Tatar Kitabın Ni Kötä?

Ber millät ikençesennän iñ berençe çiratta goref-ğadätläre häm mädäniyätı belän ayırılıp tora. Mädäniyätneñ nigeze isä – tel. Telne kitap saklıy, çönki kitap telneñ arhivı bulıp tora. Gomumän, tel, belem, mädäniyät nigezläre kitaplarda tuplana. Dimäk, şuşı fiker çılbırınnan kürengänçä, millät tarih çoñgılında yugalmasın öçen milli teldä kitap çıgaru möhim.

1990 nçı yıllardagı milli kütäreleş näticäsendä telebez vakıtlıça üseş aldı. Balalar öçen yazılgan kitaplarga kıtlık tudı. Kızganıç ki, balalar öçen yazuçı avtorlar bik az, barmak belän genä sanarlık.

Kem soñ ul – häzerge zaman tatar balalar yazuçısı? Balalar öçen yazuçı, ğadättä, urtaça yäki az külämle kerem aluçı zıyalı şähes. Bügen kitap yazıp bayıp bulmıy. Üz täcribämnän çıgıp äytäm, berençe kitabım («Öç büre häm öç sarık», 2004 yıl) çıkkannan soñ ikençe kitabım («Alpinistr ürmäküçlär», 2008 yıl) basılançı dürt yıl vakıt uzdı. İkençe kitapnıñ dähele (gonorarı) külämen 48 ayga bülgäç, aylık tabışnıñ 250 sum çıguı açıklandı. Mondıy hezmät hakına keşe yäşi alamı? Maktanıp äytäm, älege kitabımdagı kayber şiğri tabışmaklar belgeçlär tarafınnan yugarı bäyälände, kayberläre unikal dip tanıldı. Sıyfatlı kitap yazu öçen urtaça öç-dürt yıl kiräk. Bu misaldan kürengänçä, yazuçı hezmäte can asrarga mömkinlek birmi häm yazuçılar bütän eşlärdä eşlärgä mäcbür. Ä kazna eşendä çilänü icatka vakıt kaldırmıy häm tatar halkınıñ potentsial talantı açılmıyça kala. Yugarı kvalifikatsiyäle belgeçne cir kazu eşenä dä tartıp bula. Bilgele, ul belgeç (tamagın tuydıru maksatınnan çıgıp) cirne kazır, ämma üz belgeçlege buyınça cimeş tudırmas. Balalar öçen yazuçılar, döresräge balalar öçen yaza belüçelär yuk däräcäsendä, şul borçıy da inde! Şulay itep, avtor facigasın kıskaça bäyälädek şikelle.

Häzer näşriyätlarnıñ häle turında. Alar da faciga kiçerälär, çönki näşriyätlar bügen üzfinanslau mäsälälärenä kerep battılar. Yözep çıksalar isän kalırlar, digän niyät belän suga ırgıtılgan köçek balaların häterlätä alar. Kitap tabış birerlek bulmasa, anı çıgarırga totınuçı yuk. Ser tügel, sponsorlar yärdäme belän çıgarılgan kitaplar ädäbi yaktan bik sıyık.

Häzerge zaman tehnikası äsärlärne İnternet çeltärendä urnaştırırga mömkinlek birä. Misal öçen, tatarça yazılgan äsärlärne häm başka tellärdä yazılgan tatar yazuçıları äsärlären www.kitap.net.ru saytı bik teläp kabul itä. Şul sayttan äsärlärneñ elektron küçermäsen dä cähät kenä alıp bula. Monıñ öçen artık kirtälär kuyılmıy. Başka uñışlı eşläp kilüçe tatar saytlarına da äsärlärne urnaştıru kıyın tügel. Bu yaktan karaganda, İnternet näşriyätlarga köndäş.

Ämma İnternet näşriyätlarga köndäş bulsa da, äsär basma räveştä buldırılgaç kına kitap dip sanala. Dimäk, näşriyätlar cämgıyätkä kiräk, dimäk, näşriyätlar yäşärgä tiyeş.

Kitapnı çıgaruga äzerläü hezmäteneñ küläme kitapnıñ tiracına bäyle tügel. Kitapnı yöz danädä çıgardıñ ni, yöz meñ danädä çıgardıñ ni, barıber möhärrirlär eşeneñ küläme kimemi. Hezmäten sarıf itkän hezmätkärgä eş hakın şulay uk tülärgä turı kilä.

Yazılgannar näticäsendä ber genä täqdim kertep bula – avtornı da, tatar kitapların çıgaruçı näşriyätlarnı da ternäklünderü öçen däülät tarafınnan sallı gına matdi nigez yasalırga tiyeş. Däülätneñ akçası yuk digän sıltau dälil bula almıy. Akça – ul härvakıt bar. Akça bulmasa, berkemgä kiräksez bäyrämnärne dä kupşı itep ütkärmäslär ide, poçta tartmasına da kilogrammlap reklama gazetaların tutırmaslar ide. Halık bu hälne añlamaslık añgıra tügel. Ägär balalar öçen yazılgan ber kitap 30-50 sum torsa, ber mizgel eçendä salyut räveşendä cilgä oçırılgan akçalar küp tapkırga zurrak. Sıyfatlı reklama curnalları urınına nigä balalar kitapları tutırmıylar soñ ul poçta ärcälärenä? Bälki tatar tele barıber üläçäk dip däülät tarafınnan telne üsterü öçen akça tiyeşle külämdä birelmäs tä. Bälki halık baylıgın osta üzläşterüçelärneñ tatlı utraularda yal itüläre däülät öçen märtäbäleder.

Däülät digändä, däülät – ul kiñ mäğnäle töşençä. Aldagı kütärelgän mäsälälärne däülät belän idarä itüçelär häl itä. Ayırım şäheslär, respublika dip atalgan zur ğailäneñ başlıkları. Kırmıska oyası kebek ul ğailä, mänfäğatläre tormışka aşmagan ğailä äğzalare üläçäk, ğailä yukka çıgaçak.

Yazmanıñ isemendä kuyılgan sorauga äle cavap yuk. Ägär däülät tarafınnan näşriyätlarga tiyeşle yärdäm kürsätelmäsä häm avtorlarga yahşı «kaläm hakı» (gonorar) tülänmäsä, tatar kitabın yahşı kiläçäk kötmi...