtak teläk belän yanuın küräbez: Hälim, ukıp, zur keşe bulırga tiyeş. Häm bu teläklär hätta artıgı belän dä tormışka aşa.

Äsär başınnan ahırına qadär mäğrifätçelek ideyaläre belän sugarılgan. Andagı töp fiker tübändägedän gıybarät: keşeneñ ireşä algan teläsä nindi zurlıktagı bähete belemgä bäyle. Bu ideya inde äsärneñ isemenä ük salıngan. Alay gına da tügel, insannıñ beleme nikadär zur, üze nihätle kamil, bähete dä şuña bärabär. Monı añlagan änise Hälimne keçkenä mädräsägä birü belän genä kanäğatlänmiçä, tanılgan, tirän belemnär birä torgan uku yortına iltmäkçe. Bolay eşlägändä, Hälimnän bigräk tä zur keşe çıgar kebek toyıla aña.

«Täğallemdä säğadät»tä şäkert Gayaz açıktan-açık kürenä: ul älegä dönyanı ğalimnärgä, muciklarga bülep karıy häm, dönyanıñ kendege itep, şularnıñ berençelären isäpli.

Hälimgä ber genä keşe dä belem alu yulında ayak çalmıy. Ni öçen? İñ berençe çiratta, baladagı köçle teläklär başkalar da bäyälärlek. Baylar aña ukırga barırga akça birä. Näq menä zur ihtıyarlı, omtılışlı, tırış bulganga, ul gel aldıngılar rätendä yöri, rus, garäp, farsı, törek tellärendä söyläşergä öyränä.

Ukımışlı yegetne, artık irken tormışlı bulmavına karamastan, Kazan bayları kiyäü itärgä atlıgıp tora. Hätta üzläre ük yauçı cibärälär. İnde kilep, yäräşeläçäk kızı Mahirä şuşındıy märtäbäle keşene aldarga telämi. Ukıy-yaza belüe anı da uñaysız häldän kotkara: ul Hälimgä, yaratkan keşesennän aldangan buluın belgertep, hat yaza. Mäğrifätle kızlar şulay turı süzle, keşelekle ikän, dip uylap kuyasıñ.

Şuşındıy çeterekle vakıygalardan soñ Hälim Gabdrähim häzrät kızın kiyäügä alırga uylıy. Üzara hat alışalar, öyläneşälär. Bähetle gomer kiçerälär. Belemle bulu arkasında, här problema geroylar tarafınnan uñay häl itelä. Mahiräne aldagan Fatih ta aña barı tik älegä yauçı cibärä almaganga gına öylänmägänlegen äytep hat yaza, kiyäügä çıkmıyça torırga kuşa.

«Täğallemdä...»dä tiskäre geroylar yuk. Başkalardagı kebek uñay yakları kıçkırıp tormagan atası da, keşelär Hälimgä tarafdar ikänlekne kürgäç, aña yullık akça birä.

Gayaz İshakıynıñ bu äsärennän, balanı mäğrifätle ata-ana tärbiyälärgä tiyeş, digän fiker dä çıga. Ägär Hälimneñ ätise dä, änise dä anıñ yazmışına bitaraf kalsa, ul dönyalıkta ber närsägä dä ireşmägän bulır ide. Yazuçı bigräk tä analık vazifaların iñ yugarı märtäbägä kütärä. Balanı keşe itü — ananıñ iñ zur burıçı, di.

«Bay uglı» romanınıñ töp geroyı bulgan Kärim — şulay uk ata-anasınıñ berdänber balası. Anıñ üz bäheten buldırırga böten mömkinlekläre bar, Hälim kebek, çit keşelär yärdämenä hiç mohtac tügel, ämma ul igeleksez, eşleksez, parazit tormış alıp baruçı bulıp citlegä.

Geroynıñ yalgış yulga basuına, mäğrifätçelärgä has bulgança, äsärdä ike faktor säbäp itep karala. Anıñ berse — ğailädäge tärbiyä, ikençese — mädräsä yogıntısı, geroynı çolgap algan keşelär täesire.

Döresen genä äytkändä, Kärim turında, nindider yahşı tärbiyä kürgän, dip bulmıy. İñ berençe çiratta, törle imeş-mimeşlär yugarılıgında gına fiker yörtüçe, egoist, tulısınça Sähilä karçık yogıntısındagı äniseneñ irkäläüläre, üz balasınıñ tärbiyäsen, belemle keşelärgä tapşıru mömkinlekläre bulsa da, nadan, bozık Fährigä yökläve, ozak köttermiçä, berençe tärbiyävi cimeşlärne kiterä dä. Malay, nihayät, tartırga, eçärgä, urlaşırga öyränä.

Ata-ana, başkalar yogıntısı astında, yahşı mädräsägä birep, anı bozıklıklardan arındırırga bula. Baştarak belem aluga därtlänep kitkän balada uñay sıyfatlar da kürengäli başlıy. Araga tagın Sähilä karçık kilep kerä. Şakıy mähdümgä küçerelgäç, malaynıñ uyanıp kilgän teläkläre dä sünä.

Kärimne kotkarır öçen, soñrak ikençe omtılış ta yasala: aña tırış, belemle, ädäple kız Bädriyäne hatınlıkka alalar. Eş kenä uzgan ikän: Kärim yaman çirlärennän arına almas hälgä kilgän. Ahır çiktä ul, fähişä kızlar öçen bähäskä katnaşıp, başka beräüneñ ülemenä säbäpçe bula häm kulga alına. Şuşı hällärdän soñ Fatih baylar ğailäse bölgenlekkä töşä, üzlärennän bernindi yahşılık kürmägän Bädriyä kulına kala.

Anasınıñ uñay tärbiyäsen algan, belemle Rifğat atası Kärimgä näq kapma-karşı holıklı ir bulıp ölgerä. Äbisen, ğailäsen, änisen üz kanatı astına ala.

Avtor «yamanlık häm yahşılık» kontseptsiyäsen näq mäğrifätçelärçä çişä. Yavızlık cäzasın taba: Fatihnıñ bala tärbiyäsenä totılmagan baylıgı yukka çıga, Kärim ülä... Yahşılık ta cirdä yatmıy: Bädriyä üzeneñ çista küñelle ikänlegen keşelär karşında raslıy, ulına tiyeşle belem, tärbiyä birgängä, kiläçäktä üze anıñ tärbiyäsen kürä.

Säğadät — bähet digän süz (G. İshakıynıñ «Telänçe kız» äsäre buyınça)

Gayaz İshakıy icat itkän «Telänçe kız» äsäreneñ berençe kisägenä salıngan eçtälek tübändägedän gıybarät: ätise belän änisenä berdänber bala bulgan Säğadät isemle kız, tormışnıñ böten maturlıgın tatıp, şaktıy gına belem dä alıp, ällä ni kaygılar kürmiçä, ata-ana yortında üsä. Açlık yılda alarnıñ ğailäse şähärgä küçenergä bula, tik yaña tormış Säğadätlärgä açık yöz kürsätmi. Ätiläre ğailäne täemin itärlek eş tapmıy, berazdan ülep ük kitä. Ozaklamıy änise dä vafat bula. Säğadät, şulay itep, yärdämçesez kala, häyerçelekkä töşä. Zäqat öläşü könnäreneñ bersendä baybätçä Gabdulladan aldangannan soñ, anıñ tormışında tagın da karañgırak könnär başlana. Tamak tuydıru çarası kalmagaç, ul fähişälär yortına kilep elägä.

Avılda bozıklıklar kürmiçä, tiyeşle belemne dä alıp üskän kız bähetsezlegenä närsä säbäp buldı soñ? Üze tırış, töskä-bitkä dä çibär yugıysä. İseme dä, bähetle bulsın dip, mulla kızınıkına ohşatıp häm bähetkä yurap kuşılgan... Ata-anasınıñ da häyer-fatihasın algan ul.

Säğadätne bähetsezlekkä iltkän säbäplär küp törle bulsa da, yazuçı anıñ sotsial çıgışına ayıruça basım yasıy şikelle. Alay bulmaganda, ul anı mulla kızı yänäşäsenä kuymas, anıñ belän iñgä-iñ üstermäs tä ide.

Tışkı kıyafätlärendäge ayırmalıklar da näq menä kızlarnıñ kilep çıgışına bäyle. «Mulla kızı Säğadät yäştän ük şıgırdavıklı çitek-käveş kigändä, bezneñ Säğadätneñ üz täpilärenä başka ayak kiyeme dä yuk ide». Mulla kızı kebek, idännän tüşämgä citärlek közgelärdän böten kileş-kılanışların tözätmi ul, östälgä kuygan açık kürsätä torgan közgedä genä tösen-başın karangalıy. Ul közge dä — ütkän yıl kiyäügä kitkän kürşe kızınıñ kiyäü büläge genä.

«Mulla kızı başına täñkäle kalfak kiyep üsä ide. Ämma bezneñ Säğadätkä sitsa yaulık ta küptän tügel genä başın urata başlagan ide».

Säğadät mulla kızı algan belemnärgä üz köçe, tırışlıgı, tabiğattän kilgän zihenlege arkasında ireşä. Belem alu bärabärenä abıstaynıñ yort eşlären başkarırga da äzer tora. Mulla kızı isä krestyan tormışınıñ ber genä mihnäten dä toymıy, ata-anası koçagında irkälänep yäşi. İl kiçergän açlık ta alar ğailäsenä yanamıy, tugan nigezlären taşlau hacäte yuk.

Şul uk vakıtta Säğadät kürgän bähetsezleklärneñ başka säbäpläre dä yuk tügel, Gayaz İshakıy alarnı sotsial tigezsezlekkä genä dä kaytarıp kaldırırga telämi.

İkençe säbäplär arasında ata-analarnıñ balalarına karata vazifaları bar. Yazuçı Säğadätneñ ätise Şärip abıynı tupas, uysız, vayımsız itep tasvirlıy. Ata keşe yalgışın, soñarıp kına, üze dä añlıy. Tabiğattän kilgän kirelege, bernärsäne dä uylap eşlämäve, kiläçäge turında bik nık kaygırtmavı öçen, Säğadät ätisenä üpkälämi, monı bik tabigıy kabul itä. Şärip abzıy gel naçar tügel, ul — namaz-niyäzlı, keşelärgä zararsız kart. «Kuştan bulıp, il aşap yörmi», — di anıñ turında yazuçı. Geroynı bu yaktan tasvirlau serlär yäşerengän pärdä çiten dä bik az gına kütärä.

1897 yılgı açlık Şärip abzıynıñ keçkenä ğailäse öçen alay uk avır bulıp toyılmasa da, keşe süzenä karap, ul da Kazanga küçenä. Hösnicamal äbi belän Säğadät anıñ kirelegen berniçek tä ciñä almıy.

Trilogiyäneñ ikençe kisägendä bez fäheşhanälärgä eläkkän kızlarnıñ nadanlık korbannarı buluı turında yullar ukıybız. Monda böten millätkä has nadanlık turında fiker yörtä ädip. Şul uk vakıtta, ukıp kına da, asraulıkka urnaşıp ta, milläteñ çirle kalganda, fäheştän kotılam dimä! Baylar häm yarlılar bulganda, berençeläre ikençeläreneñ, hiçşiksez, korbanına ävereläçäk.

İkençe kisäktä Gabdulla, aklanırga säbäplär ezläp mataşsa da, Säğadätneñ bähetsezlegenä ğayeple keşe itep, üzen sanıy başlıy. Mansur söylägännär, fäheşhanädä kürgännär anı moña tämam ışandıra.

Säğadät tormış töbenä töşüenä beraz gına üze dä ğayeple. Tumıştan da hisle kız, berkatlırak kız ul. Bulaçak yarı, ire turında hıyallar kora. Tormış isä bötenläy başka, ul uylap tapmagan şartlarda anıñ küñelendä mähäbbät utı kabıza. Bu mähäbbät anı tagın da bähetsezräk itä.

Döres, bez, ikençe kitapnı ukıgaç, Säğadätneñ Gabdulla belän kuşıluın küräbez. Yeget üzeneñ gayıben tanıy häm kız yanına kilä. Soñınnan alar tagın da katlaulırak tormış yulı uzaçaklar, bötenläy bezgä tanış bulmagan yakları belän açılaçaklar. Ä bez, nigezdä, berençe kitapka tayanıp süz yörttek häm älegä Säğadätneñ bähetkä ireşmägän ber geroinya ikänlegen kürdek.

Hıyalları cimerelgän geroy

Gayaz İshakıynı hikäyälär ostası dip atasak, hiç kenä dä yalgışmabız. Eçtälege yaña, ukılışlı, kamil eşlängän hikäyäläre anıñ icatında üzenä ber urın alıp tora.

«Käcül çitek» äsärendä mulla balasınıñ tormışka aşam-aşam digändä genä cimerelgän hıyalları surätlänä. Yazuçı geroynıñ bähetle bulasına tämam ışandırıp beterä, bu bähetne börtekläp-börtekläp cıya da... yukka çıgara. Hikäyä bez kötmägänçä tämamlana. Bu — kıska hikäyälärgä has alım. Başka ädäbiyätlarda novellalar bik populyar, imeş. Ğasır başı tatar ädäbiyätı öçen kötelmägänçä syucet koru, çişü zur yañalık bulgan. Aña iñ osta kaläm iyäläre genä alıngan, häm, älbättä, Gayaz İshakıy talantı da kıska hikäyälär aşa bik nık açılıp kitkän.

Hikäyäneñ berençe yulları uk bezne hıyal dönyasına çumdıra: «Minem äti bügen Kazannan kayta. Ulmı? Ul miña saplı kalaç kiterä. Annarı miña çitek kiterä. Ör-yaña çitek».

Bu hıyal torgan sayın küpertelä, detalläşterelä... Anıñ saurısı sineñ apañnıñ namazlık çigä torgan ürnäge kebek çäçäkle bula, oltanı bolgarnıkı, yarıp uk kiselgän...

Mähdüm hätta kızıl buyaular arasınnan da üzeneñ küñelenä huşrak kilgän ziyäb töslesen saylıy. Äyterseñ ul, ätise kıyafätendä, bazar kiştälärenä tezep kuyılgan çiteklär karap yöri. Çitekneñ här töşe, anı kem kiteräse, anıñ kayçan kiyeläse malay hıyalında bik nık açıklanıp betä.

Mähdüm eçennän genä üz hıyalların ahirenä söyli. Tora-bara yaña çitek yanına kiyeläse başka äyberlär dä kiräk bulıp çıga.

Çiteksez mulla malayı bulmıy, çitekkä mäseh kılına, çitek gayıtkä bara... Ähmädulla çitekkä inde güyä mädhiyä yazarga cıyına. Bu çitek Ähmädullanı keşe itäçäk. Prännek isä malaylar arasında däräcäsen tagın da arttırıp cibäräçäk. Ul prännekne üzeneñ yakın duslarına gına biräçäk.

Malaynı iñ yaratkan keşeläre — ätise, abıysı, äbise, änise bähetle itäçäk, şuña kürä ul äbiseneñ süzen dä bik tıñlıy, señlese Räbiga üçeklägängä dä artık iğtibar birmi. Kiläçäk zur bähet yanında bolar — cıyın vak-töyäk.

Menä Ähmädulla öygä kerä. Aña böten dönya, üze kebek, gayıtkä häzerlänä şikelle. Samavır da gayıtkä açılgan, kölä-kölä cırlavında. Kızganıç, Ähmädullanı törleçä aldaular başlana. Balanı keçkenä, berkatlı sanap, mulla abıysına alıngan çitekne genä kidertep kürsätälär. Süzne çitkä borıp, saplı kalaç belän genä kaldırmakçılar.

Ul, yaratkan mulla abıysın räncetmäs öçen, çitekne aña suza. Üzen, älegä tämam ciñelgänlegen tanımas öçen, çitek äle käcül dä tügelder, dip tınıçlandıra.

Berazdan malay eşneñ asılına az gına bulsa da töşenä başlıy, kiläçäkkä dä ömetlären özärgä uylıy, bu hällärne üzeneñ ğailä tarafınnan çitkä tibärelüe dip bäyäli. Şunda hikäyä özelsä dä bula yugıysä. Ä yazuçı alay itmi. Bu hıyalnı äti-änise, äbiläre yärdämendä kabat torgıza. Olılar yañadan aldau eşenä kereşä.

Häm Ähmädulla üze telägän çitekne, çalmanı, çapannı kiyä dä kebek, tik monısı tagın da nıgrak aldanu bulıp çıga. Böten keşe karap torganda kölkegä kaldırılgan Ähmädulla yöräge bolarnı kütärä almıy, faciga kebek kabul itä.

Bäyrämne ul yılap karşılıy. Yazuçı töp geroyın mähdüm-mullanıñ töpçek ulı itep saylıy. Ni öçenme? Cavap şul: abıylı malayga gel kalgan äyberlär, keçeräytelgän, yamalgan, ukmaştırılgan äyberlär kiyü genä nasıyp. Ul zamanda hätta mullanıñ töpçek ulı da keşedän kalgannı kigän. Yañanı, üzeneke genä bulgannı kiyäse kilü teläge, älbättä, bik tabigıy, härvakıt iske-moskıda gına yörü keşene beraz bulsa da kimsetä, keçeräytä şikelle, häm Ähmädullanıñ yaña kiyemnär turında avızdan suları kilgänçe hıyallanuına min dä gacäplänmim.

Hikäyä ukılgan. Kitap yabıp kuyılgan. Üze yaratkan keşelär tarafınnan telämästän räncetelgän Ähmädulla gına küñeldän kitmi. Ul üz tirälegendä añlau tapmagan sabıy bulıp häterdä kala.

Teläk-hıyallar häm tormış-çınbarlık

F. Ämirhannıñ «Häyät» povestenda şundıy yullar bar: «Anıñ [Borhan abzıynıñ] yortındagı här keşe, üz teläge vä toygılarına buysınudan bigräk, borıngıdan eşlänep kilgän kagıydälärgä buysınırga vä şular bilgeläp kuygan yuldan çıkmıy barırga tiyeş». Dimäk, töp geroinya — ätise süzennän çıkmıy torgan ber kız, häm alda söyläneläçäk vakıygalarda anıñ bu holık sıyfatı açılaçak.

Yazuçı Borhan abzıynı iske tip ğailä tarafdarı dip kürsätsä dä, bez anıñ üz kızlarına bilgele ber irkenleklär dä tudırganın beläbez, ämma bu irkenleklär ruslar belän aralaşunı saklarlık däräcädä genä häm ruslar belän aralaşu könnäre öçen genä. Äytik, Häyät, Lizalarga barganda, al yıfäk dekolte külmäk kiyä, çäç torışın üzgärtä ala, ul rus telen yahşı gına belä, ruslarnıñ ädäbiyätınnan da öleşçä häbärdar. Şul uk vakıtta Häyät, tatarlardan kaçu öçen, başına şäl elä. Şundıy kızık sorau tua: kız nigä äle tatar irlärennän genä kaça? Häm ul anı sizmästän ük eşli. Cavap gadi: bu eşlär — ber ğadät kenä, teläk belän başkarılmıy.

Berazdan bez Häyätnıñ üzenä moñarçı tanış bulmagan şartlarda yugalıp kaluın küräbez. Mihail aña mähäbbät añlatkaç, ul rus romannarın küz aldına kiterä, üz totışına kiñäş tapmıy häm, sizmästän, tabigıy hisenä urın birep:

— Sez bik mähäbbätle!— dip äytep kuya, ämma ber minuttan uk anı kurku biläp ala. Aña yegetlärgä ise kitmäüne belderü genä bik ciñel, şunlıktan Yevgeniynı da, bik katı gına itep, üzenä yakınayudan tıya ul.

Häyät härber eşendä ezleklelek kürergä teli, ber-bersenä kapma-karşı bulgan adımnarına da añlatu tabarga tırışa. Şulay itep, iñ berençe hisen — kuyı kızıllıkka töşergän hisen — «Mihail — urıs malayı bit ul!» digän süzlär belän kua. Uyın vakıtında birelgän ber hat ta urıs cämgıyatendä tatar kızı üzenä barıber urın tapmasın iskärtä: «Üzegezneñ möselman kızı ikänegezne, mondagı yegetlärneñ rus yegetläre ikänen onıtuıgız kileşmi». Şähsi üçlek, könläşü arkasında yazılsa da, hat anı hıyalınnan tormış çınbarlıgına inde bötenläy kaytara.

Häyät gel ikelänülär eçendä yäşi. Küñelendä tugan teläkläre şulay itä anı. Berara ul, Mihail da möselman bula ala, dip uylap kuya. Ämma bu fikere kinät cuyıla: «Ul yäş vakıtında anasınnan möselmanlıkka çıkkan ruslarnıñ asılıp üterelälär ikänlegen işetkän ide».

İnde ikençe ber yul gına kala: çukınırga mömkin. Şunda uk möftineñ çukınganlıktan yämsezlängän kızları turında hikäyät isenä töşä...

Fatih Ämirhan Häyätnıñ, yäşlek teläklärenä birelep, rus cämgıyate yegetlären kire kaga almavı, şul uk vakıtta küñelenä kertmäskä süz birüe turında yaza. Kız, alarnıñ bezgä bulası yuk, fikerenä kilä. Ul tirä-yagındagı keşelär arasınnan üz uyın döreslärlek misallar kürä.

Ukıgan möselman yegetläre belän dä duslaşa almıy kızlar. Monısın inde din tıya, äni tıya...

Nindi genä kız belän tanışsak ta, härberseneñ eçe poşa. Teläkläre çınga aşmaganlıktan. Goref-gadätlär bik nık tıyganlıktan. Yalgızlıktan. Ata-ana arasında añlau taba almaganlıktan. Häyer, alar üzläre dä bu häl säbäben añlap beterä almıylar kebek. Eç poşu hisenä añlayışsızlık has bit. Kiläçägeñ bilgesez bulganga, kayvakıt eç poşunıñ da säbäpläre tomanlı bulıp kürenä.

Häyät belem dönyasına nıklap kerep kitsä, onıtılır da ide. Yuk şul, anıñ holkındagı keçkenäräk kenä irençäklek, ukıp, üzen bik vatmaska tırışu belem alu telägen basa. Frantsuz, rus tellären öyränügä dä küñele sürelä.

Tora-bara bezneñ Häyätta eç poşu hise tagın da köçäyä. İnde teläsä närsä anıñ eçen poşıra başlıy: bülmädäge tönge karañgılık ta, yämsez yoklıy torgan Bibilär dä, anıñ mendäre dä... Änä şul eç poşunı kız, bälki, Salih isemle ber yegetkä barıp basar... Häyät hıyalında anıñ belän yäşäü räveşen, üzen, tavışın, aña mähäbbät añlatuların tudıra. Äsär başında söylängän teläkläre çelpärämä kilgäç, farazlagan tormışı çınga aşa mikän, kebegräk uylar belän kitapnıñ soñgı bitlären yabasıñ.

Añlau tapmagan geroylar

(F. Ämirhannıñ balalar turında hikäyäläre buyınça)

Fatih Ämirhannıñ härberebez diyärlek tormışta oçratkan vakıygalarnı küñeldän ütkärerlek, ayırım ber keşelärgä, kıyırsıtılgannarga, yätimnärgä karata mönäsäbätebezne üzgärttererlek itep tasvirlagan keçkenä külämle hikäyäläre minem härvakıt isemdä tora.

Kaysı gına ğailädä korban çalmıylar?! Menä şuşı tormışta yış oçragan, ğadäti bulıp kürengän dini ber yolanı sabıynıñ kabul itüe aşa birä yazuçı.

Bala berniçä bäti arasınnan iñ maturın, uylavınça, äniläre dä kızıkkanın üzenä saylap ala. Hayvanga ir-at iseme birüe häm anı iñ yakın dustı dip atavı uk bätine üzenä tiñ, hätta ki keşe däräcäsendä sanavın añlata bulsa kiräk. Ul Hösäyengä äti-änineñ balalarga bulgan mönäsäbäten kürsätä: keçkenä ğayeplären kiçerä, tärbiyäli, iñ cılı hislären büläk itä.

Yakın keşelär arasında gına bula ala torgan ber-bersen añlau başlana. Korbanga suyaçakların toygan, inde sarıkka äverelgän dustı tavışın geroyıbız şunda uk «ukıy». Ni kızganıç, Hösäyen balanıñ ikençe ber yakın keşese öçen korbanga kiterelgän bulıp çıga. Sabıy avır häldän çıgu yulın taba — Hösäyen anıñ babasın berniçek tä kütärä almıy! Bu fiker isäpkä alınmıy.

Korban çalu vakıygasın üz küze belän kürgän bala yörägenä gomerlek yara ala, çönki keşelär kulınnan üzeneñ qaderle «karaç»ın yugalta. Tormış-çınbarlıknıñ berençe açısın tatıy.

«Ul üksez bala şul» äsärendä inde yazmış bolay da räncetkän Nurinıñ üz iptäşläre, yäştäşläre tarafınnan da kıyırsıtıluı tasvirlana. Yätim malaynıñ yarışta berençe kilüen kütärä almagan balalar anıñ iñ avırtkan cirenä tiyälär: yätimlegenä törtterälär. Bolay üç alunı Nuri bik tirän kiçerä. «Min üksez bala şul! Äti-äniyem bulsa, minem dä çitek-käveşem bulır ide»,— dip, kıçkırıp yılap cibärä. Şuşı häl balalarnı uyatkanday itä. Häm hikäyäläüçe geroy bik küp näticälär çıgara. Şular arasında hakıykatneñ iñ çının çagıldırganı «ägär ul üksez, fäqıyr bala bulmasa, bez anı bolay mıskıl itä almas idek» digän cömlälärgä salıngan.

«Näcip» hikäyäsendäge şul isem belän yörtelgän geroy da üz hälenä kererlek keşe tapmıy. Anıñ tanılası, yaratılası, närsä beländer şakkatırası kilä. Älegä hönärsez malayda başkalarnıñ game dä yuk şul. Oşau öçen başkarılgan härber eşe arkasında kölkegä genä kala ul. Abıysın üzennän artıgrak yaratuların kürü, olı sanauların sizü anı bötenläy tübänsetä. Keşe hisabında yörergä telägän bala iñ kurkınıç adımnarga bara. Törle akılsızlıklar eşläp taşlıy. Balanıñ canın añlamagan, nigä bärgälängänen belmägän keşelär anıñ küñel yaraların tiränäytälär, açu hisen arttıralar gına. Üç itkän şikelle, härkem anı abıysı belän çagıştıra. Berkem dä abıysınıñ Näciptän olırak ikänlegen başına da kiterep karamıy. Yahşılık yözennän eşlägän eşläre dä gel tiskäre bäyälämä ala. Malayga, üsenü öçen — nik ber cılı süz!

Barı tik räsem serlärenä töşengäç kenä, bala keşelärneñ üzenä karata uñay mönäsäbäten toya, üzen keşe itep his itä.

Äsärneñ ahırı niçek matur betsä dä, başta zur küñel gazapları kiçergän Näcip, bik kızganıç bulıp, küñelgä kerep kala.

Olılar arasında üzlärenä añlau taba almagan geroylar itep istä totam min bu obrazlarnı.

Dönya — matur, min — bähetsez

G. İbrahimovnıñ «Kötüçelär» äsären dulkınlanmıyça ukıp çıgu mömkin tügelder. Bez monda bähetkä omtılgan töp geroynıñ facigale yazmışı belän oçraşabız.

Äsär başına ädip yukka gına: «Min tübännän, tormışnıñ töbennän kütäreldem»,— dip yazıp kuymagan. Bu äsär sotsial urını aldan bilgelängänlek arkasında, tormışnıñ böten açısın-töçesen tatıgan bala, soñrak — yäşüsmer hakında.

Hikäyä başında G. İbrahimov geroydan äkiyätkä ohşaş istäleklär belän urtaklaştıra. Änise hakındagı bu hıyalda da (bälki, çınbarlıkta?) bez bähetsez geroylar belän oçraşabız. Monda iğtibarga alırga kiräkle ber detal bar: malay üzen alpavıt onıgı sanıy. Tormışta avırlıkta yäşäüçe balalarnıñ üzläre tudırgan änä şundıy äkiyätlären sezneñ dä işetkänegez bardır. Bolar — üzeñne başkalar belän tiñ itep küräse kilüdän, bähetkä ömetlänü arkasında icat itelgän hikäyätlär.

İkençe bülektän bez tegermändä, tabiğat eçendä uzgan gomer turında ukıybız. Balaga häyät üze dä tegermän bulıp añlaşıla. Anıñ töşläre — öngä, önnäre töşkä ohşıy. Agaçlar şomı aña kiläçäk bähetsezleklärdän häbär birä kebek. Ul yalgız. Anı berkem añlamıy. Ul özelep änisen sagına.

Mäçetkä yakın bulu öçen, ätise belän tegermän yanına küçenälär. Ata balanıñ üzennän dä yalgızrak.

Ellar ütä, malay çıbırkı österär yäşkä citä. Dimäk, hıyalları inde beraz cirgä töşkän. Ul ätisenä yärdäm itä aluı, buldıklılıgı belän gorurlana. Tora-bara kötü anıñ üzenä genä kala da. «Alpavıt onıgı» näsel buyınça tapşırılgan hönärne kabul itep ala. Keşe östennän yäşäügä küçälär. Toru urınnarı, naçarlana bara torgaç, bötenläy ük kalmıy. Ätise çiratta, ul — kibändä. Geroy üç alu hıyalları belän sataşa.

Eget şifahanädä aynıy. Färeştä kebek feldşernı kayçandır üz itkän Sara dip kürergä teli. Anıñ täesirendä üç hisennän arına. Ul tagın tayanır nokta ezli. Gaysä fäqıyrlärne yaratkan ikän. Soklanganı räsemdäge päygambär bulgaç, bez äkrenläp yegetneñ hristian dine täesirenä elägä baruın da çamalıybız. Ä bit anıñ bähetsezlekläre, ul, şul dindäge keşelärdän kaçıp, avılga kilgäç, başlana. Saranıñ maturlıgı, galereyada kürgännär tormış avırlıgın bötenläy onıttıra. İnde yeget ätisen dä namaz kartı itep küz aldına kiterä başlıy. Geroyıbız äkrenläp-äkrenläp urıs kızı yogıntısına küçä, anıñ belän ğailä kora. Berençe yılları bala tärbiyäläü mäşäqatläre belän uza. Kayçandır üzen mökibbän itgergän Gaysä suräte tora-bara üzgärä torganga äylänä: äle — ätise, äle — urıs. Dimäk, bu korgan tormışı da çın bähet tügel. Ul barıber yalgız. Anıñ ätise yalgız. Bervakıt biçara kart ülä, häm ir-atka äylängän geroy kinät bötenläy aynıy. Uzganı, bügengese, ätise turında uylana, bik açı näticälärgä kilä.

Millionlagan keşelär ber mäğnäsezgä yäşi. Bähetsezlär, açlar... Bolay yäşäü räveşe döresme? Kaysı yuldan barırga? Ğalimnär, päygambärlär kuşkannanmı?

Rässamnar tudırgan maturlıktan häyerçelektä, yalgızlıkta ülgän keşelärgä ni mäğnä?

Ä bit dönya matur, tik bähetsez çakta anıñ maturlıgı kürenmi genä.

Äsärneñ iñ soñgı yullarına iñ zur mäğnä salıngan ikän şul: dönya şundıy matur, bez nik bähetsez?

Keşe hıyalı da tabiğatneñ üze kebek bay, tik ul tormış çınbarlıgına bärelep uala da betä ikän.

Kontrastlı tasvirlar, tabiğat dönyasın yäşäeş kanunnarına karşı kuyu äsärneñ täesir köçen bik arttıra, ukuçı töp geroy yazmışın üze kiçergändäy bula.

Şärif Kamal icatında keşe küñelenä avazdaş tabiğat tasvirları

Şärif Kamal keşe ruhın härvakıt diyärlek üzäkkä kuyıp icat itä. «Akçarlaklar» povestenda keşe kiçereşläre, anıñ küñel dönyasına iğtibar zur.

Povest cäy başındagı diñgezne tasvirlaudan başlana. Monda eş belän mäşgul keşelär dä, yomşak cil, kubarılgan vak dulkınnar suräte dä bar. Cäy başı digänebez martnıñ soñgı atnası bulıp çıga. Näq menä balık totu eşenä häzerlek bargan çak. Nindider hävef tä, dulkınlanu da sizelmi. Bülek ahırında bez diñgez belän kabat oçraşabız:

«Tışta ay yaktısı, könçıgış yagınnan yomşak kına salkın cil isä ide. Yırak-eraklarga cäyelep kitkän gazamätle diñgez, ay yaktısında aklı-kükle yaltırap, oçsız-kırıysız nur häm külägälär eçendä güyä küñelsez genä kölemseräp yata ide...»; «Tabiğatneñ matur häm añgıra mählukları — balıklar, hiçnärsädän häbärsez, bertuktamıy ayga karşı sikerä, uynıy idelär».

Keşelär änä şul diñgezdän faydalanırga, balıklarnı cıyıp alırga kilgän, zur ömetlär belän yäşilär. Diñgez äyterseñ şunı sizä häm bu hıyallarnıñ çınga aşaçagına ışanmaganga kölemseri.

İkençe bülektä geroyıbıznıñ tabiğat küreneşlärennän canı rähätlänä: saf häm läzzätle ber salkınlık tamırlarına cäyelgän, akçarlaklar da şatlıklı kölä kebek.

Tabiğat maturlıgı başka keşelärneñ hislärenä dä avazdaş. Garif iptäşläreneñ küñele dä kütärenke.

Geroylarıbız ömetlär belän yäşägän könnärdä bez cilneñ ya bötenläy bulmavın, bulsa da, bik yomşak iskänen küräbez Köçle cillär kuzgalu naçar häbärlärneñ başlangıçı bula. «...Berkön töş aldında, berençe nevodnı çıgargaç, nık kına cil kuzgaldı»,— di yazuçı. Kön irtädän ük bolıtlı häm davıl väğdä itä. Şulay bulıp çıga da. Cil ulıy, sızgıra bargan sayın, diñgez dä köçleräk dulkınlana. Geroylarıbız küñelendä dä hislär öyermäse, bilgesezlek hakimlek itä.

Cil, diñgez ber-bersenä bik tä berekkän. Diñgezneñ nindi buluı cildän tora. Menä cil ulıy, dulkınnar da göcläp kilä. Bu tavışlar Garifnıñ eçen çımırdata, çäçlären tırpayta.

Şuşı yänäşälek äsärneñ buyınnan-buyına dävam itä: «Ul baraktan çıkkaç, ütken cil ulavı arasınnan diñgez görläüläre belän bergä nevodçılarnıñ hay-hu tavışları işetelep, anıñ küñelen ällä nişlätep, borçıp cibärdelär».

Cil belän bez barak yanında da yış oçraşabız. Ul vatılgan täräzä küzennän eçkä ürelergä, ıcgırırga yarata. Barakka diñgez tavışın alıp kilä.

Davıl tıngannan soñ, yañadan matur könnär başlana. Hava da saf, kük yöze dä ayaz, karalcım diñgez dä yomşak kına tirbänep yata. Yözlär kölä. Menä-menä bähet basar kebek.

Aprel başlarında diñgez artındagı taular, taular yanındagı bolınlıklar, tallar keşelärne ällä kaylarga çakıra... Äle kiläçäktä akça eşläügä, başka cirlärdä bayırga ömet yuk tügel.

Menä akça büleşü irtäse. Ayaz, ämma şaktıy salkın häm cille irtä. Keşelär köysez, borçulı. Ömetlärne süreldergän irtä bu. Garifnıñ hıyalların üzgärtkän irtä.

Menä ul, söygän kızı belän huşlaşıp, başka yaklarga yul tota. İkeseneñ dä küñelendä läzzät belän katı sagış, ärnü. Koyaş ta «iñgän ya iñmägän!»

Bez kabat diñgez tasvirına yulıgabız. Anıñ östendä siräk-miräk kenä akçarlaklar. Ällä kölälär, ällä yılıylar.

Gazizä alarga karamıy: anıñ küze kanatsız akçarlaklarga töbälgän.

Äsär menä şulay eçpoşırgıç diñgez häm şuña ohşaş halättäge geroylar suräte belän betä.

Tabiğat tasvirları änä şulay keşeneñ küñel dönyasına avazdaş itep birelä.

Yäş gomerne närsägä bagışlarga? (Gafur Kolähmätov pesaları buyınça)

Proletariat ädäbiyätınıñ ber väkile bularak tanılgan Gafur Kolähmätov yäş buınnı tärbiyäläü mäsäläsenä iğtibar birmiçä kala almıy ide. Marksistik täğlimatnı propagandalauçı ädip, keşe bähetle tormışnı üz kulları belän buldırırga, anıñ öçen köräşergä tiyeş, fikeren härvakıt alga sörde.

«İke fiker» dramasında uk äsärneñ töp geroyı Davıt yäşäü räveşe turında uylana häm karşılıklı fikerläre arasınnan ğadel kürengänen saylap ala.

Drama yäşlärneñ buş uyınnarga bagışlangan kiçäsen kürsätüdän başlanıp kitä. Mäğnäsez mäzäklär, ber-berse turında gaybät söyläşüçelär arasında älegä Davıt yuk. İptäşläre anıñ Galiyäne «söyäme, ällä gıyşık uk totamı» ikänlegen tikşerä. Küräsez, monda mähäbbät gıyşık süzeneñ mäğnäsenä tiñläşterelsä dä, söyü süze üz itüne genä belderä. Bez söyü-söyelügä birelgän tormış turında äsär dip uylap kına betermibez, eçtälek bötenläy başka törle açıla. «Fiker cıyuçılar» üzläreneñ cämgıyättäge urınnarın añlau noktasınnan Davıtka karaganda tübändä tora bulıp çıga. Alar — uysızlar, buş fikerlelär, dip äytsäk tä yarıy. Davıtnı kara fikere dä alardan östenräk itä: ul bolay yäşäü räveşen bändäçelekkä birelü, mäñgelekkä häzerlänmäü dip bäyäli. Bulganga riza bulıp, asketlarça yäşärgä öndi. Kızıl fiker isä, kitaplar ukıp, küpne añlap, iptäşlär tabıp, cämgıyätkä faydalı eşlär başkarırga çakıra. Minem yulım şaulı, kaygı-häsrätle, kanlı, di ul. Dimäk, bu — köçle ruhlı köräşçelär yulı.

Tora-bara Davıt marksistik eçtälekle kitaplar fikere belän kileşä, «tarihnı — sıynıflar köräşeneñ közgese» dip sanıy başlıy. Häm ul üze saylagan köräş yulında berençe iptäşe itep Galiyäne kürä.

«Yäş gomer» dramasınıñ iseme ük äsär kütärgän älege dä bayagı, yäş gomer närsägä bagışlanırga tiyeş, problemasın öleşçä çagıldıra häm aldagı pesada uzdırılgan karaşlarnı propagandalaunı tagın da dävam itä.

Pesa başında rus kızları tarafınnan tatar halkına bik tübän bäyälämä birelä: nadannar, kabahätlär... Häyer, ayırım küreneşlär bu millät eçendä bozıklıklarnıñ kiñ taralgan buluı turında söyli dä.

Şunısı bik kızık: äsär başında da bez, töp geroyıbız Gali Zöläyhanı söyä genäme, ällä gıyşık uk totamı, kebegräk sorauga cavap turında uylanabız. Gali älegä: «Gıyşık totmıym, ämma söyäm... Şul gına»,— di. Şulay da öç nokta ikelänüen kürsätä. Başka närsälärgä karata Galineñ üz fikere inde nık. Monda «İke fiker»dägeneñ kirese: kız närsä uylarga belmi azaplana, yugıysä äle yazda gına, üzen başka keşe sorasa, Galigä baraçakmın, dip äytkän.

Dramada yäşlär törle sotsial törkemnärgä bülengän. Kemder — intelligent. Yazuçı alarnı eşçelärneñ fikerlären açu, yul kürsätep toru öçen kiräk sanıy. Dimäk, yäşlekläre propaganda eşenä bagışlanırga tiyeş.

Gali, Zöläyhanı kotkaru öçen, faydalı ğamällär başkarırga aşıkmıy. Bu, öleşçä, üz-üzenä ışanmaudan da kilä bugay. Küñelendä söyü hisläre genä bulmıyça, «gıyşık» ikänlegen añlagaç, ul hälitkeç adımnarga bara. Soñga kalganlıktan, näticäse bulmasa da, mähäbbäte öçen köräşä. Bu tartışu Galine başka köräşlärgä dä ruhlandıraçak, nıgıtaçak Pesa ahırında geroylar bähetkä ireşmi, ämma alarnıñ üzläre telägänçä yäşärgä tırışuları küñelne söyenderä. Yazuçı här keşene cämgıyät yazmışı öçen köräşüçe itep kürergä teläsä dä, tormış çınbarlıgınnan kitä almıy, böten geroyları da barıber şähsi bähetne ikençe planga kuymıy. Ber karaganda, şul uk Gali dä näq menä Zöläyha artınnan yörgängä kulga alına bit.

Yäş gomer köräştä uzarga tiyeş — yazuçı çıgargan fiker änä şul.

Bezneñ şähärneñ serläre

G. Kamal icatı — faş itüçe icat. «Bezneñ şähärneñ serläre» pesasınıñ iseme ük yazuçınıñ tormışta tirängäräk yäşerelgän närsälärne açıp kürsätü, buyaular astında ni barın belderü ikänlegenä işaräli bulsa kiräk.

Çorga gomumi bäyälämä birü genä dä citmi, cämgıyätne gomumiräk tasvirlau da kanäğatländermi yazuçını, härber «sotsial katlamnıñ, här oyışıp kilgän törkemneñ kem ikänlegen täfsilläp añlatıp birä ul, şul säbäple pesanı da berniçä bülektän oyıştıra häm tamaşaçını härtörle cämgıyätlärneñ eçenä alıp kerä.

Bez başta yärdäm cämgıyaten oyıştıruçılar belän tanışabız. Ustav yuk. Cıyılışka kilüçe yuk. Kilsälär dä, vakıtnı mäğnäsez süz söyläp uzdıralar. Här äğza — yalgançı, ählakıy çerep bara. Bu cämgıyät belän tanışkan arada şähärneñ başka serläre dä açıla tora. Keşeläre bik fäqıyr ikän, şähärdä telefon stantsiyäseneñ eşe yünläp oyıştırılmagan häm başkalar. Yäşlärgä eşlär öçen yul yabık, anı näq menä şuşındıy yärdäm cämgıyätläre yaba.

Restoranga da ber ük keşelär yöri ikän. Öyennän kiräkle eşne sıltau itep kaçuçılar urını bu. Üzlären bik dindar itep kürsätkän möselmannar fäheşlektän, arakıdan hiç tä çirkanmıy bulıp çıga.

Klub ta şähärneñ hällären şäptän kürsätmi. Monda muzıka, loto häm domino gına bar, ir-at isä barı tik akçalı uyınnar belän genä mäşgul.

Bazar çatın bez gaybätlär oyası itep küz aldına kiteräbez. İctimagıy problemalarnı söyläşkän bulsalar da, buş süz ikänlege bik açık.

Ädäbiyät kiçäse dä cäncal oyası bulıp kına istä kala. Monda da hatın-kızlarga rät yuk. «Hatınnar hörriyäte» digän şiğır ukuçılar hatın-kıznı aralarına almıylar!

G. Kamal törle cämgıyätlärne genä tasvirlamıy, üz çorınıñ küpçelek sotsial törkemnären dä surätli. Bez monda aylarnı da, şkafçılarnı da, ofitsiantlarnı da, artistlarnı da, möritlärne dä oçratabız. Üzara köräş alıp bargan kadimçe häm cäditçelär dä citärlek. Personaclarnıñ söylägännärennän hıyalların, yäşäü räveşlären küzallau kıyın tügel.

Öylänü sıltavı belän şularnı küzätep yörgän Seber bayın da gacäpkä kaldırırlık hällär bar bu şähärdä.

Tiskäre sıyfatlarga iyä geroylarnıñ berniçäse bik nıklap istä kala. Ärsez, nadan, yalgançı, yalkau Ähmätcan abzıy — änä şundıylardan. Başka geroylarnıñ kayberläre tip däräcäsenä kütärelmägän. Bik detalläşterelep surätlänmägängä, ikençe obrazlar bireleşe arkılı alarnıñ tasvirın bez küñelebezdän tulılandırabız.

G. Kamalnıñ zamandaşları äsärgä salıngan tormış materialınıñ Kazannan alınganlıgın añlagan. Bezgä arttıru bulıp kürensä dä, surätlängän vakıygalarda, bälki, küpertügä urın küp birelmägänder. Tukaynıñ «Bezneñ şähärneñ serläre» hakında yazgan mäqaläsennän şul añlaşıla. Kazannıñ nindi ikänlegen belü öçen, älege äsärne ukısınnar, di ul.

«Galiyäbanu» dramasında mähäbbätkä tabıngan geroylar

«Galiyäbanu» äsären Mirhäydär Fäyzi 1916 yılda yaza. Ul başta «Säğadätbanu» dip isemlängän bula, ämma üzgärä. Närsä säbäp bulgan ikän? Ğalimnär, bälki, bu hakta açık beläder, ä min menä kız isemenä salıngan mäğnä dip uylıym. Pesa geroinyası üze telägän bähetkä ireşä almıy bit. Şulay bulgaç, anı «bähetle käläş» dip yörtmäü, «böyek kız» dip atau häyerleräk. Häm bu isem Galiyäbanunıñ cisemenä dä bik yatışlı.

İnde Galiyäbanu dideñme, küñelgä Hälil kilä. Ber-bersen söygän kız häm yeget saf hisle, hezmät söyüçän, ğadellek yaklı geroylar bulıp istä kalgan. Cırga-biyügä dä berdäy osta alar. Bik tä par üzläre. Küklärdä oçıp yörilär. Tabiğattä, koş häm cır telendä añlaşalar. Mähäbbätne yugarı kütärälär, ilahilaştıralar, hislären hiç kenä dä cirgä töşeräseläre kilmi.

Aralarına täkäbberlege belän danı çıkkan İsmägıyl kergäç, bez anıñ alarnı ayırasına ışanmıybız, barı tik, vakıygalar nindiräk yünäleş alır ikän, diyebräk kenä kötäbez.

Pesa ahırında yarsıgan İsmägıyl Hälilne atıp üterä. Ä bit Hälil bu eşne aldanrak eşli algan bulır ide. Ul yahşılık belän ciñärenä ışana, Galiyäbanu süzennän çıgarga telämi. Şaktıy gına gorur da bit äle yegetebez. Mesken keşene üterü anıñ namusına tiyä.

İke yeget ber ük şartlarda üzlären törle räveşçä tota. İsmägıyl, cirgä taşlangan revolvernı alıp, köndäşenä atarga tübänsenmi. Häm Hälilneñ yegetlege bezneñ karşıda tagın da kalkulanıp kitkändäy bula.

Hälilneñ kız belän üze arasındagı mähäbbätneñ ülemne dä ciñäçägen, mäñgelek ikänlegen äytkäne raslana. Söygäne üterelgännän soñ, Galiyäbanu: «Üzemne suga atıp bulsa da, aña birelmäm»,— di. Dimäk, ul da mähäbbäte hakına hätta ülärgä äzer.

Hälil häm Galiyäbanunıñ ber-berse belän huşlaşkan minutları bik teträndergeç.

Hıyallanır däräcägä citkän kızga, Hälilneñ töse, yaratuları bilgese bulıp, «Galiyäbanu» cırı kala. Bu cır alarnıñ ber-beren unöç yäştän söyuläre hakında. Üsmerlek çorına atlaganda yaralgan, nıgıgan häm yöräklärdän cuyılmaslık mähäbbät hakında.

Galiyäbanu anı Hälil «isemenä mäñgelek büläk» dip atıy.

«Galiyäbanu» draması tormışka aşmagan hıyallar, mähäbbätkä tabıngan geroylar yazmışın söyli, dip süzne yomgaklıysı kilä.

III bülek İnkıylabtan soñgı tatar ädäbiyätı buyınça yazma eşlär

Ädäbiyätıbız könnän-kön bayıy, üsä bara. Şuşı keçkenä ber kitapta anı iñläp çıgu mömkin tügel. Kiläçäktä kitapnıñ dävamı bulır, telgä alınmagan äsärlär hakında da yazarbız, dip uylagannı äytkän idek inde.

Bez III bülektä dä ber ük avtor icatı buyınça ikeşär yazma eş tä başkardık. Bu — icatçınıñ törle yaktan açu mömkinleklären arttıru häm ber ük belemeñne törleçä kullanıp bulganlıgın kürsätü öçen kiräk ide. Kayber yazuçılarnıñ programmaga kertelgän ber genä äsärenä dä tuktalmadık, çönki alar buyınça östämä ädäbiyät şaktıy küp, başkalarga zurrak urın birü kiräk, dip sanadık. Ukırga kergändä, abituriyentnıñ gomumän tatar ädäbiyätın küzallavın da açıklarga tırışalar. Äsär isemnäre atalmagan soçineniye temaları birälär, icatnı saylau mömkinlege kaldıralar. Mondıy oçrakta östämä ukılgan kitaplar yärdämgä kilä. Annan soñ programmada karalmagan roman yäisä povest buyınça bez täqdim itkän hezmät däreslekkä kergän şundıy tip eçtälekle ikençe äsärne açuga kürsätkeç bula ala. Şularnı küzdä totıp, analizlau öçen, soñgı yıllarda basılgan, tänkıytçelär tarafınnan uñay bäyä algan berniçä östämä äsär dä alındı.

Sugış çorı, annan soñgı ädäbiyät buyınça ğalimnär şaktıy küp yazdı inde. Ä menä üzgärtep koru yıllarında çıkkan kitaplar buyınça ädäbi tänkıyt materialları yuk däräcäsendä, şunlıktan çagıştırmaça yañarak äsärlärgä kübräk urın birdek.

Böten keşeneñ kalämgä ostalıgı berdäy bulmıy. Bu bülektäge soçineniyelär dä törle zurlıkta, törle katlaulılıkta. Şunısı hak: avtor alarnı, tele matur häm kamil bulsa ide, digän teläk belän yazdı.

Hadi Taktaşnıñ «Urman kızı» poemasında Äminä obrazınıñ bireleşe

Min romantik ruhlı Taktaşka, anıñ şul ruhlı äsärlärenä ulep ğaşıyqmın, çönki älege şiğırlärendä yäş ir-egetneñ icatçı bularak ni däräcädä ölgergänlege ayıruça açık kürenä. Şağıyrneñ «Urman kızı» poeması kamillege, täesirlege, serlelege belän tañ kaldıra.

Bez başta Äminä isemle yäş kız belän tanışabız. İseme bulsa da, anı, urmanda çäçäktän muyınsalar tagıp, göldän gölgä küçep yörüçe itep tasvirlanganga, gadi ber tatar kızı dip kenä añlamıybız. Citmäsä, şağıyrdän şiğırlär yazdırta alırlık çibärlege, yözennän taşıp torgan bähete, ozın tolımnarınıñ cildä uynavı, üzeneñ şayan holkı küz aldına kilä. Şağıyr anı ukuçınıñ su kızı dip kabul itüen teli. Ä bit Äminä, çınnan da, su kızıday: küzläre töpsez, şäüläläre küldä uynıy. Yuk, ul Matildaga yakınrak bugay. Häyer, Matilda üze dä su kızına beraz ohşagan iç! Taralıp töşkän çäçlärgä äylänä dä kayta şağıyr, äylänä dä kayta.

Äminä — Häyätnıñ üze. Ul şayan, ul oyalçan, ul matur, ul serle... İñ gacäbe: «anıñ tolımnarı bähetlelär»... Oçkınlı küzläreneñ köçe hätta şağıyrne telsez itä. Äminä — yäş. Anıñ küzlärendä äle mähäbbät yuk. Anda dönyaga gomumän soklanu gına bar. Saflık bar.

Hadi Taktaş üzeneñ geroinyasın änä niçek ilahilaştıra, yugarıga kütärä, saflıknıñ ber çagılışı itä, färeştägä tiñli.

Äminä maturlıgı öçen tabiğatkä burıçlı. Anı urman, küllär, göllär şundıy itkän.

Şağıyr abıysına tañda oçraganga kürä, ul — tañ kızı da. Tañ kızına sälamnärne dä tañ cilläre aşa yullıy lirik min. Bu güzälkäy yanında nigä kalmıy soñ şağıyr? Nik anı, üzen bähetle itmi? Tormış şulay kuşa. Ul Äminä yanına ber yulçı gına bulıp tuktalgan. Bälki äle, bu dönyada da ber yulçı gınadır... Ul «kaygı-häsrät» tauları astınnan cäühärlär ezlärgä kuzgala, kiläçägen köräşlärdä kürä. Änä şul karañgı könnärgä taba barganda, ber yaktılık yanında ruhın yal itterä kebek.

Yäş ber kız räsemen şiğırdä tudırgan Hadi Taktaş üze dä neçkä hisle, toygılarga bay ir-at bulıp açıla.

Kärim Tinçurinnıñ «Amerikan» komediyäsendä «millätpärvärlär»neñ çın yözen açu

Kärim Tinçurinnıñ «Amerikan» äsärendä yaña cämgıyätne kabul itä almagan, eçtän genä kabat «keşe bulu» teläge belän yangan kayber adämnärneñ çın yöze ber törkem häyläkär studentlar tarafınnan faş itelä. Üzlären millät Hadimnäre, anı yaklauçılar dip atap, kiräk çakta anıñ öçen ber närsä dä eşlämägän, millilekläre, yul tabıp, Amerikaga tayuda gına bulgan Gabdullacan, Musalarnıñ buş kuıklıgı äsär ahırında bik açık kürenä.

Ber karaganda, alarnı çınlıkta da millätçe dip uylarga mömkin. Milli aşlar gına aşıylar, milli biyulär genä biilär, milli kiyäülär genä küzlilär...

Änä şul millilek atributların açıklıy başlasañ, kölmi häleñ kalmıy. Bolay da çın millilekne beldermäüçe, tışkı çagılışka gına karauçı bu närsälär dä asılda milli bulıp çıkmıy. Dilbärneñ milli küreşüe — reverans, böten halıkta bulgan kabartma da — milli rizık. İskändär alarnıñ nadanlıgınnan üzläreneñ süzläre belän ük kölä. «Rossiyäneñ milli çäye»n sagınuı turında söyli, härdaim millilekkä basım yasap tora.

Başta yegetlär cämäğat hadime kadimçe Musanıñ kem ikänlegen açalar. Älbättä, anıñ Amerika tatarları aldında sınatası kilmi, üzen aldıngı karaşlı itep «kürsätä». Hätta ki balaçaktan uk päräncägä karşı köräşkän ikän: äniseneñ başınnan yaulıgın tartıp ala torgan bulgan. Balalarça berkatlı da, añgıra da bulıp kürenä ul. Musa frantsuz tele belgän kızın zur milli tärbiyä algan dip sanıy häm tärbiyäsez, «pridanlı» mulla kızlarına karşı kuya. Yäşäsen millät, di mäclestägelär. Yäşäsen pianino, di İskändär. Monda Dilbärneñ uynıy belmäve arkasında cäfalangan pianinonı kızganu gına tügel, Musaga millät häm pianino töşençäläre arasında ällä ni ayırma bulmavına işaräläü dä bar. Millätçe Musanıñ inde şunı da añlamavın kürgäç, İskändär, yäşäsen milli tutaşlarıbıznıñ imän barmakları, dip kıçkıra. Komediyädä küzgä törtep kölü, mıskıllaunı da añlamagan geroylar bihisap. Alar tärbiyälägän Dilbärneñ «Äpipä»gä «Vo sadu li» räveşençä biyegänlegenä aptırıysı yuk.

İskändär tatarnıñ millilegen bertuktausız amerikannarga has sıyfatlarga karşı kuya. Tatarlarda «milli tatarlar bar», Amerikada — maşina, hönär genä... Tatarlar «Äpipä» bii, amerikannar balet belän genä kanäğatlänä. Bolay bulsa, bik artka kalaçaklar. İskändärneñ tele änä şundıy kinayalärdän, küpmäğnälelektän, asmäğnälelektän tora. İkençe törle äytkändä, faş itüçe geroylar «mıyık astınnan» kölä.

Başka geroylar belän oçraşkaç, tazlıknıñ da — milli avıru, at mayınıñ, sası isneñ häm başka tagı bik küp närsälärneñ millilek ğalämäte ikänlege açıklana.

Millätne alga cibäräm, dip hıyallanuçılarnıñ kitapları utınlıkta yata, üzläre urıs missionerlarına satılırga da küp soramıy. Talaşkan, bähäsläşkän çakta alarga has böten sıyfatlar ber-berse tarafınnan atala da betä.

Millätpärvärlärneñ iñ zur hıyalı, Räsäydä akça eşläp, Amerikaga kaçu ikänen äyttek inde. İmeş, «mondagı tupas halıktan tuygan». Hıyalların keşegä açıp salırga da kurka üzläre. İnde bolay da sotsial hälläre kakşagan, tagın da askarak tägärämägäyläre. Ä sizdermi genä şılsañ, yahşırak. Bälki, Amerikada politsay yasarlar, professor urını häzerlägännärder...

Pesa tämamlanganda, İskändärlärneñ yarlıknı urlap kaçkanı belenä. Mal-mölkät yugaldı, satıp bulmadı, dip, spekulyantlarga has bulgança borçılası urınga, Gabdullacan, utnı sünderergä boyıra, «tegennän bulmasın», di. Monı çekistlardan kurku dip añlarga kiräkter. Änä şundıy kurkaklar, nadannar, komsızlar bulıp çıga elektä yugarı katlaunı täşkil itkän keşelär.

Tiskäre tip geroylar, üzlären faş itkän cämgıyätkä karşı köräşäbez dip, şul cämgıyätneñ äydäüçe köçläre bulaçak yäş buın tarafınnan kölkegä kaldırıla. «Amerikan» tatar sähnäsen änä şundıy «millätpärvär» obrazları belän bayıta.

Gadel Kutuynıñ «Tapşırılmagan hatlar» äsärendä çor ideologiyäse çagılu

Gadel Kutuynıñ «Tapşırılmagan hatlar» poveste yazuçılarnıñ berençe sezdınnan soñ icat itelä. Anda Gorkiy, sovet hatın-kızınıñ yaktı obrazın tudırırlık materiallar bulsa da, bu eş tormışka aşırılmadı, di, häm tatar yazuçısınıñ älege äsäre şul süzlärgä cavap räveşendä kabul itelä.

Ber karaganda, sotsial yöklämä ütäleşe kebek bulsa da, nigezendä tormışçan materiallar yatkan kitapnı tatarlar da, hätta başka millät väkilläre dä bik yarata. Ul tiz arada rusçalaştırılıp bastırıla, zur populyarlık kazana.

Povestta surätlängän geroinyalar sovet hatın-kızlarınıñ kalku obrazları dip bäyälänä. Artıkbikä isemenä kiräksezlek mäğnäse salınsa da, ul — avılda üz urının tapkan komsomolka. Galiyä — yugarı belem algan, ilgä tanılgan tatar tabibäse.

Töp geroinyabız, yazmış tarafınnan zur sınaularga duçar itelsä dä, üzen yugaltmıy. İrennän ayırılgan hatın-kız cämgıyättä, öydä, eş urınında üzenä avtoritet kazana. Yazuçı äyterseñ tol hatınnarga anıñ ürnägendä yäşäü ölgese tudıra.

Gadel Kutuy «Tapşırılmagan hatlar»da üze belgän tormışnı, milli zıyalılar tormışın surätli. Ber artistnıñ üz-üzen totışına tayanıp kına, bu sotsial törkem turında kisken näticälärgä kilüdän dä kurka şikelle. Böten tormışların namuslı hezmätkä, ğailälärenä bagışlagan küplägän sovet artistları bar, di ul. Ä menä İskändärneñ ählakıy totrıksızlıgı anıñ meşanlıgınnan kilä, dip añlata.

Yazuçı, sovet ğailäse nindi bulırga tiyeş, kebegräk sorauga da cavap ezli. Ayıruça ul anıñ ählakıy yagına kiñ tuktala. Utızınçı yıllar — sovet cämgıyate tözelgän, anıñ ideologiyäse här cirdä nıgıtılgan çor, şuña kürä yazuçınıñ näq menä sovet keşese, sovet intelligentsiyäse ğailäse nindi ählakka iyä ikänlege hakında uylanuı gacäp tügel.

G. Kutuy üzeneñ geroinyasın çiktän tış vatanpärvär itep birä. Galiyä yırak ber avılda Mäskäü turında, ul mine onıtmıy, dip uylıy. Kazan anıñ öçen äyterseñ revolyutsiyä bişekläreneñ berse bularak qaderle. Universitet, V. Lenin adımnarın, Gorkiynı isenä töşerä. Rus ädäbiyätı klassigı Tolstoynı da häterenä kiterä. Galiyä, bolar hakında, üze hakında uylaganda, yırak ütkängä dä yış kayta.

Elek ätilärenä räsem yasarga yaramagan, cırlarga röhsät itelmägän... Alarga Galiyägä eläkkän bähet tätemägän.

Galiyä öçen çın mähäbbät — irläre artınnan Sebergä kitkän dekabrist hatın-kızları mähäbbäte. Ul, ber-bersen yaratkan keşe bergä yäşärgä, ilgä hezmät itärgä tiyeş, dip isäpli, inde akıl cıygannan soñ bigräk tä.

Galiyä irenä, ilgä gadi bala gına tügel, ä batır tudırırga, üsterergä hıyallana. Üzeneñ tormışka, yäşäeşkä, ğailägä bäyle fikerlären V.İ. Lenin ğailäsendäge vakıygalar, banditlar kulınnan hälaq bulgan Olğa Dilevskaya hatı häm başkalar aşa nıgıta.

Ul sovet keşeseneñ genä saf ählak belän gomer itä alasına ışana şikelle. Yaponiyä tormışınnan alıp yazılgan ber kitaptan özek ukıgaç, anda fähişälek barlıkka, keşeneñ, kileşü tözep, şul yulga basuına gacäplänä. Älege kileşü turında käğazne sotsial ğadelsezlek turında dokument dip bäyäli.

Galiyä burcuaz cämgıyättä kimsetelügä duçar itelgän hatın-kızlar turındagı materiallar öçen mahsus papka başlıy. İkençe ber papkada — Krupskaya, Klara Tsetkin, paraşyutist hanımnar häm başkalar turında istäleklär. Galiyä şular ürnägendä tärbiyälänä, tärbiyäli. Kiläçäktä älege kız-hanımnarnıñ härberse cırlarga salınır, dip ömetlänä.

Elek häm häzer, «alarda» häm bezdä, İskändär häm Väli, sin häm min — Galiyäneñ fiker söreşe änä şul shema räveşendä korıla. Ul uylardan çıgıp, bez Galiyä inangannarnı tübändägeçä terki alabız:

— sovet ilendä genä hatın-kız çın bäheten taba;

— sovet hatın-kızı hucabikä genä bulırga tiyeş tügel, aña zur häm maktaulı ictimagıy vazifalar yöklängän;

— hönärgä iyä bulmagan hatın-kız tormışta üzen taba, aça almıy;

— meşanlık, ählakıy bozıklık häm başkalar — burcuaz cämgıyätkä has sıyfatlar, häm alar sovet ilendä yäşärgä haksız...

Kıskası, «Tapşırılmagan hatlar» povestenıñ töp geroinyası sovet sistemasına mädhiyä ukıy. Äsärneñ şul çor ideologiyäsen çagıldıruı bähässez.

Musa Cälilneñ front lirikası

Faşizmga karşı köräştä katnaşu Musa Cälilgä bik küp material birä. Kıska gına vakıt eçendä ul distälärçä şiğırlär yazıp ölgerä.

Galimnär, şağıyrneñ front lirikası icatınıñ yaña biyekleklärgä kütärelüen kürsätte, dip sanıy. Hätta ul üze dä monı añlıy häm hatlarında şul hakta yazıp ta uza ikän.

Fronttagı şağıyrne nindi hislär bili soñ? Anıñ öçen, ut astında yäşägändä, nindi töşençälär qaderle?

«Okoptan hat», «Kaska», «Gospitaldän», «Kız üleme», «Tel», «Evropada yaz», «Huş, akıllım», «Tupçı antı»... Bu şiğırlär sugış yılyazması dip atalırga da haklı. Bez alar arkılı soldatnıñ yäşäü räveşen küz aldına kiteräbez, kiçereşläre belän tanışabız.

«Huş, akıllım» şigıre şağıyrneñ hatını Äminä hanımga bagışlangan. Monda doşman yavın ciñep kaytırga dip kitkän sovet soldatınıñ väğdäläre ber-ber artlı tezelä. Köräş, ülem turında yazsa da, cannı ötärlek moñsulık yuk. Här yulda ciñügä ömet yäşerengän şikelle. Şağıyr-soldat il hakına birelgän gomer öçen dä ükenmäs kebek.

«Äydä, cırım!» şigırendä ilgä olı mähäbbät hisläre yörtkän lirik min belän oçraşabız:

Cırım, sindä minem gäüdälände

İlne söygän yöräk tibeşem.

Monda da şul uk ant:

Cırım ide antım:

Yaşäsäm dä,

Ülsäm dä — tik tugan il öçen!

Bez inde faşistnıñ gomumi portretı belän dä tanışabız. Duñgız borınlı, kanlı baltalı ul.

Ertkıçlarga karşı kütärelgän sovet soldatınıñ da portretı bar: arkasında — yul sumkası, avtomat. Ä yörägendä — köräş cırı.

«Okoptan hat» isemle beraz külämleräk şigıren Musa Cälil yakın dustı Gazi Kaşşafka bagışlagan. Bez tagın, mıltık totıp, hatlar ukıgan, şiğırlär yazgan lirik minne küräbez. Dimäk, lirik mingä prototip — şağıyr barı tik üze genä.

Hat räveşendä başlangan, yazılgan bu äsärdä Musa Cälil sovet sugışçısı kuyılgan şartlarnı detalläp tasvirlamıy. Ul utırgan tar okop ike törle dönyanı bülep toruçı ber urın bulıp kürenä. Şunıñ ber yagında biyäläylär bäylilär, koral koyalar, duslık hisläre yullap, hatlar yazalar. Soldat alarnıñ ışanıçın aklarga tiyeş.

Cılı hatlarnıñ bersen şağıyr elekke dustınnan da algan. Bu hat andagı hislärne tagın da kuätländerep cibärgän. Aldagı şiğırlärdä birelgän ant monda beraz gına üzgärtelgän, teläk räveşendä:

Ciñep faşizmnı,

Yaktı ildä tagın küreşik...

Yukka gına Fatih Kärim häm Musa Cälilneñ sugış çorı şiğriyäten üzara çagıştırmıylar. Berençese yazgan «Kaska» belän ikençese icat itkän «Ülem uyını» arasında da bar ikän ohşaşlıklar. Faşistnı kaska kuyıp aldagan ir-at, karaçkı yasap aldagan malay obrazları gına da änä şunı kürsätä. Äyterseñ ikese dä faşizmnı häyläkärlek belän dä ciñärgä kuşa. Citdi şiğırlärdä tapkır-şayannar obrazı bulu alarnı kızıklı, üzençälekle itä.

Musa Cälilneñ front şiğırlärendä eçkersez samimilek, tormışnı yaratu hisläre yarılıp yata. Baştarak ruhi tetränülär näticäsendä icat itelgän publitsistigrak ruhlı şiğırläre tora-bara tirän fikerle, obrazlarga bay yaña äsärlär belän almaşına.

Fatih Kärim, icatında ülem häm yäşäü mäğnäse turında uylanular

İsemnäre kalsın bezneñ belän,

Cisemnäre tufrak bulsa da,

Ülmägännär bolar, ülmägännär,

Küñel ülgän kebek kürsä dä.

Sämavi

Äle 1920 yılda «Eşçe» gazetasında Sämavi tähällüsle ber şağıyr halık öçen gomerlären birgännärneñ iseme mäñgelek bulu turındagı «İrek korbannarına» şigıren yaza. Şul yıllardan soñ çirek ğasırga yakın vakıt uzgaç, tatar şiğriyätendä älege motiv yañadan köçle yañgıraş ala häm härkem icatında bik yış kabatlana başlıy. Şulay da sugış çorı poeziyäsendä ülem häm yäşäü hakında Musa Cälil häm Fatih Kärim qadär tirän fälsäfä yörtüçe bulmadı şikelle.

Böyek Vatan sugışına F. Kärim ölgergän ir, şağıyr bulıp kitä. Tormışka, yäşäügä, köndälek problemalarga karata üz fikere bar, ädäbiyätta inde bilgele ber däräcädä tanılgan. Teträndergeç ilküläm vakıyga näq menä şundıy, inde kaläme çarlangan ädäbiyät ähellärenä buldıra algannı kürsätü mömkinlege birä, äle moña qadär açılıp betmägän talantların eşkä cigä. İl yılaganda, şağıyrneñ kaläme dä sıkrabrak, hisleräk yaza. İl söyengändä, ul kaläm gadi süzlärdän çäçäk bäylämnäre yasıy. Sugış afäte yugaltu häm tabu, kaygı häm söyeneçlärne çiratlaştıra, şular tudırgan hislärne ütä köçle itä torgandır da.

«Ant» şigıren iskä töşerik. Şağıyrneñ, ülem süze belän ük kurkıtmıyça gına, näsele, balası, Tugan ile öçen, baskan cirennän ber adım da artka çigenmäskä väğdä birüe ul ülemneñ bik yakında sagalaganın kürsätä.

«Vatanım öçen» şigırendä, dähşätle utka kerer aldınnan, lirik min kiçergän hislär tasvirlana. Şağıyrne bulaçak bäreleş kurkıtmıy: anıñ gomere balasınıkı bulıp dävam itäçäk. Ä bit bu fiker ikençe ber fikerne dä tudıra: sovet soldatı ciñü kiterep üläçäk.

Ülem — ülem inde ul. Zur yugaltu digän süz. Kıyu sugışçı da, bar maturlık kala, di. Şunıñ yänäşäsendä ük:

Çäçäklärgä törenep ezem kala,

Cırım kala ütkän yulımda,—

digän yullar. Sagış hisen söyeneç hise belän almaştırgan yullar. Alardan soñ Fatih Kärim şiğırneñ töp fikeren yaza:

Üläm ikän, ükeneçle tügel

Bu ülemneñ miña kilüe,

Böyek cır ul — Böyek Vatan öçen

Sugış kırlarında ülüe.

Halık, Vatan öçen birelgän gomerneñ keşeneñ ruhi yäşäven ozınaytuı, mäñgeläşterüe turındagı fiker «Söylär süzlär bik küp alar...» şigırendä halık cırları ülçämendä bik köçle yañgıraşlı itep yazılgan:

Ülem turında uylama,

İleñ turında uyla,

İleñ turında uylasañ,

Gomereñ ozın bula.

Cismi yäşäüne ruhi yäşäügä karşı kuyu, ikençesen berençesennän östen sanau häm şuña omtılu şähesneñ böyeklegen bilgeli dä inde.

Keşe kayçan halık küñelenä mäñgegä kerep urnaşa soñ? Zur batırlıklar eşläsä, anıñ öçen yäşäsä, anıñ mänfäğatlären häm häsrätlären çagıldırıp icat itsä... Sugışçı, batır isemen alu öçen, başka keşene üterergä mäcbür. Kemneñder gomeren kıskartıp, üzeñneken ozınaytu bulıp çıga. Keşe canın kıyunı bernindi dinnär dä huplamıy. Ä bit dindä dä, keşegä karata kullanılmasa da (anıñ canın Alla birä, Alla ala), zıyan salgannı yuk itü gönah sanalmıy. Bu noktadan karaganda, başka halıklarga ülem alıp kilgän faşizm yuk itelergä, aña hezmät itüçelär üterelergä tiyeş. Yırtkıçlarnı yuk itü — gumanistik akt, di F. Kärim. «Min — gumanist», «Nemets cirendä» häm başka şiğırlär änä şul hakta.

Şağıyr äle 1942 yılda, ciñü tañına bik yırak çakta, «Yul» şigıren yaza. Anıñ soñgı strofasın iskä töşeräsem kilä:

Kaytu da yuk läkin, kavışu da,

Doşmannarnı ägär ciñmäsäk,

Danlı ciñü bayrakları belän

İlneñ kaygı yäşen sörtmäsäk.

İlneñ kaygı yäşe. Ber keşeneñ häsrät yäşennän cıyıla ul. Ber ciñü böten küzlärneñ yäşen kipteräçäk. Ägär sovet soldatı änä şunı eşli almıy ikän, anıñ isän kaluınnan mäğnä yuk. Sugış vakıtında il ber yodrık, ber can bulıp köräşä, yäşi, ömetlänä. Fatih Kärim şiğırläre aşa monı toyu kıyın tügel. Anıñ kaysı gına şigıren alıp karasañ da, Vatannı köçle yaratu sizelep tora. Ataklı «Kıñgıraulı yäşel garmun»da Fazıl:

Vatanım öçen —

Gomerem, köçem,—

dip cırlıy. Ul — anıñ yaktı kiläçäkkä ışanıç belän sugarılgan bez belgän äsärläreneñ berse genä. Syucetlı şiğırgä, yäşlek turındagı şiğırgä, cır cırlatu aşa bulsa da, icatınıñ bik kıska räveşkä kiterelgän töp fikeren kertep cibärä F. Kärim.

Şağıyr yalgışmıy. İl öçen birelgän gomere bügenge köndä dä halık tarafınnan iskä alına, şul haktagı şiğırläre ukıla, sähnälärdän söylänä. Ä bit mondıy bähet teläsä kaysı şağıyrgä yazmagan.

Gabdrahman Äpsälämovnıñ «Altın yoldız» romanında batırlık tärbiyäläü probleması

Harakterlarnıñ ictimagıy-tarihi vakıygalarda formalaşuın, açıluın tasvirlagan romannarnıñ berse «Altın yoldız» ide. Gabdrahman Äpsälämov bu äsärendä batırlık niçek tärbiyälänä soravı kuya häm äsär dävamında şul sorauga cavap birä.

Roman geroyları — ber mäktäptä, sıynıfta ukuçılar. Törle vazifalar başkaralar, törle holıklılar, ämma ohşaş omtılışlı yeget häm kızlar. Aralarınnan berse — Nail isemlese — «Altın yoldız» dip atalgan pesa yaza, häm menä şunı uynap başlangan könnär olılar tormışına kuşılıp kitä. Altın yoldız turında hıyallanıp üskän malay häm kızlar aldagı gomerlärendä aña ireşerme, di yazuçı. Repetitsiyägä yörüdän baş tartkan Ğalim Urmanov nindi bulır? Aña tänkıyt utı yaudırgan iptäşlären ni kötä? Häm yazmış äle yaña gına parta artınnan çıkkan üsmerlärne sınaularnıñ zurları aşa uzdıra.

Äsär änä şul pesaga bäyle vakıygalarga iyärtep alıp kitä dä inde. Bez geroylar arasındagı mönäsäbätlärneñ böten neçkäleklärenä töşenäbez. Üzara duslık, mähäbbät, ictimagıy eşlär bäyli alarnı. Bäyli häm tärbiyäli. Batırlıknıñ berençe nigez taşları duslar arasında salına. G. Äpsälämov keşeneñ ata-anasınıñ kemlege, kollektivta üzen niçek totkanlıgı, niçek ukuı, närsä belän ayırılıp torganlıgı da möhim dip sanıy. Sovet patriotizmı, böyek eşlärgä häzerlek ğailädä, komsomolda, kollektivta gına tärbiyälänä ala, di.

Gailä digännän, menä Sufiyänı gına alıyk. Äti-änise sugış kırlarınnan kaytıp kermägän anıñ, üze dä alar yulınnan kitä.

Galimnär ğailäse. İptäşläre ullarınnan yöz çöyerde dip kenä, äti-änise anı yaklarga aşıkmıy, tiyeşle kiñäşlären birep, Ğalimne turı yulga bastırırga tırışa. Ozatu mäclesendä Rähim abzıy, Urmanovlar Räsäy öçen nık torgan, dip söyli. Dimäk, näselen tärbiyä maksatınnan ürnäkkä kuya. Ğalim dä vakıtlıça gına holıksızlangan ikän, üze haksız kılangan vakıygalardan sabak ala.

Tormışın komsomoldan başlagan Ğalim partiyägä nık iman, totrıklı ählak belän kerä. Äsär başında hıyallangan yoldıznı aluga da ireşä: orden belän büläklänä.

Altın yoldız öçen köräş — Vatan öçen köräş ul. İñ zur kıyulık kürsätkännärgä genä birelä älege büläk, il büläge. Nail, Altın yoldız turında hıyallanıp üskängä, faşistlar bezne kürä almadı, di. Altın yoldız töşençäse Vatan, sotsialistik cämgıyät, sovet keşese mäğnälären dä añlata başlıy.

Geroylar ädäbiyät tärbiyäsendä üskän. Şiğırlärne şigar itep kiterälär, Ostrovskiy icatın yahşı belälär. Faşistlar tarafınnan miçkädä kaynatılgan İlyas kuyın däftärenä: «Keşe namuslı yäşärgä tiyeş, çönki aña tormış ber genä birelä»,— dip, üze dä batırlık ürnäge kürsätkän ädip süzlären yazıp kuygan bula. Başka kaharmannar da «Korıç niçek çınıktımı östäl kitabı itä häm şul korıç çınıguın uzalar da.

Sugış başlangaç, yeget häm kızlar üz teläkläre belän frontka kitälär. Kızganıç, il ciñü bäheten kiçergändä, alarnıñ kübese yuk, bulgannarı da şähsi bähetkä iyä tügel. İl bähetenä korbanga kiterelgän ul.

Batırlık tärbiyäläü häm anı tormışka aşıru problemasın kütärep çıkkan «Altın yoldız» romanı bezne sugışta, ğadäti tormışta kürsätelgän ruhi häm fizik batırlıklarga baş iyärgä çakıra.

Häsän Tufan icatında cil obrazı

Cil, koyaş, bolıt, tau, yılga, kayın... Bezneñ tirälegebezdäge predmetlar bu. Tabiğat küreneşlären alardan başka tudıra almıysıñ. Keşe kiçereşlären tasvirlıym disäñ dä, şul kiçereşlärne hasil itkän älege äyberlär suräte kilep çıga. Här şağıyr icatında ayırım ber obrazlar yışrak kullanıla. Häsän Tufan şiğırlärendä iñ yış kullanıluçı obrazlarnıñ berse — cil. Bu añlaşıla da. Şağıyrne yırakta kalgan tugan cire belän bäyläüçe bulgan ul. Bolıtlar, cillär, koşlar ütep kerä almagan urın, kiçep çıkmaslık kirtä yuk...

Cil obrazına şağıyr nindi funktsiyälär yökli soñ? Ul anıñ hislären söygänenä citkerä:

İsä cillär, isä cillär,

İsälär dä isälär...

İ şul cillär, barıp citep, —

Sine söyä!— disälär...

(«İsä cillär, isä cillär»)

«İrtälär citte isä» şigırendä cilgä lirik geroy könläşep, üpkäläp tä karıy kebek. Äyterseñ alar arkasında ömetläre kiselgän:

Ä yuldan cillär isä,

İrtälär citte isä...

Äle yıllar uzgaç ta, Cil, ütkänneñ kaygılı könnären iskärtep toruçı bulıp, şağıyrneñ täräzäsen kaga:

Sızgıra cil ütkän turında: —

Kärvan yörgän elek bu kırda.

(«Kärvan»)

Cil küpçelek şiğırlärdä häbärçe vazifasın başkara. Ul yış kına, bäyräm kilgänen häbär itep, bayraklar cilferdätä («Kanatlar»), tugan yak, yörgän yullar isen kiterä («İke çor fasında»). Änä şulay eşläp, ul törle cirlärne, törle yıllarnı üzara bäyli.

Häsän Tufannıñ cile çäçäklär ise taşıy:

Göllär ise sipkän cılı cillär,

Yullarına yaugan çäçäklär.

(«Çäçäklär sibelä cirdä»)

Ul cillär, bügenge köndä issä, yäşäü sälamenä äylänä:

Cilläreñdä sineñ — göllär ise,

Gölläreñdä — sälam yäşäügä.

(«Sälam siña, tormış»)

Mullık, duslık häm başka toygılarnı uyatkan cil başka islär dä taşıy, ämma ul alarnı da kübräk çäçäklärdän kiterä:

Urmandagı çäçäklärdäyderme,

Cil mäydanga Bal ise taşıy.

(«Bitaraf ay»)

Cil, zilzilälär tudırsa da, keşene köräşergä kütärüe, holkın tärbiyäläve, ruhın nıgıtuı belän maktauga layık. Cilgä karşı bargan lirik min härvakıt hörlek hise toya.

Cil — çor bilgese dä. Şuña kürä ul gel üzgärep tora:

hava bütän häzer, cil bütän.

(«Yazlar citte»)

Lirik min zaman cillärennän bervakıtta da kurıkmıy. «Tormışka mähäbbät» şigırendä karşı iskän cillär belän köräşep yäşäü kiräklege tagın ber kat assızıklana.

Cil keşedä bulırga mömkin böten holık sıyfatlarına iyä, ul lirik minne ügetli dä, üçekli dä, aña kiñäşlär dä birä... Üzgärüçän cillärgä lirik min bik ük ışanmıy. Cil bigräk tä söygäne belän ike arada issä, ışanıçsız («Cil kilä dä sıypalana»).

Häsän Tufan icatında cilneñ bik üzençälekle kullanılgan oçrakları da yuk tügel. Ay belän yänäşo kilep, ul mähäbbät parları tudıruda katnaşa; yäş kız mäğnäsendä birelä:

Ay çıga Arça kırınnan,

Säğaten belep kenä,

Cil töşä Akkoş külenä,

Süz kuygan kebek kenä.

(«Ay çıga Arça kırınnan»)

Şağıyrneñ täräzäsen kagıp, yaratıp uynagan cil kayvakıtta annan baş tarta, göllär belän genä söyläşä, alarnı gına yarata. Dimäk, ul kübräk göllärgä par, alarnıñ söyeklese bulırga haklı:

Kiçke cillär ser söylilär,

Miña tügel, göllärgä.

(«Cillär ise»)

Eş kına lirik min anı söygän keşese belän butıy. Cil — kayvakıt kötelmägänlek bilgese. Ul — davıllarga nigez. Cil küzgä kürenmi torgan äyber, häräkät kenä bulsa da, şağıyr aña yış häm yaratıp endäşä. Cil sınlandırıla da, his-kiçereşlär assotsiatsiyäse dä tudıra. Ul şağıyr kürergä telägän tasvirlarnı küzallarga, tavışlarnı işetergä yärdäm itä. Ul — ütkänne tereltüçe iñ töp närsä.

A. Gıyläcevneñ «Yazgı kärvannar» äsärendä sugış çorı balaların tasvirlau

A. Gıyläcev icatında zur urın alıp torgan ber tema — sugış çorı yäşüsmerläreneñ yazmışı, yäşäve. Gomerläreneñ iñ qaderle yılları olılar belän berlektä il problemaların çişep uzgan ul buınnı ädip ber genä vakıtta da, ber genä yaktan da naçar itep kürsätmi. Alarnıñ mähäbbäte dä eçkersez, isäp-hisaplarga korılmagan, alarnıñ duslıgı da riyäsız.

«Yazgı kärvannar» povestenda A. Gıyläcev geroylarnıñ yazmışın kübräk kırıs buyaular belän tasvirlasa da, äsärdän eçke ber cılılık börkelep tora.

Menä bez, äyterseñ malaylar belän olauga utırıp, taular, çokırlar, avıllar aşa aşlık iltäbez. İstälekläre bezdä canlana. Kayçandır eşläp yatkan takta yaru zavodı, şau-gör kilep uynagan malaylar küñelgä kilä. Cimerek yullar kayçan gına nıgıtılgan vak taş belän tüşälgän yullarnı iskä töşerä.

Kärvan barganda, töp geroyıbız änä şulay sugışka qadärge häm sugış vakıtındagı yäşäü räveşlären çagıştıra. Yaktı buyaular karañgıları belän almaşa. Bügengeneñ tössezlegen yämländerep cibärerlek närsälär dä yuk tügel ikän. Şularnıñ berse — yulga taba çıgıp kilgän kıznıñ moñlı, sihri cırı. Hätta kolakka katı Damir da işetkän anı!

Olauda — cide ata balası. Törle holıklı bu balalarnı tabiğatkä yakınlık, yahşını yamannan ayıru, yarata belü, küñel cılılıgı üzara yakınayta, ohşaş itä. Ciñelçä genä törteşülär, ürtäşep alular da bula, ämma tirängä yäşerengän üçlek hiseneñ çagılışı tügel alar.

Bez yäşüsmerlärneñ härkemne soklandırırlık ählakka iyä buluın, ruhi batırlıkka omtıluların küräbez. Yazuçı, mondıy ählaknıñ nigezläre patriarhal ğailädän kilä, avıl çınbarlıgında tärbiyälänä, di.

Sugış çorı balalarınıñ berniçä hıyalı bar: atlı, söygän yarlı, ätile bulu. Atlar belän hıyallanıp üssä dä, alar traktorçılıkka ukıy, çönki bu hönär sugış yıllarında cirneñ citeşterüçänlegen saklap kalu, yau kırına kitmägän atlarnıñ hälen ciñeläytü öçen kiräk.

Yaşüsmerlär olılarnıñ, balalarına digän rizıknı birep, atlarnı kotkarganın, tüşämgä asıp bulsa da, ülemnän alıp kalgannarın kürä, şul uk vakıtta avır yıllarda da baylıknı äräm-şäräm itü oçraklarına da tap bula. Kemder yapan kırda traktor taşlap kaldırgan. Änä şul hällärdän dä gıybrät ala irtä olıgaygan geroylar.

Tagın şunısı soklandıra: yegetlär bähäslärne ğadel häl itä, üzläreneñ uñganlıkların, yahşırak ikänleklären, östenleklären raslau yulı belän ciñügä ireşä.

Sugış çorı balaları keşe häsrätenä söyenmi. Başkalar bähetenä kuanıp, bezgä dä nasıyp bulsa ide, kebegräk uylıy. İnvalid irne tärbiyäläüçe Särvär apanı, yätim balalarga äni bulgan Ädiläne, ülem hälendä dä kolhoz eşenä çıkkan Sabirättäyne bäyäli belä.

İbrahim, Ädilädä bähet hise yuk tügel. İke aradagı saf mähäbbät alarga avırlıklarnı onıtıp torırga yärdäm itä.

İbrahim ahırda atlı da, traktorlı da, söygän yarlı da bula. Nigäder ätise dä isän-imin sugış kırınnan kaytır şikelle.

Tik menä çın küñeldän yaratıp ta, üzen yarattıra almagan, yäştäşenä karata beraz gına astırtınrak bulgan Damir bik kızgandıra. Bez anıñ da şundıy uk bähetkä haklılıgın küräbez.

Ädipneñ simpatiyäse här yegetneñ yörägen yandırgan Ädilägä ayırata köçle. Cırga, moñga, yagımlılıkka, eçke hislärdä saflıkka çiklär yuktır şikelle bu kızda. Yeget yanında tön kunıp ta, üzenä tap töşermägän Ädilä ul! İbrahimga kıznı üzeneñ hatını itü çınga aşmastay iñ zur hıyal bulıp toyıla.

Bez änä şundıy: tormışnı, ber-bersen yaratkan, şähsi bähetkä omtılgan yeget häm kızlar belän oçraşabız bu äsärdä.

Ayaz Gıyläcevneñ «Comga kön kiç belän» äsärendä mähäbbät temasınıñ çişeleşe

Tanılgan yazuçı Ayaz Gıyläcevneñ «Comga kön kiç belän» äsären Ğalimcan İbrahimovnıñ «Almaçuar»ı yanında küräm min. İkesendä dä ğadättän tış mähäbbät tarihları surätlängän, ämma, kayberäülär uylagança, anıñ ğadättän tışlıgı olı yäştäge hatın-kıznıñ üzennän yäş irgä ğaşıyqlıgında tügel.

Povest üzägenä küplär, bigräk tä balaları tarafınnan onıtılgan Bibinur karçıknıñ olı canı kuyılgan. Bu canga böten dönya sıygan. Anda tol kalgan Gabdullacan da, ügi balalar da, köndäşe häm tuganı Zöhräbanu da, kürşe-külännäre, yäştäşläre dä bar. Ä iñ zur urın bu cannı äzme-küpme bulsa da añlagan kolhoz räisenä kaldırılgan. Keşelärgä, avıl halkına, tabiğatkä, küze kürgän härnärsägä märhämät häm mähäbbät hise yäşi Bibinur karçık yörägendä.

Başkalardan köçleräk yarata algangamı, Bibinur karçık gel ütä säyer ğamällär kılıp tora. İgezägennän kıyınsınıp, üzenä süz kuşkan yegettän baş tarta, tiñ bulmagan tol irgä kiyäügä çıga. Anıñ här eşlägän adımı avıl halkın aptıraşka kaldıra, çönki başkalar öçen tabigıy tügel. Bibinurnıñ yahşılıkları serenä töşenä almagan avıl halkı arasında, citmäsä, Zöhräbanu gel gaybät taratıp tora. Atılgan taşka aş belän cavap birsä dä, äceren tapmıy Bibinur.

Döres, karçık här kılgan eşen bähet kiterer dip uylıy, tik bähet yänäşädän genä ütä dä kitä, ütä dä kitä... Ätiläre sugışta ülep kalgaç, ügilegen onıtıp koçagına taşlangan balalar, üz tormışların korgaç, aña rähmät hatları da yazmıy, matdi yärdäm dä kürsätmi. Ügi härvakıt ügi, köndäş härvakıt köndäş bulıp kala ikän. Bibinur änä şunı ällä añlamıy, ällä olı canlılıgı arkasında añlarga telämi. Döres, ul, keşelärdän yäşerep kenä, şäfkatlelegeneñ bäyälänmävenä säyersenä, şunı añlatırlık säbäplär dä ezläp mataşa.

Şuşındıy olı canlı Bibinur karçık küñelenä Cihangir gına tiñ bula ala. Anıñ iseme dä cihannı biläüçe dip añlaşıla. Ul şul cihannı bilägändä, karçık küñelen dä üz yörägenä sıydırgan. Cihangir, Bibinur kebek, keşelärne yarata, alarnı bähetle itär öçen köç tügä, avıldaşlarınıñ böten problemaların berüze çişärgä alına, alar kaygısın yöräge aşa uzdıra, häm argan-talçıkkan, kıynalgan yöräk ber könne tuktap kala.

İdeal citäkçe itep surätlängän, Bibinur karçık öçen dä närsäder eşläp, cılı süz äytep ölgergän Cihangir Säfärgalin karçık tormışında berdänber matdi häm ruhi teräk bula. Üzen añlagan keşene yugaltu, menä digän ul, ata, çıp-çın ir häm citäkçe bulıp kürengän keşene yugaltu Bibinur öçen ber facigagä äverelä. Häm anıñ yöräge dä yäşäüdän tuktıy.

Kürgänebezçä, tormışta üzenä tiñ, yakın keşelär taba almagan Bibinur böten mähäbbäten şul keşelärne bergä tuplagan Cihangirga küçerä.

Säyer, ämma kabınu öçen real säbäpläre bulgan mähäbbät bu.

İ. Yüzeyevnıñ «Öçäü çıktık yırak yulga» poeması

Köräşkä sälätsez keşe

Yavızlık kolı bula.

İ. Yüzeyev

Poema — bik üzençälekle canr. Ul proza, lirika häm hätta drama sıyfatların bergä sintezlau mömkinlege tudıra. Kemdäder anıñ kaysıdır yagı köçleräk bula. Minem uylavımça, İ. Yüzeyev menä şuşı ädäbiyätnıñ öç törenä karagan asıl sıyfatlarnı ülçäü tälinkäsen bozmaslık itep kullana ala şikelle, häm poema canrında uñışlı eşläveneñ säbäbe näq menä şul bulsa kiräk.

İ. Yüzeyevnı kübräk citmeşençe yıllarda icat itkän poemaları buyınça belälär, disäm, hata bulmastır. Ä bit ul üzen inde altmışınçı yıllarda uk poema ostası bularak tanıttı. 1964 tä yazılgan «Öçäü çıktık yırak yulga», soñınnan yazılaçak poemaları kebek ük, şartlı alımnarga da tayangan, köçle dramatizmga da iyä lirik-psihologik äsär ide.

Şağıyr süzne härberebez öçen ğadäti bulgan hälne tasvirlaudan başlıy:

Bala çakta bergä şaulap üskän,

yaşel çirämnärdä aunap üskän

yäştäşeñä yullar çatında

oçrıysıñ da berçak

söyenäseñ...

Bez älegä yullar çatında gıybäräseneñ küp mäğnä belän açılaçagı turında da uylamıybız. Barı tik, şağıyrgä iyärep, ul yazgannarnıñ grafik suräten genä küz aldına kiteräbez: uramnar kiseşkän ber urında olayıp kilüçe ike ir-at basıp tora. Kızık, avtor ir keşe bulgangamı, uyıbızda hatın-kız suräte tumıy. Lirik min dä balaçak duslarınıñ berse belän oçraşa häm hatirälärenä birelä. Kiräk bit, näq alar häl-ähväl beleşkändä, uramnı yañgıratıp uynagan bırgı tavışları astında pionerlar uza. Bu küreneşkä, bırgı tavışına da bez kabat-kabat kaytırbız äle, ämma, älege yullarnı täüge kat ukıganda uk, kayçandır üze dä pioner bulgan lirik minneñ bügenge yäşlär, sabıylarga äyter süze bar ikän, dip uylap kuyasıñ. Poemanıñ kereş öleşe bezne bulaçak vakıygalarnı kabul itärgä şunıñ belän häzerläp beterä dä.

Bügengedän ütkängä küçeş kisägräk. Barı tik avıl tormışınnan alıngan ayırım detallär genä süzneñ kaysı çor turında barganlıgın añlau mömkinlege birä. Bik kıska gına ikençe kisäktä Fazıl isemle malaynıñ bırgı tavışına kilgän dusları, çişmä koygan cirne ezläp, köymädä kitep baralar.

Poemanıñ başka bülekçäläre real tormışta bulgan älege küreneşne tudırgan vakıt, prostranstvo häm häräkätne gomumiläşterälär. Çişmä koygan cir — keşe bähetenä, köymä eze şul bähetkä döres yarılgan yulga äverelä. Köymä üze — tormış köymäse, su yulı tormış yulı bulıp çıga. Ämma bolar bezneñ öçen yañalık tügel inde, çönki öçençe kisäkneñ başlam öleşe ük şağıyrneñ kiläçäktäge süz söreşen küzallarga yärdäm itä:

Öçäü çıktık yırak yulga

öçebez,

İşkäk totıp näni kulga,

öçebez.

Erak kittek çişmädän

inde bez.

İke yeget işkäk işkändä, Fazıl garmunda uynıy. Yegetlärneñ cırı da bik mäğnäle:

«İh!..

Ber dä genäy nuca kürmäyençä,

ir bulalmıy ata balası...»

Halık cırlarında ata-babanıñ tormış täcribäse çagıla. İ. Yüzeyev änä şundıy mäğnäle özekne yukka gına kitermi, bilgele. Dimäk, yegetlär törle avırlıklar uzaçak, inde häzer ük alar işkäk artına utırgan.

Olı yulga garmun uynap kına çıgıp kitkän Fazıl ciñelräk yäşäü yulın saylıy. Şağıyrgä bu oçrakta da halık avız icatı äsäre yärdämgä kilä. Ul äkiyät alımnarı belän genä, abstrakt räveştä genä Fazılnıñ döres yuldan kitmäven surätläp birä. İr-eget timer räşätkä artına elägä. Lirik min ul dustı belän sud zalında oçraşa. Ükeneçle, gıybrätle küreneş. Ä bit bergä uynap üskän iptäşläre Fazılnı üzlärennän kaldırmaska telägän. Ğadättä, gomer ozınlıgın sanauçı käkkük tä, üz yazmışı turında söyläp, anı ayırıludan saklap kalmakçı bulgan. Käkkükkä şagıyrebez, küräsez, kötelmägän vazifa yöklägän.

Ciñel yäşäü, hezmättän yöz çöyerü kebek töşençälärne İ. Yüzeyev Tön keşese aşa birgän. Karurman kebek kap-kara bu obraznıñ, kürenmi, dip äytsä dä, şağıyr grafik suräten tudıra:

Ul kiregä kitep bara ide,

üze tön şikelle kara ide.

Ällä cırlıy, ällä kıçkıra,

aña kuşılıp, atı poşkıra...

Menä şuşı surät Tön keşese obrazınıñ mäğnäsen kiñäytä. Bez anı Fazılnıñ karañgı kiläçäge, avır yazmışı dip añlıy başlıybız. Köymädä cırlap-uynap kına barsa da argan Fazıl annan bötenläy ük töşep kalırga uylıy. «Bez cirdä — kunak kına»,— digän cırlarnı üz itä başlıy ul. Halık mäqalenä nigezlängän bu cır ciñel yäşärgä künekkännärneñ yäşäü fälsäfäsen çagıldıra.

Aldagı bülekçälärdä geroylar uzgan yul kayvakıt tormış faktları belän täğaenlänä: ikäü genä kalgan duslar yugarı uku yortın tämamlıy. Berse — kapitan, ikençese şağıyr bula. Berse — şiğır diñgezendä yözsä, ikençese — Kaspiynı üz itä.

Avıldan, çişmä buyınnan başlangan tormış yulı alarnı törle biyekleklärgä kütärä. Şağıyr tele belän bu hakta bez, här lirik geroynıñ çişmäse üze saylagan diñgezgä koya, dip tä äytä alır idek. Cirgä huca bulıp kildek, diyüçelär hezmät yulın saylıy: igen üsterä, küklärdä oça... Zaman şaukımına birelep, älege diñgezlärneñ artında şağıyr kommunizm atlı güzällek kürä.

Poemanıñ soñgı bülekçäsendä, lirik min sud zalında iptäşen oçratkan çakta, uramnan, bırgı kıçkırtıp, tagın pionerlar uza. Alar aldında da, sineñ, minem aldımda da — ike yul...

Änä şundıy üzençälekle metaforalarga, assotsiatsiyälärgä nigezlänep, çınbarlık belän abstraktlılıknı kuşıp, İ. Yüzeyev hakıykat ezläüçe lirik minneñ uy-kiçereşläre arkılı poemanıñ üzäk ideyasenä alıp kilä.

«Öçäü çıktık yırak yulga» — kayber başka äsärlärendäge, köräşkä, tormışka hezmätkä sälätsez keşe yavızlık kolı bula, digän fikerne tagın ber kat assızıklıy.

Biyektä kalu (M. Yunısnıñ «Şämdällärdä genä utlar yana» poveste buyınça)

Zur tormış täcribäse tuplagan, kızıklı biografiyäle M. Yunıs icatı tatar ädäbiyätına alıp kilgän temalarınıñ yañalıgı belän ayırılıp tora. Ädip härkemgä dä bik ük yahşı tanış bulmagan diñgezçelär, oçuçılar, säyähätçelär tormışı turında yaza. Ämma kem hakında, närsä hakında gına yazmasın, milli hislärne, namusın saklagan, yörägendä tugan cirenä olı mähäbbät hisläre yörtkän geroylarnı üzäkkä kuya.

Ädipneñ «Biyektä kalu» yäisä «Şämdällärdä genä utlar yana» iseme belän basılgan poveste häm «Yulda uylanular» kebek säyähätnamäläre minem öçen ayıruça yakın. Tanılgan tänkıytçe Färvaz Miñnullin berençe äsär hakında tübändäge yullarnı yaza:

«Biyektä kalu» — yäşäü häm ülem turındagı, ber ük vakıtta mähäbbät häm näfrät turındagı povest. Bezneñ ädäbiyätta bu temaga karagan iñ köçle äsärlärneñ berse... barınnan da bigräk fälsäfi tiränlege, emotsional täesir köçeneñ zurlıgı belän ayırılıp tora».

M. Yunıs tudırgan geroylar bervakıtta da avıl belän bäyläneşlären özä almıylar, üzlären üstergän avılnıñ ruhi sıyfatların saklıylar. «Biyektä kalu» povestenıñ üzäk geroyı Säyrin Sälähov ta salada tugan, şunda yarlar saylagan, patriarhal ğailä tärbiyäse algan. Ul här närsäne avıl ülçäme belän bäyäli, här vakıyga anıñ küñelenä avıldagı şuña ohşaş ikençe ber vakıyganı iskä töşerä. Döres, ul baştarak yaña tormışta üzeneñ avıllıgınnan oyalgan, annan kaçarga omtılgan kebek tä bula. Tora-bara, iräyä töşkäç, akılga utırgaç, elektäge kiçereşläreneñ balalık sıyfatları ikänlegen añlıy.

«Biyektä kalu» äsäreneñ syucetı bezgä Böyek Vatan sugışı betärgä bik az kalganlıknı häbär itüdän başlana. Soldatlarnıñ, isän-sau bulıp, söygännäre, tugannarı belän küreşäse, ciñü şatlıgın alar belän bergä kiçeräse kilä. Ällä şuña kürä ukuçı küñelendä şulay bulasına şik tua. Özelep sagınu hisen tatar keşese bolay da gomerlek ayırıluga yurıy bit.

Menä beznekelär Amerika ekipacı belän berlektä höcümgä bara. Ahırga kuyılgan Säyrinnär samoletına doşman snaryadı tiyä. Bezneñ il keşeläre, aldan baru mömkinlege bulsa da, märhämätlelek kürsätälär. Äle bu — geroylarnı isän kalası kilü telägennän biyekkäräk kütärä algan ruhi yugarılık çagılışınıñ berse genä. Säyrinneñ iptäşläre doşman kulına elägä. Ul üze ber sazlıkta kaçıp kala, polkına isän-sau kaytıp kerä. Menä bit isän kaldı, dip uylarga gına ölgermiseñ, ikençe ber kötelmägän häl bula.

Vakıygalarnıñ katlaulısı härvakıt tınıç tormış mizgellären bozıp başlana bit ul. Säyrinne kızıl poçmakta äniseneñ hatın ukıp utırganda, ştabka çakırıp alalar. Yegetne kötkän küçtänäçlär, söygäne Razıyanıñ hat yazmavı anıñ kaytası kilü telägen bik nık köçäytkän könnär bula bu. Citmäsä, anıñ häterendä Penzaga bargandagı «kaz vakıygası» yañara. Ul üzen şul çakta änisen räncetkän sanıy, isän-sau kaytıp, annan gafu ütenergä tiyeş taba.

Härkemneñ gomere ber genä. Säyrinne, iptäşlären yugaltırga telämägän Rastopçin alarga tagın saylau mömkinlege tudıra. Yegetlär, plannı tormışka uñışlı aşırırbız äle, dip ömetlänä, başkalarnı avır hälgä kuyarga telämi. Törle hıyallar korgan bulıp, ul ömetlären tagın da arttıralar. Alarnıñ hıyalları da, küräsez, ruhi biyekleklärgä kütärergä, tirändä yäşerenep yatkan keşeleklelek, miherbanlılık kebek sıyfatların açarga sälätle. Gomerendä keşelärgä karata ber yamanlık kılmagan Säyrin eşlärenä härvakıt änise küzlegennän çıgıp bäyä birä, üzen anıñ aldında cavaplı sizä.

Keşelär öçen yäşäüne saylagan Säyrin küktä ülä — biyektä yugalganday bula. Yugarı ideallar belän, küktäge hıyallar belän yäşägän Säyrinneñ gomere başkaça kiselä dä almas ide.

Äsärneñ böten geroyları da ruhi biyeklek noktasınnan bäyälänä. Söygäne, keşelär öçen yäşägän Razıya, balası öçen soñgı onın saklagan ana, anıñ isänlegenä doga ukıgan avıldaşları, höcümgä iñgä-iñ bargan dusları... Alar barısı da ruhi biyeklek ürnäklären çagıldıralar. Äsärdä ayırım millätlär, bigräk tä SSSR da azçılık sanalgan halıklarnıñ ruhi biyeklegenä basım nıgrak yasala. Äyterseñ alar naçar bula da almıy. Allaga ışanu da keşelärne namuslı häm ğadel itä şikelle.

Povestta ruhi yaktan tübängä tägärägän geroylar da yuk tügel. Keşe öleşenä kul suzgan, ählaksız Durova arkasında Razıya sukıraya, naçar häbärlär anı ahırdan bötenläy akılınnan yazdıra. Familiyäsenä yülärlek mäğnäse salınsa da, bernindi ruhi cäza almagan, vöcdan gazabı kiçermägän Durova aeroportta dispetçer bulıp eşläp yata. Säyrin samoletın kabul itärgä tiyeş kebek urında bu ike kız gel oçraşıp tora. Änä şundıy tiskäre tiplar yanında namuslı geroylarnıñ yöze tagın da yaktırak kürengändäy bula.

Tormışta härkemneñ üz biyeklege, di yazuçı. Cirdä yäşäsä dä, ul biyeklek Razıya öçen küktä — Säyrin yanında.

Yaşäü belän ülem arasında häm mähäbbät belän näfrät urtasında kalganda, keşelär ruhi biyeklekne üzläre saylıy ikän şul.

Tugan yaknı sagınu hise

Keşe yırak yullarga çıksa, ozagrak avılına, tugan şähärenä kaytmıy torsa, yort-nigezen, uramın, tugan-tumaçasın bik nık sagına başlıy. Aylar buyı diñgezlärdä yözüçelär dä bar bit äle. Alardagı sagınu hiseneñ zurlıgın süzlär belän genä dä äytep beterep bulmıy torgandır. Diñgezçe-yazuçı M. Yunıs icatında geroylarnıñ tugan yakları belän bäylelege bigräk tä nık. Sagınu hisen üze kiçermäsä, ädip tudırgan obrazlarda ul şul däräcädä köçle bulır ideme ikän?!

M. Yunısnıñ «Timer fil» isemle hikäyälär cıyıntıgında altmışınçı yıllarda icat itelgän äsärläre urın algan. Alar arasında «Bezneñ öy öyänke astında ide» dip isemlängäne dä bar. «Kayber kıska gına oçraşular da bik ozakka häterdä uyılıp kala ikän. Nibarı ike genä tapkır kürgän karçıknı min gomerdä dä onıta almam şikelle»,— digän yullarnı ukıgaç, bez tüzemsezlek belän şul oçraşular hakında söyläüne kötäbez.

Yazuçı aşıkmıy. Başta parohodları Genuya portında torganda, İtaliyäneñ halık geroyı, ä üze Ryazan timerçese bulgan Fedor Poletayıvnıñ kaberenä çäçäklär kuyarga baruları turında häbär itä. Räsäydän kilep, başkalar bähete öçen köräşkän bu batırga nik tuktaldı äle, dip uylıysıñ. Yazuçı cavap birep kuya: kaya gına taşlamıy keşene yazmış digän närsä!

M. Yunıs äle haman da bezne ülem häm tormış fälsäfäse hakimlek itkän kaberlektä yörtä. Menä çalgı kütärgän skelet. Ul — kıznı alırga kilgän ülem suräte. Bez Gorkiynıñ «Kız häm ülem» poeması şuşı häykäl täesirendä yazılgannı beläbez. Ber postamentka allegorik räveştä: «Barı tik kiläçäkkä ışangan keşe genä davıllı tormış diñgezen kiçep çıga»,— dip uyılgan. Ülem, yäşäü räveşe, bakıylık turında uylıysıñ... Ä öyänke hakında yazuçıbız haman läm-mim. Vakıtlı dönyada mäñgelekkä isem kaldıru öçen yarım aç, yarım yalangaç yäşägän hatın häykäle yanında basıp torganda, diñgezçelär yanına, nihayät, ölkän yäştäge ber hanım kilep çıga häm ulları Petronıñ yugalganlıgın äytä. Tagın cep oçına kilep çıkmıybız.

Menä malay tabıla. İñ gacäbe: äbise Räsäydän, Tatarstannan, diñgezçeneñ kürşe avılınnan ikän. Nindi cillär taşlagan bu tatar karçıgın cähännäm çitenä? Şul çakta rus keşese turındagı epizod iskä töşä. Dimäk, yazuçı üz fikerenä ezlekle kilä.

Äbineñ yazmışı başkalarnıkınnan da gıybrätleräk bulıp çıga. Ul ikençe ber ildän, vatandaşların kürü öçen, gel portka kilä ikän. Anıñ niçek tä İran tufragına iyä bulası bar... Diñgezçe karçıknı üz ileneñ ikmäge belän sıylamakçı bula. Tatar karçıgı anı aşarga da kızgana, ise öçen saklarga karar kıla.

Gomere törle illärdä uzgan, törle millätlärgä balalar üsterep birgän tatar keşesenä tugan tufraktan da izgeräk närsä, töşençä yuk. Ä menä üzeneñ näsel agaçın belmägän, öyänke astında üsmägän balaları öçen tatar ciren sagınu — bötenläy çit närsä. Karçıknıñ ulı başka millätlär yazmışın kaygırtıp yörüdä ikän, äyterseñ köräş ruhı aña nindider ceplär aşa bezneñ vatandaşlardan küçkän.

İnkıylabtan kaçıp kilgän Möhacirlärneñ çit cirdä bähet taba almavı yöräkne ärnetä. Üz ilendä säüdägärlege belän dan totkan tatar keşese başka cirlärdä sotsial baskıçta aska tägäri dä tägäri, ikençe beräüneñ hezmätçesenä äylänä. Döres saylaganmı ul yazmışın, yukmı? Yuktır şikelle. Mihnätne tugan ildä bergäläp kürüeñ yahşırak.

Äbi öçen tugan il obrazın ayırım ber äyberlär belderä. Bolar — ikmäk, tufrak, öy tübäsen kaplagan öyänke... «Bezneñ öy öyänke astında ide»,— di ul bertuktausız. Yort haman da şulay tora ala diyärseñ.

Üzen çit ildä kunak kına sanagan tatar karçıgı, kaçıp-posıp, tryumga uza häm ştorm vakıtında hälaq bula. Ul telägenä öleşçä ireşä: tugan cirenä beraz yakınrak urında — Feodosiyädä kümelä. Yöräktä Karayarga kaytıp citä almagan tatar äbisen kızganu hise tua.

«Bezneñ öy öyänke astında ide» hikäyäse — iskitkeç täesirle äsär. Tugan tufragında kümelü öçen, avırlıklar kiçergän, soñgı yulga bargan tatar karçıgı obrazı başkalar icatında kabatlanmaslık däräcädä üzençälekle.

İcat keşelären tasvirlauçı sähnä äsäre

Tatar ädäbiyätında äydäp baruçı dramaturglarnıñ berse Tufan Miñnullin ikänlege berkemdä dä şik uyatmıy torgandır. Üze icatçı bulgan kaläm iyäse milli zıyalılarıbız tormışın tasvirlagan äsärlärne az yazmadı. «Duslar cıyılgan cirdä», «Huşıgız»ga qadär tugan «Miläüşäneñ tugan köne» pesasında bez şağıyr, rässam, kompozitorlar belän oçraşabız. Alar rässamnıñ icadi yöze, äsärläreneñ halıkçanlıgı, tormışçanlıgı, yasalu ihlaslılıgı turında bähäskä kerälär. Rässam süze kiñ mäğnädä alına häm icatçını küzdä tota.

Dramaturg älege soraularga cavapnı bigräk tä Şähit häm Nurislam icatları arkılı birä. Citäkçe post biläüçe Şähit kommunistik hezmät udarnikların yasagan, räsemnäre tössez, cansız, şablon bulsa da, yalagaylık belän öskä ürmälägän. Nurislamnıñ talantı zurrak, ämma, kıyırsıtılgannarnı, mesken adämnärne surätlägängä, alarnıñ ruhi dönyasın açarga omtılganga, anıñ icatı yugarı bäyälänmägän. Şulay da keşelärgä bik yakın häm qaderle räsemnär yasagan ul.

Telgä osta Räfis Şähitneñ kartinalarınnan bertuktausız kölä, ämma üz icatına da şul uk citeşsezleklär has. Fähim, sin şiğırläreñne äväliseñ genä, di.

İcat keşedä holık sıyfatları da tärbiyäli ikän. Ällä holıkka bäyle räveştä sälät açılamı? Räfis änä — bertuktausız telenä salınuda, Şähit —tänkıytçel küzätçe kebek, kompozitor Fähim tıñlap, analizlap utıra şikelle.

Miläüşäneñ tugan könenä Nurislam çakırılmagan. Üzen yaklap süz dä äytä almagan bu ir, eçep alıp, şulay uk Miläüşälär yortına kilä. Ul anda üze yasagan portrettagı kartnı da oçrata. Kötelmägän keşelärneñ mäcleskä kilüe üzara mönäsäbätlärne tagın da katlaulandırıp cibärä, ämma kayber mäsälälärgä açıklık kertä. Frontoviklar duslıgı çın duslık ölgese bulıp añlaşıla. Ul — avır çaklarda sınalgan duslık şul.

Alar kilgäç, Şähitneñ dä çın yöze bötenläy açılıp betä. Aña hatının, dusların gına tügel, olı keşelärne räncetü dä berni tormıy.

Äsärdä icat keşeläreneñ cämgıyättä totkan urını, eşläreneñ bäyälänü räveşe, icat irege häm başka mäsälälärgä tübändägeçä cavap birelä. İcat —tärbiyä çarası, ul tormışçan bulırga, real vakıygalarnı, hezmät keşelären çagıldırırga tiyeş. Mähäbbät — icatçını ilhamlandıruçı köç. Bezneñ cämgıyättä zıyalılar qadersez, matdi hälläre avır, ğailäläre böten tügel. Hezmätneñ ğadel bäyälänmäve keşene ruhi sındıra.

Yazuçı artık katlaulı bulmagan syucet arkılı bik tirän fikerlär uzdıra, zur mäsälälär kütärep çıga. Ul geroyların ideallaştırmıy, ämma bik yaratıp tasvirlıy, kimçelekläreneñ säbäben kürsätä.

Tatar ädäbiyätında yugalgan maturlıknı ezläü

Ädäbiyätnıñ keşe tärbiyäläüdäge role gayät tä zur. Yazuçı üz tirälegen öyränä dä, keşelärdäge yaktı, uñay häm şul uk vakıtta tiskäre sıyfatlarnı, mönäsäbätlärne dä çagıldırıp, ädäbi äsärlär icat itä. Ahırdan şul uk roman-povestlar, hikäyälär yaña buın tärbiyäläüdä katnaşa, yazuçı yäşägän zaman keşesenä dä täesir itmi kalmıy. Tormış belän sänğat arasında änä şundıy özleksez bäyläneş yäşi.

Ädäbi äsärne ukıp çıkkannan soñ, yış kına küñeldä cavap alınmagan soraular kala. Kayvakıt yazuçı äytkännär avır sagış hise tudıra. Konflikt uñay geroylar faydasına häl itelmäsä, berniçä kön äsärneñ avır täesire eçendä dä yöriseñ. Ämma näq menä facigale yazmışlar küñel töpkelendäge iñ çista, iñ neçkä hislärne uyata, sine çistarta, saflandıra. Kayvakıt sagış hise yazuçı kiçergän yugaltular arkasında bula. Min äsärlärendä üz yugaltuların çagıldırgan ädiplär arasında Möhämmät Mähdiyevne dä küräm.

Möhämmät Mähdiyev — yäşlekläre avır sugış yıllarına turı kilgän buın väkile. İcatınıñ ber sıyfatı isä — yäşlegen sagınu. Üz çorınnan, üz zamandaşlarınnan maturlık ezläü. Bu — anıñ uyınça, yugalgan maturlık. Bezneñ buın väkillärendä çatkıları gına kalgan maturlık. Böten ber çor keşelärenä has tugannarça, dus, yärdämläşep yäşäü, namuslılık, ğadellek, gadilek, tabigıylek sıyfatları.

Yäşlekne sagınu... Sagınu, söyenü, ömet...

Möhämmät Mähdiyevne yazuçı bularak tanıtkan «Bez — kırık berençe yıl balaları» povesten gına alıyk. Anda Böyek Vatan sugışı yıllarında avıl balasınıñ tormışı surätlänä. Arça pedagogiyä uçilişesına ukırga kergännän soñ, dönyaga küzläre tagın da zurrak açıla bargan malaylar häm kızlar bersennän-berse kızıklı vakıygalar üzägenä kuyıla.

Här avılnıñ — üz ğadäte, üz töse, üz kiyeme, üz holkı. Tübän Kenä malayları çista çolgaudan, yaña çabatadan yörer. Zäñgär sırma kigän Karadugannıkılar kişer aşar. Möräle malaylarınıñ kesäsenä tämäke yäşerelgän. Bu sıyfatlar, ğadätlär ayırım ber avılnıñ şögıle turında söyli. Dimäk, kaydadır uñgan kul ostaları yäşi, ikençe ber cirdä tämäke igälär, öçençeläre, bälki, säüdägärlek belän dan algandır...

Alarnı berläştergän urtak närsälär dä az tügel. Cäyen barısı da bäräñge kırlarında, basularda eşlägän, költä taşıgan, üzläre qadär kapçık kütärgän, köç cıygan. Zatlı kiyemnär belän küz yavın algan kızlar da kürenmi, matdi irkenlek kiçerüçelär dä yuk alar arasında. Çabatalı, sırmalı yeget-kızlarnı yazuçı meskennär itep tä tasvirlamıy. Alarnıñ yäşäü räveşendäge gadilekneñ sälamätlek çıganagı ikänlegenä ışandırırga teli. Bügenge tormışıbızdan şul gadilektän saklanıp kalgan ezlär tabarga tırışa. Türgä suvenir bularak elengän çabatalarnı anıñ bilgese dip tanımıy. Baylıkta yäşägän zamandaşlarıbızda Karadugan malaylarına has bähet-şatlık kürmi. Tämle aşau, matur kiyenü genä keşegä citmi ikän, digän fiker kala.

Povestnıñ ahırına yakınlaşkan sayın, küñeldäge sagış, moñsulık köçäyä genä bara: «...galstuk takkan çabatalı malaylar iskä töşä.

Telegraf çıbıkları sızgıra, maşina tasma bulıp cäyelgän yüeş yuldan karañgılıkka taba çaba.

Sau bul, minem tormışka ayak baskan, küzem açıla başlagan tugan cirem!».

Ni öçen sagınu hise tıngısızlıy ädipne? Bügenge kön yäşlären añlamıymı ul, üz tormışınnan yäm tapmıymı? Töşenke küñelle ber canmı? Ällä bezdä ütkän tarihıbızga mähäbbät uyatırga telime? Barısı da bardır. Şunısı täğaen: gomerneñ iñ zur maturlıgın ul mäğnäle yäşäüdä kürä. Äsär başına avtor yazgan süz başı da şul hakta söyli bulsa kiräk:

«...minem sabaktaşlarım bügen Vatanıbıznıñ törle poçmaklarında zur, maktaulı eşlär başkara. Alar arasında aldıngı pedagoglar, mäktäp direktorları, kolhoz predsedatelläre, ğalimnär, ofitserlar, şoferlar bar — läkin eşleksezlär, cilkuarlar yuk. Çönki alar yäştän Vatan yazmışı belän suladılar, Vatan yazmışı öçen kaygırırga, şatlanırga bala vakıttan iyäländelär».

Äsärneñ üz buınına, urta buınga bagışlanuı äyterseñ bügenge yäşlärne alardan ayıra da kuya.

Ayırım ber maturlıklar yugalu sugış çorına da has bulgan ikän.

Yazuçı härdaim, elek şulay ide, dip kabatlap tora şikelle. Äytik, Gıyzzätullinnar yäş çakta Arça urmannarında ayu bulgan. Acdahaga da oçragannar...

Ä sugış... Atlarnı, irlärne, mullıknı alıp kitkän. Kızlarga kiyäü kalmagan. Sugış başlangaç, urman da ruhi yaktan korıgan. Cänlekläre kimegän, üze törle yavızlar öçen kaçu urınına äverelgän. Uçilişeda belem algan şul uk Gıyzzätullin da bik avır kiçerä urmannıñ romantik sıyfatları yugaluın. Ul inde häzer avılga şähärgä has uñaylıklar kaytuın kötä. Ayırma kayçan betär, dip hıyallana.

Gıyzzätullin, ädipneñ şayartıbrak yazuı buyınça, yış kına munça da kergäli. Yuıngan yeget belän yuınmaganı arasındagı ayırmanı tanış-beleşläre tiz kürä. Munça kerü vakıygasınnan etärelep kitep, M. Mähdiyev nigezenä huş isle ülännär üskän munçada yuınu rähätlekläre, annan soñ eçelgän äyrän suı tämnäre hakında söyli. Tora-bara Gıyzzätullin da, tabiğatkä yakınlıgı belän matur avılnı şähärläştermäskä, digän kararga kilä.

Äye, üz sıyfatların saklagan avıl gına — avıl. Bolarnıñ häzer berse dä kalmadı, dip kıçkırmıyça gına, yäştäşlärenä, zamandaşlarına has hislärne kiçertep, yazuçı bezne sugış çorındagı, annan soñgı avılnıñ maturlıgına, tabigıylegen saklarga kiräklegenä, anıñ şartları belän dä taş kalaga yakınaymaska tiyeşlegenä ışandıra.

Här saylangan vakıyga, här küreneş Möhämmät aganıñ üze yäşägän çornı ni däräcädä neçkä belüen, şul haktagı istäleklärne qaderläp saklavın kürsätä. Ul üz zamanınnan, üz yäştäşlärennän, alarga has ğadätlärdän, mönäsäbätlärdän maturlık ezli. Äyterseñ anı bügengebezdä taba almıy, häm küñel türendä hatirä räveşendä genä saklanıp kalgan güzällek käğaz bitlärenä küçä.

Milli hislär

...Elamaska öyrätüeñ belän

şiğır yazarga da öyrätteñ...

Rähmät, yazmış,

ilgä häm halıkka

äyter süzle itteñ:

— Min äyttem!

M. Äğlämov

«Min äyttem» şigırennän alıngan yullar — tatar şiğriyätendä üz urını, üz süze bulgan M. Äğlämovnıkı. Ul — distälägän şiğır kitaplarınıñ avtorı. Şuparda urın algan icatın gına tikşersäñ dä, şağıyrneñ ni däräcädä millät öçen kaygırıp yäşägänlegen sizü kıyın tügel. Ä bit äle yazılıp ta, artık turı süzle bulgan şiğırlär dönya kürmi kala. Mödärris aga yazgannarnıñ da härberse üzgärtelmiçä basılgandır, çıgıp bargandır, dip uylamıym min. Yılları ul tügel ide. Häyer, här süzgä häzer dä yäşel utlar kabına mikän?!

«Min äyttem» inde üzgärtep koru yılları başlangaç icat itelgän, şunlıktan anda asmäğnä yuk däräcäsendä. Ğayeplelärgä isem belän kıçkıru küzätelmäsä dä, bez şağıyrneñ, iñ berençe çiratta, il başında utırgannarga, hökümät citäkçelärenä tänkıyt süze äytüen küräbez:

İlne yaklap köräşmägännärgä

ilne tartu häram:

— Min äyttem!

M. Äğlämov şağıyr fikereneñ davıl tudıru mömkinlegenä, il kuzgata aluına ışanıp yaza:

Süz cibärdem... Mäğnäle süz.

Ul — şulkadär kiräk kayçak.

Külne — balık, ilne halık

Bolgataçak!

(«Süz cibärdem»)

M. Äğlämovnıñ tanılgan şäheslärgä bagışlap icat itelgän äsärlärendä milli hislär ayıruça köçle kebek, çönki ul zamandaşların, ostazların millätkä hezmät itü noktasınnan bäyäli. Äytik, ber äsärendä ul halıknıñ ruhın saklap kalgan Bakıy Urmançe, Gabdulla Tukay, Şäyehzadä Babiç, Salih Säydäşlärne iskä ala. İl sängaten alga iltüçelärneñ härvakıt halık bähete öçen köräşüçelär ikänlegen äytä. Bolar arasında Häsän Tufan, Musa Cälil, Gayaz İshakıy da bar. Alarnıñ törlese törle çorda tusa da, üz zamanında halkına hak yulnı kürsätergä aşıkkan:

Yukkamıni: bügen tagın

Täräzä şakıylar

Gasır başında yul yargan

Gayaz İshakıylar.

Halık bähete öçen köräşkännärneñ iseme mäñge yäşär — şiğırneñ töp fikere änä şul. İnde isemenä dä mäñgelek mäğnäse salıngan rässam Bakıy Urmançenıñ halık küñelendä yäşäyaçägenä şik yuk. Andıylarnıñ ürnäge şundıy uk yaña şäheslärne tudıra.

Halıkka üzeneñ moñlı köylären saklauçılar da kiräk. Şundıylarnıñ berse — İlham Şakirov. M. Äğlämovnıñ bu talantlı cırçıga bagışlap yazılgan şigıre dä bar. Äyterseñ ul sänğatneñ här ölkäsennän halık küñelenä kergän ayırım şäheslär turında äytep kalırga aşıga.

Ayaz Gıyläcev hakındagı şigıren ukıyk.

«Halkım» digän yöräkkäyeñ

Yaralısın yaralı...

Kayçagında uylap kuyam:

«Yarıy alar bar äle...»,—

dip betä ul. Bu şiğırdä il tarihın surätlägän, kiräk urında katı gına tänkıyt süze dä yazgan talant iyäseneñ halık yazmışı öçen cavaplılıgı mäsäläse kütärelä, Kaläm iyäse millätenä kıyblanı döres kürsätep birergä tiyeş.

M. Äğlämov — zaman belän atlauçı şağıyr. Üzgärtep koru yılları başlangaç, anıñ şiğırlärendä möstäkıyllek, gaziz Vatan turında uylanular tagın da zurrak urın aldı.

Äle citmeşençe, siksänençe yıllarda şiğır yullarına yäşerengän kayber köyenüläre kimede şikelle, «...gä» dip atalgan ber äsäre bik häterdä kalgan. M. Äğlämov anda İl korabınıñ tın kultıkka kerep, tınıçlanıp kalganlıgı hakında söyli. Dimäk, köräşlärdän baş tartkan öçen kaygıra. Ul yazmışka kul seltäüneñ kayber säbäplären dä añlata:

Davıllarda yörep kaytkannarnıñ

Süz däşärgä bazmıy berse dä...

Keşe kurkıtılgan, dip yaza tügelme şağıyr torgınlık yıllarında?!

1990 yılda icat itelgän «Äytte Tukay» şigırendä M. Äğlämov, köräş temasına kire kaytıp, irekneñ barı yaulap alınaçagın äytä. Halıknı mäydanga çakıra. Tarihtan gıybrät alırga öndi, yırak yıllarnı bügengebez belän üzara çagıştıra.

M. Äğlämov — çın mäğnäsendä milli şağıyr. Halık icatı traditsiyälärennän üsep çıkkan tabigıylek bar anıñ şiğırlärendä. Süze ışandıra, eçke ber moñı älege süzne yöräk türlärenä ütkärä. Keçkenä genä poetik detallär aşa da ul tugan il, tatar halkı yazmışı turında tirän fälsäfi gomumiläşterülärgä kilä. Üzeneñ millätkä kagılışlı här fikeren tanılgan şäheslärneñ äytkäne belän assızıklıy, il tarihındagı vakıygalar arkılı dälilli.

Ruhi maturlık çagılışı

Ämirhan Yeniki äsärläre, bigräk tä hikäyäläre tatar ädäbiyätınıñ yözek kaşları sanalırlık häm sanala da. Yazuçı icatınıñ ber üzençälege — tärbiyäse, zatlılıgı belän ayırılıp torgan keşelärne üzäkkä kuyıp tasvirlau, alarnıñ ruhi dönyaların açu. Ul geroy turında baştan uk kisterep fiker äytep kuyarga yaratmıy. Äkrenläp-äkrenläp kenä, detal artı detal östäp, tulı obraz tudıra.

«Maturlık» hikäyäsendäge vakıygalar ber kart ädip avızınnan söylätelä. Ul küptän bulgan ber vakıyganı iskä töşerü räveşendä oyışa. Başlamda tabiğat tasvirı yuk, ukuçını söyläyäçäk süzne kabul itärgä häzerläü ozakka suzılmıy.

Berençe abzatstan soñ uk bez töp geroylarnıñ berse bulgan Bädretdin belän tanışa başlıybız. Anıñ iñ yarlı yeget, kıyınsınuçan holıklı, keşegä salınmıy torgan ikänlegen beläbez. Kaydadır tarı ipiye belän ber yomarlam may cibärep yatuçı änise barlıgı ber cömlä belän genä äytelep ütelä häm iğtibarga da alınmıy diyärlek. İğtibar itä kalsañ da, Bädretdin üze küzgä bärelep tormagaç, änise bigräk tä şundıydır inde, dip uylap kuyasıñ.

Bädretdinneñ üzen tasvirlau isä ozıngarak kitä. Här abzats anıñ ayırım ber sıyfatınnan häbär birä. Ul artık belemle, tırış, sabır, şiğırlär dä yaza ikän. Bädretdinneñ şiğırläre başkalarnıkınnan gadilege, tormışçanlıgı belän ayırılıp tora. Alar tirän fälsäfä salıngan şiğri parçalarga oşagannar. Ä bit icatnıñ sıyfatları da keşeneñ yäşäü, fikerläü räveşenä, sotsial çıgışına häm başka bik küp närsälärgä bäyle bula ala. Bez änä şulay dip uylıybız. Bolardan soñ ädip, tagın da täfsilleräk itep, tabiğat hozurlıkların tasvirlarga totına. Ädäbiyätnı toyıp, vakıygalarnı aldan sizemläp ukuçı yazuçınıñ bolay eşläveneñ, malaylarnıñ neçkä küñelleleklären kürsätü öçen genä bulmıyça, kiläçäktä yazılaçak vakıygalarda alarnıñ üz-üzlären totışların motivlaştıru öçen dä kiräk ikänlegen añlıy.

Egetlär, nihayät, Bädretdinneñ avılına kilep citä, atların tuara. Yortka uzalar, yegetneñ ätise, babası, yöz yäşergän änise belän tanışalar. Soñ däräcädäge häyerçelektä dä çiktän tış pöhtälek saklap bulgannı kürep şakkatalar. Ğailä eçendä eçkersez mönäsäbät yäşäve dä söyenderä üzlären. Berençe minutlardan uk alarda bu yortka karata cılı hislär uyana.

Bädretdin äle moñarçı kürenmägän yakları belän açılıp kitä: ul yarlılıklarınnan da, äniseneñ keşegä kürsätmäs yämsezlegennän dä oyalmıy, häm hätta, şul yämsez änisen keşe aldına çıgarıp, anıñ öçen mahsus köy uynıy. Şuşı öy, alardagı can iyäläre tudırgan hislärgä avazdaş moñnarnı işetkändä, ber-bersenä tirän mähäbbät belän açılıp kitkän ana häm balanı kürü yegetlärne teldän yazdırganday itä. Eçke dönyasınıñ ğadättän tış maturlıgı hanımnıñ facigasen tagın da köçäytä. Hikäyäläüçe dä şul täesirlärdä yäşi başlıy. Ananıñ, maturlıkka haklı bulıp ta, tabiğat tarafınnan kimsetelüe yöräktä sagış, näfrät, buşlık tudıra. Äsär: «Kemgäder yodrık selkep, kıçkırasım kilä: yämsez tügel bit ul, matur bit ul, matur, matur Bädretdinneñ änise!» digän yullar belän betä.

Bu hikäyädä nigezdä Bädretdinneñ äniseneñ maturlıgı turında süz barsa da, bez başka geroylarnıñ da eçke dönyası turında uylıybız. Bädretdingä has uñay sıyfatlarnıñ nigeze ğailädä ikänlege hakında näticä yasıybız. Üsmerne iptäş itkän, anı añlagan, änisen kızgangan häm yarata algan här yeget küñeldä cılı hislär uyata.

Ä. Yenikineñ şul isemdäge hikäyäsendä ciz kıñgırau obrazı

Ä. Yeniki stile turında söylägändä, bez yış kına, ul — osta psiholog, täfsille yaza, simvolik mäğnägä iyä obrazlar kullana, kebegräk cömlälär äytäbez. Bu yazma eştä älege fikerlärne dälilläp kürsätäse kilä.

Ädip «Ciz kıñgırau» hikäyäsen şürlektä tavış-önsez torgan kıñgırau suräten tudırudan başlıy. Häm ukuçı şunda uk kıñgıraunıñ näq menä çıñlarga yaratılganlıgı hakında uylap kuya. Berençe karaşka tıp-tınıç kına äytelgän cömlägä eçke ber sızlanu yäşerengän kebek toyıla.

«Kayçandır, monnan bik küp yıllar elek, tuyga yäki kunakka bargan çagında, ul, kara dugaga tagılgan kileş, at başında yöri ide. Häzer kara duga da yuk, kara duga belän cigelgän at ta yuk, hätta dilbegä totıp utırgan huca üze dä yuk...» Başlamnıñ menä şuşı öleşendä ütkän häm bügenge ber fokuska cıyıla, şunlıktan ul tudırgan his tä bik köçle.

Kıñgırau telgä kilsen öçen, aña tın örü dä citäder şikelle, ä hikäyäläüçe äkren genä selketep ala: «zıñ-ziñ»...

Kıñgırau meñnärçä törle çıñlarga mömkin. Ädipkä anıñ kayçan niçek çıñlavın täğaenläü kiräk. «Näq menä kara dugada çaktagı şikelle çıñlap, yañgırap kitä»,— di ul. Dimäk, kıñgırau, keşe hätere şikelle, mäğlümat saklauçı ber predmet. Äyterseñ anıñ canı, teläkläre bar, ütkänne kaytarırga teli. Barı tik tuylarga, kunaklarga gına yörgän kıñgırau şul vakıygalarnı yañarta da. Şulay itep, başlam öleşeneñ çirattagı cömläse bezgä bulaçak vakıygalarnıñ açkıçın tapşıra. Kıñgırau bezne monnan kırık yıl elek uzgan vakıygalarga alıp kayta.

Başlam öleşendä bez älegä qadär telgä almagan cömlä, fiker kaldı: «Gacäp vakıt digäneñ dä köçsez ikän bu ciz kıñgırau aldında, vakıt anı äz genä dä, içmasam, üzgärtä almagan». Kıñgırau mäñgelek, vakıt, häter häm başka simvolik mäğnälärneñ barısın da bergä tuplagan häm äsärne ber-böten itärgä tiyeşle obrazga äylängän.

Anıñ ni öçen näq menä ciz kıñgırau bulganlıgı da añlaşıla. Ciz materiallardan eşlängän predmetlar, inventarlar bezneñ äbi-babalarıbızda kiñ kullanışta yörgän. Buınnardan buınnarga küçep kilgän. Tuzmagan. Şulay bulgaç, ul tuplagan mäğlümat ta ber buınlık kına tügel, çorlar, ğasırlar belän ülçänä. Tabaklarnıñ, komgannarnıñ näq menä cize kunaklar aldına çıgarıla, kıñgıraularnıñ şundıyı işek öslärenä, dugalarga elenä.

Hikäyäneñ töp öleşe tuyga baru vakıygasın söyläüdän başlana. Bez tagın kıñgırau obrazı belän oçraşabız: «Ozın yallı sarı at ciz kıñgıraulı kara duga häm eşleyale kamıt belän çitän tarantaska cigelgän. Tarantasnıñ artına, salındırıp, çuar palas cäyelgän, palas östenä ike mendär dä kabartıp kuyılgan». Küräsez, bäyräm atında iñ başta altınsu töstäge kıñgırau küzgä taşlana. Citmäsä, ul kara cirlektä ällä kayan kıçkırıp uk tora. Kıñgıraunıñ mondıyı — bäyräm häbärçese, şatlık bilgese. Alda bulaçak küreneşlär fikerne raslıy ide.

Ciz kıñgıraunıñ — tele, dimäk, sere dä bar. Anı at kürgän här avıl malayı añlıy. Menä ul başta, bez kitäbez, digän şikelle, küñelle genä çıñlap kuya. Attagı abzıkay da: «Tapşırdık»,— di. Sarı at kızu gına yuırtıp kitügä, ciz kıñgırau bötenläy başkaça söyläşä. Ul därtle, anıñ tavışı kömeşlänä bara. Kıñgırau arbadagılar kiçergän hisne avıl uramnarına sibärgä tiyeş. Monı belgän Niğmätulla abzıkay atnı çaptırmıy, tigez adımnar belän yuırttıra.

Ägär kıñgıraunıñ keşelärne uramga çakırgan küñelle zeñgeldäve bulmasa, kabalanıp, şomlanıp häbär salsa, däşüneñ tuylap yörüçelärgä soklanır öçen ikänlegen kem añlar ide ikän?! Avıldan uzganda, şuşı bäyräm tösen, hisen saklarga telägän huca dilbegäne üze tota. Ä kırga çıkkaç, atnıñ hucası da, kıñgıraular belän söyläşüçe dä malay-şalay bulıp kala.

Kıñgıraular başlagan köyne keşelär, koşlar, böten dönya dävam itä. Alarga bäyräm isereklege küçä. Menä härberse häl ala. Menä tagın ciz kıgırau çıñlıy. Ul bu yulı, täñkälär sipkändäy, yış-eş avaz sala. Kırlarnı uyata, turgaylarnı biyekkäräk kütärä bu zeñgeldäü, çönki tuy torgan sayın yakınlaşa barganlıgın añlata.

Hikäyäläüçe küñelendä ber-ber artlı täräzädän karap kalgan kızlar, çäy mäclesläre, ak kelät, şau çäçäktän torgan bolınnar terelä. Bu vakıygalarnı tössezläp, tugan-tumaçalar arasında tugan karşılıklar turında söyläşü kilep kerä. Hätta bu häl dä bäyräm hisen, kıñgıraular kabızgan hisne sünderä almıy.

İkençe bülektä tuy vakıygalarına qadär kıñgırau turında telgä alınmıy. Güyä ul hikäyäläüçe tarafınnan bötenläy onıtılgan. Monıñ şulay buluı kiräk tä. Görläp kilgän tuy belän bergä kıñgıraular kabat açılırga, berämläp kenä tügel, bergäläp söyläşergä, cırlarga, çıñlarga tiyeş. Ul tuynıñ üz tavışına, üz moñına tiñ ahäñnärne, köyne saylap telgä kiläçäk.

Tuy atı kimendä altı törle köy belän uramga kilep kerä. Üz tavışı belän bargan bäyrämgä tiz sipkän kıñgıraular kuşıla. Alarnıñ därtennän kiyäü kilgänlege añlaşıla. Ul, älbättä, barı tik kuş kıñgırau belän kilä. Parlı sandagı kıñgıraular parlı bähet teli. Kıñgıraular nikadär genä aşıktırmasın, kiyäüne üzeñneñ qadereñne kürsätep, bäyäñne belep, väqar belän karşılarga kiräk. Mäcles bu yulı uramga atılmıy.

Tuydan soñ kodalap yörü dä — atlarda. Alarnıñ salmaklangan yöreşennän, inde avtor kıñgıraular hakında söylämäsä dä, bez yalkaulanıp kalgan kıñgıraularnı tıñlaganday bulabız.

Tön citä. Kıñgıraunıñ neçkärgän, moñlı tavışı, kiyäü kızları, yegetläre belän bergäläp, uram äylänergä çakıra. İşetelgän cırlar da kömeş täñkä sibelgändäy — kıñgıraunıñ näfis çıñgıldavıday.

Vakıygalar, hislär zur tizlek belän almaşına. Kiçke uyınnarga çıgarga ölgermägännärne äydäp, kıñgıraular avılnı yañgıratıp, kat-kat çıñlap uza. Tuy ahırına cırlar moñlana töşä, şatlık hisläre sagışnıkı belän aralaşa. Yat kullarga kitep bargan kız hakında uylaganda, härkem häterendä üz tormışı yañara. Ciz kıñgırau iptäşläre bulgan ciz tazlar, komgannar arbaga öyelä. Öy baskıçı yanına, huşlaşırga dip, kıñgıraular berämläp kilä. Altı at belän kilgän tuy unike bulıp kitep bara. Hätta şuşı tıp-tınıç äytelgän häbärdä — nikadär sagış! Çönki bu häbärneñ asıl mäğnäse bezgä bik tanış. Bez anı, kız yagınnan da atlar ozata bara, dip añlıybız.

Töp öleş böten avılnı kıñgırau çıñına kümgän atlar, alar artına iyärgän yalgız kız atı suräten tudıru belän tämamlana. Dimäk, soñgı kıñgırau tavışı belän tuy betä.

«Tagın kemnärgä nasıyp bulır ikän bu kıñgırau tavışları?» — di üsmer yeget. Här tuy belän, här kıñgırau tavışı belän kemneñder yäşlege kitä. Kıñgırau obrazı sagış, huşlaşu bilgesenä äylänä.

Betem öleşe başlamnı kabatlagan cömlädän başlana: «Minem kitaplar şürlegendä tavış-önsez genä ciz kıñgırau tora». Ni öçen zatlı, qaderle äyberlär arasında ul kıñgırau? Ciz kıñgırau gadi kıñgırau gına bulmaganga. Ul — äle genä söylägän vakıygalarnıñ ayırılmas şahitı, ber kisäge, inde olıgaygan, dönya kürgän ir-atnıñ üsmer çagın häterlätüçe istälek... Anıñ belän bergä tuyga katnaşkan keşelärneñ kübese inde dönyada yuk. Dimäk, kıñgırau (hikäyäläüçe öçen) — kiläçäk turında iskärtep toruçı da. Ciz kıñgırau vafat keşelär belän ädip arasına ceplär suzıp yäşi. Alar turında tuktausız uylata, kaygırta, häm alar hıyalda barı tik näq kıñgırau häterendägeçä genä terelä ala da. İsännäreneñ äbi ikänlegen añlau da tormışnı sagışlandıra.

Yazuçı, dönyada kıñgıraudan başka böten närsä üzgärä, disä dä, yäşlek tä üzgärmi bulıp çıga. Keşe gomere buyı üzgärmi torgan yäşlek hatiräläre eçendä yäşi. Soñgı yullar bezgä şul hakta häbär itä dä: «Menä ni öçen ciz kıñgırau bik qaderle miña — anıñ därtle, kömeş tavışında güyä yäşlek häm mähäbbät saklana».

Ciz kıñgırau obrazı küp törle mäğnälärdä açıla, şular arasınnan yazuçı anıñ häter bilgese ikänlegenä nıgrak basım yasıy. Bu obraz äsär kisäklären bäyläüdä zur eş başkara, anıñ tonın, ahäñen, söyläm agışın bilgeläüdä dä katnaşa.

Ş. Galiyevneñ balalar öçen şiğırlärendä cıyılma obrazlar

Şäväli digän isem işetteñme, Ş. Galiyev şigıre iskä töşä. Ş. Galiyevne telgä alsalar, şunda uk Şäväli turında uylıysıñ. Şağıyr tudırgan geroylar bik küp bulsa da, ni öçender näq menä şuşı obraz küñelgä yakın. Tormışçan, kızık bulgangamı, Şäväline olılar da, balalar da yarata, isendä kaldıra. Bez Şävälilärne üz arabızda gel kürep, eşläre buyınça tanıp torganga, älege obraz da ülemsez. Ş. Galiyev 1998 yılda çıkkan kitabın üze dä, anıñ isemen kertep, «Şäväli häyläse» dip atagan. Älege cıyıntıkka urnaşkan berençe şiğırlärdän ük bez Şävälidäge töp sıyfat beraz gına maktançıklık ikänlegen küräbez. Ä bit ul, ber karasañ, üzeneñ utlıgı, mutlıgı, şuklıgı, ütkenlege hakında bik döres söyli. Menä üzen maktagan çagında maktanırga yaratmavı hakında da äytmäsä... Äytmäsä, şiğır mäğnäle bulmas ide!

Sabıy balaga maktançıklık şulay da bik kileşä ikän. Änä ul sabantuy batırı bulgan. Maktanmaslık hälme? Maktanırlık. Sabantuy balalar bakçasında gına uzdırılgan da uzdırıluın. Şuşını äytü bezdä kölke tudıra. Ä töptänräk uylasañ... yaña yörergä öyrängän sabıy bolında mäydan totmas bit inde! Şäväli abına, sörtenä, kemnänder aldanıp, kemneder üze aldap, dönya serlärenä töşenä. Ul äle balıklar, sugan kıyakları, rediskalar belän yaña gına tanışa. Alar arasında üzen däü keşe itep toya.

Şävälineñ äz genä zurragı änisenä bäbi karaşa, aña inde ätiseneñ alga kitä torgan säğaten birgännär...

Şävälineñ mäktäptä ukıy torganı çañgıda şua, il buylap säyähätlärdä yöri.

Şağıyrneñ «Şäväli niçä yäştä?» şigıre bar. Anda bezgä bik yakın ul geroynıñ biş yäştän alıp unbiş yäşkä qadär buluı hakında äytelä. Sabıylar öçen şiğırlärdä ul alar yäşendä yäşäsä, üsmerlärgä atalganında olıgayıp kitä ikän. Şäväli turında ukıganda, bez üzebez belän bulgan hällärne iskä töşeräbez. Dimäk, Şäväli äle ul sin dä, min dä bula ala. Sin anıñ kebek berkatlılık kürsätäseñme, zur diñgezlärdä yözü turında hıyallanasıñmı? Äye, diseñ. Şulay bulgaç, Şäväli bit inde sin!

Şağıyr abıyıbız bötenebezneñ sıyfatların berüzenä tuplagan cıyılma obraz tudırıp yalgışmagan, şunıñ belän ul bezneñ härberebezneñ iğtibarın üz icatına yünältkän.

Ş. Galiyevneñ Biktimere, Kamırşası, tagın ällä kemnäre dä yäşi bezneñ arabızda, ämma inde älege geroylarga has ayırım ber sıyfatnı bezneñ hämmäbezdä dä bar dip äytep bulmıy.

R. Hämid dramalarında kuçemlelek

R. Hämid — fiker dramaları ostası. Anıñ geroyları ozın monologlar arkılı, törle bähäslär oyıştırıp, ilebez tarihında cibärelgän hatalar turında söyläşergä yarata. Ägär anıñ barlık dramaların ber cepkä tezep çıksañ, il belän bergä tatar keşeläre uzgan yul da küz aldına kilä. Ul bu tarihnı nigezdä ber avıl — Aksırgak keşeläre yazmışı arkılı tudıra. Kayçandır görläp utırgan ul, gracdannar sugışın, kolhozlaştıru yılların kiçkän, taralgan, yugala bargan...

Törle pesada ber ük avıl keşeläre törle isemnär belän birelä, ämma yazmışlarındagı urtak vakıygalar arkasında, bez ber avıl gına tügel, ber ğailä tarihın küz aldına kiteräbez. Döres, äsärdän äsärgä iseme üzgärmi genä küçkän geroylar da yuk tügel.

Yazılu vakıtların isäpkä almastan, bez bu dramalarnı tübändäge ezleklelektä birer idek: «Kaytır idem», «Sineñ urınıña kayttım», «Kitäm inde», «Maynıñ unbişlärendä», «Olı yulnıñ tuzanı», «Dide kardäş», «Cide baca». Atamalarnıñ baştagıları dävamlı häräkätne küz aldına kiterä. İdeya noktasınnan karaganda da, alar şuşı uk ezleklelektä torırga tiyeşle. Bezneñ uylavıbızça, R. Hämid ber başlangan temadan etärelep, yaña temalarga çıga, vakıtnı törle yakka kiñäytä. Urtak vakıygalardan törle yünäleştä çitkä kitü yulı belän dä ul yazu çimalın arttıra.

«Kaytır idem» pesasında centekläp tasvirlangan Kıdaş buyındagı avıl, elekkege maturlıkların yugalta barıp, bötenläy ük taşlandık hälgä kilä. Şulay ikänlekne kürsätü öçen, avtor ayırım detallärne, ber äsärdän ikençesenä sanın kimetä-kimetä, haman kullanırga mäcbür. Bu — sähnä bireleşendäge küçemlelekkä kiterä. Äle kapka baganasındagı altın yoldızlar, tekä yar, ofıkka totaşkan yul häm başkalar «Pıyala kız», «Maynıñ unbişlärendä» äsärlärendä dä saklana.

Avıl yugalsa, tarih onıtıla. Bez anı belergä, ata-baba yolaların saklarga tiyeş. Dramadan dramaga küçep kilgän fikerlärneñ berse — änä şul.

Ölkännärneñ ütkängä tökerep karauları yäş buınnıñ tärbiyäsendä çagıla. Olı buınnıñ üzara mönäsäbätläre — balalarına ölge. Alarnıñ tupaslıgına, dorfalıgına şakkatırga kiräk tügel. Zäkuan, Nail öçen ädäplelek kısaları yuk. Ziräk kebeklär tupaslıknı bitlek itkän. Ütkännärdäge hatalarnıñ çişeleşen kiläçäkkä kaldırırga yaramıy, di üz äsärlärendä dramaturg. Ğailä här äğzası bähetle bulganda gına sälamät, berböten. Olı yöräkle keşelär başkalar hakına üz bäheten korban itügä sälätle.

Bala ata-ananıñ üzenä karata kılgan hataların bervakıtta da kiçermi. Başkalar bu hakta kıçkırıp uk äytmäsä dä, İrada hislären yäşerä almıy. Balanıñ kemlege, millätenä mönäsäbäte dä tärbiyägä bäyle. Mähäbbätkä nigezlänsä dä, katnaş nikahlarnıñ bähetle buluı şik tudıra. «Dide kardäş», «Pıyala kız», «Kayın cile» äsärläre şul hakta söyli. Alda äytelgän fikerlär R. Hämidneñ böten icatın sugara.

Dramaturg predsedatel obrazlarına ayırım iğtibar kürsätä («Sineñ urınıña kayttım», «Cide baca»). Alarnıñ avıllar yazmışı öçen cavaplılıgın assızıklıy. Räislär almaşınıp tora, avıllar ber tirädä taptana. Anıñ kiläçäge öçen tırışmagannar kiräk tügel, tırışkannarnıñ qadere yuk...

R. Hämid dramalarında vakıyga, problema, urın, küreneş, detal, harakter küçemlelege küzätelä. Hätta ohşaş vakıygalar kullanılgannarı da bar («Kaytır idem», «Pıyala kız»), şunlıktan äsärlärneñ eçtälegen ayırım-ayırım istä totu bik kıyın. Kayber geroylarnıñ ber äsärdän ikençesenä isemnäre genä küçä şikelle... Kıskası, urtak närsälärdän faydalanunıñ uñay häm tiskäre yakları da küzätelä.

«Cide baca» pesasındagı geroylarga bäyälämä

R. Hämidneñ «Cide baca» pesasında vakıygalar kolhoz üzäge sanalgan avılda bara. Dramaturg teläsä kaydan cıyılgan keşelär yäşägän avılga isem dä birep tormıy. Yasalma räveştä ereländerelgän üzäktä ike tapkır Sotsialistik Hezmät Geroyı Kügäy Gıymazetdinovka häykäl açarga cıyınalar. Änä şul häykälne ezläü barışında törle ğadelsezleklär, keşelär arasındagı katlaulı mönäsäbätlär açıklana, ildä kolhozlarga karata alıp barılgan säyäsätneñ mäğnäsezlege kürsätelä.

Häykälne ätiseneñ tugan avılı betkängä küñele räncegän İskändär yäşergän bulıp çıga. Keşeläre tırış, urını matur avılnıñ tarih sähifälärennän sızılıp taşlanuın kiçerä almıy ul, taşlandık cirlärne arendaga alıp, yäşelçä-cimeşçelek tarmagın tergezergä uylıy.

Böten personaclarnıñ çın yöze, kiçergän facigaläre açılıp betkäç, häykäl tabıla. İskändär isä bu eşe belän, ägär keşeneñ yöze avıldaşları karşısında yaktı ikän, iseme bolay da yäşäyaçägen añlatırga teli. İsän çagında üzeñä häykäl kuyarga rizalık birü dä ädäplelek kısalarına sıymıy, di avtor. Şuşı hakta kabul itelgän ukaz älege fikerne raslıy.

R. Hämidneñ bu äsärendä dä geroylar artık kırıs. Ber-bersenä tänkıydi küz belän karıylar, añlaşırga, gafu iteşergä atlıgıp tormıylar, mönäsäbätlärne gel kiyerenke totalar.

Döreslek öçen köräşergä alıngan İskändär dä şul uk sıyfatlardan azat tügel.

Pesa üzägenä kuyılgan Gıymazetdinovlar ğailäseneñ yazmışı bik täfsille tasvirlangan, häm här äğzasına bäyälämä birü kıyın tügel.

Menä Kügäy. Ğailä başlıgı. Avılda iñ hörmätle keşe. Eşçän, köçle ihtıyarlı. İsemenä, «kük kebek böyek, yugarı» mäğnäse salıngan. Üz gomerendä törle nahaklarnı küp kiçergän. Sebergä sörelgän, törmädä utırgan, tormış täcribäse bik zur. Ulı İskändär küp vakıt aña tayana.

İskändärdä polkovodetslar holkı: küplär ciñep çıkmastay eşlärgä alına. Sabırlıgı da citärlek. Ğailä, mähäbbät mäsälälärendä yörägenäräk tayana şikelle.

Vilena — Kügäyneñ bulaçak kilene. İrlärne kayda yäşävenä karap saylıy. «Tı çto, do sih por ne ponyal, poçemu ya ne civu s Dulatom?»,— di ul İskändärgä, irennän ayırılu säbäbeneñ avılda yäşärgä telämäü ikänlegenä işaräläp. İskändär belän dä torıp betä almas şikelle.

Kügäyneñ hatını Köbra isemenä «iñ böyek, iñ zur däräcäle hatın-kız» mäğnäse salıngan. Ğailäsendä ul üzen bik yugarı kuya. İreneñ, balalarınıñ danı öçen dä tırışa. Ğadellek tarafdarı, bu sıyfat hönärenä dä bäyle bulsa kiräk. Dayanı añlap beterä almıy, anıñ facigale yazmışında zur rol uynıy.

Ä Daya räislektän kitkän keşedän aldangan. Küñele anda-monda bärgälänä, ğadelsezleklärne avır kiçerä.

«Bala baguçı hatın-kız» bulırga tiyeşle Dayanıñ kömäne töşä. İsemeneñ ikençe mäğnäse — «integüçelärgä su çıganagın kürsätüçe». Hakıykatne kürsätergä omtıluı belän älege obraz isemeneñ bu mäğnävi yögen dä kütärä.

Gıymazetdinovlar ğailäsenä karamagan geroylarnıñ atına salıngan mäğnälär dä iğtibarga layık. Çurakay hezmätçe digänne añlata. Çurakay da gomere buyı yugarıdagılarga hezmät itkän. Hezmät itüe kollarça — irenep, cirenä citkermiçä genä. Cor telle, akıllı ul. Sovet sistemasında rähät yäşäü yulların tiz tapkan. Kartlık gomeren karavılçılıkta uzdıra. Üze zur däräcälärgä ireşmägängä, Kügäy kebeklärdän könläşä, astırtın gına andıylarga karşı köräşä dä.

Satay. Kitaplarga söyekle, yakın tugan mäğnäse terkälgän. Halıkta ul süzne isär urınına da kullanalar. Satay — avıl sovetı räise, häykäl salu belän artık mavıgıp kitkän, häykäl yugalgaç, bik kurkıp kalgan. Beraz gaybätçänräk tä şikelle.

Dulat kebeklär Sataynı urınına bik tiz utırta. Anıñ, Daya turında söyläp, üz eşlären yäşerüen Dulat bik tiz añlap ala.

Satay — katlaulı obraz. Üze belemle, tırış, beraz bozıgrak häm däräcäle keşelärgä yalagay da. Yaltırarga tırışuı änä şunnan kilä.

Dulat — däülät mäğnäse salıngan isemneñ fonetik variantı. Anıñ kolhoznı citäkläve tabigıy. Ul üzennän aldagı räislärdän miherbanlılıgı, keşelärne bäyäli belüe belän ayırılıp tora, şähsi problemalarga batmıy, avıl keşelären kaygırtuın tuktatmıy, İskändärgä dä üç saklamıy.

Bu äsärdä, holık sıyfatları nindi genä bulmasın, küpçelek geroylar uñay yakka üzgäreşlär kötep yäşi, avılda ğadellek torgızılasına ömetlänä.

R. Hämid tudırgan geroylar cämgıyatebezdä hökem sörgän ruhi halätneñ nindilegen kürsätep toralar.

Kürenekle şäheslärneñ obrazların tudırgan şağıyr

Äz genä ädäbiyätta tanılıp kitteme, kaläm iyäläre arasına kerdeme, icatçı üzennän aldagılarga mädhiyä şiğırläre yaza başlıy. Siräk kenä bulsa da, şiğri süz tänkıyt ugın da kadaştıra. Satira cäyäsen kiyerüçelär, ğadättä, bik kıyu, artık turı süzle şäheslär bula. Andıylarga, halık arasında tanılganda da, ägär şulay dip äytergä yarasa, ädäbi karera yasau kıyın häm kiräkmider dä.

Teläsä kaysı keşeneñ tormışta üzenä ölge itkän ürnäge bulmıy kalmıydır. Kayvakıt üze dä sizmästän, keşe närsäse beländer kemneder kabatlıy, kemgäder ohşıy töşä. Ämma şağıyr beräüne ideallaştırsa, üze dä şuña ohşagan ikän, dip aldanuıñ da bar. Häyer, minem süzneñ oçı äle anda tügel. Äytäse kilgän töp fiker şul: kaläm iyäse ukuçı, milläteneñ här keşese ürnäk itärlek ideallar tudırırga tiyeş. Ul üze dä şul ideal yugarılıgına omtılıp kına kalsa da.

Tatar kügendä balkıgan yoldızlar citärlek. Tatar ädäbiyätında mäydan totkannarnıñ sanı da az tügel. Şular arasınnan Renat Haris icatına tuktalasım kilä. Milli yoldızlar itep, bezgä kemne atıy ul? Kemne närsä öçen hörmät itä? Şähes yazmışına nigezlänep, nindi fikerlär uzdıra?

«Hisemneñ iseme» kitabınıñ berençe bülegen R. Haris Tatar ileneñ danı bulgan talant iyälären tasvirlauga bagışlagan. Alar arasında Sibgat Häkim, Mostay Kärim, Ämirhan Yeniki, Röstäm Yähin, Aleksandr Klyuçarev, Sara Sadıykova h.b. bar. Törle töbäktä tugan, törle millättän dä bulgan keşelär hakındagı şiğırlär dä niçek kilep kergän soñ «Tatar ile» dip atalgan bülekkä? Yalgışamı ällä şağıyr? Yuk! Alda isemnäre sanap uzılgan şağıyrlär, kompozitorlar, cırçılar, ädiplär — barısı da tatar sängateneñ ayırım ber ölkäsen üsterügä üzlärennän zur öleş kertkännär.

1999 yılda R. Harisnıñ «Totkasız işek» kitabı çıkkan ide. «Borılışta» isemle äsären bik iğtibar belän ukıdım. Üzgäreşlär başlangan çorda şağıyrneñ Leninga, ul sızgan yulga bäyälämäse nindiräk, digän uylar belän, küz ütkän yullarga kire äylänep kayta-kayta.

Şaktıy külämle bu şiğır 1987 yılda yazılgan. «Keşe yözle sotsializmga» bargan çak. Kaysıdır säyäsätçene, il citäkçesen, partiyä eşleklesen tänkıyt itkän, ikençe bersen kütärgän, yaña ideallar ezläp mataşkan vakıt. «Borılışta» äsäre yazıluga kıybla saylau omtılışı etärgänder, çönki anda da ideal ezläü ruhı köçle. Üzgärtep koru yılları başlanganda, äle küplär, Lenin sızgan yuldan kitmägänbez, şuña köymäbez kilep terälde, dip uylagan. R. Haris ta şundıy uk fikerne uzdıra:

Häzer äytäm: cavap bayagı —

adaşmadık!

Bez taypıldık şaktıy!..

häm yugalttık yazmış mayagın...

Şağıyrneñ V. İ. Lenin obrazın ideallaştıruı, anıñ ğailäsen yaratıp tasvirlavı kürenep tora. Alar izelgän halıklarnı keşegä sanagan, dus itkän ikän. Ulyanovlar Räsäyneñ böten keşese öçen köräşkän. R. Haris änä şulay uylıy. Kem belä, bälki, ul haklıdır da. Bu sorauga tarihçılar cavap birer. «Totkasız işek» kitabında Näcib Cihanovka bagışlangan şiğır dä bar. R. Haris anı:

İseñdäder, iseñdäder, Näcib abıy,—

dip yazıp kitä. Şağıyr icatında ayırım şäheslärgä bagışlangan ällä nikadär äsärneñ şulay başlanuın iskä töşerde bu şiğır («Mostay Kärim», «Röstäm Yähin», «Gomär Bäşirov», «Bakıy Urmançe»). Dimäk, R. Haris eşen ezlekle dävam itä: kütärerlek şäheslärneñ obrazın tudırıp kaldırmakçı. İkençedän, alar belän aralaşuın kürsätäse, menä min kemnärgä yakın idem, dip maktanıp ta alası kilä kebek anıñ. Här şiğır lirik min häm ayırım ber şähes tormışında bulgan vakıyganı, alarnıñ oçraşuın tasvirlauga nigezlänä bit.

R. Harisnıñ tatarnıñ legendar şäheslären tasvirlagan äsärlär isemlege bolar belän genä çiklänmi. Minem däreslektä bulmagan, üzem tanışkan şiğırläre hakındagı fikerlärem belän urtaklaşasım kilde. Alarda kem turında gına söylänmäsen, geroy milli ruhlı, neçkä toyımlı, halkınıñ tarihın yahşı belüçe, başkalarnı üze artınnan äydäüçe bulıp küz aldına torıp basa. R. Haris andıylarnı Yosıf belän, gomumän, päygambärlär belän çagıştıra:

Ä sin kaldıñ... Kilsäm yanıña äylänep,

urınında barı päygambär häykäle...

(«Bakıy Urmançe»)

Sin üzeñ Yosıf ikänseñ! Min ışandım!

(«Röstäm Yähin»)

Tatar halkınıñ böyek ulların ädäbiyät arkılı mäñgeläştergäne öçen, R. Hariska rähmät citkeräse kilä.

Tatar ädäbiyätında avtobiografik äsärlär

Soñgı yıllarda yazuçılarda ütkän tormışların terkäp kaldıru, memuarlar yazu teläge köçäyde, disäk, yalgışmabızdır. Ällä nikadär avtobiografik cirlekle äsär dönya kürde. Şular arasında Atilla Rasihnıñ «İşan onıgı» romanı da bar. «Ellarnı çigersäm» isemle berençe kisäktä utızınçı yıllardagı dramatik vakıygalarnı tasvirlaunı maksat itep kuya ul.

Roman Kazan aviatsiyä institutına kerergä hıyallangan yegetneñ başkalaga kilü vakıygalarınnan başlanıp kitä. Ätiseneñ Troitsk şähärendä altı yıl mulla bulıp toruı arkasında, kabul itü komissiyäse anıñ dokumentların almıy, häm ul yañadan eşçe biografiyäsen dävam itä. Başka uku yortına kergäç tä, sotsial çıgışın yäşerüe açıklangaç, yegetne ukudan kualar.

Yazuçınıñ ätise ütä talantlı keşe bulsa da, ğailäse karşısındagı burıçların añlamaganlıktan häm cilbäzäklege säbäple, üzenä tiskäre karaş tudıra. Gomeren ukıtuçılık eşenä birgän, karañgı tatar avılında kolhoz tözep yörgän änise isä, ulın keşe itü öçen, böten köçen kuya, soñgı rizıgın da aña cibärä.

Atillanıñ balaçagı da, üsmer vakıtı da gel küñelsez istäleklärdän genä tora. Ul, küpçelek sovet keşeseneñ şul häldä yäşägänlegen kürgängä, yazmışına üpkälämi. Hezmät üzläşterü, belem alu yulında kirtälärne uzganda, üzenä yärdäm kulı suzarlık keşelärne tabu yeget küñelendäge ömetlärne sündermi. İgelekle zatlarnıñ kübese — üzläre dä sovet hakimiyäte tarafınnan kıyırsıtılgan, äti-äniläre hökem itelgän keşelärneñ balaları, fän häm ädäbiyät eşlekleläre. Yazuçı alar arkılı bezne dä ädäbiyät-sänğat dönyasına alıp kerä, tatar tarihında bilgele ber ez kaldırgan şäheslär yazmışı belän tanıştıra. Äle bügenge köndä dä tiskäreräk bäyälängän kayberäülär uñay yakları belän açılıp kitälär. V.İ. Leninnıñ señlese Mariyä İliniçna başka millätlärgä kılgan igelege belän rähmät hisläre uyata.

Yazuçı şaktıy gına urınnı babası Zäynulla işannı tasvirlauga birä. Törle dokumentlarga tayanıp, anıñ isemen aklıy. Şunıñ belän berrättän, işannar katlamına mönäsäbätne dä üzgärtergä omtıla. Babası hakında naçar bäyälämäle yazmalarga ränci, abruylı keşelärneñ fikerenä tayanıp, Zäynulla işannıñ patşa agentı, ählaksız, komsız bulmavın dälilli. Hätta törle äläklär arkasında babasınıñ üzeneñ dä berniçä yılga sörgengä sörelüen yaza. Zäynulla işan tora-bara zamanınıñ kiñ karaşlı keşese, yañalıklar tarafdarı, ictimagıy başlangıçlarnıñ aldında toruçı sıman añlaşıla. «İşan onıgı» avtobiografik romanın ukıgaç, avtornıñ töp maksatı — babasınıñ isemen aklau, digän fiker kala. Atilla Rasihnıñ tugannarı, änise belän gorurlanuı sizelep tora. Bulaçak yazuçı yazmışı aşa sovet çorı citeşsezlekläre, ädäbiyät-sänğat ähelläre tormışına kagılışlı mäsälälär dä kütärelä.

Rädif Gataş icatında robagıylar

Tatar ädäbiyätı borın-borınnan talantlı şağıyrlärgä bik bay bulgan, şuña kürä ütkändäge miras cirlegendä yugalıp kalmıy torgan äsärlär icat itü — avır häm märtäbäle eş. Tatar şiğriyätendä şundıy ber çor bulgan ki, ul zamanda kaläm tibrätüçelär, anı eçtälek häm forma noktasınnan kinät üsterep cibärüläre arkasında, altmışınçı yılgılar iseme belän ädäbi tänkıyt häm ukuçı küñelendä uyılıp kalgan. Şulay da kayçandır ütä üzençälekle, yañaça bulıp kürengän älege icatçılar soñgı yıllarda şaktıy üzgärdelär häm traditsiyälelekkä borıldılar şikelle.

Älbättä, altmışınçı yılgılar üzlärenä has originallekne tulayım yugaltmadılar. Şul uk Rädif Gataşnı gına alıyk. Ul haman da, yoldızlarga, söygänenä mökibbänlek kürsätep, yugarı pafos belän endäşmimeni, alarnı ällä kaylarga oçarga dimlämimeni?! Şağıyrneñ, ber urında taptanıp tormavı, üz-üzen kabatlamavı — soklandırgıç närsä. Bu uñaydan anıñ soñgı yıllarda robagıy häm gazäl kebek könçıgış canrlarında uñışlı eşläp kilüen äytep uzarga kiräkter.

Romantik ruhlı R. Gataşnıñ yäşlärgä bigräk tä mähäbbät şiğırläre oşıy. Robagıy häm gazäl bu tematikanı açuda bik kulay bulıp çıga. Robagıy canrına mönäsäbäten şağıyr dürtyullık itep yazgan:

Robagıy (!) dip küñel kuydım bıyıl min.

Dürt yul kısasında buldım bıyıl min.

Çit kürmäs, dim, İrannıñ irkä göle!—

Ruhına küp doga kıldım bıyıl min.

Şağıyr bu canrnıñ farsı ädäbiyätınnan kerüenä yış häm törle yullar arkılı işaräli:

Şirazdanmı kiterä cillär, isep,

Säğdilärdän miras ul göllär isen?

Kayan belgännär farsılar bezne, yar?!—

Huplıylar kür niçek bu hislär hisen!

Rädif Gataş robagıyları, kaysı gına noktadan karasañ da, Şärık ädäbiyätı täesirendä formalaşkan Urta ğasır şiğriyäte traditsiyälären dävam itterä. Ul mähäbbät şagıyre bularak bäyälänsä dä, häm, çınnan da, töp teması haman da mähäbbät bulıp kalsa da, icatında milli hislärgä, millät yazmışı, şiğriyät turındagı fälsäfägä urın yuk tügel. Döres, ul alarnı küp çakta söyü hisläre belän örtä. Yış kına, söygänenä möräcäğat itep, ni turında bulsa da uy-fiker uyatırga omtıla. Alda kitergän misallar uk moña dälil bula ala.

1999 yılda Rädif Gataş «Robagıylar bakçası» dip isemlängän cıyıntık bastırgan ide. Älege kitapta tematik törlelek kire kagılmaslık. Monda Tukay, Därdmänd kebek olı şäheslärgä bagışlaular da şaktıy, dini fälsäfägä dä urın bar, ädäbiyät turında uylanular da küp. Şulay da üzäktä, şağıyr, icatçı, icat protsessı, anıñ bäyälänüe häm başka — Rädif Gataş şikellelärne hiçkayçan tınıçlıkta kaldırmauçı problemalar tora. Zaman üzgäreşläre, şiğri süzgä, cılı hiskä bäyä turında yazganda da, R. Gataş bik yış kına şağıyr häm mäğşukası arasındagı mönäsäbätlärne cirlek itep faydalana:

Tormış — kıybat, nazlar arzanayganda,

İhlaslıklar onıtılıp barganda.

Gataş canın añlamavıñ gacäpme?

Tınıçlandım, yurap dönya yamanga...

(«Üzemne yuatu»)

Ählaksızlık çäçäk atkan zamanda şağıyr üzeneñ ruhi mähäbbäte belän päygambärlär däräcäsenä kütärelä:

Ädäp-ählak «irke» kanat cäygändä,

İhlas cannı bik azlar sanlaganda,

Bezneñ söyü päygambärlekter, Gataş,

Tabigıy his kölkegä sanalganda?!

(«Yaşeren, «gönah»lı söyüebez öçen tost»)

Kayvakıtta altmışınçı yıllarda «irekle» şiğır yazuçılarnıñ berse bularak kabul itelgän Gataşta ükeneç hisläre tuu borçıy. Ä nigä ädäbiyätka etärgeç birgän ul eksperimentlar öçen ükenergä?

İrekle şiğır! «Çın irek tudırdık»,

Kemgäder bez zur mömkinleklär buldırdık:

Baş vatuga cırda — niçä yıl kitte?!

Şakkatuda — Pariclarnı uzdırdık.

(«Şiğriyättä «irekle» çor»)

Ä bit yäşlär, min üzem dä Gataşnıñ näq menä berençel çor icatın yarata töşäm. Döres, inde robagıylar canrında eşläp tä, ul küplärneñ mähäbbäten yaularga ölgerde.

Yazmamnı Rädif Gataşnıñ robagıylar hakındagı tagın ber şigıre belän tämamlıysı kilä:

Buldıñ, Gataş, Häyyamnar bakçasında,

Robagıylar yañgıraşı canında...

Ähle kaläm ni äyter, dip uylau yuk,

Yaratmıy yar, diseñ, taş atsa şunda?!

(«Yomgakmı, uymı...»)

Rädif Gataş lirikasında mäğşuka portretı

Rädif Gataş — kisterep äytep bula, mähäbbät şagıyre. İcatınıñ üzägendä — şağıyr häm anıñ mäğşukası. Kaysısına kübräk iğtibar itä ul — beraz bähäsleräk. Alarnı berläştergän, küñellären bähet hise belän tutırıp, küklärgä kütärgän, şul uk vakıtta bersen ikençesennän yıragaytkan, kaçarga mäcbür itkän, küpçelek oçrakta kız tarafınnan tanılmagan, tabınılmagan mähäbbät tä ul. İlahi, saf cillärgä tiñ mähäbbät. Läkin, söyü nindi genä bulmasın, ul şağıyr yörägennän çıkkan hislär, anıñ şatlanuı, anıñ kaygıruı, soklanuı, üpkäläre häm kayvakıtta hätta näfrätlänüe dä.

Ä bit üpkäläterlek säbäplär tormışta citärlek. Yaratmaska kuşkan säbäplär dä yuk tügel. Şağıyr änä şular hakında yaza da inde. Mähäbbättä tigezsez itkän närsälärneñ berse — yäş ayırması. Ä Rädif Gataşnıñ lirik mine härvakıt üzennän küpkä yäşräklärgä ğaşıyq. Küñele belän kartayırga hiç uylamagan «şağıyr» (ul anıñ kem buluın kayçak atıy da) şul yäş kız tarafınnan bertuktausız yaratıluga mohtac. Tönen dä, kiçen dä, köndezen dä şunı gına uylıy kebek ul. Millät kaygısın da, üzeneñ başka tör problemaların da mäğşuka mäsäläläre belän kuşa. Nik bähetsez itäseñ sin anı, söygän yar? Sin nik şağıyrneñ ilhamçısı tügel? Sin nik anıñ millät hezmätçese ikänlegen onıtıp cibäräseñ? İreksezdän şağıyr birergä telägän änä şundıy soraular bezneñ telebezgä dä kilä. Ä bit şağıyrne mähäbbät hise kartaytmıy («Taraflarga — hatlar»), irlärneñ anıñ kebek tüzemlese barmı ikän äle («Maktavım bugay bu»)?!

Nindi soñ ul şağıyrne utlarda yandırgan, sularga salgan, üze äytmeşli, milli yar? Beraz aldakçırak, beraz häyläkärräk kız bulıp ta çıkkalıy. Ul Läylägä dä ohşagan. Kayber şiğırlärdä bez anıñ señlese, mäçese, änise belän tanışabız. Ul mäçene yış isenä töşerä şağıyr (Tik mäçegä sineñ nazlarıñ, yarım). Kayvakıt «yar»nıñ tormışta bulgan prototiplarınıñ iseme dä atala. Ämma, täğaen küzdä totkan keşese barda da, kız tasvirı gomumiläşterelgän bula torgandır, çönki ul här ukuçı küñelenä barıp citärgä tiyeş.

Bitaraf yar kayvakıt Puşkinnıñ Tatyanası belän çagıştırıla. Şuşı bitaraflıgı belän dä ir keşene üzgärtergä sälätle yar ul:

Sin Tatyana bulsañ ide,

Min Onegin bulmas idem.

(«Küñel, haman ezliseñ ni?»)

Ul — üzgärtüçe dä, şağıyrneñ tormışın yaktırtuçı da. Gorur güzäl dip tä, Täñre dip tä atalgan bu kız törle çagıştırular, epitetlar arkılı surätlänä. Lirik min yangan taş bulganda, ul — yoldızşah ikän! Ä bit, çınlap yansa, yoldızdan da taş kına kalaçak!

Şağıyr tormıştagı här äyberne küz uñında tota, alar arasınnan kızga tiñ detallär, alarga has güzäl sıyfatlar ezli. Kara küzne, yäşkelt küzne ni belän genä çagıştırmıy ul! Cirän çäçlelärne ut-yalkın çäç dip atasa, alma bitlelärneñ yözennän nur çäçelüen kürä.

Şağıyr yana. Şulay bulgaç, ul kullangan simvollarnıñ ut çıganakları buluı ber dä gacäp tügel:

Yalkın çäç, dip, altın çäç, dip, ägär dä

Bıyıl äytsäm, süzem, bälki, ärämgä?

Haman balkış bulıp, ul ut-çäçläreñ

Yanadır... Tik kemgä? Nindi bäyrämgä?

(«Kemgä yana ugıñ?»)

Yalgış äyttem! Här kön tañ kanı yugan

Paq Koyaş kük, yana, yaktı, köçle ul!

(«Yäş Koyaş kebek dim»)

Şağıyr üzen sukıraygan ber därviş kebek his itä. Dimäk, yarı nindi genä bulsa da, ul anı matur dip uylar. Ä inde anıñ hislärendä ikelänep kalsa, üzen divanaga çıgarıp, söygänen bötenläy kötelmägän, kük tiräsennän yırak torgan obrazlar aşa da açar:

Näq tuk pesiyeñ — bähettän argan, rähät...

Ul kiç şundıy «irde» sineñ kıyafät.

(«Uyındagı ... minsez bäheteñ öçen»)

Älege dä bayagı mäçe, şağıyr belän kız arasındagı ber kirtä kıyafätendä dä kürenä başlagaç, bez kız yaratkan äyberlärne söymibez, lirik min belän bergä alarga üpkä totabız.

Soñgı yıllarda mähäbbät parların yoldızlıklar aşa açu modaga kerep bara. Rädif Gataş icatı da bu häldän çıgarma tügel:

Marttan aldım bähetem — izge Näürüzdän,

Bu yazda da Kuçkar ütenä Sezdän:

— Bulıgız tugan ayımnıñ yoldızı!

Can süze bu inde telsez, näümizdän.

(«Can süzem — ul siña»)

Gıyşık totkan yar idealda niçek küzallana? Ul — saf, samimi tatar kızı. Ul olı hislärne cirgä salıp taptamıy. Ul şağıyrne mähäbbät bakçasındagı cimeşlärdän avız itterä. Ul ukıgan, belemle, aksöyäk kıyafätle bulıp küz aldıma kilä minem. Ul ber ük vakıtta — cir kızı da, kükneke da, göl, ut, bılbıl da... Küräsez, gomumiräk tasvirlar. Dimäk, şağıyr anı tulısınça häm bik täfsilläp surätlämi. Tulı portret barı tik tulayım icatı aşa gına tua. Häyer, kıska şiğırlärdä, teli kalsañ da, söygän yarıñnı tulayım tasvirlap bulmıy bit inde! Üze gadi, ämma serle küzle, hıyalıy häm gorur bu yar nigä gel salkın soñ? Mögayın, tormıştan küplärne ömet itkän şağıyrneñ dä hatın-kıznı añlap beterä almavıdır bu?.. Kaylarda tudıñ sin, milli yar? Kazan artında, Hacitarhan tiräsendä, mişär ilendä, başkort yagında, Ural töbägendä...

Şağıyr tasvirda Kandalıy, Häsän Tufannardan da ürnäk ala ikän läbasa! Yugıysä söygän yarına, «irkäm», «näzkäy bil», «güzäl yar» h. b. süzlär belän däşär idemeni?! Lirik min öçen, älbättä, Safo, Sofya, Marinalar çit — alar «Gölcamal»nı cırlamagan, Tukaynı ukımagan, şağıyrne bötenläy añlamayaçak. Ä nigä alaysa üze şagıyrä sanalgan milli yar da şağıyrne añlamıy? Üzen başkalardan koçtıra, yäş dip masaya. Şağıyr äytmeşli, «nu, holkı»! Näfis perçatkalarına, eşläpälärenä tiñ holkı! Çınnan da, şağıyr icat itkän mäğşuka kiyem-salımda, totışta üz telägänenä ireşkän. Kiräk ikän, Korolevaga, kiräk ikän, Päri kızına äylänä. Kazan tatarı Näfisä genä dimässeñ!

Tarih häm häter

Tarih häm häter... Bu ike töşençä ber-bersennän ayırılgısız. Ni öçenme? Tarih — berençe çiratta, bügenge keşe häm kiläçäk buınnar öçen gıybrätle vakıygalar çılbırı. Dimäk, ul bezne yalgışmaska, ata-babalarıbız yasagan hatalarnı kabatlamaska öyrätä.

Kayvakıt ber ük hällärgä mönäsäbäteñ dä yıllar ütkäç üzgärä. Häter poçmagıñnan ällä nindi vakıygalarnı aktarıp çıgarasıñ da tikşerergä totınasıñ. Ul vakıtta min haklı bulganmınmı, yukmı, digän uy bertuktausız tıngısızlıy. Cavap tapmıy torıp, eşläreñ cayga salınmıy.

Cämgıyät, millät, halık tarihı da onıtılırga tiyeş tügel. Anıñ eçendä meñnär, millionnar yazmışı...

Ädäbi äsärlär, millätkä bäyle mäsälälärne kütärep çıkkanda da, ayırım ber keşe yäisä törkemne üzäkkä kuya. Şähes yazmışı aşa halık kiçergän facigane aça. R. Möhämmädiyevneñ «Sirat küpere» romanı tatarnıñ milli kaharmanı Mirsäyet Soltangaliyev yazmışın surätli, faktik materiallarga şaktıy bay. Äsärdä vakıygalarga avtornıñ mönäsäbäte açık çagıla, şunlıktan R. Möhämmädiyev yazuçı, tarihçı häm säyäsätçe bularak ta çıgış yasagan kebek toyıla.

Roman üzägenä alıngan Soltangaliyev obrazı Sähipgäräy Säyetgaliyevkä karşı kuyu planında açıla. İkeseneñ dä kılgan ğamällären çagıştırıp karap, alarnıñ halık yazmışında nindi rol uynauları hakında ayırım näticälärgä kiläbez. Elektä halık doşmanı bularak bäyälängän Mirsäyet Soltangaliyevkä mönäsäbät üzgärä, anıñ respublikabıznı üsterü öçen küp köç tükkänlegen añlıybız, millätpärvärlegenä soklanabız. Kayber ğalimnär, roman dokumental nigezgä korılsa da, Mirsäyet Soltangaliyev canlı tudırılgan, dip yaza. Canlı keşe teläsä kaysı canrda, älbättä, canlı tudırılırga tiyeş. İkençedän, romannıñ nigeze genä dokumental, häm bez, elektä bulgannar töp-tögäl torgızılgan, dip raslıy almıybız. Ul barıber ädäbi äsär bulıp kala. Şulay ikän, bez anı, iñ berençe çiratta, näq menä sängatilek yagınnan bäyälärgä tiyeş.

Min üzem Zäki Välidi, M. Soltangaliyev obrazlarınıñ eşläneşe belän çagıştırmaça kanäğat, ä menä Stalinnıkınnan — yuk. Ul obraz rus ädäbiyätı, sängate tudırgan ürnäklärdän küçerep utırtılgan şikelle. Anı tasvirlauda shemaçılık sizäm. Şul uk vakıtta bezneñ ädäbiyätta Stalinnıñ bu külämdä berençe märtäbä genä prozada çagıluın istä totarga kiräk. İkençedän, rus ädäbiyätı Stalinnıñ tatar revolyutsionerları, cämäğat eşlekleläre belän mönäsäbäten bervakıtta da açmadı. Bu yaktan karaganda, obraznıñ yañalıgı häm romannıñ ähämiyäte bik zur.

Tatar ädäbiyätına Beriyä obrazı da «Sirat küpere» arkılı kilep kerde. Bu isemlekne äle dävam itep bulır ide.

Şulay da romannıñ minem öçen iñ ähämiyätle yagı şunda: ul Räsäyneñ ğasırlar dävamında alıp bargan säyäsätenä ukuçılarnıñ küzen açtı. Millätkä karşı köräş dingä, telgä, üzbilgelänügä karşı köräş räveşendä bara. Şuşı öç ber-bersenä bik nık bäylängän töşençäne vakladık, dingä karşı köräşneñ millätkä karşı köräş ikänlegen añlamamışka salıştık bez.

R. Möhämmädiyevneñ küñelebezdä ütkän tarihnı canlandırgan «Sirat küpere» romanı bezneñ milli hislärebezne köçäytüne küzdä tota, ütkännärdän häbärdarlıgıbıznı arttıra.

R. Fäyzullinnıñ kıska şiğırlärendä tasvir tudıru alımnarı

R. Fäyzullin şağıyrneñ tanılu säbäben ike närsädä kürä: «...anıñ dönyası, fiker agışı, küz häm tagın küñel küze kürgän küreneşlär, detallär, halıktagı dönya belän, şul küreneş-detallär belän täñgäl kilü kiräk. Halık küñele kabul itärlek predmetlar, küreneşlär, uy-hislär tiräsendä yörep icat itkändä, şiğır otışlırak çıga» («Ür artında yaña ürlär bar»). Şağıyr şulay dip äytsä dä, anıñ kıska şiğırläre halıknıñ zävıgına turı kilmi, ihtıyaclarına bik ük cavap birmi ide şikelle.

Ber, ike, öç häm dürtyullıklarga bülenep yörtelgän ul şiğırlär şiğırme, yukmı, dip uylanırlık cir dä bar, ämma bez bügen, bu problemanı çitkä kuyıp, alardagı tasvir tudıru alımnarı turında söyläşerbez. Şağıyrneñ ber küreneş, predmet arkılı ikençesen küzallatkan beryullıkların misalga kiterüdän başlarbız:

Bolan mögeze — tarmaklı häter.

** *

Bezneñ küzlär — Koyaş közgese.

** *

Almalarda kalgan cäyge tañ.

Şular arasınnan, küräsez, soñgı şiğır şaktıy katlaulı. Alma süze bezgä cäyne küz aldına kiterergä dä yärdäm itä. Cäyge tañ üze almanıñ nindilegennän häbär birä. Kızıl ikän ul. Bu tösneñ almaga küçkänlegen häbär itep, şağıyr änä şul almalı, matur cäyneñ ütkänlegen äytä. Beraz ükeneç tä, sürelgän hıyal da, sagışlı yugaltular da bar kebek bu yullarda. Kıp-kıska beryullık şunda uk bezne ällä nindi uylarga alıp kitä.

Küreneşlär bu şiğırlärdä vakıt agışın tuktatıp, totıp kalgan kebek.

YaLGIZ BALA

Bil kayışın koçaklap yatkan ulım.

SÖYu YıLI

Cıyırçıklar yazıldı yazında.

Yugarıdagı beryullıklarga salıngan fikerne isä şiğırgä birelgän isem täğaenläşterä. Bez lirik geroy tormışında bulgan vakıygalar turında uylıybız, farazlıybız.

Beryullıklar kayvakıt aforizm formasında:

Bähetneñ tähete yuk, imeş.

* * *

Tınlık ul — iñ böyek ilahi muzıka.

Şağıyr keşe uyı belän uynarga yarata, bezneñ añıbıznı härdaim eşkä cigä. Monıñ ber säbäbe — anıñ tınış bilgelären bik mul sibüendä. Tınış bilgeläre fikerne kötelmägän yakka borırga da yärdäm itä.

İkeyullıklar bez kürep, ukıp, söyläp yörergä künekkän şiğırlärgä kübräk ohşagan, çönki rifma, ritm tudıru mömkinlege bar. İkeyullıklarda kübräk yänäşäleklärdän faydalanıla:

«NİNDİ YuL YaHŞI?» DİP SORAUÇIGA

Ber başında — duslar ozatkanı,

Ber başında — yarıñ kötkäne.

İkeyullıklarda ritorik möräcäğatlär, endäşlär, soraular ayıruça kübäyep kitä. Şul alım şiğırneñ täesirlelegen arttıra:

YaZGI KÄYEF!

Berençe tere çeben!

Niçek kul kütäräseñ!..

Kayvakıt tınış bilgeläre yärdäme belän şağıyr karaşıbıznı, uyıbıznı küçerä, hislärne üzgärtä:

KAMA. BOZ KİTKÄNDÄ

Kükkä kara!.. Bozda bezneñ ezlär... Avır...

Bozga yatıp aga bolıtlar!..

İñ zur mäğnävi yök öçnoktalarga häm öndäüle noktalarga töşä bulsa kiräk. Alar häräkät küçeşenä genä tügel, dävamlılıkka häm üzara bäyläneşkä dä işarä yasıy, äytelep betmägän fikerne dä añlatırga bulışa.

İkeyullıklar arasında halık mäqalläre räveşendä yazılgannarı şaktıy:

Kara tönneñ — küze yuk.

Namussıznıñ — yöze yuk.

* * *

Aralaşu — añ öçen.

Yaralaşu — can öçen.

Bolarda inde — mañgayga artık bärep äytelgän fikerlär. Ägär halık avız icatı äsärläre arasında oçratsak, bez alarnı R. Fäyzullinga nisbät tä itmäs idek, çönki monda anıñ icatında kürergä ğadätlängän tasvir yuk.

İke, öç, dürtyullıklarda kabatlaular ayıruça küp. Halıknıñ canlı söylämendägeçä kullana şağıyr alarnı. Şiğırlärenä has originallek bötenläy yukka çıkkan älege yullarnı yazıp ütäm:

Batırlıgıñ — maturlarnıñ maturına.

Matur cırıñ — batırlarnıñ batırına.

Bik küp ukılgan şiğır kebek toyıla, gärçä berençe tapkır oçraşsañ da.

Şağıyr surätne kayvakıt ayırım detallärne atau yulı belän tudıra:

ETYuD

Su töbendä kömeş täñkä

Kamış aşa yaktı suzgan

Ay yözenä.

Häräkätne çagıldıruçı detalğä ber misal:

CİRÄNÜ

Tabınırsıñ gorur yözenä!

Östennär aldında

yöri tezendä.

Şağıyr öçyullıklarnı, kürgänegezçä, «yasıy», bolay da kıska şiğırne ike strofaga bülä. Küpçelek oçrakta ul iğtibarnı soñgı yulga yünältergä teläp, şulay eşli bulsa kiräk:

KÖNLÄŞÜME?

Elep kuygan çalgı yözenä

ber çıpçık kungan.

Koş ciñel şul!

Yaisä ikençe cömlägä yünältä:

SİN

İskä töşerüe dä ber läzzät!

Gomer kitabımnıñ

gel açası kilgän ber bite.

Şuşı uk kompozitsion alımnı ul dürtyullıklarda da kullana. Ä bälki, alarnı ike ikeyullık itärgäder? Här şiğırdä isemnärneñ otışlı kuyıluı küzätelä. Atamalar fikerne täğaenläşterep kenä kalmıy, cıya da, şiğır eçendä tasvirlagannı tulılandıralar da:

KÖZ BAŞI

«Cäy — yäşel koş»

Oçtı kitte!

Atamalar, ğadättä, bik kıska: «Kaytavaz», «Imsınu», «Kipkän ineş». Şiğır isemnäre ahırına tınış bilgeläre, äytik, öç nokta kuyu uk atamanıñ, kiräk bulganga gına uylap tabılmıyça, şiğırneñ, tasvirnıñ ber öleşe buluına işaräli. Alarda kemgäder törtterü, üpkä, boyıru, ütenü tösmerläre dä toyımlana: «Yaşäp kara...», «Kabatlanmıy!», «Aşıkma!», «İmeş, küktä färeştä...», «Yame!».

Kayvakıt R. Fäyzullin üz-üzenä sorau kuya da şiğır belän cavap birä («Kayan çıga bu sugışlar?», «Nişlim?»).

Şağıyr küp törle stilistik figuralarga yış möräcäğat itä. Anaforik kabatlaularga yakın torgan tradatsiyälärne ayıruça üz itä ul:

BÄHETLE BULSAÑ...

Koşlar kitä. Saulık, baylık kitä.

Karlar kitä. Yarlar... Bar da kitä.

Bähetle bulırga —

Yazganı citä.

R. Fäyzullin atama, aldagı ber-ike yul arkılı ukuçını fikerne kabul itärgä häzerli, sanau, atau, ayırım ber detal arkılı tasvir tudıra. Kıska şiğırlären küzdän kiçergäç, bez şundıy näticä yasadık.

Hıyanät turında roman

Tatar ädäbiyätında, üzgärtep koru yıllarına kergäç, tarihi temaga iğtibar bermä-ber arttı. Moña qadär yazarga kurkınıç bulıp toyılgan Kazan hanlıgı zamanı da ädäbiyätta yaktırtıla başladı. M. Häbibullin, Rabit Batulla romannarı yänäşäsendä Flüs Latıyfinıñ «Hıyanät»e ayırım ber urın tota. Anda üzäkkä tatar hannarınıñ tähet öçen üzara köräşe dä, tanılgan şäheslär dä kuyılmagan. Ul Kazan hanlıgı tar-mar itelü çorın başka sotsial törkemnär yazmışı arkılı tasvirlıy.

Bu romannıñ töp geroyı Säyet — tatarlaşkan urıs yegete häm tatar ädäbiyätında moña qadär surätlänmägän obraz. Elektä Aleksandr iseme belän yörgän Säyet Kazanga kilep çıga häm tatar kızı Gölyözemgä bulgan mähäbbäte arkasında şunda yäşäp kala. Älbättä, urıs däülätendä şaktıy däräcägä ireşkän yakınnarı, tanış-beleşläre anıñ möselman kızına öylänergä teläven hup kürmilär, häm ul alarnı üzeneñ batıp ülgänlegenä ışandırırga mäcbür bula.

Äsärdä syucet sızıkları traditsion formada urnaştırılmagan. Kompozitsiyäse bik üzençälekle. Ul urıs keşeseneñ tatarlar arasındagı tormışın surätläüdän başlanıp kitä. Ütkändäge hatirälärgä kaytu anda katlaulı hislär, törle soraular uyata. Älege soraular — yazuçı bezneñ iğtibarnı yünältergä telägän problemalar ul. Ğadel säüdä urıs ilendä barmı, anda çittän kilgän keşelär zur däräcälärgä ireşä alamı?

Bu soraularnıñ tuuı öçen säbäplär bar. Säyet — tatarlar arasında säüdägärlekneñ märtäbäse sanalgan serle tamga iyäse. Bu bilge aña zur burıçlar yökli. Ul säüdägärlärneñ urtak eş-maksatlarına tugrı hezmät itärgä tiyeş. Menä monda, milläten almaştırgan keşegä ışanırga bulamı, soravı tua. Häyer, monda ber närsäne äytep uzarga kiräkter. Säyetneñ çın urıs bulganlıgına şik zur, çönki änise keçkenä çakta urıs patşasına kollıkka alıngan bula. Dimäk, tamırlarında akkan kannıñ hiç yugı yartısı — tatarnıkı.

Säyet-Sankanıñ yazmışı äyterseñ gel sınaulardan gına tora. Başta ul isänlege öçen üzen burıçlı sanagan Şähitneñ söygänenä — Gölyözemgä ğaşıyq bula. Yarıy äle aña hıyanät itüdän Gölyözem üze kotkara, aksöyäk Şähitne kire kagıp, Säyetkä kiyäügä çıga.

Öylänep — dinenä, tatarlaşıp — telenä, toru urının almaştırıp — tugannarına, sugışta koral alıp, elekke Vatanına hıyanät itmime, digän soraular ber-ber artlı tezelä genä. Äsär atamasına uk salıngan bu soraular geroylarnı da kurkuda, kısada tota. Ägär bez, Sankanıñ änise tatar ikänlekne isäpkä alsak, Säyetneñ vatanı tatar cirendä dip tabar idek tä, bar problema beryulı häl iteler ide. İnde dä bez Säyet urıs ilendä belem algan, tärbiyälängän, tugannarın kaldırgannı istä totsak, çişeleşkä yullar katlaulana töşä.

Sanka-Säyet üze dä tiz genä ber kararga kilä almıy. Kapma-karşı sugışkan ike yak ta anıñ öçen bik qaderle. İkesendä dä tugannarı bar, ike ilneñ dä anıñ yazmışında üz urını kürenä. Anıñ küzläre açıluga Kolşärif yärdäm itä. Ğadellekkä hezmät itü hıyanät tügel, ägär sin üz illären yaklagan tatarlar yagına bassañ, ğadel bulırsıñ, di.

Sugışlarnıñ törle millättän oyışkan ğailälärgä nindi zur faciga alıp kilüe bu äsärdä bik açık çagıla.

Hätta aksakal belän kiñäşmäsä dä, minemçä, Säyet, ber vakıt anık fikergä kilep, tatarlar yagınnan izge köräşkä kütäreler ide, çönki ul tatar ilendä bik siräklärgä genä tätegän däräcägä ireşä. Citmäsä, säüdägärlär birgän antka hıyanät itü — bik zur gönah, anıñ cäzası da katı. Säüdägärlär üz aralarına bik ışanıçlı keşelärne genä alalar da. Ä säüdägär üz ile, halkı faydasına eşlärgä, il iminlegen nıgıtırga tiyeşle.

Äsärdän kürengänçä, hıyanätneñ däräcäläre törle. Şular arasında iñ zurısı — Tugan ileñä hıyanät. Älege hıyanät arkasında Kazan hanlıgı alına, küpme keşe gomere kiselä. Flüs Latıyfi bu urında tarihi faktlar da kullana. Tarihta bilgele bulgan Kamay Hösäyen uglı, Kazannan kaçıp, urıslar yagına çıga häm doşmanga Kazan eçendäge çişmä yulı turında äytä. Tegelär isä çişmä turınnan divarnı şartlatalar.

Romanda real vakıygalar häm real şäheslär tasvirlansa da, yazuçı uylanma, ämma tormışta mömkin bulırlık obraznı üzäkkä kuya. Hıyanät, tugrılık kebek gomumtöşençälär il, ğailä, tugannar, din, mähäbbät yassılıgında karala. Geroylar, zur vakıygalar, şähsi facigalär aşa uzdırılıp, şul töşençälärgä mönäsäbättä sınalalar.

Kazan hanlıgı alınu — ike millätneñ dä facigase, digän bik tä tirän fikerlär äytä ädip. Ul teläsä kaysı sugışnıñ hezmät keşesenä karata eşlängän hıyanät ikänlegen kürsätä.

«Batırşa» romanı — azatlık öçen köräşne surätläüçe äsär

Siksänençe-tuksanınçı yıllarda Cämit Rähimov tarihi temaga, geografik atamalar kilep çıgışına bäyle mäqalälär yazgan ikän. Küräseñ, ul zur ädäbi roman yazuga ber häzerlek bulgandır. 1994 yılda «Batırşa» isemle tarihi äsär icat itüe änä şul turıda söyli.

«Batırşa» romanı soñgı yıllarda yazılgan tarihi romannar arasında üzeneñ faktik materialga baylıgı belän ayırılıp tora. Bez alar belän «Tarih bitlärennän mäğlümatlar» arkılı tanışabız. Äsärdä dokumentallek ädäbilek belän çiratlaşa. Bu küreneş şulay uk romannı bez yahşı belgän «Etil suı aka torur», «İlçegä ülem yuk», «Şaytan kalası» häm başka romannardan üzençälekleräk itä.

«Batırşa» romanı üzäk geroynıñ dönyada döreslekkä ireşü yulında eşlägän eşlären tasvirlıy. Näticä niçek bula soñ? Berençedän, ul hakıykatne tantana itterä almıy. İkençedän, ul ikelänülärdän başlagan köräş yulınıñ çın yul ikänlegenä ışana.

Urıs idaräçeläreneñ başbaştaklıgınnan, imanın satkan mişärlär, Kazan tatarları häm başkortlarnıñ halıkka zıyanlı eşlärennän häbärdar, anıñ asılına töşengän Batırşa, izge dip uylagan patşasına dönya hälläre barıp citmider, dip belep, ber-ber artlı hatlar künderä. Tik näticäse kürenmi. Bu äle hätta ki çagıştırmaça aldıngı karaşlı Batırşanıñ da patşanıñ milli izü säyäsäte başında torganlıgın añlamavın kürsätä.

Ägär taş lähettän kaça alsa, bälki, Batırşa tagın da akıllırak yullar, çaralar arkılı bähetkä ireşü öçen köräşer ide. Yazuçı tarihi faktlarnı üzgärtä almıy şul. Änä şuña kürä dä üzen ğaşıyq itkän geroyına da bähet kitermi. Ä bit, ber karaganda, facigale tämamlangan Batırşa yazmışı — milli üzañı bulmagannar öçen menä digän gıybrät. Äbi patşa, fetnäçelär başlıgına cäza birep, keşelärdä kurkıtu tudıram, dip uylagandır, gıybrät tayagınıñ da ike başlı buluına iğtibar itmägänder.

Ni öçen milli azatlık öçen köräşne näq menä Gabdulla Gali ulı Mäzgıtdinneñ (geroynıñ çın iseme) oyıştıruına açkıç ekspozitsiyä öleşendä birelä. Gabdulla — ayunı ciñgän batır yöräkle yeget, belemle keşelärdä, ataklı mädräsälärdä ukıgan, yañalıklardan häbärdar, anı tormışka aşıruçı.

İnde kilep, ni öçen näq menä şuşı yıllarda milli azatlık häräkäte kabıngan, soravın kuyarga mömkin. Moña romanda cavap bar: şuşı çorda tsarizmnıñ kolonial izüe tagın da köçäyä, kiñräk cäyelä. Ural buyına, Kama aryagına hristianlaştırudan kaçıp kilgän tatarlarnı şul uk hällär kötä. Tiptärlärne dinnärennän ayırıp kına kalmıylar, krepostnoylıkka da berketä başlıylar. İñ ayanıçı: bu eşlärdä tatar morzası Täfkilev başlap yöri. Urıslar yanında — hristianga, tatarlar arasında möselmanga salınıp, andıy tip keşelär haman sayın matdi hällären nıgıta baralar.

Tiptärlär sanı küzgä kürenep artkanı Äbi patşaga da işetelä. Ul alarnıñ isäben alırga, salımnı arttırırga uylıy. Änä şul hällär bu yaklarda törle çualışlar kiterep çıgara da. İnde şular näticäsendä yasak alıngannan soñ da, gadi keşeneñ häle ciñeläyer tösle kürenmi: toz bäyäse bik nık arttırıla. Tabiğat baylıgı, il baylıgı bulgan toznı halık kıybat bäyädän satıp alırga telämi.

Ufaga halık väkile bulıp kitkän Gabdulla inde urıs patşasına hezmät itkän mişärlärneñ dä anıñ säyäsätennän rizasızlıgın kürä. Halıknı berläşterep bulasın añlıy. Ukıtuın şäkertlärenä tapşırıp, halık arasına añlatu eşläre alıp barırga çıgıp kitä ul. Batırşanıñ keşelärne koral koyarga, köräşkä kütärelergä öndäp yörüläre Äbi patşaga da barıp işetelä. Milli ruhlı Batırşa başı 500 sum dip bäyälänä, anı ezärlekläü başlana. Halıknı köräştän çitkä cibärü, üz yagına audaru öçen, ayırım taşlamalar da yasala: keräşennär öçen başkalar kütärgän yasak alına, mäçetlär röhsät itelä.

Äbi patşaga hällärne añlatırga çıgıp kitkän Batırşa, yulda vakıtta mäçetkä kerep tön kunganda totılıp, kuştannar tarafınnan idaräçelär kulına tapşırıla.

Berdämlek bulmau, halıkka üzen, yulbaşçıların saklıy alırlık üzañ, köç citmäü, satlıkcannar arkasında milli azatlık häräkäte bastırıla. Äsärneñ töp fikere änä şul. «Batırşa» romanı bezne bäysezlek öçen bügenge häräkättä dä berdäm bulırga çakıra.

Telgä alırlık kitap

Tatar ädäbiyätı yaña äsärlär belän bayıtıla barsa da, küñelgä ütep kererdäy külämle roman häm povestlar siräk yazıla. Soñgı yıllarda icat itelgännäre arasında minem üzemä 3. Häkimneñ «Gönah» romanı oşadı.

Roman, närsä ul gönah, keşene aña närsä etärä, kebek soraularga cavap birüdän başlana häm ahırına qadär şulay dävam itä. Töp geroylardan bulgan Zäbir belän Fäyez ber-bersenä bötenläy oşamasalar da, bergäläp cinayät eşlilär. Töptän uylauçı Fäyez Zäbirneñ kibet basu turındagı täqdimen tiz genä kabul itmi. Bu eş eşlängäç tä, anı härvakıt kurku hise ozatıp yöri. Kürmädelär mikän, digän uyda yäşäve Fäyezneñ ictimagıy fiker belän isäpläşüen dä kürsätä. Gönahsız keşe kurıkmıy. Eşneñ gönah ikänlegen belep kılu — dini kanunnar buyınça ikelätä gönah häm ul kiçerelmi dä.

Kayberäülär kayvakıt saklanu maksatında naçarlık eşli. Bu oçrakta anıñ gönahınıñ nigezendä başkalarnıkı yata.

Keşeçä yäşäü mömkinlege bulmau da adäm balasın ählaksız itä. Ber-bersenä änä şundıy fikerlär yalganıp kilä bu äsärdä. Şuşı üzara bäylelek bigräk tä Fäyez yazmışında açık kürenä. Gönah öçen cäza kötü hisenä iyä Fäyez eşlägän äşäkelekneñ säbäben ber-ber artlı, bik ozaklap aça yazuçı, berrättän başkalarnıkı da añlaşıla bara. Geroyda cäza kötü hise torgan sayın köçleräk bulıp kürenüneñ sere şundadır kebek.

Fiker, hislär üstereleşe dinamik bulsa da, syucet suzıla, kızıksızrak kilep çıga, häräkät citmi kebek toyıla.

Kıskaça gına eçtälekne şuşılay birergä mömkin: naz kürmiçä, tuygançı aşamıyça, akça totmıyça, telägän äyberlären kimiçä, balalar yortında üskän ike yätim ber köndä böten teläklären kanäğatländermäkçe häm başkalar kebek yäşäp kitmäkçe bula. Kibet basalar alar, ämma hıyalları tormışka aşmıy. Zäbir «sazlıkka bata», ä Fäyez tormış sazlıgın berüze yırıp çıga. Ul armiyä saflarına da alına, anda da törle räncetelü baskıçların uza, citäkçelärneñ, üzennän yugarıdagılarnıñ doşmanı bula, härvakıt tormış kıynavın üze kılgan gönah belän bäyläp tınıçlana. Ahır çiktä, gönah cäzası mäñgelek, digän fikergä kilä. Canı şunnan arına almagan Fäyez psihik avıruga äylänä.

Yazuçı finalda töp geroynı Zäbir belän kabat oçraştıra. Dustı batmagan, ämma Fäyezdän tagın da nıgrak yıragaygan bulıp çıga. Fäyezneñ näticäläre tagın da üzençälekleräkkä äylänä. Gönah — ğamäl tügel, üzeñ kılgan ğamällärgä mönäsäbäteñ, di ul. Fäyez menä eşlägän eşeneñ naçarlık ikänlegenä töşengän, Zäbir — yuk. Şuşı ruhi üseş Fäyezne tagın da bähetsezräk itä. Añlau gönah kılgannan soñ kilä torgan his bulganga, monı kiçermägän keşe gomer buyı gönah bocrasında yäşäyaçäk. Şunı añlagan Fäyez isä üz-üzenä tübändäge cäzalarnı saylap ala:

— Armiyä vähşilege;

— ütkännärgä kaytıp, häteren yañartu;

— tormış töbenä kitkännärgä, üzenä avırlık kiterep, yärdäm kulı suzu;

— döreslekne söyläp, gazap kiterü.

Fäyez bähetsezlegeneñ ikençe säbäbe — anıñ ruhi yalgızlıgı. Tınıçlanıp kalu öçen buşanırga, hälen söylärgä kiräk, ämma anı hatınına qadär tıñlamıy. Başkalar keşeneñ üz gönahların tanuın tabigıy sanamıy. Aptıragaç, Fäyez döreslekne öleş-öleşläp kenä birä başlıy. Kayvakıt, ışandıru öçen, beraz yalganga da törä.

Fäyez öçen ikençe möhim närsä — ğayep däräcäsen açıklau. Ğadel hökemdarga äylängän üzäk geroy aña bärabär cäza saylarga tiyeş. Suzıp citkerdeme ul dustına kulın, ällä yukmı? Bertuktausız bimazalagan älege sorauga cavapnı tögäl belsä dä, geroyıbız äytmider genä şikelle. Häyer, yugalıp kalgan Fäyez, kulın suzıp citkersä dä, anı kotkara almas, üze dä töpkä kitär ide. Ä anıñ suzıp citkergän itep küräse kilä, ahrısı. Alay bulmasa, ul keşe canın kıyuçıga äylänäçäk, monısı inde — bötenläy gafu itelmäslek gönah.

Täqdir mahsus räveştä Fäyezne cinayät belän bäyle keşelär tiräsendä genä yörtä. Ul urınnıñ isemen äytä almas hälgä kilsä dä, häterendäge vakıygalar ceteräk töslärdä terelä başlıy.

Äsär geroynıñ söygäne, hatını Närkizä aldında buşanu räveşendä yazılgan. Kıynaularga, äşäke süzlärgä tüzgän hatın keşe canınıñ buşanuın kütärä almıy häm iren taşlap kitä. Dimäk, tän cäzası belän çagıştırganda, can cäzası avırrak. Keşe canına uzgan keşe ul canda kala da almıy. Häm Fäyez ikençe märtäbädä tormışın bik az belgän Saniyäne iptäşkä saylarga karar kıla.

Gomer mäğnäse närsädä, digän sorauga da cavap birä roman. Ul bik kızıklı: gönahlılarnı sazlıktan kotkaruda. Monı üzäk geroy äytä. Urman sazlıgınnan kotılgan Zäbirne tormış sazlıgınnan berkemneñ dä kotkara almavı turında uylap kuyasıñ.

«Gönah» romanı — änä şul räveşle sütelgän fälsäfä yomgagı, dip äytergä mömkin. Ul Dostoyıvskiynıñ «Cinayät häm cäza» romanına bik avazdaş. Töp geroy Fäyezneñ üseş-üzgöreşläre Raskolnikovnıkı belän täñgäl. Alar ikese dä cinayätkä häzerlänä, eşli, ruhi çistarınu häm cinayätneñ parazitlarga karşı eşlängändä dä cinayät bulıp kaluın añlau etabın uza, aña cäza kötep yäşi. Can dialektikası gıybaräse belän atala torgan ruhi üzgäreşlärne çagıldıruçı äsärlär tatar ädäbiyätında citärlek, ämma keşe küñelendäge gazaplarnı kürsätü däräcäse belän alar «Gönah»tan kalışa şikelle. Äsärne uku avır, anda ruhi kütärenkelek yuk. Cinayätçe töp geroy bertuktausız söylänüdä. Kayvakıt kabatlaular artıgrakka da kitä şikelle. Syucetta da ışandırmaslık cir bar. Zäbirneñ «sazlıkka batu» küreneşe kiräk bulganga gına eşlängän kebek. Kayvakıt geroynıñ fikerläre artık bärep äytelä. Min, üzem öçen açkan şuşındıy citeşsezlekläre buluga karamastan, 3. Häkimneñ «Gönah» romanı, hiçşiksez, soñgı yıllarnıñ iñ köçle äsärlärennän dip sanıym.

Tatar ädäbiyätında torgınlık yıllarına bäyälämä

Üzgärtep koru yılları başlangaç, yöräktän kurku kitkäç, kaläm iyälärenä äzme-küpme irek birelgäç, kiñ sulış alıp kuygan yazuçılar, tormış-çınbarlıkka yañadan küzläre açılganday, ütkänne bötenläy başkaça bäyäläp icat itärgä totındılar. Äle kayçan gına al da göl kebek tasvirlangan sovet cämgıyate ädäbiyätta kara yakları belän kalkıp çıktı. Bigräk tä roman, povestlar, şul uk yazuçılarnıñ, curnalistlarnıñ publitsistikası aşa uzgan çorlar belän tanışkan gadi ukuçı inde sovet cämgıyaten keşe ruhın bugan, anı üzeneñ korbanı itkän ber totalitar sistema itep küzallıy başladı.

A. Gıyläcevneñ, M. Häsänovnıñ, İ. Salahovnıñ Stalin lagerların surätlägän romannarı, M. Mähdiyev, T. Galiullin kebeklärneñ avtobiografik äsärläre, başka yazuçılar icat itkän erele-vaklı küpsanlı hikäyälär häm başkalar...— hämmäse torgınlık yıllarınıñ keşe canına yasagan yaraların açıp saldılar. Ädäbiyätta, totalitar recim vakıtında keşe degradatsiyälände, yağni ruhi cimerelde, digän fiker nıklap urnaştı.

Naçar iskegä yahşı yaña almaşka kilmäde. Bu häl bik küplärne aptıraşta kaldırdı. Räsäy ile kaydan kaya bara, kebegräk soraular rus ädäbiyätında da yış yañgırıy başladı. Bernindi yaktılık kürenmi ide. İcatınıñ soñgı yılları änä şundıy çorga turı kilgän Ämirhan Yeniki, üze yäşägän tulı ber gomerne diyärlek kabat küzdän kiçerep, analizlap, «Koyaş bayır aldınnan» isemle publitsistik äsär icat itte.

Ädipneñ «Soñgı kitap» dip isemlängän istäleklär kitabınnan ayırmalı bularak, monısı bulıp uzgan ilküläm vakıygalar, küplärgä bilgele däülät eşlekleläre, ayırım şäheslär turında söyli ide.

«Koyaş bayır aldınnan» ädipneñ soñgı könnärendä yäşlärgä, isän çordaşlarına, citäkçelärebezgä häm gomumän tatar keşesenä häyer-fatiha kebek kenä añlaşılmıy, barınnan da bigräk ädip, min nindi cämgıyättä yäşädem soñ, anıñ kaysı etabı närsäse belän yahşı, närsäse belän yaman ide, kebegräk soraular kuya. Eşlägän eşlärebez yalgış bulmadımı, tatar milläteneñ kiläçäge barmı? Bügen tuıp kilüçe ideallar döresme? Bez tabıngannar ideal bulırlık ideme... Soraularnı änä şul räveşle haman da dävam itärgä mömkin.

Koyaş çıga, bata. Menä şuşı aralıkta keşe alga taba atlıy häm Böyek Akıl yazgan yazmışnıñ ber närsä tarafınnan da üzgärtelä almaganlıgın añlauga taba bara. Gomere ahırında izgelekneñ üze buldım dip uylagan keşe dä şul fikergä kilä.

Ädip katlaulı, gıybrätle, küplärgä añlaşılıp ta betmägän çorıbızga üzençälekle bäyälämälär birä. Här yul candagı hävef hisen arttıra bara. Äyterseñ bez bu çorlarnı yañadan kiçäçäkbez, üz canıbız arkılı uzdıraçakbız.

Lenin çorı Fevral inkıylabı, «patşa töşerü uyınnarı», sukbaylarnı törmädän kotkaru bulıp häterendä saklangan ädipneñ.

Stalin hakimlek itkän yıllar ciñü könen bäyräm itkän avıldaşları, yulbaşçını mavzoleyga kuyular belän istä kalgan. Hruşev, Brecnev idarä itkän yıllarnıñ da üz vakıygaları bar. Bez alarnı bik ük täfsille tasvirlap tormıyça, Ä. Yeniki uzdırgan fikerlärne atap çıgu belän kanäğatlänerbez.

Bolşeviklar imperiyäse ber halıkka da üz teläge belän hörlek birmi; imperiyä hucaları bulgan ruslarga karata küp halıkta eçke näfrät yäşi.

«Rus kollıgı» belän bergä eçkeçelek, yalkaulık, pıçraklık, ärämtamaklık kilä.

Böten izelgän millätlärneñ iñ zur hıyalı — azatlık. Zur halıklar başkalarnı tanırga, keşegä sanarga telämi. Tatar keşese böten millätlärgä şul millät isemennän hezmät itä.

Kayberäülärneñ mäkerle säyäsäte tatar-başkort mönäsäbätlären soñ çikkä kiterep citkerde.

İnternatsional duslık digännän dä yalganrak duslık bulmadı.

İldä tulayım krizis. Tübännän alıp yugarıga qadär mafiyä idarä itä.

Bügengeneñ naçar yakları, iqtisadi häm başka kiyerenkeleklärgä nigez Stalin yıllarında uk salındı. Faciganeñ başı hätta inkıylabka gına da bäyle tügel. Bülenmäü, eştä, süzdä berlek bulu, milli mänfäğatlärne kaygırtu gına torgınlık yıllarında başlangan başkalar tarafınnan yotılu kurkınıçın kimetäçäk.

Torgınlık yıllarınıñ iñ naçar yagı — kiläçäktä bulaçak millätara sugış-nizaglarga cirlek häzerläü.

Ütkänneñ uñışları da yuk tügel. Hätta Brecnev idarä itkän yıllar da, bügenge çor belän çagıştırganda, uñayrak bäyägä layık.

Halık Brecnevnı ni öçen sagına? Üze telägänçä ük yäşämäsä dä, hezmät itä, bäyrämnär uzdıra algan ul. Yazuçılarnıñ kitapları çıgıp torgan. Kommunistlar da san yagınnan näq menä şul yıllarda artıp kitkän. Dimäk, kiläçäkkä ömet tä zuraygan. Şul uk vakıtta näq menä Brecnev çorında partiyägä oçraklı keşelär kerep tulgan. Adäm balasına ictimagıy ğadellek, tigezlek kiräk bulganlıgın añlagan şovinistlar, berençe çiratta, anıñ matdi tormışın kaygırtkannar, milli teläklär kanäğatländerelmägän.

Torgınlık yıllarınıñ citeşsezleklärennän çıgıp bulırmı? Ul çor sabak birgänme? Yuk ikän. «Menä inkıyrazga (betügä) şoma gına yakınlaşabız»,— di yazuçı. Ul anıñ bulmavı öçen dogalar kıla. Ozın ber gomer yäşäp, ömetlärdän ömetsezlekkä atlagan ädip ükeneç-kaygılar eçendä bezneñ belän huşlaşa. Torgınlık yıllarında tübän tägärägän koyaş, äyterseñ yañadan çıkmaska dip, taular artına töşep kitäçäk.

Click or select a word or words to search the definition