Tatar Mäsäläse

Hikäyä

Cimeşle agaçnıñ başı da salınıp tora, çönki buş bulmıy.
Yarıy, monı gına belmägän keşe yuk. Ämma şunısı da bar äle anıñ, hucañ nindi — sin dä şundıy! Akıllı hucanıñ kul astında ahmak keşelär eşli almıy. Yağni, hucañ ahmak bulsa, sin dä şundıyga äverelergä mäcbürseñ. Mägär ul akıllı ikän, akıl ilägeñne tiz arada vaklatırga tiyeşseñ! Yugıysä, minem ber tanışım äytmeşli, tatar kürmiçä ışanmıy.
Şulaydır inde, şulaydır. Alay uk itep äytmäsälär dä yarar ide!
Bervakıt Kazan halkı olug märtäbäle cıynalışu yasap, ğalim-golamä häm dä şağıyr vä ädiplär çakırılıp, gıylem estäüdä mäğrur talip vä talibälär sanalgan studentlar belän berlektä zur tantana uzdı. Yübiley şäräfe gayät küñelle häm dä yalıktırusız bulır digän ömettä häm çakırıluım säbäbendä soñarmıyça kilep citkän, kiñ häm ozın zalnıñ yomşak känäfiläreneñ bersenä çumgan idem. Tanış-beleşneñ häm küzgä älegä çalınmagan, ämma isemnäre inde kolakka kerä başlagan ällä kemnär yanında beraz kıyınrak kebek toyılsa da, küñelemne kamil itep, ber-bersen almaştırıp häm alıştırıp torgan çirattagı notıkçı-kotlauçılardan soñ, tärtip belän bezneñ hucaga da süz birdelär. Ozakka suzılgan şaulı kul çabulardan beraz kauşagan ideme, sähnäneñ zurlıgında adaşıp uñlı-sullı yörende dä, täbrik kälimäsennän berençe cömläsenä kereşte.
Mondıy kiçälärdä kabatlanu ğalämäte bar inde ul. Ämma bezneke originallek öçender inde:
— Min sezgä büläkneñ zurısın, töşerep karıy torganın alıp kildem,— dip, yanındagı hanımga taba kulın suzdı.
Halık ni uylarga da belmiçä aptırabrak kaldı. “Çınnan da çişenderer mikänni?”— dip, yäşlär ayak oçlarınarak bastılar. Minem yözemä oyat kızıllıgı yögerde: kem hucası, digändä, anıñ kul astında eşlim tügelme?..
— Tatar töşerep karamıyça ışanmıy,— diyäräk, añlap ölgermäüçelärgä dä barıp citärlek itep kabatladı täbrikçe hucabız.
Kemder hihıldadı, kemnärder uhıldadı. Yänäşämdägelär miña borılıp karadılar: imeş, işetäseñme, hucañ niçek söyli, zıyalılar mäclesen savımçılar utırışı belän butagan, ahrısı?!.
Billähi, cir tişege açılsa, kerep kitärgä mömkin idem. Ämma andıy forsat ireşmäde. Tämug kızıllıgı kaplangan yözemne yäşerergä teläp, başımnı aska idem, tämam bökräyep, urınıma señdem. Tagın ni kabatlıy inde? Öçençe tapkırın da äytsä, hurlıgı ni tora! “Ahmak,— diyäçäklär üzen.— Hucası nindi — işäge dä şundıy!”— dip, üzemä dä möher salaçaklar häm hezmättäşläremne dä keşe sanınnan çıgaraçaklar.
Ah äytte, tagın-tagın kabatladı. Halık yıgılışıp-tägäräşep kölde. Baksam, ul fotoapparat büläk itep mataşa ikän. Töşerep karamakçı. Ämma çertlätä torgan töymäsen taba almıyça azaplana üze.
Gölt itep ut çıktı. Hıyallangan ide, menä töşerep tä karadı inde...
Alga taba ni-närsä söylänep mataşkanı işetelerlek tügel ide. Berazdan halık tınıçlandı. Ämma ul:
— Menä töşerep tä kürsättem,— dip maktanıp kuydı. Süzläre ayırmaçık işetelgänlektän, halık şartladı. Bu yulı min dä kölülärgä kuşıldım.
— Töşerep kürsätte,— didelär kürşedägelär.
— Ällä närsä tügel ikän,— didelär ikençelär.
— Kürmägänne kürdek,— didelär öçençelär.
— Oyatsız ikän bu,— didelär ölkänräklär.
— Ahmak!— didelär ädäp häm gıyzzät tärtiben belüçelär.
Ä min avızımnı yırdım.
— Sezneñ hucagız şuşımıni inde?— dip törtterüçelärgä baş kagıp kına, yülärlärçä cavap birdem. Häzer akıllı sıyfatlarga iyä adäm zatı sıman itep üzemne kürsätergä mataşuımnan fayda yuk ide.
Äye, niçämä meñ halık aldında töşerep kürsätte bu!
Zaldan çıgıp olaktım. Kaytıp kitüeñ yahşırak bulır, monı duslar-tanışlar meñ katlatıp iskä töşeräçäklär äle!
Ämma belep torsınnar, yäşeren batırın tügel, hucabız naçar keşelär hisabına kermi, oçratkanda da süz katmıyça kalmıy, şayartırga, törtmä süzlär belän küñelne kıtıklarga da bik mahir. Kıskası, cor telle ul. Döres andıy keşegä at kämitendä mäzäkçe hönäre kileşäräk töşär ide dä, ämma alay dimägez!
Şulay berkön tagın da ber cıynalışka kittem. Bu yulı “Çakıru” belän tügel, bälki mäcbüri räveştä şunda bulırga tiyeş idem. Soñga kalmıym dip irtäräk yulga çıktım. Yörgän-bulgan cirdä tügel, Kazannıñ min belmägän oçında uk ikän. Citmäsä soñga kalırga da yaramıy. Minem bähetkä kiräkle avtobus, ozak köttermästän, şıgırdıy-mıgırdıy kilep tä citte, utırtıp alıp ta kitte. İskärtkänemçä, adresnı tögäl genä belmim, çamalap tabarmın äle, didem. Yalgışmam, adaşmam kebek ide. Ämma...
Ber keşedän sorap karıym, ikençesennän. Cilkälären genä sikertälär, belmilär. Häyran itäm.
— Andıy oyışmanıñ barlıgın da belmibez şul,— dilär.
Citmäsä kışnıñ iñ yaman, karlı-buranlı köne. “Şuşı tirädä genä bulırga tiyeş!”— dip, uramnarnı biş kat äyländem. Arırak kittem. Tagın da, tagın da arırak atlıy torgaç, şähär çitenä ük çıgıp citep kilgänlegemne çamalap, kul seltäp kaytıp kitärgä ittem. İnde genä avtobus yakınlaşkanda:
— Tukta äle, bütän yakka tabarak barıym,— dip, arıgan ayaklarımnı tagın da aşıktırdım häm küpme ezlätep cäfalagan oyışmanıñ işegenä kilep törteldem. Hoday şomlıgına, hucam belän yözgä-yöz turı kildek.
— Nigä soñardıgız?— dip soramasınmı.
Yaşerep torası tügel, döresen äyttem:
— Adaşıp yördem...
— He...— dip kölde hucam.— Keçkenä genä Kazanda mondıy da märtäbäle häm zur oyışmanı taba almaskamı? İke kayın arasında adaşıp yörgän kebek!
Keşelärneñ barlık gomerläre yuktan bar, bardan yuk ikänlegen min belmi idem. Dönyada döres yäşäp bula, ämma mäğnä digän böyek sıyfatnı häylä häm mäker alaması belän bik ciñel kaplap kuya belüçelär barıber östen çıga. Ämma hucalarga üpkälärgä yaramıy.
Biçara.
Üpkäli başlasam, ike yakta da anıñ ige-çige bulmasın añlap, käyefem tämam kırılıp, uylarımnıñ mäğnäsezlegendä adaştım. Tatarlıgım kirelek belän mäydanga çıktı. Çın millät balası bularak, kölkegä tuktausız kalaçagımnı älegä añlamaganmın.
Şuşı vakıygadan soñ hucamnıñ telenä kerdem. Cayı çıkkan sayın miña törtterülärne ul üzenä ğadät itte. Bu anıñ üzemneñ märtäbäle zatımnan kölüennän tügel ide dip beläm. Ä ul şuşı räveşle haman da şayarta häm monı därtenä kürä zur ziräklek sanıy başladı. Monısın gına añlıym da, yugıysä, ämma küñelem anıñ suktıruların kabul itä almıy aptırata.
Şulay da tatarlıknı ciñü cayın tabarga tiyeş idem. Beläm, yugıysä, iñ çarasız çakta da keşegä süzsez kalu, endäşmiçä torudan yahşırak häm kulayrak kiñäş yuk. Tatarnı süz belän tügel, süzsezlek belän ciñärgä genä mömkin.
Häm menä şulay eşlädem dä. Ämma bu çaramnıñ tizdän ğadätemä ävereläsen belmädem. Dönya yözendä härkem üzen mäñgelek dip uylıy şul. Ä hucam — monıñ açık misalı.
Endäşmi yörüemnän mäker häm häylä kürep bulırga kiräk, anıñ küñelen şik vä şöbhä biläp alganlıgın küz karaşınnan uk toya başladım. Kemdä mondıy uylar oyalıy, anda, kurku hise belän bergä, üzen saklau toygısı uyana. Ni äytsäm dä hucam fikeremne kabul itmäyäçäk, ul alardan naçarlıkka alaçak, östenä atılgan taşnı gına küräçäk. Adäm balası asılına kürä, yahşılıktan da yamanlık ezläyäçäk.
Ah gomer, vah gomer. Sineñ agışıñ kıya taşlardan tübän taşlanuçı tau yılgası kebek tä, bozga törengän näni ineş sıman da. Ä minem ak bolıt kebek tınıç kına yözäsem-yözäsem kilä. Kemnärder anıñ şäülälären kül häm yılga öslärendä şäylärlär, kaysıları kükkä bagıp torganda kürerlär. Tınıç yäşäü bäheten dönyalıkta azlar, bik azlar gına tatıy. Ämma anıñ böyek fälsäfäsenä ütep kersäñ, tormışıñ olı mäğnägä ireşä, yäşäeşneñ bähete häm täme arta.
Minem ber kürşem bar ide. Anıñ telendä haman süz buldı. Şayartıp äytelsä dä mıskıllau kebek işetelä ide äytkännäre. Döres gıybarä ikän ul: karganıñ karkıldavı bälki üzeneñ kolagına yagımlı bulıp ireşäder dä, ämma ul barıber sandugaç tügel şul, tavışı cannı kisä. Kürşemneñ dä şayartularında naçarlık yuk kebek, ämma avızınnan süze çıgu belän ük, bäğırne äveş-täveş başı köydertelüdän genä hasil kılıngan söñge kebek tişep ütkänlektän, avır toygılar eçendä üpkäläp kalasıñ.
Yuk, yaramıy, üpkälärgä yaramıy. Bu häl ber dä yahşı närsä tügel. Üpkälämäskä tırışıp, ul niçek mıskıllasa da künep, buysınıp toru tiyeş ide dip beldem. Ämma kürşemne bu halätem ber dä tınıçlandırmadı. Ul haman da şayarta tordı, mıskıllıy bardı. Kürşe hakın haklau tiyeş ide, beläm. Kürşe hakı — Täñre hakı, dilär, anıñ öleşenä kerämme inde.
Bu yulı da şuşılay eşlädem. Hucalarnı, imeş, Allahı täğalä bezneñ öskä mahsus üze saylap yök itä, kemlegebezgä nisbättä birelälär alar. İle naçar ikän, padişahı da şundıy. Şuşı fälsäfägä buysınmıy hakım yuk ide.
Kayçagında bäğır kiselep, borçılıp yörülärem könnärdän könnärgä küçä, tämam tınıçlanıp citkänemä qadär akılımnı şaştıru gına tügel, başkalarga karata bulgan mönäsäbätläremne dä tupaslandıra ide. Mondıy vakıtlarımda mögayın küplär miña üpkälägännärder dä, berni eşli almayaçakmın şul! Äle genä sabır itsäm, ikençe yulı kaynarlanuım yözemä çıga...
Bügen irtäräk barıym äle digän maksat belän eşemä kilep citkän idem, yulımda hucam oçradı da:
— Sez dä eşlisezmeni?— dip soradı. Häm min borıldım da kaytıp kittem.

2000— 2001 yıl.

Click or select a word or words to search the definition