Tatar Halık Tabışmakları

TATAR TABIŞMAKLARIN CIYu HÄM TÄRTİPKÄ SALU EŞE
Borıngı zur säüdä yulı bulgan İdel-Çulman yılgasın kulga töşerü öçen, urta ğasırlarda özleksez sugışlar bargan. Şunda däülät korgan Bolgar, Altın Urda, Kazan cirläre şul sugış zonası bulganga, şähärläre cimertelep, taş östendä taş kalmagan, anda inde bik küp kulyazma äsärlär yandırıp köl itelgän, yukka çıkkan. Şunlıktan -bez ul çordan kalgan yazma kitap çitlärenä yazıp kuyılgan berniçä tabışmaktan 'başkasın taba almıybız. Şulay da Altın Urda däüläte HIII yözlärdäge Evropada berdänber dip äyterlek mädäniyätle Rim imperiyäsen bik nık (Siskändergän häm kızıksındırgan; alar bu däülätne hristianlık yoktırıp eçtän alu häyläse belän missionerların yörtep torgannar, monıñ öçen alar mäşäqatle säfärlär yasap, ul çornıñ tatar törkesen öyränergä mäcbür bulgannar häm bu telne öyränü öçen İtaliyädä, Venetsiyädä, soñrak Paricda häm başka cirlärdä törki tellär institutları açkannar. Şul säfärlärdä yazıp alıngan tatar tel-ädäbiyät materialları alar-dagı kitaphanälärdä küp kenä saklanıp kalgan. Kızganıçka karşı, bez älegä qadär ul materiallar -belän üzebez tanışırlık mädäni säfärlär yasıy alganıbız yuk, küp närsä öyränelmägän, hätta bilgele dä bulmagan hälendä yata dip işetelä. Bez tik tyurkologlar tözegän kataloglar häm kaybersen alar citeşep tabıp, şifrın açıp ukıp kürsätüläre buyınça gına beläbez.

Şular arasında tatar tabışmaklarınıñ da täü başlap HIII ğasır ahırında yazıp alıngan buluları bilgele. Ul 1303 yılda kitap hälendä terkälgän Codecus CumanicusTa kürenä. Anda 50 gä yakın tabışmak. Bolar-arasında bez tördäşläre häzerge telebezdä dä äytep yörtelgän baytak kına tabışmaklarga oçrıybız. (Misalların bu cıyıntıktan «Borıngı tabışmaklar» bülegennän kara.) Tatar tabışmaklarınıñ yazma räveştä terkälä 'başlanuınıñ başı, älegä bilgele bulgança, şuşı.

Ruslarga kilsäk, tatar teleneñ könçıgış halıklar arasında räsmi tılmaçlık rolen alar da dävam itterergä mäcbür bulgannar. Läkin üz mämläkätlärendäge halıklarnıñ üzlären, tel-ädäbiyät, folklor häm mädäniyätlären yakınnan gıylmi öyränü alarda bik soñ, nigezdä HIH yözdä genä başlangan. Tatar halık avız icatın cıyu, öyränä başlau da ütkän yözdä genä kürenä başlıy. Şularday bezne .kızıksındırgan tatar tabışmaklarına kilsäk, täü başlap 1838 yılda Kazan universitetı studentı Martinyan-İvanov tarafınnan «Tatarskaya hrestomatiyä» digän kitabında berkadär ürnäklär cıyılıp, 1842 yılda bastırıp çıgarıla, (Minem cıyıntıkta annan alıngannar «M.-İv.» bilgese belän kürsätep barılalar.) Şunnan başka, 1892 yılda Vetevskiy materialları arasında basılgan tatar tabışmakların da iskä alıp ütsäk, rus gıylem dönyasında bezneñ bu canr icatıbıznıñ terkälgäne başkaça kürenmi diyärlek. (Katanov isä Kayum Nasıyridagı tabışmaklarnı gına alıp bastırganga, yaña närsä östägän dip bulmıy.)

Könbatış Evropada başlap Vengriyä belgeçe Balint G.[Balint G. «Kazani-tatar püelvtan», Budapeşt, 1877.] keräşen tatarlarınıñ folklorınnan çıgargan cıyıntıgında 1877 yılda 46 tabışmak bastırgan. Tatarçası latin härefläre belän bik döres itep basılgan.

Kalgan hezmätlär tatarlarnıñ üzläre tarafınnan eşlängän. Alar şuşılar:

1. M. Salihov; «Tabışmaklar häm härtörle halık arasında äytelä torgan mäqallär», 1880 yıl. Monda 39 tabışmak kertelgän.

2. K. Nasıyri. «Fävakihel cöläsa», 1884 yıl. 27 tabışmak urnaştırılgan häm añlatmalar birelgän.

3. Yähin T. «Sabi vä sabiyälär öçen märgub hikäyälär», 1900 yıl. 88 tabışmak urnaştırılgan.

4. «Bukvardyan sung ukıy torgan knyagya». Keräşen tatarlar öçen çıgarılgan tatarça uku kitabı, Kazan, 1907 yıl. Monda barlıgı 175 mäqal häm 115 tabışmak. «Comaklar» dip atalgan. (81—91 bitlär.) Keräşennär arasınnan cıyılgan.

5. Huca Gabdelbädiğ. «Halık ädäbiyätı», 2 nçe bülek, «Tabışmaklar, takmaklar häm takmazalar». 1913 yıl (300 läp tabışmak).

6. Arelanov G. «Bik kızık tabışmaklar», 1910—>1913 yıllar, 3 kisäk. Barlıgı 315 tabışmak cıygan. Läkin rusçadan alıngan häm yasalma bulgannarı da küp.

Bu kürsätelgän cıyıntıklarda barlıgı 400 çaması tabışmak terkälgän. Alar, kübesençä, ber-beren kabatlap, kitaptan kitapka küçkän mäğlümräk tabışmaklar. K- Nasıyri häm Huca Vädiğ cıygannan başkalarında gıylmi ezlänü yäki citdi karaş bar dip bulmıy, kübesençä, yuanıç häm säüdä äybere bulu yagınnan karap çıgarılgannar.

Revolyutsiyädän bu yak çorga kilgändä, tatar tabışmakların «itap itep çıgaru bik siräk eş bulıp kitkän. 50 yıl eçendä min cıyıp çıgargan «Tabışmaklar» kitabı bar. (Barlıgı 1468 tabışmak, 1941 yıl.) Monnan tış, balalar öçen berniçä bitlek kitapçıknı iskä almaganda, başkası kürenmi.

Bolar östenä SSSR Fännär akademiyäseneñ Kazan filialı tarafınnan çıgarılgan «Tatar halık icatı» cıyıntıgında 500 läp tabışmak basılgan. Bolarda elekkelär belän bergä yañalar da kürengäli. Balalar öçen çıgarılgan folklor cıyıntıklarında da, şundıy çıkkannardan alıp, ürnäklär birelgäläp kilgän.

Kıskası, soñgı 50 yılda elek cıyılgannar belän bergä 500 läp tabışmak, alar belän bergä minem ütkän cıyıntıkta birelgän meñ yarımlap tabışmak häm kulıgızdagı bu kitaptagılar belän älegä hätle terkälgännäre küpme buluın çamalarga mömkin bulaçak.

İnde bu cıyıntık turında ber-ike süz.

Monda cıyılgan tabışmaknıñ 500 läbe yugarıda sanalgan mäğlüm kitaplardan alındı. Kalgan iñ zur küpçelege minem tarafımnan ozak yıllar buyına cıyılgan materiallar bulıp, alarnıñ da iñ zur öleşe ukıtuçılık yıllarında ukuçı balalar avızınnan häm ukuçı yäşlär arasında uzdırılgan folklor kiçälärennän cıyıldı. Baytak kına tabışmaklar tugan avılım bulgan Malayaz avılınnan bala çagımda uk (1910—13 yıllarda) ciñgilär, apalar arasında yazıp alıngan bulap, alarda tiptärçä süzlär dä oçraganı kürener. (1910 nçı yılda cıygan ber däftärçegem häzer dä kulımda saklana.)

Tärtip-sistema mäsäläsenä kilgändä, kitap artındagı eçtälek bülegenä häm kitap bitlärenä küz salga-lap çıkkanda, alar hakında" berençe täesirne alırga mömkin. Anıñ nigezläre hakında ukuçı şuşı mäqalädän üzenä ber fiker hasil itä ala. :.

Cavapları tabışmaklar astına birä barıldı. Yandagı tsifrlar tabışmaklarnıñ san tärtiben, yul ara sannar här tabışmaknıñ tema tärtiben kürsätälär. Kayber tabışmaklarnıñ üz yannarında uk añlatmalar häm tördäşläre dä birelde. Alıngan-tabılgan urınnarı da tabışmaklarnıñ üz yannarında uk kür-sätkäläp barıldı. Cavap häm törle beleşmälärne çittän ezläügä karaganda, barın da tabışmaknıñ üz yanında tabu caylırak bulır dip uylıym.

* * *

Bu kitap saylanma cıyıntık tügel. Maksat — tatar tabışmaklarınıñ tulırak ber cıyılmasın birü ide, Şulay bulsa da kulımda bulgan biş meñläp tabışmaktan ber meñläbe monda kertelä almadı.

Monıñ kayber säbäpläre bar. Şularday berse — soñgı vakıtlarda matbugatıbıznı häm däreslekläre-bezne härtörle tärcemä häm yasalma yaña tabışmaklar basıp kitüe. Halık häzer ukımışlı, küp kenä yäşlär tabışmaknı üzläre yasıy algan kebek, bezdä häzer anıñ mahsus avtorları da bar [Minem üzemneñ çıgargan tabışmaklarım da bar. Turı kilsä, alarnı da berär ayırım urında bastırıp çıgarırga isäp bar. N.İ.]. Hätta balalar da üzlärennän çıgarıp äytkälilär. Anısı yahşı. Läkin zamanı şundıy bulgaç, häzer miña da halık telendä yörgän tabışmaklarnı anıñ sayın tizräk häm kübräk cıyıp tuplap kalu öçen aşıgırga turı kilde. Çönki yoklap torsak, tabışmaklarıbıznıñ halıknıkı bulgannarı belän bulmagannarı çualtılıp, alarnı ayıru kıyınga kala baraçak...

Änä ul töşerep kaldırgan tabışmaklar kübese şundıy yazma, tärcemä yäki yasalma yul belän çıgarıl-gannarı buldı. Şulay bulsa da andıy yazıp çıgarılgannar arasında da kayber uñışlıları häm halıklaşıp kitkännäre, älbättä, bar. Şundıylarnıñ halık aşa alıngan kayberläre bu cıyıntıkka da kertelgä-läde. (Bu hakta añlatmalarda kürsätkälädem.)

Mondıy zur cıyıntıkka alıngan tabışmaklar, tabigıy, bar da sıyfat yagınnan tigez, yugarı, şäp bulıp çıgalmıylar. Kayberläreneñ «kızarıp peşkän, özelep töşkän» bulmauları kürenä. Arada andıy yomşagrakları bulu alarnıñ küpçelegen ukuçı yäşlär arkılı cıyuımnan da kilä. Yäşüsmerlärneñ kayberse äbi-babaylarça şartın kiterep äytep citkerä almauları da tabigıy. Şulay da min folklor äsärlären mömkin qadär tabılgan hällärendä terkäü yagında bulganga, alarnı «redaktsiyäläü»dän sak bulırga tırıştım.

Tabışmaklarnıñ tagı şaktıy gına zur ber öleşe çın halıknıñ üzeneke häm surätçel :bulsa da monda kertelä almadı. Säbäp şul, älege şuklık: kitapka sıymıy. Çönki bit äle tabışmaknıñ zurnı keçeräytep, keçene zuraytıp, ya -bulmasa maturnı yämsez, yämsezne matur kürsätep äytüe ber häl, ul äle yüri ädäplegä salıngan bulıp, bik sänğatçä itep berär yahşı närsägä tiñläp oyat cir turında, ya şunıñ kiresençä, zatlı gına ber äyberne yüri zatsız närsägä tiñläp, atı-yulı belän äytep birergä dä küp almıy. Şunıñ arkasında cavabı ädäpkä sıysa, tabışmagı sıymıy, yäki tabışmagı sıysa, cavabı mäcles türenä uzmıyça, töşep kala.

Tabışmaklarnıñ yazılışında dialekt häm urınçılık ayırmaları saklanmadı. Alar fänni transkriptsiyä buyınça da birelmäde. Şulay bulsa da, äytergä kiräk, folklor bularak, tabışmaknıñ üz spetsifik «tele» dä ;bar. Şundıy yakların az da bulsa kirtägä alu öçen, orfografiyä häm häreflärebez citeşmägängä, tekstlarda iñ kimendä «ya», «yä» şikelle avazlar ayırıp yazıldı. Başka törki halıklardan, äytik başkorttan, alıngan çagıştırularda katı k, g larnı döres itep kürsätep bulsa da, bezdä isä, aptıragaç, bik zarur urınnarda «q», «ğ» belän kürsätkälärgä mäcbür buldım. Şundıy öleşçä genä tözätülär ütkändäge «Tatar halık mäqalläre» kitabında da bar, ukuçılarga ul bernindi avırlık kitermäde, kiresençä, az da bulsa ciñelläştergäne öçen rähmät kenä işetergä nasıyp bulgan ide.

Tabışmaklarnıñ alıngan urınnarı, avıl-şähär isemnäre tatarça äyteleşendä birelälär. Şunlıktan Tobolsk tügel,— Tubıl; Tetyuşi tügel,— Täteş; Çistopolsk tügel,— Çistay; Birsk tügel,— Böre; Tav-lina tügel,— Tau ile; Agrız tügel,— Ägerce, Astrahan tügel,— Ästerhan; Uçalinsk tügel,— Açulı; Çelyabinsk tügel,— Çiläbe, Saratov tügel,— Saratau h. b. Mondıy isemnärneñ tatarça yazılışları şul cirlärneñ tarihın da kürsätep toralar. Äytik, «Ufa»nıñ «Öfe» buluı anıñ şähär iseme genä tügel, meñnärçä çakrımga suzılgan Öfe yılgası tamagı 'buluı belän dä bäylängän. Ul, iske «Tävärihe Bolgariyä»dä, «Bolgar yulı» bäyetlärendä «Öfe buyı» dip telgä alıngan kebek, soñgı yakta klassigıbız G. Kamalnıñ «Bähetsez yeget»endä dä «Öfe» dip yazıla. Şunıñ kebek isemnär tatar häm başkortnıñ bu cirlärdä töp halıklar buluın häm vatançılıgın kürsätep torganga, üz äyteleşläre buyınça yazılışları, älbättä, saklanırga tiyeş.

«Kimä» (.kayık) süze bezdä gömbäz yäki rusçadagı ki bit k a mäğnälärendäge «köymä» süze belän 'bertösle yazılıp yörtelüe, älbättä, hata. Ul süzlär elekke ädäbi telebezdä, halık telendä söyläşkänçä, ike törle yazıla ide. Häzerge 'bu hata bigräk tä tabışmak tabuçınıñ zihenen çualtuga säbäp bulganga, tekstlarda urınına karap «kimä» häm «köymä» räveşendä yazıldı. Kara isäp-hisap tabışmaklarında ukuçı yäşlärgä üz initsiativalarına yul birü öçen kayber mäsälälärgä añlı räveştä cavap birelmiçä kaldırıldı.

Süz ahırında şunısı da äytelergä tiyeş: kereş mäqalädä bu yazgannarım başta tabışmaklar östendä ozak yıllar häm kat-kat eş itkändä praktikada tugan kayber uylar !häm vak käğaz kisäklärenä sızgalap bargan küzätmälärem ide. Şularday berhätlesen bülekläp ter-kägäç, şuşındıy zur gına mäqalä bulıp kitte. Minem >bu mäqaläm nindi dä bulsa gıylmi kitaplarga tayanıp yazılgan teoriyä yäki gomumiläşterelgän gıylmi ber traktat tügel ikänlege şuñardan añlaşılsa kiräk. Çönki bit härber yazuçınıñ nindi dä bulsa üzen kızıksındırgan berär mäsälägä karata üz yazmaları bula. Min bu yazılgannarga barı tik «Tabışmaklar östendä minem ezlänülärem» dip kenä karıym. Şulay bulgaç, hörmätle ukuçılarım da alar-ga «yazuçı yazmaları» itep kararlar, ä inde gomumi teoriyälärgä sıyıp betmägän urınnarın minem şähsi karaşıma kaytarıp kaldırırlar, ä, bälki, yaña ezlänülär öçen üzlärenä kayber «cap oçı» da tabarlar hä,m kimçeleklären tözäteşergä yärdäm itärlär digän ömettä kalam.

NÄKIY İSÄNBÄT. Noyabr, 1967 yıl, Kazan.