Tatar Halık Mäqalläre

EÇTÄLEK

I bülek. Ata-ana, bala-çaga turında
Bäbi bala
Ana
Ana belän bala
Ata-ana, alarga hörmät
Balanıñ holkı. Anı tärbiyäläp üsterü
İrkä, üpkäçän, yılak balalar
Ügi-yatimnär, ügi analar
Yunle bala häm yünsez-igeleksez balalar
Ata balası bulu, ataga layıklı bulıp üsü
II bülek. Tel, süz
Süzneñ köçe, totkan urını häm törläre
III bülek. Süzne söyläşä belü häm söyläü ädäbe
Sälam häm soraşu
Söyläşä belü
Vakıtında, urınında söyläü
Keşesenä kürä söyläşä belü
Keşeneñ akılı, kemlege süzennän belenü
Küp söyläü häm az söyläü
Uynap söyläü, çınlap söyläü
Süzne tıñlıy belü
Däşmi kalu
Här äytkän süzgä ışanu, riza bulıp toruçılık
IV bülek. Haklık, döreslek, yalgan. Süzdä toru, korı väğdä häm yalgançılar
V bülek. Ser söyläü häm anı saklau
Katı serle bulu, üzeñä üzeñ ışanu
VI bülek. Akıl häm akıllı belän cülär
VII bülek. Belem-gıylem, uku-yazu, ğalim-nadannar turında
Belem-gıylem
Kitap
Uku-yazu
Yazu-hat
Ukıgan belän ukımagan keşe
Galim
Nadan
Galim belän nadan
Gıylem öyränü
Belü. Belgän belän belmägän
VIII bülek. Avız icatı, ädäbiyät, cır-köy, muzıka, sänğat
Mäqal turında
Äkiyät, mäzäk, tabışmaklar
Cır-köy
Muzıka häm muzıkantlar
Bi̇yü
Şiğır häm şağıyrlär
Zävık, yäm toyu
Talant häm anı üsterü turında
IH bülek. Keşe, anıñ ruhi yöze, holıklar
Holıklar
Ädäp, oyat, namuslılık
Rähim — şäfkatlek
Üpkäçänlek häm häter kalu
Açu häm duamallık
Erelänü, masayu
Maktanu, aldan şapırınu
Könläşü
Üz süzlelek, ücätlek, kire betkänlek
Näfes, azgınlık
Eş ütkäç ükenü
Häylä häm häyläkärlek
Astırtınlık
İrkälek, kılançıklık, näzbereklek, vakçıllık, holıksızlık
H bülek. İl, tugan cir, vatan
Bäyrämnär
Sabantuy, mäydan, uyınnar
Uyın-kölke
Kölü-cılau
Küz yäşe
Keşedän kölü, mıskıllau
HI bülek. Keşedä teläk, niyät, batırlık häm eşkä ihtıyar köçe bulu, möstäkıyllek häm maksatka ireşü turında
Teläk, maksat häm aña omtılu
Kiñäş-üñäş itü
İyärep eşläü häm korıga iyärü
Aşıgıç-akrın häräkät, sabırlık
Abınu-sörtenü, hatalık, yalgışlık
Aldan kürep eş itü, sak häräkät, tädbirlelek
Vakıt-forsatnı kuldan cibärmäü
Kıyulık, täväkkällek
Batırlık häm kurkaklık
Keşedä ihtıyar köçe bulırga tiyeşlek, üzeñä üzeñ baş bulu
Eş, hezmät söyüçänlek
Kıñgır eş, hıyanät
Keşe häm keşene tanu, aralaşu
Keşe belän keşe ayırması
Keşegä hörmät häm keçelek kürsätü, üz qadereñne üzeñ belü
Üzeñne belü
Keşegä salınmau
Üzeñne yahşıga künekterü, çınıgu häm ğadät
Mäqallärebez turında
Mäqal dip närsägä äytelä?
Mäqallärneñ tormıştagı role häm ähämiyäte

I bülek. Ata-ana, bala-çaga turında

Bäbi bala
* Anadan külmäksez tualar, külmäkle bulalar.

* Babayga tayak kiräk, bäbäygä sirtmä kiräk.

* Bala zamanasına ohşap tuar.

* Bala yöri belgänçe ürmäläp yöri.

* Balanı kıynap yuatma, köyläp yuat.

* Häzerge bala tuganduk cide klass beterep tua, di.

* Bala koşnıñ avızı zur bulır.

* Kügärçen balası küreksez bulsa da, üskäç kügärçen bula, di.

* Tele açılmagan balaga sıyırçık tel alıp kilä, di.

Ana
* Ana digän häzinä.

* Anañday ana bulmas.

* Anañ öçen uç töbendä täbä kuırsañ da burıçıñnı kaytara almassıñ.

* Anañ häyerçe bulsa da añardan kitmä.

* Ana — şäfkat diñgeze.

* Ana yahşılıgın avırsañ belerseñ.

* Anasız kort bal cıymas, bal cıysa da mul cıymas.

* Anasız kort il bulmas.

* Anasına örgän et büre avızına töşär.

* Suga aga başlagaç, babay da: «Äniyem!» dip kıçkırgan.

* Äni sukkan avırtmıy.

* Änkäm yortı altın bişek.

* Yort anası belän kort anası ber.

* Meñ nänkä dä ber änkäne alıştıra almas.

* Öyneñ yäme ana belän.

* Tugan ana ber, tugan Vatan ber.

* Üz anañnı yaratsañ, mineken mıskıl itmä.

* Üz anasın zurlagan, keşe anasın hurlamas.

Ana belän bala
* Altmışka citsen bala, Ana öçen haman da bala.

* Alıp anadan tuar, argamak biyädän tuar.

* Ana balaga avızınnan özep kaptırır.

* Ana küñele balada, bala küñele dalada.

* Ana bala öçen tön yokısın öç bülä.

* Bala moñın ana beler.

* Balanıñ telen anası beler.

* Bala sakaulana dip ana sakaulangan, ikese dä sakau bulgannar, di.

* Balası öçen ana arıslan utka kergän.

* Bala tugaç uk anası telen añlıy, imeş.

* Tän birgän dä ana, söt birgän dä ana, Tel birgän dä ana, köy birgän dä ana.

* Hannan bala olı, Baladan ana olı.

Ata-ana, alarga hörmät
* Altın kanat atañ bar, kömeş sadak anañ bar.

* Ata-ana gayıben tikşerü bala eşe tügel.

* Ata-ana yörägeneñ tiränlegen balalar belmi.

* Ata-ana teläge Utka-suga batırmas.

* Ata-ananı tıñlagan — adäm bulgan, tıñlamagan — äräm bulgan.

* Ata-anasına igelek kürsätmägän, Olıgaygaç üze dä igelek kürmäs.

* Ata-anasın hurlagan üzen hurlagan bulır.

* Ata arkası — kala arkası.

* Ata — beläk, Ana — yöräk.

* Ata — ciznä, Ana — kazna.

* Ata — yortnıñ matçası, Ana — yortnıñ örlege, Balalar — stenası.

* Ata yöräge — taudan ölkän, Ana yöräge — diñgezdän tirän.

* Atanıñ kanı, Ananıñ söte.

* Atañ-anañ — çın dusıñ, Dus-işläreñ — yuldaşıñ.

* Atañ kebek keşegä tel ozaytma.

* Ataña ni kılsañ, aldıña şul kiler.

* Atañnı başıñda tot, Añañnı uçıñda tot!

* Ata öçen ulı can birsä, ulga dan.

* Ata süzen tıñlamagannı, atauga ırgıtkannar, di.

* Atası barnıñ bähete bar.

* Atasın aldagan ilen dä aldar.

* Ata ugılınıñ üzennän şäbräk buluın teli.

* Ahmak malay ata-anasın üzenä doşman dip uylıy.

* Açtan ülsäñ dä, ata-anañnı taşlama!

* Ayu da balasın "yomşagım" di.

* Bu dönyada öç närsä ezläp tabılmas: bere ata, bere ana, bere karendäş.

* Äti tunın kütärep kisäñ, tap-taman.

* Ätkäy — şikär, änkäy — bal.

* Yomırka tavıknı öyrätmi.

* Mögezen kem sındırgannı bolan onıtmas, Atasın kem hur itkänne olan onıtmas.

* Üzeñ bel, ata-anaña kiñäş it.

* Imnı belmägän nine belsen? Atasın belmägän kemne belsen?

* Et atasın tanımas.

Balanıñ holkı. Anı tärbiyäläp üsterü
* Adäm balasın tügel, ayu balasın da biyergä öyrätälär.

* "Ayt!" digändä yalt itep tor.

* Altıdagı (holık) altmışka.

* Algı köpçäk kaya tägäräsä, artı da şunnan.

* Alma yanında yatkan bäräñge alma tämäytkän.

* Ana söte belän kergän onıtılmıy.

* Ana söte belän kermägän, tana söte belän kermäs.

* Atay barda atay baş, Atay yukta anay baş, Anay yukta apa baş, Apa yukta üzem baş.

* Ata almagan malay atasınnan kürgän.

* Ata-anañ siña gomer birgän.

* At öyränmim di dä, avızlık- öyrätä.

* Bala bezneke, Akılı üzeneke.

* Bala bula belmägän keşe yeget bulalmıy.

* Balaga ber känfit birsäñ, ikençesen sorar.

* Bala äytkän di: mine beräü dä tıñlamıy, çönki minem äle sakalım yuk.

* Balaga iñ kuätle keşe — ata.

* Balaga käkitlänsäñ, känfit sorar.

* Bala yıgıla-egıla yıgılmaska öyräner.

* Bala yäş çagında ni belän uynasa — zuraygaç mäyele (teläk, kızıksınu) şuña bula, imeş.

* Bala köçen kürsätergä yaratır.

* Bala kürgänen eşlär.

* Bala koş oçar, kunar agaçın tapmas.

* Bala kulında yılan ülär.

* Balalar kesäsendä känfit yatmıy.

* Balalık bik bähetle çak bulsa da, bala haman "kayçan zur üsäm inde" dip sorıy.

* Bala "miña bäläkäy söyäk birdelär" dip üpkälägänçe, söyägen pesi alıp kitär.

* Bala üste digänçe, Batır üste disäñçe; Batır hönär belmäsä, Gafil (gamsez, vayımsız) üste disäñçe.

* Balanı bala arasında yaklasañ, äläkçe bulır.

* Balanı yäştän bök, Agaçnı baştan böyek.

* Balanı yomışka kuş, artınnan üzeñ yör.

* Balanıñ kulınnan pıçak alsañ, almaşına tayak bir.

* Balanı eşkä öyrät, Eşen beterergä dä öyrät.

* Bala öçen "yuk" digän süz yuk.

* Bala uynaudan tuymas.

* Bala ülgängä salınsa, sin anı kümgängä salın.

* Bala-çaga ipi satıp kalaç ala.

* Bala çaktan kergän ğadät gomergä kitär.

* Başsız öydä ata torıp ul söylär, Ana torıp kız söylär.

* Bişektäge bişkä törläner.

* Buy üstergänçe, akıl üster.

* Buranda bala kotırır.

* Ädäple bala ğarle bula, Ädäpsez bala ğarsez bula.

* Cidesendä ni bulsa, Citmeşendä şul bulır.

* Kem närsägä künegä — Şunıñ belän kümelä.

* Kız bala anasına çın dus bula.

* Kız söykemle bulsa, holıgı belän, Ul söykemle bulsa, ädäbe belän.

* Malay kulına akça kersä, köçek satıp alır.

* Olı kızı Mästürä, Keçelären üsterä.

* Öç yäşlek malay ataga bulışır, Öç yäşlek kız anaga bulışır.

* Sabıyga at ta at, tayak ta at.

* Sabıy hökeme — uyın.

* Teşe çıkkan balaga Çäynäp birgän aş bulmas.

* Tärbiyäsez bala hayvan bulıp üsär.

* Tua belmi, tora belä.

* Tua mögez çıkmıy, tora mögez çıga.

* Üze yıgılgan bala yılamas.

* Uynasa balası ciñä, Çınlasa atası ciñä.

* Ulga utız öydän tıyu, Kızga kırık öydän tıyu.

* Ul mineke, Akıl üzeneke.

* Ul tudı — ilgä tu (bayrak) tudı.

* Ulı barnıñ kulı bar.

* Ulnıñ oyatı ataga, Kıznıñ oyatı anaga.

* Häyersez bala häyerçe bulır.

* Härber yäşneñ üz hökeme bar: Sabıy hökeme — uyın.

* Hönärle bulıp ul üssen, Holıklı bulıp kız üssen.

* Çıbık çakta bögelmägän, tayak bulgaç bögelmäs.

İrkä, üpkäçän, yılak balalar
* Açı belän tözätälär, Tatlı belän bozalar.

* Balaga pıçak birmäsäñ ber yılar, birsäñ — ike yılar.

* Yılamagan balaga imezlek birmilär.

* Yılıysı kilgän bala atasınıñ sakalı belän uynar.

* Yılıysı kilgän balanıñ öç kön borın küze kıçıta, di.

* İrkä bala ir bulmas.

* İrkä bala rähät kürmäs.

* İrkäbikä suga taşlanam dip çıgıp kitkän dä yañgırdan kurkıp kire kaytkan, di.

* İrkädän yılak tugan.

* — İrkäm, nigä yılıysıñ? — Ayagıma çebi bastı.

* İrkäneñ küze kipmäs, Yurganıñ tire kipmäs.

* Kulında aş, Küzendä yäş.

* Sabıy yılıy-elıy üsär.

Ügi-yatimnär, ügi analar
* Anañ ügi bulsa, atañ üzeñneke bulmas.

* Anañ yuktan ügi ana da yahşı.

* Analı yätim — yartı yätim.

* Anañ ülsä, yılgañ korıdı, Atañ ülsä, tayangan tavıñ audı.

* Anası ülgänne yılarga öyrätmä.

* Ana yanında bala yätim bulmıy.

* Atalı bala — arkalı, Analı bala — irkälä.

* Atadan bala yäş kala, Küp-küp eşlär başkara.

* Dönyada iñ açı — yätimlek açısı.

* Cide atasın belmägän — yätimlekneñ bilgese.

* Cidençeli ni yaman? Citäkläşep yätimnär Yılıy kalsa, şul yaman.

* Cirgä töşkän yätimneke.

* Kemneñ gazize kemgä hur bulmıy.

* Sabaksız töymä salmaklı, Sabaksız töymä salmaksız; Atalı bala ardaklı(gaziz), Atasız bala ardaksız,

* Ügi bala üpkäçel.

* Ügi ana — yafrak, Üz äniyem yahşırak. (Ügi ana yafragı — ülän iseme. Yafragınıñ ber yagı cılımsa, ber yagı salkınça bula).

* Ügi bala öy artında yılar. "Nik yılıysıñ?" disälär, häzer genä sugan aşadım", — diyär.

* Ügi üz bulmıy, Kolak küz bulmıy.

* Yätim aşı yartı peşär.

* Yätim balaga yözem ciläge dä aş.

* Yätim bala ğarçel bula.

* Yätim balaga yärdäm it.

* Yätim bala dip kimsetmä, bähete bulsa ir bulır.

* Yätim balanıñ küñele sınık.

* Yätim yılasa, cir-kük yılar.

* Yätim küñele ciränçek.

* Yätimnärneñ bäyräme Yaña külmäk kigändä.

* Yätim taydan yurga çıgar.

* Yätim yarasınıñ yamavı östendä.

Yunle bala häm yünsez-igeleksez balalar
* Atadan yahşı ul tusa, İşektäge başın türgä söyrär; Atadan yaman bala tusa, Türdäge başın işekkä söyrär.

* Ürdäk balası, tavık astında tusa da, suga yögerer.

* Atadan yahşı ul tusa, Kar östendä ut yagar; Atadan yaman ul tusa, At östendä et kabar.

* Ataña ni kılsañ, aldıña şul kiler.

* Baladan bäheteñ bulsa, Kart köneñdä yäş itär; Baladan bäheteñ bulmasa, İrtä yäştän kart itär.

* Atası malayına alma bakçası yasap birgän, Malayı atasına sıñar alma da birä belmägän.

* Atası torıp, ulı söylägännän biz, Anası torıp, kızı söylägännän biz.

* Balalar citkän, Karçık urmanga (utınga) kitkän.

* Bala yahşı bulsa — däülät, Yaman bulsa .— imgäk.

* Bähetleneñ balası Unbişendä baş bulır; Bähetsezneñ balası Utızda da yäş bulır.

* Bulası baka baştan bula.

* Bulır at taydan bilgele, Bulır sıyır bozaudan bilgele.

* Bulır bala un yäşendä baş bula, Bulmas bala yegerme biştä dä yäş bula.

* Büre bäyläügä künmäs, Duñgız äydäügä kilmäs.

* Göl çäçägennän bilgele.

* Kaçır atasına ohşamasa, anasına da ohşamıy. (Kaçır — at belän işäktän tugan gibrid.)

* Karşı bala ülemen karagay başınnan tabar.

* Keşe bulır balanıñ Keşe belän eşe bar; Keşe bulmas balanıñ Keşe belän ni eşe bar.

* Misez bala ata-anasın tıñlamas.

* Tırış bala ah yahşı, Yalkau bala fu şakşı.

* Uñar yortnıñ balası Ber-bersenä "batır" dir; Uñmas yortnıñ -balası Ber-bersenä "kutır" dir.

* Tırış bala talpıngan koştay, Küñele tınmas küklärgä oçmıy.

* Şäp mallar ayaklanıp tua.

* Yünle bala at menderä, Yünsez bala attan töşerä.

* Yaman bala atasın sükterer.

* Yaman balanıñ barınnan yugı.

* Yaman bala öygä sıymas, Öydän çıksa, ilgä sıymas.

* Yaman bala tudırgannan yılan tudırganıñ artık.

* Yahşı ugıl atasın yarlılıgı öçen kim kürmi.

Ata balası bulu, ataga layıklı bulıp üsü
* Altı kön aç bulsañ da, ata ğadäten taşlama.

* Ata balası az rähätkä, küp häsrätkä tüzär.

* Ata balası kemnän tuganın onıtmıy.

* Ata balası üz hatasın üze yuar.

* Atadan bala tuar, Atasınıñ yulın kuar.

* Atadan kürep ul üsä, Anadan kürep kız üsä.

* Atañ danın onıtma, Dan yäşäüdän kurıkma!

* Atañnan borın kapkınga töşmä!

* Atası kordaşnıñ balası kordaş.

* Ata yulı balaga takır.

* Atañ kem bulsa, sin şunıñ ugılı.

* Babañ muyının bökmägän cirdä sin tezeñne çükmä.

* Attan tay uzar, Atadan bala uzar.

* Akılsız atka mensä, atasın tanımas.

* Büre balasın totarga öyrätsä, sarık balasın kaçarga öyrätä.

* — Kem ugılısıñ? — digännär, — Äti ulımın! — digän.

* Kim kozgındin tuar kozgın, Atasınnan bulır uzgın. (Kandalıy şigırennän halıklaşkan mäqal.)

* Kırık yıl kaber karavılçısı bulıp torgan, atası kabere kayda ikänen belmägän.

II bülek. Tel, süz
* Akıllınıñ tele küñelendä, Tileneñ akılı telendä.

* Akılı kıskanıñ tele ozın.

* Ana balanı ike kat tudıra: Ber kat — tän birep! İkençe kat — tel birep!

* Anam birgän tugan tel, Atam birgän koral tel.

* Ana mäm birgän, Ana tän birgän, Ana söt birgän, Ana tel birgän!

* Altıda belgän ana teleñ altmışta onıtılmas.

* Bik tatlı bulma kabıp yotarlar, Bik açı bulma — tökerep taşlarlar.

* Ayagı pıçrak — öy pıçratır, Tele pıçrak — keşe pıçratır.

* Beräüneñ kulı eşli, İkençeneñ tele eşli.

* Ber teldä un hikmät, Un teldä yöz hikmät.

* Bit kürke küz, Tel kürke süz.

* Dönyada iñ tatlı närsä dä — tel, İñ açı närsä dä — tel.

* Ädäp başı — tel.

* Äytkännän tel kalmas.

* Äytmäs cirdä avızıñ tıy, Kıçıtmas cirdä kulıñ tıy.

* Cabaga taynıñ bete açı, Äşäke keşeneñ tele açı.

* İle barnıñ tele bar.

* İñ tatlı tel — tugan tel, Anañ söyläp torgan tel.

* İnsaflınıñ tele saf.

* Yomşak telle bärän ike ananı imä.

* Keşe kürke yöz; Yözneñ kürke — küz, Uynıñ kürke — tel, Telneñ kürke — süz.

* "Keş" dip äytergä tele yuknıñ küzen karga çukır. (Tel ul üzeñne yaklau koralı bulıp ta hezmät itä, digännän.)

* Küñele turınıñ tele turı. (Tördäşe: "Küñele rasnıñ tele ras".)

* Ozın tel yılan: avızdan çıksa, muyınga urala.

* Sakaunıñ telen änise beler.

* Osta barda kulıñ tıy, Belgän barda teleñ tıy.

* Sakau sakaunı üçekli.

* Siña birelgän ike kolak, ber tel: İke tıñla, ber söylä, kalganın üzeñ bel.

* Söyäksez tel ni dimäs.

* Süz ber könlek, tel gomerlek.

* Tatlı tel tähet bili.

* Tatlı tel timer kapkanı açar.

* Tel — ananıñ teläge, Tel — ananıñ balasına iñ qaderle büläge.

* Tel belän äytmiçä, barmak belän törtep bulmıy.

* Tel belmägän telennän abınır.

* Telgä sak bul!

* Tel digän därya bar, Därya töbendä märcän bar. Belgännär çumıp alır, Belmägän korı kalır.

* Tele belän küktäge aynı yörtä belgän, Kulı belän kazandagı maynı eretä belmägän.

* Telenä salıngan, Eşendä abıngan.

* Teleñ belän küñeleñne ber tot.

* Teleñ belän uzma, Belem belän uz.

* Teleñ belän fiker yörtmä, Uyıñ belän fiker yört.

* Teleñne tezgendä tot, Eteñne çılbırda tot!

* Teleñne tıysañ, tınıç bulırsıñ.

* Telne kaläm saklıy.

* Teleñ ni äytsä, kolagıñ şunı işeter.

* Tele ozın bulmagannıñ gomere ozın bulır.

* Tele ozın keşeneñ akılı kıska bulır.

* Tele pıçraknıñ küñele pıçrak.

* Tele tatlınıñ dusı küp.

* Tele çibärneñ üze çibär.

* Tele yuknı tigänäk talar.

* Tel küñelneñ közgese.

* Tel — kılıç: tiyeşsez cirdä tıy, tiyeşle cirdä kıy!

* Teldelär halık bulıp dönyaga çıkkan, Telsezlär balık bulıp däryada kalgan, Bakıldıklar baka bulıp batkakta yatalar, di.

* Tellär belgän — illär belgän.

* Tılmaç üz cavabın üze tabar.

* Telne teşläp özep bulmıy, Söylämi dä tüzep bulmıy.

* Tel öçen teş töbenä utırtalar.

* Tel taşnı eretä.

* Tel Teläçegä barıp kayta. (Teläçe — Kazan artı rayon üzäklärennän berse.)

* Telçän telennän tabar.

* Tämle dä tel, Tämsez dä tel.

* Töçe koymak peşergän keşegä bar, töçe telle keşegä barma.

* Töçe koymak tiz kikertä.

* Tugan ilem — irkä gölem, Kiñder siña küñel türem.

* Tugan telem — üz telem, Tugan ilem — üz könem.

* Tugan telne qaderlägän halık qaderle bulır.

* Turı telem taş yarır.

* Ul da yahşı, bu da yahşı, Aşagan çakta bar da yahşı, Baş kotkargan tel dä yahşı.

* Ütken tel — bähet, Ozın tel — bäla!

* Hönär aldı — kızıl tel. (Kızıl tel — osta, matur tel, dimäk.).

Süzneñ köçe, totkan urını häm törläre
* Avız kürke tel, telneñ kürke süz.

* Avızıñ kıyık bulsa da, süzeñ turı bulsın.

* Az eş küp süzdän yahşırak.

* Akıllı äyter — yul kuydım, ahmak äyter — ciñdem.

* Akıllı keşe süz äytkändä, Äyter süzen çamalar.

* Yalgan süzdä çama yuk, Döres süzdä çama bar.

* Akıllı süzgä ni citä!

* Altın alma, alkış al.

* Atka "na, na!" köç birä.

* Açı äytmi töçe yuk.

* Aşnıñ mayı bar, Süzneñ cayı bar.

* Aşnıñ täme toz belän, Adäm yahşılıgı süz belän. /

* Aş taşnı eretä, Yalgan başnı çeretä.

* Beräüneñ utını ut börker, Beräüneñ utını korıga tötär.

* Ber süz ber süzne äytä.

* Ber yalgannan yöz yalgan tugan da di, ber döres süz yözen dä bärep yıkkan, di.

* Ber yalgannı kaplarga tagın meñ yalgan tabarga kiräk.

* Ber yalgan söyläsäñ — tugız döreseñä dä ışanmaslar.

* Bähäsläşep Kıtayga kitkän Kotaymastan kire kaytır. (Kotaymas — Kazan artı avılı, häzer Kışlau.)

* Bähästä — ak karga kara karga kungan. (Berençeläre bu süzne "ak kar östenä kara karga kungan" dip ukıy häm añlıy, şuña kürä mondıy häl bula disä, ikençeläre şul uk süzne "ak töstäge karga koşı kara töstäge karga kungan" dip añlıy häm mondıy häl bulmıy dip bara.)

* Vak yañgır tängä ütä, Vak süz — canga ütä.

* Dimçe diñgez kiçerer.

* Döresne yalgan bervakıtta da ciñmäs.

* Döres süzgä cavap yuk.

* "Dır" belän "di"ne ikkännär dä çıkmagan, di.

* "Dır"ga şalkan çäçmilär.

* "Dır"ga çeben dä kunmıy.

* "Ägär"ne çäçkäç "mägär" üskän.

* Adämgä iñ kiräge — yagımlı çıray, cılı süz.

* Äytsäñ süz çıga, törtsäñ küz çıga.

* Äytü ber, eşläü başka.

* Caylı süz can eretä.

* Yülärlärdän yülär süz kübräk.

* Yılar küzdän, yalgan süzdän üzeñne sakla.

* Cılı süz can azıgı.

* İzge söyläsäñ, izge işeterseñ, Yaman söyläsäñ, yaman işeterseñ.

* İple süz enä saplıy.

* İske kolak, yaña süz.

* İşetkän imeş, Kürgän kömeş.

* İşetkän kürgängä häbär birä.

* İşetmäsäñ işet, Urman artı Kişet! (Kişet — Kazan artındagı avıl iseme).

* Yöz kat äytkänçe, ber kat eşläp kürsät.

* Yomşak söylägän — yomşak söyägän.

* Kem ni genä äytsä dä, büre salam aşamas.

* Keşe ışanmaslık süzne çın bulsa da söylämä.

* Käbestä kargışı käcägä töşkän.

* Kön sayın ber yaña süz işetmäsäñ, kolagıñ çukrak bulır, di.

* Yöräktän çıkmagan süz yöräkkä kermäs.

* Keşe süze keşegä tansık.

* Küz citmägän cirgä süz citär.

* Küñelgä kilgän ber närsäne söylämä.

* Karañgı yözdän tämle süz çıkmas.

* Katı äytkän süz katı borçak kebek, kolaktan kire sikerer.

* Koşnı cim belän, Keşene tatlı süz belän iyäläşterälär.

* Kulınnan kilmägän karganır.

* Öyeñdäge häbärne kürşedän, Kürşeñdäge häbärne kürşe avıldan soraş.

* Ozın süzneñ kıskası Kara boday botkası.

* Salkın yözledän cılı süz çıkmas, Salkın miçtän cılı kümäç çıkmas.

* Sezgä yalgan, miña çın.

* "Siker" digänneñ ayagı sınmıy, sikergänneñ sına.

* "Sin beläseñ" digändä gauga çıkmas.

* Söyläşmäsäñ süz çıkmas, Çapmasañ yomıçka oçmas.

* Süz belän pılau peşerep bulmıy, döge kiräk.

* Süzdä törtü yaman, Avıruda çänçü yaman.

* Süz dürt törle: ber törle süz bar— bel dä söylämä; ikençe törlese — belmä dä, söylämä dä; öçençese — bel dä söylä; dürtençe törlese — söylä dä belmä.

* Süzeñ kıska bulsın, Kulıñ osta bulsın!

* Süze aknıñ yöze ak.

* Süzneñ başı bozauda, Koyrıgı tölkedä.

* Süzne satıp almıylar.

* Süz yugında süz bulsın, kodagıy: ata kazıgız kükäy salamı?

* Tozsız süzdän tozlı botka tämleräk.

* Töçe yalgannan açı hakıykat yahşı.

* Tuzandaynı tubalday itmä.

* Turı süz başta zähär bulsa da soñı şikär; Yalgan süz başta şikär bulsa da soñı zähär.

* Turı süz ber bulsa da härkemgä citär.

* Turı süzgä ant kiräkmi.

* Turı süzgä karau yuk.

* Turı süzne äytergä kurıkma!

* Turı süzneñ gayıbe yuk.

* Turı süz timerne tişär, Yomşak süz kılıçnı kisär.

* "Ut" digännän avız köymäs.

* Üze añsız, yöze yämsez, süze tämsez keşedän saklan.

* Üze ahmaknıñ süze ahmak.

* Üzeñ kıyık utırsañ da, süzeñ turı bulsın.

* Hak süz açı bulır.

* Hikmätle süz küp bulmıy.

* Här işetkänen söylägän hiç telämägänen işeter.

* Çın süzgä çak kına yalgadıñmı, yalgan bula.

* Şapşak avızdan şakşı süz çıgar.

* Yalgan belän dönya gizärseñ, kire kaytıp kerä almassıñ.

* Yalgan meñ bulsa da ber haklıknı ciñä almıy.

* Yalgannıñ töbe yuk, Kütärergä cebe yuk.

* Yalgan utı yıl yanar, Yıl yansa da cılıtmas.

* Yaman söylägän yahşı işetmäs.

* "Yarar" belän eş betmi.

* Yahşını işetäseñ kilsä, yaman söylämä.

* Yahşı süz arkasında adäm — adäm, Yaman süz arkasında adäm — äräm.

* Yahşı süz belän yılan önennän, çıgar, Yaman süz belän pıçak kınınnan çıgar.

* Yahşı süz canga rähät, Yaman süz canga cärähät.

Näkıy İsänbät
TATAR HALIK MÄKALLÄRE
III bülek. Süzne söyläşä belü häm söyläü ädäbe

Sälam häm soraşu
* Kälamnän äüväl sälam kiräk. (Kälam — süz.)

* Ahmak süzgä cavap yuk.

* Küp torgannan sorama, küp kürgännän sora.

* Karagan tapmıy, soragan taba.

* Niçek endäşsäñ, şundıy cavap.

* Sinnän soramagan süzgä sin cavap birmä. (Häm: — Soramagan süzgä cavap birmilär.)

* Soravına kürä cavabı.

* Soraşkannıñ gayıbe yuk.

* Soraşkan tau aşa, Soraşmagan sataşa.

* Tatlıga tatlı cavap.

* Tauga kıçkır, ul da siña kıçkırır.

* Urınsız sorau birü ahmaklık ğalämäte.

Söyläşä belü
* Avız eçendä botka peşermä. (Süzeñne açık söylä.)

* Agaçnı yıga belmägän üz östenä yıgar, Süzne söyli belmägän üz östenä söylär.

* Añlamıy äytmä, Karamıy bakma.

* Bar belgäneñ söylärgä aşıkma.

* Beleneñne belep iz.

* Ber äytkänne ike äytmä.

* Belmiyençä söylägänçe, belgänneñ süzen tıñlau yahşı.

* Äytä belgän avızda yomıçka da yomrı bula, Äytä belmägän avızda yomırka da dürt kırlı bula.

* Äüväl uyla, annan söylä.

* Cebegän avızdan çeregän süz çıga.

* Cep turında söylägäç, enäsennän başlau häyerle.

* Söyläsäñ süzneñ mayın çıgar.

* Söyli belmägän avızdan telsez avız meñ artık.

* Söyli belgän balık totar, Söyli belmägänne telsez balık yotar.

* Söyli belmägän süzenä batar.

* Suksañ avırttır, Äytsäñ işetter.

* Süzeñ bulsa, tügäräk söylä.

* Süz söyläsäñ, aşıkma.

* Söylägäç poşıkmassıñ.

* Süz süzdän tuar, Söylämäsäñ, kaydan tuar?

* Süz süzne taba.

* Süz — süzneñ ırgagı.

* Süz söyläü hönär, Söyli belmägän ülär.

* Tele kıçıtkan süz bozar, Kulı kıçıtkan eş bozar.

* Üze küp kölüçeneñ süze hiçkemne köldermäs.

* Üzeñ işetäseñ kilmägän süzne keşegä söylämä.

* Çabatanı katlasañ, nıgır; Süzne katlasañ, süteler.

Vakıtında, urınında söyläü
* Balıkçı itägenä gömbä töyäp kaytkanda, "şäp kaptımı?" dip soramıylar.

* Bıltır kıskanga, bıyıl kıçkırmıylar.

* Vakıtsız kıçkırgan ätäçneñ başın kisälär.

* Vakıtsız söylämä, Pitrau kükese bulırsıñ. (Pitrauda küke sakaulanudan.)

* Äyter idem süz, Avızım, sin tüz!

* Älege dä bayagı, Sez üzegez kayagı?

* Yäşne at bazarında sorıylar.

* Keşe tuy söylägändä, ul cenaza söylägän.

* Kiräksez süzne döres bulsa da söylämä.

* Öç könnän soñ: "İsänme, kodagıy!"

* Süzgä süz kilgändä söylämäsä, anası ülä, di.

* Süz uñayı kilgändä, Sütegeñne yamap kal!

* Timerne kızuında suk, Süzne kızuında äyt!

* Härber süzneñ urını bar.

* Süzneñ başınnan elek töben uyla.

Keşesenä kürä söyläşä belü
* Akıllıga işarät, Ahmakka tukmak.

* Akıllıga äytsäñ belä, Tintäkkä äytsäñ kölä.

* Akıllı süzgä kul kuy, Akılsızga yul kuy.

* Añlagan ber kıldan da añlar, Añlamagan büränädän dä añlamas.

* Añlaganga işarät, Añlamaganga bişär äyt!

* Añlaganga çeben tavışı da citär, Añlamaganga baraban tavışı da az.

* Olı süzen büldermä.

* Sunı sip señär cirgä, Süzne äyt sıyar cirgä.

* Tintäk belän köräşmä, İserek belän söyläşmä.

Keşeneñ akılı, kemlege süzennän belenü
* Keşeneñ akılı süzennän, Asılı figılennän bilgele.

* Keşeneñ belemen süzennän añlarsıñ.

* Keşeneñ üzenä karama, süzenä kara!

* Keşe süz pärdäse astında.

* Karamagız üzemä, Karagızçı süzemä!

* Süze töple keşeneñ Üze başlı bula, di, Üze başlı keşeneñ Avızı aşlı bula, di.

* Süze yamannıñ üze yaman.

* Töpsez keşedän töpsez süz çıgar.

* Härkem üz uyınnan häbär birer!

* Yahşı adäm tabıp söylär,

* Yaman adäm kabıp söylär. (Kabıp — teşläp.)

* Yahşı äyter: "Yul kuydım", Yaman äyter: "Ciñdem!"

* Yahşı — kürgän yahşılıgın söylär, Yaman — kürgän yahşılıgın da yamanlık itep söylär.

* Yahşınıñ süze akıl çakıra, Yamannıñ süze açu çakıra.

Küp söyläü häm az söyläü
* Avızım iläk bulsa da süzem siräk.

* Azrak söyläsäñ, kübräk işeterseñ.

* Az söylä, küp bel!

* Az söylär, üz söylär.

* Az söyläü altın, Küp söyläü baltun.

* Az süz belän küpne äyt!

* Az süzle az oyalır.

* Aşnıñ täme toz belän, Keşeneñ qadere süz belän. Az söylä dä küp añla, Az aşa da küp çäynä!

* Basıym disäñ, cir küp, Söylim disäñ, süz küp.

* Baunıñ ozını, süzneñ kıskası yahşı.

* Belgän ber äyter.

* Belgängä ber süz citär, Belmägängä meñ süz dä az.

* Ber süz az, ike süz küp.

* Ber süzne küp äytsäñ, kük tämäytä (kük tämäytü — kügärgän bakır komgan suı tämäytü).

* İh, äyter idem min sezgä, üzemä az kala!

* Keşe yaratkan äyberen küp söylär.

* Küp sayrama, sandugaç bulırsıñ.

* Küp söylägän yalgışkanın belmäs.

* Küp söyläşkän keşe yalgançı bulır.

* Küp söyläşsäñ küz tiyär.

* Küp söyläşkän kartaymıy ülär.

* Küp söyläşmä, avızıña yon çıgar.

* Küp söyläşsäñ, karga alıp kitär.

* Küp söyläüdä fayda yuk.

* Küp süz ber süzgä kayta.

* Küp süz kitapka yahşı.

* Küp süzneñ daruı ber süz.

* Kıskalıkta — ostalık.

* Ozın süzneñ kıskası, Kıska süzneñ ostası.

Uynap söyläü, çınlap söyläü
* Atañnan olı keşe belän uynap söyläşmä.

* Uyın süzgä mäğnä kiräk.

* Uyınıñnı kuyıp çınıñnı äyt.

* Uynap äytäm — uyımdagın äytäm.

* Uynap äytsäñ dä — uylap äyt!

* Uylamıyça äytkän süz — tözämiçä atkan uk.

* Çınlap äytü batmagan cirdä uynap äytü tamanga kilä.

* Yüri äytsäñ, çınga yurala.

Süzne tıñlıy belü
* Atıñ ni? Räşit. Alaysa, ber söylä, ike işet!

* Söyli belsäñ, tıñlıy da bel!

* Sunıñ başı bolaktan, Süzneñ başı kolaktan.

* Süz ber, kolak ike.

* Süzne tıñlaganga äyt.

* Üzeñ söyli başlagançı, keşe süzen tıñlap beter.

* Här äytkänne tıñlama, Här belgänne söylämä.

* Bar da söylägändä beräü dä işetmi.

* Beldeklegä ber äytsäñ dä kolagınıñ eçendä, Beldeksezgä biş äytsäñ dä kolagınıñ tışında.

* Äytkänne tıñla, Söylägänne añla!

* Keşeneñ süzen özmä.

Däşmi kalu
* Avızdagı süzgä sin iyä, Avızdan çıkkaç, süz iyä.

* Bötenläy söyläşmäsäñ, telsez bulırsıñ.

* Bakalar bakıldaganda däşmi toru yahşırak.

* Däşmäü — rizalık bilgese.

* Däşmi torganda, cülär dä akıllı.

* Äytmäs cirdä may kap!

* Äytsäñ süz, Äytmäsäñ tüz.

* Küp vakıtta däşmäü cavap urınında tora.

* Kürkä un kükäy salsa da däşmi, tavık berne salsa da kürşe avılga işetelä.

* Endäşmägän keşegä tau endäşmi.

* Söylärgä dä bel, Tik torırga da bel!

Här äytkän süzgä ışanu, riza bulıp toruçılık
* Bu da ber dähere razi, Ni äytsäñ, şuña razıy.

* Keşe süzen tıñla, üz akılıñnı tot!

* Talımsız kolakka ni äytsäñ dä bara.

* Işanma keşe süzenä, Işan üz küzeñä!

* Etne yögertergä ike süz citä: "Çäbä!" dä "Mah!"

* Zur söylägänçe, zur telem ipi aşa.

* Örä belmägän et öyenä büre kiterä.

* Sagıznı çäyni belmäsäñ, erer, Süzne söyli belmäsäñ, çerer.

* Sanamıy sigez dimä.

IV bülek. Haklık, döreslek, yalgan. Süzdä toru, korı väğdä häm yalgançılar
* Avızıñnan tere sayıskan oçırma.

* Avızıñ kıyık bulsa da, turı söylä.

* Aktıkta haklık ciñä.

* Öyendä kıtaklıy, Yomırkasın keşegä kerep sala (yalgan väğdägä misal).

* Aldadım, kotıldım dimä, çını aldıña kiler.

* Alama keşedä süz tormas.

* Aldarga eläkmä, käkre kayınga teräter.

* Aldap altı adım da atlıy almassıñ.

* Aldasañ da tozı bulsın.

* Aldau zolımlık, Aldanu ahmaklık.

* Aldıym digän üze aldanır.

* Az-az aldap aldakçı bulırsıñ, Az-az urlap ugırı bulırsıñ.

* Akıllı keşe aldanmas ta, aldamas ta.

* Argı uramda ber yalgan söylägän, birge uramda işetep üze ışangan.

* Batkanda balta birmäkçe ide, tartıp çıgargaç, balta sabı da kızganıç.

* Ber yalganlasañ, ikençe çın süzeñä dä ışanmaslar.

* Döreslekne uyın süz astında äytü dä yahşı.

* Döreslek öyermädäy köçle: yulındagın seberep ütä.

* Döreslek sineñ yagıñda bulsa, kırık meñ keşe karşı bulsa da kurıkma.

* Döres söylägän yalgışmıy.

* Döres eş öçen kıyu basıp tor!

* Äytkän süz — kakkan kazık.

* Yöz büre kürgän, yahşılap karasa, et ikän.

* Yöz yavızlıknı ber döreslek ciñä.

* İrlärdä süz ber bulır.

* Käkre lineyka belän turı sızıp bulmıy.

* Käkre tayak yırak atmas (tayak belän atıp tiderüdän alıp äytelgän).

* Keşe ışanmaslık süzne çın bulsa da söylämä.

* Kulıñnan kilmägängä, teleñ belän süz birmä!

* Kuyanga küptän koyrık äytkännär dä äle dä yuk.

* Kıyış agaçnıñ botagı turı bulmas.

* Kıñgır utır, turı söylä.

* Osta yalgançı döres süz eçenä genä yalgan kuşar.

* Ras süzneñ dä urını bar (ras äytäm dip tä urınsızga äytergä yaramıy digännän).

* Suda çakta ügeze, Sudan çıkkaç mögeze.

* Süz birergä citez bulma, Süz ütärgä citez bul. Süz birsäñ, çını belän bir, Pıçak birsäñ, kını belän.

* Süzeñ ülgänçe üzeñ ül!

* Telsez keşe yalgançıdan artık.

* Turı äytkän kotılır, Yalgan äytkän totılır.

* Turı äyt, hätere kalsa üzennän kürer.

* Turı keşe kıl kebek kalsa da özelmi.

* Turılık iñ yahşı häylä.

* Turılık ülemnän kotkara.

* Turı süzne turıdan äytmäsälär, kıyıktan tiderälär.

* Haklık ataydan olırak (yaki haklık kartlıktan olırak).

* Haklık öçen utka ker, suga töş.

* Haklık öçen ülüçe batırlar üleme belän ülär.

* Här açık avızga ber aldauçı bar.

* Här işetkänen söylägän yalgançı bulır.

* Erlämägän, sukmagan, Şıgay, siña ıştanlık.

* Etne kür — kollıktan cirän, Etne kür — tugırılıkka öyrän!

* Yabalak kürmägängä, yaktı kön ğayeple tügel.

* Yakınga yalgan äytmä, Biteñ irtän kızarır, Yırakka yalgan äytmä, Koda bulsa, kız alır.

* Yalgan söyläp yäşägänçe, ras söyläp ülgän yahşı.

* Yalgançı belän kurkak ber bürek astında toralar.

* Yalgançıdan koyaş bizgän.

* — Yalgançı kem? Här işetkänen söyläüçe.

* Yalgançı küzennän kürenä.

* Yalgançı kalır oyatka, * Rasçı citär moratka.

* Yalgançınıñ arkanı belän koyıga töşmä.

* Yalgançılık — ugrılar sıyfatı.

* Yalgançınıñ döres süzenä dä ışanma.

* Yalgançınıñ yortı yangan, beräü dä ışanmagan.

* Yalgançınıñ ras süze dä zaya kitär.

* Yalgançı onıtçak.

* Yalgançı yalgançını ışandıra almas.

* Yañgırdan soñ koyaş bar, * Aldaudan soñ oyat bar.

* Yañgırdan soñ koyaş yandıra, Yalgannan soñ oyat yandıra.

* Yaraksız keşegä süz äytsäñ, Yarıla-yarıla yortka cäyär.

* Yäş çak, cülär çak, karıym täräzädän: sarık bürene aşıy.

V bülek. Ser söyläü häm anı saklau

Katı serle bulu, üzeñä üzeñ ışanu
* Avızıñ tulı kara kan bulsa da, keşe aldında tökermä!

* Akılsız avıznı açarga açkıç kiräkmi.

* Açma. sereñ dustıña, Dustıñnıñ da dustı bar, Ul da söylär dustına.

* Baka da bakıldamıy torsam, yarılam, digän.

* Başım yarılsa, bürek eçendä, Kulım sınsa, ciñ eçendä!

* Äytmägänne kem belä? Açmagannı kem kürä?

* Açmıym, kem kürsen, söylämim, kem belsen?

* Açmasañ kürenmi, söylämäsäñ belenmi.

* İke aradagı ser ikeneñ bere ülsä genä açıla.

* İläktä su tormıy, Ahmakta süz tormıy.

* İşetkäneñ işetkän urında kalsın.

* Kan kossañ da sereñne belgertmä!

* Salgan şikär kürenmi, Eçtän tıngan belenmi.

* Ser dustı küp bulır, Ser totkanı dus bulır.

* Sereñne ber genä keşegä söylä, Kiñäşeñne meñ keşegä söylä.

* Sırtıñ sınsa da, sereñne birmä!

* Uram süzsez bulmas, Urman kolaksız bulmas.

* Utız teştän çıkkan utız ilgä cäyelä.

* Urman — avız, kır — kolak, kül — küz.

* Urmanda da sukmak bar, Agaçta da kolak bar.

* Üz-üzeñne sınatma!

* Ülä torsañ da ürä tor!

* Eçeñdä ut kaynasa da, borınıñnan töten çıgarma!

* Yatlarga sereñne beldermä!

* Yaumasañ da kükrä!

VI bülek. Akıl häm akıllı belän cülär
* Akıl altınnı taba, altın akılnı tabalmıy.

* Akıl bulmasa, altın ni eşkä?

* Altınıñ belän maktanma, Akılıñ belän maktan.

* Dönya kiñlegennän ni fayda, Ayak kiyemeñ tar bulsa? Buyıñ ozınlıktan ni fayda, Başıñda miyeñ az bulsa?

* Buy citmägän cirgä uy citä, Koral citmägän cirgä hıyal citä.

* Büre kuydan Tuymas, Adäm uydan tuymas.

* Yıl uyla, minutında eşlä.

* Yögerektän yögerek — uy yögerek.

* Citezdän citez ni citez — uy citez.

* Küp uylama, uyılırsıñ. Küp şıbırdama, koyılırsıñ,

* Kabattan uylagan döreskäräk kilä.

* Töyädäy buyıñ bulgançı, töymädäy uyıñ bulsın!

* Uylagan tabar, Uylamagan batar.

* Uylamıyça eşläsäñ, çirlämiçä ülärseñ.

* Härkemneñ ber uyı bar.

* Az bulsa da üz akılıñ bulsın.

* Akıl — akıldan ütken.

* Akıl — altın tac, härkemneñ dä başında bulmıy.

* Akılga yöz yäşkä qadär öyränälär.

* Akıl yäştä tügel, başta.

* Akıl köç birer, köç — yöräk.

* Akıllı başka tayak kiräkmi.

* Akıllı avır eştä aşıkmıy.

* Akıllı alga barır, artına karar.

* Akıllı yırıp çıgalmaslık eş dönyada yuk.

* Akıllınıñ atı da armıy, tunı da tuzmıy.

* Akıllı et teşlämi, teşläsä, yukka teşlämi.

* Akıllı yartı süzdän añlıy.

* Akılnı akçaga satıp alıp bulmıy.

* Akılnı cil almıy, karak ta urlamıy.

* Akıl hiskä buysınmıy.

* Akıl sakal belän bergä üsmi.

* Akılıña akıl kuş.

* Añkau (añgıra) añlamas, Üzsüzle tıñlamas.

* Ayu köçenä ışana, Keşe akılına ışana.

* Beräüneñ dä sarayı buş tügel.

* Buy üstergänçe akıl üster.

* Keşe kürke akıl, Akıl kürke sabır.

* Keşeneñ akılı süzennän bilgele.

* Kiyemgä karap karşı alalar, Akılga karap ozatalar.

* Sälamät tändä sälamät akıl.

* İke ayaklı işäklär dä bula.

* İläs-miläs igä kilmäs.

* Çeben dä añgıranıñ avız tiräsen çamalıy (Avızı açık bula dimäktän).

* Akılsız başta altın bürek tä fayda birmäs.

* Akılsızga barmak ni, uymak ni.

* Akılsız äytmäsäñ birmäs, Açmasañ kürmäs.

* Akılsıznıñ artına salam kıstıralar.

* İsär üze atlangan botaknı üze kisär.

* Cülär belän bäylängän dä cülär.

* Cülär belän cülär bulma.

* Cülär belän yuaş ber.

* Cülärgä akıl kiräkmi.

* Cülärgä zakon yazılmagan.

* Cülärgä süz äytsäñ, su eçärgä totına.

* Cülärgä talkan da ber, şalkan da ber.

* Cülär maktagannı yarata.

* Cülär mögezle bulmıy, mögezle bulsa, änä kilä diyärlär ide.

* Cülärneñ bürke yülär bulmıy — üze cülär bula.

* Cülärneñ işe bulmas, Yalkaunıñ eşe bulmas.

* Cülärneñ uyını-çını bergä.

* Cülärne çäçkännär — tintäk üskän.

* Cülär suksa — zur sugar.

* Cülär süzen tiz söylär.

* Cülär şul — ber töşkän çokırga yänä töşär.

* İñ akıllı kem? digäç, cülär tuktap ta tormıyça — min! — digän di.

* İke cülärgä ber akıl da citä.

* Küke oya kormas, Tile yort kormas.

* Tilegä dumbıra kakma.

* Tilene irkäläsäñ, başıña menep atlanır.

* Tilene kotırtma.

* Tileneñ uyını-çını bergä, saldı cibärde bulır.

* Tile süzen birmäs.

* Tile tile digän sayın tigänäk buyı sikerer.

* Tile tilene tabar.

* Añkau (añgıra) uyın bozar, Tintäk cıyın bozar.

* İke tintäk ilgä sıymas.

* Tintäk äyter dä kitär, süzenä cavap kötmäs.

* Tintäk ike käcäsen beryulı suyar.

* Tintäkneñ akılı töştän soñ töşär.

* Tintäkneñ yä kulı tınmas, yä tele tınmas.

* Tintäk ni tormas, ni utırmas.

* Tintäk tik torgannan karavıl kıçkırır.

* Ahmak belän kiñäşmä, Aşaganda söyläşmä.

* Ahmak borının kütärer.

* Ahmak keşeneñ açuı tiz kabara.

* Ahmak keşe yärdäm itäm dip yardan etär.

* Ahmak üzen maktar.

* Ahmak köndez şäm yagar, Mayı betkäç, kiçen ayga bagar.

* Ahmaknıñ balta sabı da arkılı.

* Ahmak töynägän töyenne akıllı da çişä almas.

* Ahmak üze belmäs, Belgänneñ süzenä künmäs.

* Akıllı añlar, ahmak tıñlar.

* Akıllı keşeneñ ber köne cülärneñ böten gomerennän artık.

* Akıllınıñ yöge härvakıt ahmak cilkäsendä.

* Akıllınıñ küñelendä, Ahmaknıñ telendä.

* Akıllınıñ tele küñelendä, Tileneñ akılı telendä.

* Akıllınıñ çäçe uydan agara, Ahmaknıñ çäçe min dä kalmıym dip yuknı uylap agara.

* Akıllı süzdän kurka, Ahmak tayaktan kurka.

* Cülär belän bal aşagançı, akıllı belän taş taşı.

* Tile akıllını kürä almıy.

* Tile koyıga ber taş salır, yöz akıllı anı çıgarudan gaciz bulır.

* Beräüneñ akılı ikençe beräüneñ akılı belän turı kilmi.

* Keşe akılın işet, Üzeñneke belän eş it.

* Keşegä bik küp akıl öyrätkän keşeneñ üzenä kalmıy, di.

* Keşe ikmäge belän ozak yäşämässeñ, Keşe akılı belän yırak baralmassıñ.

* Üz akılın çamalagan hur bulmas.

* Üz akılıñ citmäsä, keşene tıñla.

* Akıllı hezmätenä tayanır, ahmak ömetenä.

* Beräü keşe batkannı kürep batmaska öyränä, Beräü üze batıp karap öyränä.

* Ber sınagannı ike sınasañ, şaytan kölär.

* Üz atıñnı sınar öçen keşe atına utır.

VII bülek. Belem-gıylem, uku-yazu, ğalim-nadannar turında

Belem-gıylem
* Ata belege belän adäm adäm bulmas, ägär üze belmäsä.

* Ayu belägenä ışana, Adäm belegenä ışana.

* Belem belen aşata.

* Belemdä bähet, Belemsezgä dönya lähet.

* Belemdä köç.

* Belem yöräkkä kuät.

* Belemlekneñ çige yuk.

* Belem täcribädän tua.

* Belem här kurkınıçnı ciñä.

* Beläktän belek köçle.

* Belem — nur, belmäü — hur.

* Bähetne yuldan ezlämä, belemnän ezlä.

* Dönyada iñ zur baylık — belem.

* Dönya yaktıra kön belän, Adäm yaktıra belem belän.

* Cide yortnıñ telen bel, Cide törle belem bel.

* İkmi igen şıtmas, Öyränmi belem yokmas.

* Yäşlegeñdä belem al, kartayganda sarıf kıl (tot, kullan).

* Kul kıla almagannı, belem kıla.

* Akıl — tuzmas kiyem, Gıylem — korımas koyı.

* Açıyk küzebezne, hur itmäsennär üzebezne.

* Bu zamanda gıylemsez, fänsez keşe — cansız-tänsez keşe.

* Gıylem — akılnıñ yartısı.

* Gıylem alu — inä belän koyı kazu.

* Gıylem — au, Yazu — bau.

* Gıylem aşarga soramas, aşarga birer.

* Gıylem bulmaganda, bar akıl da yuk bula.

* Gıylem däräcäse — däräcälärneñ iñ olısı.

* Gıylem kitapnıñ eçendä dä, tışında da bula.

* Gıylemnän başka ğamäleñ yuk, Äylänergä dä ämäleñ yuk.

* Gıylemnän zur häzinä yuk.

* Gıylem öyränü — bişektän lähetkä çaklı.

* Gıylemsez ber yäşi, Gıylemle meñ yäşi.

* Dönyanı yaularga omtılma, anıñ gıylemen yaularga omtıl.

* Dönya tulı gıylem, Başıñda kalganı belem.

* Adäm balası kömeş, Gıyleme bulsa — altın.

* Cirneñ nurı koyaş, keşeneñ nurı gıylem.

* Sin karışmasañ, gıylem karışmıy.

Kitap
* Kitap — belem çişmäse.

* Kitap ğalim — telsez mögallim.

* Kitapnıñ belmägäne yuk.

* Kitapsız öy — işäk abzarı.

* Üzeñneñ nadan ikäneñne beläseñ kilsä, küp kitap ukı.

Uku-yazu
* Bezne adäm itkän — uku, Adämne alga iltkän — uku.

* Gıylem akçaga kilmi, tırışlık belän kilä.

* Yıraktagı ukıp belenä, yakındagı kürenä.

* Zaman häzer şundıy zaman: Ukımagan ettän yaman.

* Küp ukıgan küp beler.

* Koyaş cirne yaktırta, uku mine.

* Uylamıy uku — añgıralık, Ukıganda ikençene uylau — sañgıraulık.

* Uku — küñel nurı, Ukımıy kalgan — keşe hurı.

* Uku katı bulsa da cimeşe tatlı.

* Uku — oçkan koş, Yazu — tozak.

* Ukusız belem yuk, Belemsez köneñ yuk,

* Uku töbe — tuku (kat-kat äytep küñelgä señderü).

* Ukı da bel, uyna da köl, Uynavın uyna, Yomışnı da uyla.

* Ukıdım dip äytmä, añladım dip äyt.

* Ukıp belü ber başka, Kürep belü ber başka.

* Ukısañ belerseñ, Ukımasañ bölärseñ.

* Eşlämi ukunıñ qaderen belmäsäñ, eşli-eşli ukırsıñ!

* Ayuga akıl öyrätkän tayak, Añkauga (añgıra) akıl öyrätkän sabak.

* Bügenge sabaknı belmäsäñ, irtägäge sabaknı bigräk tä belmässeñ.

* Kayda mäktäp açılsa — anda törmä biklänä.

* Mokıtnı kırık yıl ukıt — barıber mokıt.

* Tabak kilsä, sabak kuy, Sabak kilsä, tabak kuy (aş tabınga kilgäç, uku belän aşaunı butap yörmäskä).

* Tuk korsak sabakka çukrak.

* Uyna da köl, ämma sabagıñnı bel.

* Yalkau şäkertneñ kitabı kerlänmi.

Yazu-hat
* Akka kara töşsä yugalmıy.

* At citmäs cirgä hat citär.

* Barmak belän katkan cirne kazıp bulmıy, Älifbasız (alfavitsız) yazıp bulmıy (G. Tukaydan mäqalläşkän).

* Birge uramda yazganın argı uramda üze dä tanımagan.

* Äytkän süz oçar cilgä, Kul belän käğaz kalır ilgä (yazgan süz kalır ilgä, dilär).

* Käğaz — därya, kaläm — köymä.

* Käğazneñ yözen agartkan kara yazu.

* Kaz kanatı kavırsın, Hatı kilsä alırsıñ.

* Kaläm belän yazgannı kılıç belän dä boza almassıñ.

* Kaläm kılıçtan ütken.

* Kaläm öyrän, kaläm izgegä tartır; Kaläm totkan keşeneñ zihene artır.

* Kaläm totkan äräm bulmas.

* Öç nadanga almaşınmas ber yazu belgän keşe; Mäğrifät estär, irenmäs hiç keşe bulgan keşe (G. Tukaydan mäqalläşkän).

* Un kat ukı, ber kat yaz.

* Yaza-yaza yazu ostası bulalar.

Ukıgan belän ukımagan keşe
* Ber ukıgan keşegä ike ukımagannı birsälär dä aluçı yuk.

* Büläk zur bulmas, Ukıgan keşe hur bulmas.

* Küp yäşägän ni beler, Küp ukıgan — şul beler.

* Ukıgan il uzar, Ukımagan il tuzar.

* Ukıganmı? — dimä, ukıganın küñeleñä tukıganmı? — digen.

* Ukıgannıñ bite — kön, Ukımagannıñ bite — kün.

* Ukıgan ukır, Ukımagan kürä sukır.

* Ukıgan uñar, Ukımagan tuñar.

* Ukımagan ber telle, Ukıgan ike telle.

* Ukımagan küzlene ukıgan sukır ciñgän.

Galim
* Atay gıyleme belän ğalim bulıp bulmıy.

* Ğalim belgänen äyter, Ahmak ciñgänen äyter.

* Ğalim bulu ciñel, adäm bulu çiten.

* Ğalim bulsañ, ğaläm sineke.

* Ğalim bulıp kem tugan?

* Ğalim keşene qaderlärgä onıtma!

* Ğalimneñ küñele okean diñgeze.

* Ğalimneñ süze gomereñ ütkänçe, Nadannıñ süze işektän çıkkançı.

* Ğalim ülär — süze kalır, Yörgän cirendä eze kalır.

* Keşe yañlışa-yañlışa ğalim bulır.

Nadan
* Berni belmägän keşe härvakıt boyık bulır.

* İşäkneñ dälile yögän.

* Mesken işäkkä härkem menä.

* Nadan belmäsä dä kıçkıra.

* Nadanga fiker äytep baktıñ ni — Et muyınına ence-märcän taktıñ ni!

* Nadan keşe — sukır tavık.

* Nadan keşe sukırdan yaman; Yalkau keşe barınnan da yaman.

* Nadan keşe — yaman keşe.

* Nadan kulınnan su eçmä, Tere suı bulsa da.

* Nadan nadannı söyär, Ğalim ğalimne söyär.

* Nadannıñ ayak baskan cirendä ülän korır.

* Nadannıñ süze vakıtsız kıçkırgan ätäç kebek.

* Nadan taşka utırgan — taş taşka utırgan.

* Nadan üzennän başka berkemne dä söymäs.

* Nayan keşe — tölke keşe, Nadan keşe — kölke keşe.

Galim belän nadan
* Ber ğalim yöz nadannı ciñär.

* Ğalim belen nadan ayırması — karga belän bılbıl ayırması.

* Ğalim belsä dä sorıy, nadan belmi dä, soramıy da.

* Ğalim keşe ülsä dä terek, Nadan keşe yörsä dä ülek.

* Ğalimneñ ber köne, nadannıñ böten gomerenä tora.

* Ğalim uylar, Nadan ışanır.

* Yöz nadan ber ğalimneñ tırnagına tormas.

* Nadan bulıp tualar, Ğalim bulıp ülälär.

* Nadannıñ terese dä ülek, Ğalimneñ ülese dä terek.

* Nadanlıkka işäk kenä tüzä.

* Nadanlık oyat tügel, ukımau oyat.

* Här närsägä gacäpkä kalu — nadanlık ğalämäte.

* Yalkaulık, nadanlık, fäqıyrlek — ber tugannar.

Gıylem öyränü
* Gıylem küp, gomer az, kirägen öyrän!

* Adäm kamıt kiyep öyränmi.

* Yäşlegeñdä öyränmäsäñ, kartlıgıñda ükenerseñ.

* Öyrängän cirdä kalmas.

* Öyränmiçä çabata da ürep bulmıy.

* Öyränü bervakıtta da soñ tügel.

* Öyrätsäñ, ayu da biyergä öyränä.

* Tutıy söyläşergä öyräner, keşe bulalmas.

Belü. Belgän belän belmägän
* Aznı belmägän küpne hiç belmäs.

* "Barın da beläm" digänçe, beren dä belmim disäñçe!

* Belgän beleşkä, belmägän ni eşkä?

* Belgän belän belmägän ber tügel.

* Belgän belän belmägänneñ ayırması dürt törle bula imeş: Berençese belä, belä ikänen dä belä; İkençese belä, belä ikänen belmi; Öçençese belmi, belmi ikäneñ belä; Dürtençese belmi, belmi ikänen dä belmi.

* Belgän ber kıldan da añlar, Belmägän büränädän dä añlamas.

* Belgän belgänen eşlär, Belmägän barmagın teşlär.

* Belgängä unike, Belmägängä utız ike.

* Belgäneñ utız, Belmägäneñ tuksan tugız.

* Belgäneñne sorama.

* Belgän meñ bäladän kotılgan.

* Belgännän belenmägän küp.

* Belgän uñar, Belmägän tuñar.

* Belemlene bala bulsa da aga dip bel!

* Belemle ülsä, käğazdä hatı kalır, Osta ülsä, eşlägän zatı kalır.

* Belemsez üze belmäs, yüngä künmäs.

* Belmägängä gömbä şalkan, kom talkan.

* Belmägäneñne keşedän sora, Olı bulmasa, keçedän sora.

* Belmägänne soraunıñ oyatı yuk.

* Belmäü ğayep tügel, belergä tırışmau ğayep.

* "Belmim" dip äytmä, "telämim" dip äyt.

* "Belmim"neñ başı avırtmıy.

* "Belmim" di̇yü oyat tügel.

* Beräü belmägänen beräü beler.

* Dönyada belgän dä bar, belmägän dä, Bertigez bulmıydır hiç barça bändä (M. Gafuridan halıklaşkan).

* Änä, menä digänçe, yahşı-yamannı belep kal!

* Cil tegermäne ikänen beläm, suı kayan kilä ikän dip äytäm.

* İye şul, yükädä ikän çiklävek.

* İke sigez unaltı ikäne kem dä belä.

* Yäşlektä belgän — taşka yazgan, Kartaygaç belgän — bozga yazgan.

* Yözä belmäsäñ, atañ buasında da batarsıñ.

* Utıñ bulmasa, kürşedän sora, Üzeñ belmäsäñ, keşedän sora.

* Här fil ozın borınlı bulsa da, Här ozınborın fil bulmıy..

* Här yaltıragan altın tügel.

VIII bülek. Avız icatı, ädäbiyät, cır-köy, muzıka, sänğat

Mäqal turında
* Akıllı keşe mäqalsez söylämäs.

* Akılıñ bulsa, akılga iyär, Akılıñ citmäsä, mäqalğä iyär.

* Ambar töbendä ikmäk bar, Kartlar süzendä hikmät bar.

* Atalar süze — akılnıñ üze.

* Atañ äytsä aldamas, Mıkıy mäqal añlamas.

* Atañnıñ sakal-mıyıgı kıyık bulsa da, äytkän mäqale kıyık tügel.

* Atañ süzenä kolak sal, Mäqal äytsä yazıp al.

* Borıngılar äytkän süz kitapnıñ eçendä dä tügel, tışında da tügel.

* Äytem — süzneñ bizäge, Mäqal — süzneñ ciläge.

* Kamçat kürsäñ atıp al, Mäqal süzne otıp kal!

* Kartlar süzen kapçıkka sal, Yäşlärneken yançıkka sal.

* Olınıñ süzen oyıkka kıstır.

* Kartlar süzen kar basmas.

* Mäqal cıymıym, akıl cıyam.

* Mäqalne babañ çıgarmıy, zaman çıgara.

* Mäqal sakaldan olırak.

* Mäqalsez süz — tozsız aş.

* Mıyıktan olı sakal bar, Süz töbendä mäqal bar.

* Süzneñ tozı mäqal.

* Sıltausız mäqal dä äytelmi.

* Toz aşnıñ tämen kitersä, Mäqal süz yämen kiterer.

* Hälväneñ älbäse bar, Kartlar äytkänneñ mäğnäse bar.

* Hikmät babañnıñ sakalında tügel, mäqalendä.

Äkiyät, mäzäk, tabışmaklar
* Belmägängä äkiyät, belgängä çın.

* Bu äle äkiyätneñ balası, Alda bulır äle anası.

* Köndez äkiyät söylägän keşene ak büre aşar.

* Mäzäk — küñel açkıçı, Tabışmak — zihen açkıçı.

* Mäzäk süz — aşka toz.

Cır-köy
* Belgängä cır, Belmägängä "dır".

* Äüväl tavış, annan köy.

* Cillätmi toman açılmıy, Cırlamıy küñel açılmıy.

* Cır belgängä cır hönär, Cır belü dä zur hönär.

* Cır küñellegä kuanıç, Küñelsezgä yuanıç.

* Cırlagannıñ biyergä isäbe bar.

* Cır keşeneñ yuldaşı.

* Cırlap açılmasa küñel, Yılap açılaçak tügel.

* Cırlap eşläsäñ, cırlap yäşärseñ.

* Cırlıy belmägän keşe sızgırıp yöri, di.

* Cırnı beräü şatlıktan, beräü kaygıdan cırlıy.

* Cırnıñ kanatı bar.

* Cırnıñ yırtıgı yuk.

* Cır tıñlamıylar, moñ tıñlıylar.

* Zamanasına kürä köye.

* Här zamannıñ üz köye.

* İl cır belän yäşi.

* İlneñ cırı bar, Küñelneñ moñı bar.

* İşäk kilde — cır bette.

* Köy — küñelneñ moñı.

* Karga kañgıldap kaz bulmas.

* Karganıkı kön dä ber karıldau.

* Sandugaç cırın cırlıym dip, üz cırıñnı onıtma.

* Sandugaç sayrap ciñär, karga kıçkırıp ciñär.

* Sandugaç sayrıy, Karga kıçkıra, Büre ulıy, Keşe cırlıy.

* Süz — basu, cır — çäçäk.

* Süz — kömeş, cır — altın.

* Tel äytä almagannı cır äyter.

* Tukta, min cırlıym, minnän kalsa, sin cırlarsıñ.

* Här keşeneñ üz yaratkan cırı bar.

* Här koşnıñ üz moñı.

* Här koşnıñ üz tavışı üzenä matur.

* Här koş üz tavışınnan täm taba.

* Eç poşkanga cır fayda.

* Eş vakıtında takmak äytmilär.

* Yarma tarttırganda cırlıy, ut süngäç bii.

Muzıka häm muzıkantlar
* Anısı şulay şulayın da Tartıp cibär kurayıñ!

* Baraban kaksalar, baraban artınnan; Kubız tartsalar, kubız artınnan.

* Baraban tayak ala, barabançı akça ala.

* Garmunsız klub, Lampasız kuık.

* Garmunçı nazlı bulır.

* Dumbıra tuy töşkän öygä kileşer.

* Dumbıraçı dumbıraçını kürsä, kılı özelä, di.

* Muzıkanı hayvannar da yaratalar.

* Ni dumbıra belmägän, Ni sızgıra belmägän.

* Eçeñ poşsa, muzıka uyna, Uynıy belmäsäñ, uynagannı tıñla!

Bi̇yü
* Atam-anam biyegän, Küñel açkan bi̇yüdän.

* Uynap-cırlap biyemägän — cebegän.

* Bii belgängä ber takta citä, bii belmägängä yöz takta da az.

Şiğır häm şağıyrlär
* Därtsezdän şiğır çıkmas, Rätsezdän küp eş çıkmas.

* Ber yöräktä tugan cır ikençe yöräkne kuzgata.

* Sayıskan sayrau belän sandugaç bulmas.

* Sandugaç bulsañ, sayrıy da bel.

* Här şiğır yazgan şağıyr bulmıy.

* "Şiğır" yazu kıyın tügel, Şağıyr bulu kıyın.

* Teatr — küñellärne uyatır.

Zävık, yäm toyu
* Beräü hörmä söyä, Beräü torma söyä.

* Göl qaderen bılbıl beler, Cäühär qaderen cäühärçe beler.

* Zävık zävıkka başka.

* Zävıkta bähäs yuk.

Talant häm anı üsterü turında
* Börketneñ kanatı oçkanda nıgıy.

* Bılbılnı bıtbıldıkka alıştırmıylar.

* Bılbılnı sayravınnan tanıylar.

* Bıtbıldık arasında bılbıl sayramas.

* İşäkkä hönäreñne kürsät digäç, bar tavışına bakırgan, di.

* Zur urmanda karga bulgançı, Bäläkäy kuakta bılbıl bulsañçı (M. Kärimnän halıklaşkan).

* Karga belän käkkükneñ tösläre ber dä, tavışları başka.

* Koşlar tumıy kanatsız, Keşe tumıy talantsız.

* Olı talantlar beryulı gına tumıy (Kitaptan taralgan süz).

* Sayıskan sayrau belän sandugaç bulmas.

* Sandugaç üz qaderen üze beler.

* Sandugaç üz cirendä sayrıy.

* Sandugaç yuk yılnı karga dan totar.

* Tavis kaurıyı belän matur, Sandugaç sayravı belän matur.

* Talantnıñ ber öleşe tumıştan, Tugız öleşe tırışlıktan.

* Talantıña cilkän tek, cil bulmasa işkäk al!

* Talantsız keşe yuk, tik nidä ikänen keşe üze genä belmi.

* Här koş üz kanatı belän oça.

* Çäçäk kürsätmägän agaçtan cimeş kötmä.

* Yalgız çapkan at yögerek.

IH bülek. Keşe, anıñ ruhi yöze, holıklar

Holıklar
* Agaç belenä cimeşennän, Adäm — kılanmışınnan.

* Başta holık tap, annan gıylem.

* İrkenlek turılıkta, Kürkämlek holıkta.

* İşäkneñ iyären alıştırıp kına holkın alıştıralmassıñ.

* Keşene beläseñ kilsä, holkına kara, Balanı beläseñ kilsä, uyınına kara.

* Keşe holkın küzät, üzeñneken tözät.

* Küp isle göllär arasında ber issez göl isle bulgan, Küp issez göl arasında ber isle göl issez kalgan.

* Kürkäm kiyem — tän zinnäte, Kürkäm holık — can zinnäte.

* Kürkäm holık — izge yuldaş.

* Üze caylınıñ avızı maylı.

* Üzeñ yatık bulsañ, eçkäneñ katık bulır. Üzeñ kıyık bulsañ, eçkäneñ sıyık bulır.

* Härkemgä üz holıgı yahşı kürener.

* Çäçäkneñ maturlıgı berni tügel, huş ise bulmasa.

* Yahşı holık doşmanıñnı dus itä.

Ädäp, oyat, namuslılık
* Adämne adäm itkän ädäp.

* Adämneñ oyatı bitendä.

* Akılnıñ qadere ädäp belän, Kuätneñ qadere sälät belän.

* Bar barın aşar, Oyatsız garen aşar.

* Bitenä ıştır kaplagan oyala belmäs.

* Bitsez bürken basmas.

* Vöcdansız keşe üzäksez agaç kebek, üzlegennän avarga tora.

* Vöcdanı paqnıñ yöze ak.

* Garsezneñ bitenä tökergännär, Yañgır yava, dip torgan.

* Garsez keşe çeben kebek: işektän kusañ, täräzädän kerä.

* Dönyada namussızlık kaber taşınnan da avır.

* Ädäp bazarda satılmıy.

* Ädäp, ädäpneñ töbe yahşı ğadät.

* Ädäpne ädäpsezdän öyränälär (anıñ kebek bulmaska tırışıp).

* Ädäp sädäptän başlana.

* Ärle kaşık algançı, ärsez aşap tuyar.

* Ärsez ğarsez bulır.

* Ärsez kulım eşläde, Ärle bitem oyaldı.

* Ärsezneñ üzen kertmägäç, eten iyärtep kilgän.

* Keçesendä ädäp yuk, Olısında belek yuk.

* Keşedän oyal, üzeñnän kübräk oyal.

* Keşeneñ yöz suın tükmä.

* Kazan karası kitär, namus karası kitmäs.

* Kazannıñ kapkaçı kitsä, etneñ oyatı kitä.

* Kartlardan kurık, yäşlärdän oyal.

* Katıra torgan tarakan oyatsız bulır.

* Kurıkma ülemnän, Kurık oyatka kaludan!

* Namussız keşe — namsız keşe (isemsez).

* Namus ülemnän köçle.

* Namusıñnı yäştän ük sakla.

* Oyalgan tik tormas (uñaysızlanuınnan).

* Oyalmagan boyırmagannı aşagan.

* Oyalmagan keşe öçen oyatlınıñ yöze kızarır.

* Oyatka kaludan da avır cärähät yuk.

* Oyatlı kızarır, Oyatsız agarır.

* Oyatlı tartıngan, oyatsız "bu minnän kurıktı" digän.

* Oyatnıñ teşe bulmasa da kimerä.

* Oyat öleşe tabada kalır.

* Oyatsızga öç kümäç.

* Oyatsıznıñ bite baraban kayışı.

* Oyatsıznıñ bite — kiyezder ite.

* Oyatsıznıñ yañagına çapsañ da kızarmıy.

* Oyatı barnıñ vöcdanı bar.

* Torna oyatın oyatlap, yabalak urmanga kaçkan, di.

* Üget-näsihät bezdän, ädäp belü üzeñnän.

* Üz biten ayamagan keşe biten çiyädäy kılır.

* Üz namusıñ saklamagan, keşeneken saklamas.

* Üz namusıñ üz kulıñda.

* Yaña çagında kiyemeñne sakla, Yäş çagında isemeñne sakla.

Rähim — şäfkatlek
Agaç hätta üzen kisep torgan keşegä dä külägä birä.

* Keçegä şäfkat it, Uzamanga (komandir, kapitan) hörmät it.

* Kuyan yılaganga karap, auçınıñ küñele yomşarmas.

* Miherbanlık yöräktän, Miherbansızlık beläktän.

* Rähimsez atın kıynar.

* Rähimsez keşedän rähimle et yahşı.

* Sikergänne ayama, yıgılgannı aya.

* Hayvannarnı cäberlägän rähät kürmäs.

* Yaralı koşka taş atmıylar.

* Sin bürene ayasañ, büre sine talar.

* Rähimle büre rähimsez keşeneñ balasın asragan.

* Mögräp kilgän sıyırnıñ mögezen sugıp sındırma.

Üpkäçänlek häm häter kalu
* Avızıñ üpkädä bulsa, kulıñ totkada bulsın (işek totkasında digäne).

* Küñeleñ kalsa, kölkegä bor.

* Küñel kere äytsäñ betär, Külmäk kere yusañ betär.

* Karı kitsä dä, bozı kitmi.

* Koyıga taş taşlau ciñel, aluı avır.

* Kuyan tauga üpkälägän, taunıñ isendä dä yuk.

* Suga salsañ, su kütärmäs Mıskal timerne, Altın birep alıp bulmas Kalgan küñelne.

* Sugudan törtü yaman.

* Sınık böten bulmas.

* Uyın süzne kütärä bel.

* Utı sünsä dä kisäve kala.

* Üze abıngan üzenä üpkälär.

* Üpkälägän öleşennän korı kalır.

* Üpkäläsäñ pesi üpkäsen aşatırlar.

* Üpkäläsäñ, üken dä kayt.

* Üpkäne açu belän, utnı benzin belän basa almassıñ.

* Üpkäçänlek irkälek ğalämäte.

* Üpkäçänneñ üpkäse üsär.

* Havada bolıt, sin anı onıt.

* Çäpçemä, tügelerseñ.

* Çın yahşınıñ açuı bulsa da, üpkäse bulmas.

* Şimberdö çıpta sugalar Äpkäli dä Yükäli, Äpkäliyenä süz äytsäñ, Yükäliye üpkäli (Şimber — avıl iseme).

* Yaman keşe kinäçel.

Açu häm duamallık
* Akılıñ bulsa, açu saklama.

* Ahmak keşeneñ açuı tiz kabara.

* Aç küp aşar, açulı küp söylär.

* Açu artı açınu.

* Açu yotu — tau yotu.

* Açu kilgändä ayu da keçek hätle genä kürenä.

* Açu kilsä, akıl kitär.

* Açulıga däşmäsöñ, açuı kırın kitär.

* Açulı keşegä pesi koyrıgın kütärep yörsä dä yaramıy.

* Açulı keşe cilkäsendä su taşıylar.

* Açulınıñ küzenä tügäräk äyber dürt kırlı bulıp kürenä imeş.

* Açunı başta kis.

* Açu aldan, aklı — arttan.

* Açunıñ başı yülärlek, ahırı ükenep ülärlek.

* Açunıñ daruı — däşmi kalu.

* Açu saklama, namus sakla.

* Açu teldän açıla, Däşmäü belän basıla, Tar holıklı keşe şul: Açuı kilde — asıla.

* At açuın tärtädän.

* Açuçannı açulandırıp seren alalar.

* Açuıñ kilsä, borınıñnı teşlä.

* Açuıñ kilsä, yözgä qadär sana.

* Açuıñ kilsä, suık su eç.

* Açuıñ kilsä, utır, utırgan bulsañ, yat.

* Açuıñnı yot.

* Ayunı ciñgän yartı ir, Açuın ciñgän böten ir.

* Bereñ kızu bulsa, bereñ sabır bulsın.

* Ber kirpeçkä abıngan öçen böten uramnı sükkän.

* Ber borça öçen yurgan yarmıylar.

* Bügenge açunı tañga saklama.

* Döyä dulap kükkä menmäs.

* Zähär keşe tiz kartaya.

* İske açu istän çıksın.

* Katı yavım tiz tuktar.

* Köçsezneñ açuı köçle.

* Keçe kazan taşuçan, keçe keşe açuçan.

* Sineñ açuıñ — minem kara ayakçuım.

* Taşıma, taşıgan su da kayta.

* Tarakan dulap miç başın cimerä almıy.

* Utka pıçak tıkma.

* Taşıgan tügeler, şaşkan köyener.

* Teşlänmä, teşeñ betär.

* Ügez çöyä-çöyä dä östenä çüp öyä.

* Holıksıznıñ açuı tanau oçında.

* Yarsu keşe yaraşkan su kebek.

Erelänü, masayu
* Borının çöygän abınmıy kalmas.

* Borınıñnı bik kütärmä, agaç başına eläkmäsen.

* Kärlä keşe biyek işektän iyelep kerer.

* Küperenü kürkägä kileşä.

* Kütärmä borınıñnı, ; Özärlär muyınıñnı.

* Kabarınsañ, çäpçerseñ. Kamır bulsañ, küpçerseñ.

* Sabın kuıgı tiz şartlıy.

* Tübäñ kükkä tisä dä, ayagıñ cirdä bulır.

* Täkä küpme genä sikersä dä cirgä töşär.

* Yugarıga karap ürnäk al, Tübängä karap gıybrät al.

Maktanu, aldan şapırınu
* Aldan kıçkırgan käkkükneñ başı taz bulır.

* Buş miçkä şañgıravık bula.

* Buş tegermän cilsez dä äylänä.

* İşäk kolagı belän maktana.

* Kısır tavık küp kıtaklıy.

* Külne yandırmasam da, suın çıclatam! (Buşka şapırınu).

* Küp şıbırdama, koyılırsıñ!

* Maktanma; at dip sıyırga atlanma.

* Maktanma, kaz, hönäreñ az.

* Maktançık büredän kurıkmagan, tıçkannan kotı oçkan.

* Maktançıknıñ artı açık, avızına korı kaşık.

* Mamık bik ciñel bit ul, min anıñ kırık potın beryulı kütäräm, — dip äytte di ber maktançık.

* Süzdä maktanma, eştä maktan.

* Tumagan taynıñ atlanıp bilen sındırma.

* Usak agaçı şart ta port.

* Et üz koyrıgın üze kütärmäsä, anı kem kütärä?

Könläşü
* Aç etkä aş birsäñ, tuk et şınşıy.

* Batıp bargan koyaş tuıp kilgän ayga kırın karıy imeş.

* Yözem yözemgä karap karaya, di.

* Keşe kulındagı kalaç zur kürenä.

* Könçe bulgan keşedä kanäğat bulmas.

* Könçe kölmäs, hösetle tınmas.

* Könçe köne köyeneç.

* Könçel keşe — minçel keşe.

* Könçeneñ küñelen yat bähete yandıra.

* Könçeneñ küñele tar bulır.

* Köçsezlek könçelek tudıra, köçlelek yarış tudıra.

* Kürşe tavıgı kürkä bulıp kürenä.

* Höset keşe üze kılalmıy, kılgan keşene kürälmıy (höset keşe — könçelegennän kanıguçı).

Üz süzlelek, ücätlek, kire betkänlek
* Aldınnan kilsäñ sözä, Artınnan kilsäñ tibä.

* Ayaz-ayaz könnärdä Alma cıya Kotbetdin; Yavım-yavım könnärdä Peçän cıya Kotbetdin.

* Ayaklıga yul birmäs, Avızlıga süz birmäs.

* Bakası ayaga, kıslası artka tartkan, Ayak-kulları karışıp katkan.

* Büre bäyläügä künmäs, Duñgız äydäügä kilmäs.

* Äytkän sayın mırkıldıy, Baskan sayık şırkıldıy.

* Äytmäsäñ belmäs, däşsäñ kilmäs.

* İrençäkkä çigençäk tap bulır.

* İşäk alga tarta,koyrıgı artka tarta.

* İşäk koyrıgı üsmi, kire dä çükmi.

* İşäk igä kilmäs.

* İşäk işäklegenä barır.

* Yögänne tiskäre elmä, urınsızga tüñkärelmä.

* Käkreneñ külägäse dä käkre.

* Kire betkän kiregä sukalar.

* Kire betkän kapka bar östennän koyma arkılı çıgar.

* Kire kiregä saplar.

* Kire kitkän — kirtä sütkän.

* Kire kitkän — kısla bulgan.

* Kire kitkänneñ sakalı kiñgerdegennän çıga, di.

* Kire kitkän ürdäk külgä artı belän çumar.

* Kürgänne kirelägän ciñgän, di.

* Küñelläre kireneñ tunnarı tire, Tunnarı tireneñ yonnarı kire.

* Karşı agaçka katı çöy.

* Karşı adäm uyın bozar, tintäk adäm cıyın bozar.

* Karışkannıñ karını aç.

* Kırıslangan et kırın karap yögerer.

* Kırık keşe ber yakka, kırın keşe ber yakka.

* Kırın keşe kırıgında taz bula, di.

* Sineke döres, su ürgä taba aga...

* Sin söyliseñ Piregä, Pire söyli kiregä.

* Sin tartasıñ tabakka, ul tarta (başın) tagarakka.

* Stenaga atkan borçak kire kaytır da üzeñä bäreler.

* Teşläşkän atnıñ artınnan üt, Tibeşkänneñ aldınnan üt.

* Tıñlausıznı cibärsäñ, tıñlıy-tıñlıy üzeñ barırsıñ.

* Ücät belän yülär ber.

* Ücät küzen birsä dä, süzen birmäs.

* Ücätneke. ber elgäre, biş kire.

* Ücätneñ üz siksäye siksän, keşeneke yöz altmış.

* Üze tiskäreneñ yöze tiskäre.

* Üzsüzle — ügez küzle.

* Üzsüzle üz süzen öskä çıgaram dip asta kalır.

* Çögem-çögem digän sayın çögem kire sikerä.

* Yul kuygan yarpaygan, Karışkan kartaygan.

* Yünsezne tabınga tartsañ, tabaknı tüntärer.

* Etneñ başın tabakka salsañ, tägäräp töşär.

* Et etkä, et koyrıkka kuşar.

* Etneñ koyrıgın turaytalmassıñ.

* Etneñ çapkanın da, yurtkanın da belmässeñ.

Näfes, azgınlık
* Adäm cäy bulsa kışnı teli, kış bulsa cäyne teli.

* Aryak yar härvakıt yämleräk kürenä.

* Yözemne aşa, bakçasın sorama.

* Keşe kulındagıga ımsıngan, üz kulındagısı ıçkıngan.

* Käbestäne saklarga käcägä tapşırmıylar.

* Näfeseñä huca bul!

* Näfesne nigä öyrätsäñ, şunı kuar.

* Näfes ni telämi, holık cibärmi.

* Säbäp säbäptän uzmıy, näfes ğadättän uzmıy.

* Etneñ akılsızı koymakka näfsen suzar.

* Et yanında söyäk yatmas.

Eş ütkäç ükenü
* Balıknıñ auga eläkkäç akılı başına kilä.

* İrtägä ükenerlek eşne bügen eşlämä.

* Tauga mengäç susavıñnan ni fayda?

* Tersäkne bik teşlär ideñ dä citmi.

* Ütkän eş kaytmıy, üken sin, ül, yıla! (G. Tukaydan halıklaşkan).

* Eç ber dä yukka poşmıy.

* Eş ütkäç ükenüdä ni fayda.

Häylä häm häyläkärlek
* Bulma sin tölke, bulırsıñ kölke.

* Köç citmäsä häylä bar.

* Küpme häyläkär bulsa da, tölkeneñ tirese keşe östendä.

* Sin tölke bulsañ, min koyrıgı.

* Süz häyläsen belmägän üzenä süz kiterä, Köç häyläsen belmägän üzenä köç kiterä.

* Häylä ayu tota.

* Häylägä karşı häylä bar, Kitmängä karşı käylä bar.

* Häyläkär ber häylädän kotılam dip ikençesenä batar.

* Häyläkärdä tarakan ayagı.

* Häyläkärdän yomırka alsañ, eçendä sarısı bulmas.

* Häyläkär tölke koyrıgınnan elägä.

* Häyläkär tölkene häyläsez et totar.

* Häyläle eştä häyer yuk.

* Häyläsez batır tiz ülär.

* Häyläsez dönya faydasız.

Astırtınlık
* Agaçtagı yäşeren ut kabınmıyça kürenmi.

* Añgarmagan cirdän tölke çıgar.

* Köl astında ut torır.

* Astırtın et örmi teşlär.

* Mıştım mäçe kübräk may aşıy.

* Pesi sötne küz yomıp aşagaç, üzen berkem dä kürmi dip uylıy.

* Tımızık yılga köymäne alıp kitär.

* Tımızık küldä kort uynıy.

İrkälek, kılançıklık, näzbereklek, vakçıllık, holıksızlık
* Ayu botına çuan çıkkan, Yalıy-yalıy canı çıkkan.

* Ber karasañ üräle, ikençe karasañ şüräle.

* Yırakta keşnäşer, yakında tibeşer.

* Äle siña kuyan ite, yaramagan kaz ite.

* İrkenlek bozar, katılık tözär.

* İrkä barda kloun kiräkmi.

* İrkägä ay esse, kön suık.

* İrkä kayda — yülär anda.

* İrkälek — keşe bulu yulında kirtälek.

* İrkäneñ eşe betmäs, nazlınıñ buyı citmäs.

* Kil, kil, disäñ, nazı kiler, Kilmä disäñ, üze kiler.

* Kılançıknıñ kılanışı kırga sıymas.

* Maymıl nihätle şıksız bulsa, şulhätle kılançık bulır.

* Äyrän açı, söt töçe, salma birsäñ kamır, bäräñge birsäñ tamır.

* Naçar holık öçen akıllını yülär dilär.

* Pesiyem, pesiyem digänçe, peres bulıp kitä.

* Talımlı duñgıznı aşatu kıyın.

* Targa tar dönya, kiñgä kiñ dönya.

* Tärtäñne zirektän kayırma, tiz sınar.

* Çeben timäs — çer itär, Tukmak tisä tik torır.

H bülek. İl, tugan cir, vatan
* Altın-kömeş yaugan cirdän tugan-üskän il artık.

* Asıl keşe altın dip ülmäs, halkım dip ülär.

* Ata-babam torgan cir, Kendek kanım tamgan cir.

* Atañ da cir, anañ da cir.

* At tuygan cirenä, İr tugan ilenä tartır.

* Ayagı yaman türne bolgar, Avızı yaman ilne bolgar.

* Berdä tügel, ildä köç.

* Berekkän il bozılmas.

* Ber tökersä, ber bula, İl tökersä, kül bula.

* Bolgar yortı — İdel yort, İdel eçe — imin yort.

* Vatanga hezmät — üzeñä hezmät.

* Dusınnan ayırılgan cide yıl cılar, İlennän ayırılgan gomer buyı cılar.

* Cirsez-yortsız il bulmıy, Aşsız-susız kön bulmıy.

* Cir-su digän cirsenderä, Yöräklärne cilkenderä.

* Cir-suı bar ciren söylär, İl-yortı bar ilen söylär, İl-yortı yuk niyen söylär?

* Cir tartmasa, su tarta.

* Zäñgär baka üz sazın tanımas.

* İdel buyı bäräkätle cir.

* İdel kiçmi il bulmıy.

* İl atkan taş yırak kitä.

* İl açuı — yaman açu.

* İl belän etärgäç, tau küçkän.

* İlgä tayangan — İdel kiçär.

* İl gamen ciñgän ir il agası bulır (Gamen ciñgän — kaygısın yotkan).

* İldä bulsa irengä tiyä.

* İldä bulsa ülmässeñ, İlsez köneñ kürmässeñ.

* İldä ille törle keşe bula.

* İldä yörgän il tanır, Kırda yörgän cir tanır.

* İldän berär cep cıysañ da, yätimgä ber külmäk bula.

* İle irkenneñ köne irken.

* İlen belmägän igeleksez, Halkın belmägän holıksız, Näselen belmägän näsäpsez.

* İlen belmägän äläkçe bulgan.

* İlen belmägän tile.

* İle nıknıñ bile nık.

* İlennän ayırılgan — kanatı kayırılgan.

* İl ildän kalsa, irgä namus.

* İl ile belän, baka küle belän.

* İl il belän, Tegermäne cil belän.

* İl ilneñ it turavı başka.

* İl — ilneñ közgese.

* İl irgä, ir ilgä tayana.

* İl yolasız bulmas.

* İl köçe — İdel köçe.

* İl kürü — burıç.

* İlle yılda il yañarır.

* İlneñ yäme ile belän, Vatan yäme cire belän.

* İl kupsa, İdel kubar, Avıl kupsa, davıl kubar.

* İl namusı — ir namusı.

* İlneñ utına yan, Bozına — tuñ!

* İlsez keşe — telsez sandugaç.

* İl tele im bulır.

* İl telen almagan imgäkkä kalır.

* İl eçe altın bişek.

* İl yahşılıknı onıtmas.

* İple keşe ilennän kitmi!

* İrençäk yort il bulmas, İl bulsa da göl bulmas.

* İr qadere il belän.

* İrlär kiñäşe il korgan.

* Küldä yörgän koñgır kaz Çül qaderen belmider; Çüldä yörgän duadak Kül qaderen belmider.

* Kiçä yomırkadan çıktı, bügen kabıgınnan ciränä!

* İseñ barda il tanı, Köçeñ barda cir tanı!

* Kötü taşlagan kuynı büre alır.

* Kaytır yulga çıkkaç, at ta yıldamlana.

* Kaçın kitsäñ dä çäçep kit, kaytuıña aş bulır.

* Kaçır äytkän: äti-äniyemne sora, familiyämne sorama.

* Kardäş cıyılsa, kavem bulır, Sıyır cıyılsa, savım bulır.

* Oçırırga cil köçle, Uzışırga il köçle.

* Oyasız sandugaç sayramıy.

* Sıyırçık diñgez artına kitsä dä üz tugan oyasına kayta.

* Tayanma bileñä, tayan ileñä.

* Taşlama ileñne, kan basar küzeñne.

* Tugan cirgä tuıñ (tu — bayrak) tek.

* Tugan cirdäy cir bulmas, Tugan ildäy il bulmas.

* Tugan ileñ — tugan anañ.

* Tugan ilneñ qaderen çittä yörsäñ belerseñ.

* Tugan ilneñ ete dä yakın.

* Tugan tufrakka baskan ez suınmıy.

* Tugan-üskän cirdän dä matur cir bulmas.

* Halık yortı — tugan il.

* Halık köye yırakka işeteler.

* Halık köçe taş yara.

* Halık kartaymıy.

* Halıkka oşasa, täkmäç at!

* Halıkka hıyanät — Vatanga hıyanät.

* Här halıknıñ ber holkı bar.

* Üzem öçen tuganmın, İlem öçen ülärmen.

* Üz ilem — altın bişek, Keşe ile — ütä tişek.

* Üz ilem üzemä qaderle.

* Üz ileñ gölstan, Keşe ile gürstan.

* Üz halkıñnı üz itsäñ, yat halıkka kol bulmassıñ.

* Üz halkın söymägän başka halıknı da söymäs.

* Ülsäñ dä tugan cireñä yabış.

* Fälän cirdä fayda bar, Üz cireñdäy kayda bar?

* Här göl üz sabagında çäçäk atar.

* Här ilneñ üz yolası.

* Härkemneñ üz Vatanı altın, yöräk töbe yalkın.

* Çit cirneñ çiten minutları küp bula.

* Çit cirdä mal da cirsi.

* Çit ilneñ karçıgası — üz ileñneñ kargası.

* Çittä yörgän tarıgır, Tugan ilen sagınır.

* Çıpçık ta "çıtırmanım!" digän.

* Çıpçık çıbıgım, di, Karga kayınım, di.

* Et tä üz yortın belä.

* Etneñ tamagı kayda tuysa, ile şunda.

* Et ıruın tanımas.

* Yä halıkka iyär, Yä halıknı iyärt!

Bäyrämnär
* Ay sayın bäyräm bulmas, Kön sayın tuy bulmas.

* Ber sezneñ uramda bäyräm bulsa, Ber bezneñ uramda bäyräm bulır.

* Bäyräm aşı — kara-karşı.

* Bäyrämdä açka ülgän, Çellädä katıp ülgän.

* Kön dä bäyräm, kön dä tuy, Kön dä uyın, kön dä sıy.

* Kön dä, kön dä bäyräm bulmıy.

Sabantuy, mäydan, uyınnar
* Alışsañ, atañ bulsa da yık.

* Argamak alın birmäs.

* Asılsañ biyekkä, Yıgılsañ mäydanga!

* İşäk belän at uzışmas.

* Atı yaman aldan çabar.

* Batır batır belän alışır.

* Batır bireşsä dä, köräşmiçä mäydannı birmäs.

* Batır bulsañ, köräş! Batırlıgıñnı mäydanda sınat.

* Beläkle berne yıgar, Yöräkle meñne yıgar.

* İşäk işäktän kalsa, kolagın kis.

* Yeget mäydanda bilgele bulır.

* Yıgılganga yodrık.

* Yıgılgan yıgılgannı söyär.

* Yıgılgan köräştän tuymas.

* Yıgılgannı yıkma, Tüngänne tünkärmä.

* Yıgılgan yantaygannan kölä, imeş.

* Yıgılmagan kalıkmas.

* Yıgılsañ cirdän tübän kitmässeñ.

* Yıgılsañ cirgä yabış!

* Yıgılsañ cir kütärer.

* Cırlamas idem, sabantuyı cırlata.

* Yözdän yögerek, meñnän tolpar çıgar.

* Olı belän keçene öläşkän beler, Köçle belän köçsezne köräşkän beler.

* İkäü köräşsä, beräü yıgar.

* Köräşä belmägän yıgılır.

* Köräş korbansız bulmıy.

* Köräşsäñ köçlegä çık, Yıgılsañ da hönären otıp kalırsıñ.

* Köçeñ barda köräşep kal, Cegäreñ barda yarışıp kal!

* Köç belän köräşälär, Sol (ısul) belän yıgalar.

* Köçle belän köräşsäñ, Aldan elek köçeñ cıy.

* Korı köçkä ışanma, köräşä belmägän bilsez kalır.

* Kızıl yomırka könendä kıybat.

* Min köçle dip ayu belän köräşmilär.

* Sabantuyı sarı altın.

* Sabantuyı ber kön, Kırık koymak ber tiyen.

* Tabanı kızgançı tay uzar, Tabanı kızsa at uzar.

* Taşbaka kuyannı uzgan.

* Timer sandalda, batır mäydanda çınıga.

* Çabış atı çapmıy tüzä almıy.

* Çabışkı alın birsä, yalın kis!

* Çabışkıga çabışkı yanında kamçı kiräkmi.

* Çabışkı mäydanda çapmıy tınmas.

* Çabışkını kamçı çaptırmıy, könçelek çaptıra.

* Çabışkı saban tuyın aldan sizä.

* Çabışkı saban tuyında çapmıy torsa, tamaktan kalır.

* Çapkan uzar, yatkan kalır, yögergän alır.

* Yaz bulgaç, torna tugan suına, Adäm saban tuyına.

* Yalgız atlı yarışçı, Yargak tunlı köräşçe.

* Yalgız çapkan at yögerek.

* Yahşı at bäygedä ülär.

Uyın-kölke
* Ak şakmak, kara şakmak, Ottırsañ küzeñ bulır şakmak!

* Uyın ber bulganı yahşırak.

* Uyında uzgan çınında da uzar.

* Uynıy belmägän orıp kaçar.

* Uynıy-uynıy küz çıgar.

* Hezmät it tä maktan, Uynap köl dä şatlan!

* Eş betkäç uynarga yarıy.

* Kölke küp bulsa küñel simerä.

* Küñelsezdän kölke çıkmas.

* Küp uynagan ber cılar.

* Tölkedän kal, kölkegä bar.

* Uyın-kölke yäşlek kürke.

* Uyın karın tuydırmas.

* Uyınnan uymak çıgar.

* Uyın uyın bulsa da, muyınga kundırış uyın bulmas.

* Uyınıñnı kayda uynasañ, şunda kalsın.

* Uyınıñnı kayda uynasañ, cılavıñ anda bulsın.

* Uyna da köl, Ukı da bel!

* Uynap kölü yegetlek.

* Uynavın uyna, eşeñne dä uyla!

Kölü-cılau
* Aptıragan cılar, ütä aptıragan kölär.

* Bötenläy kölep betermä, bäyrämdä kölärgä dä kalsın.

* Cılaganda kemneñ avızı kıyşaymıy!

* Cıyaau belän betmäsä, kölüdän yahşı närsä yuk.

* Cılau belä kölü arasında ber borın qadär ayırma bar.

* Keşe kölgändä miña da tört!

* Kölgän avız kürekle bulır.

* Kölgän cılar, Cılagan kölär.

* Kölä almasañ, ırcayma!

* Köläseñ dä köläseñ, Ni bulırın beläseñ.

* Kölkegä kölmäsäñ, küñel kalır.

* Kölke kölä citär, artıñnan kua citär.

* Köl, köl, kölle kümäç aşatırmın.

* Kölke süz — tölke süz.

* Kölmägänneñ üpkäse şeşär.

* Kölmä, karçık, kölmä, karçık, şalkan kürgäç kölärseñ.

* Kölsäñ kızganıç, cılasañ kölke.

* Kölsäñ, min dä kölärlek itep köl!

* Kölü — cılau kardäşe.

* Küp kölmä, avızıñ zurayır.

* Un kölkeneñ ber cılamışı bula.

* Tau cılasa, kır kölär. Kır cılasa, tau kölär.

* Tıçkanga ülem, mäçegä kölke.

* Üzeñ genä kölep betermä, keşegä dä kaldır.

* Här cılaunıñ ber kölüe bar.

* Yukka kölgänçe yukka cıla.

Küz yäşe
* Küz yäşe atlatmıy.

* Küz yäşe cirgä tamsa da kipmi.

* Küz yäşe — köçsezlär yuanıçı.

* Küz yäşeneñ ber tamçısı ber keşeneñ gomeren harap itärgä citä.

* Küz yäşe timi kalmıy.

* Çınlap cılasañ, sukır küzdän dä yäş çıga.

Keşedän kölü, mıskıllau
* Aktıktan kölgän şäp kölä.

* Batkan taygannan kölgän.

* İrtän kölsäñ keşedän, kiç kölärlär üzeñnän.

* Keşedän kölgänçe közgedän kara da üzeñnän köl!

* Keşedän kölmäk — üzeñä kilmäk.

* Keşedän kölärgä yaratsañ, üzeñnän kölgändä dä yarat.

* Kölmä dusıña, kiler başıña.

* Kölmä keşedän, kölmäslär üzeñnän.

HI bülek. Keşedä teläk, niyät, batırlık häm eşkä ihtıyar köçe bulu, möstäkıyllek häm maksatka ireşü turında

Teläk, maksat häm aña omtılu
* Kem idem dimä, kem bulırmın digen!

* Keşe ni ezläsä, şunı tabar.

* Niçek itsäñ it, moradıña cit!

* Niçek tuganıñnı belü kızık tügel, Kem bulıp üläçägeñne belü kızık.

* Omtılgan zur omtılır, Omtılmagan — onıtılır.

* Omtılgan — ireşer, Omtılmagan — böreşer.

* Teläk bulsa, beläk karışmıy.

* Teläsäñ çarasın buldır!

* Tırışsañ, moradıña ireşerseñ.

* Här maksatka çara bar.

* Yahşı belän yuldaş bulsañ, Citärseñ sin moratka, Yaman belän yuldaş bulsañ, Kalırsıñ sin oyatka.

* Yahşı niyät — eş başı.

Kiñäş-üñäş itü
* Akılnı keşedän sora, üzeñneken tot.

* Akılsızdan kiñäş sorau akılsızlık.

* Biş cülärgä kiñäş itkänçe, ber akıllıga kiñäş it.

* İkäü bulsañ, bereñä kiñäş it, beräü bulsañ, büregeñä kiñäş it.

* Keşe akılın işet, Üz akılıñ belän eş it.

* Kiñäşle eşneñ kime bulmas, Kiñäşsezneñ yüne bulmas.

* Mesken belän kiñäşmä.

* Üzeñnän ber yäş ölkännän akıl sora.

İyärep eşläü häm korıga iyärü
* At kürdem dip aksap barma, Su kürdem dip susap barma.

* Atka iyärsäñ, at bulırsıñ, Tayga iyärsäñ, tay bulırsıñ.

* At koyrıgın totkan İdel kiçkän, Et koyrıgın totkan İdelgä batkan.

* Ğalimnärgä iyärsäñ, küzeñ açılır, Nadannarga iyärsäñ küzeñ çıgar.

* İyärep eşlägän cirdä möstäkıyllek bulmıy.

* Keşe artınnan iyärsäñ, belep iyär, Şul vakıtta iyärüdän fayda tiyär.

* Keşedän kürmäk — küçermäk.

* Keşe kölä dip köläder idem, keşe minnän kölä ikän.

* Keşe sikerä dip sikermä, sarık bulırsıñ.

* Keşe töçkerde — borınım kızdı.

* Keşe şakkattı, min dä şakkattım.

* Kolınga iyärsäñ çäçkägä, Duñgızga iyärsäñ batkakka aunarsıñ.

* Sayıskan yörüe belän yörep, üz yörüeñne onıtma!

* Tätäy bara, min dä baram.

Aşıgıç-akrın häräkät, sabırlık
* Aptıramıy aşık, Yulıñ bulır açık.

* Aşıgu — ahmaklık, kiçegü — üşänlek.

* Aşıkkan, aşka peşkän, Yögergän suga töşkän.

* Aşıkkan aşka töşkän, avızı kalcaga peşkän.

* Aşıkkan ber eşne ike eşlär.

* Aşıkkan akça yançıgın alam dip tämäke yançıgın alıp çıgıp kitkän.

* Aşıkkannan akıl sorama.

* Aşıkkan soñga kala.

* İzge eştä aşıgu häyerle.

* Kaltıragan kalır, Yögergän alır.

* Sabır töbe sarı altın, Sargaygan citär moratka, Aşıkkan kalır oyatka.

* Tiz çapkan tiz arır, Tiz yangan tiz sünär.

* Üzeñ kabalansañ, atıñ da abına.

* Çapkan uzar, Yatkan kalır.

Abınu-sörtenü, hatalık, yalgışlık
* Abıngan sörtengännän kölgän.

* Bata torgan keşe yılanga da totına.

* Ber abıngan çokırga ike abınmıylar.

* Beräü keşe yalgışın kürep öyränä, Beräü üze yalgışa-yalgışa öyränä.

* Ber hata un hatadan saklıy.

* Suga batkan salamga yabışır.

* Tayıp yıgılgan tayanıp torır.

* Hatalık minnän, kiçermäk sinnän.

* Hatañnı äytüçene atañ dip bel!

* Hatasın tanımagan tagın şul hataga töşär.

* Yalgışmasam ürnäk bulsın, Yalgışsam gıybrät bulsın.

* Yalgışın tanıgan keşe ikençe yalgışmas.

* Üze yıgılgan cılamas.

Aldan kürep eş itü, sak häräkät, tädbirlelek
* Agay, aldan sagay.

* Aldındagı çülmäkkä karap, ayak astındagı tümgäkkä abınma.

* Ayak astına karagan keşe bazga oçmas.

* Bozdan çıksañ, aldan çık, Sudan çıksañ, arttan çık.

* Bügen "irtägä" digäneñne irtägä "bügen" dip söylärseñ.

* İke tişek tişkän tıçkan hälaq bulmıy.

* Kergänçe çıgar cireñne kara.

* Keşe tügel, irtägesen işäk tä kaygırta.

* Kay cirem kıçıtasın belsäm, aldan kaşınıp kuyar idem.

* Töpsez kayıkka utırma, töten bavına totınma.

Vakıt-forsatnı kuldan cibärmäü
* Beräü karap kaldı, Beräü atıp aldı.

* Ber kiçekkän eş ille yılga kiçeger.

* Ber yugalgan vakıt yañadan kaytmas.

* Biş irtägädän ber bügen kıybat.

* Bügen eşlänäse eşne irtägä kaldırma.

* Vakıt akça, qaderen belmäsäñ kaça.

* Vakıt — akça, kulda barda qadere yuk.

* Vakıt akça tügel, sdaçası kaytmıy.

* Vakıtnı buşka uzdırgan keşe ahmak.

* Kayçan ber minutı dönyadan kıybat.

* Kuyan aldanrak ıçkınsa, et kuıp citä almıy.

* Här närsä üz vakıtında yahşı ikänne ätäç tä belä. Här tañnıñ kiçe bar, här könneñ üz eşe bar.

* Yugalgan akça tabıla, yugalgan vakıt tabılmıy.

Kıyulık, täväkkällek
* Ber yegetneñ kıyulıgı meñ yegetkä dan kiterä.

* Gayrättän yahşı dus yuk.

* Dusıña salınma, gayräteñä salın.

* İşäk cide törle yözä belsä dä, su yanına kilgäç cidesen dä onıtır.

* Kıyu ber ülär, kurkak meñ ülär.

* Kıyudan pulya da kurka.

* Kıyulık — bähet.

* Kıyulık — adämneñ kanatı.

* Kıyulık tau aşıra, gayrät diñgez kiçerä.

* Kıyusız yöräk telägen teläp kenä kalır.

* Kıyusız tölke açka ülär.

* Kıyusız kuät ärämgä kitär.

* Täväkkälgä büre timäs.

* Täväkkällägän taş yotkan, Taş yotmagan — aş yotkan.

* Täväkkälneñ köymäse batmıy.

* Täväkkäl taş yarır, Buldıksız baş yarır.

* İr yegetneñ yuldaşı täväkkällek.

* Täväkkäl täüdä çıgar.

* Uylı uylap torgançı, täväkkäl eşen betergän.

Batırlık häm kurkaklık
* At dagasız bulmıy, batır yarasız bulmıy.

* Ayu önendä, kurkak öyendä köçle.

* Batır batkaktan kurıkmas.

* Batır başlap cibärä, Artınnan meñ kul iyärä.

* Batır bulsañ — yöräktän, Köçle bulsañ — beläktän.

* Batırga da can kiräk.

* Batırga tayak ta yarak (koral).

* Batırga ülem yuk.

* Batırga yara da kileşä.

* Batır keşe bakır özär.

* Batırlarga yul turı.

* Batırlıgıñnı mäydanda sınat.

* Batırlıgıñnı kulıñ belän kürsät.

* Batırlıkta maturlık.

* Batır üz halkın yaklıy.

* Beräü üze batır, Beräü kaçarga kurıkkannan batır.

* Ber kurkaknıñ bälase meñgä tiyär, Kurkak belän yuldaş bulsañ canıñ köyär.

* Büre bar dip urmanga barmıy tormıylar.

* Garsez keşe kurkak bulır.

* Döyä koşı (tävä) başın komga yäşerep kenä auçıdan kotıla almıy.

* Yıfäk bilbau bil kürke, Batır yeget il kürke.

* Yılan çakkan kinderädän kurkır.

* Canın ayamagan batır bula.

* İdel kiçmi il bulmıy, Kurkak yeget ir bulmıy.

* Yöräksezdän yırak kaç!

* Kiç kurıkkan köndez çıra yandırır.

* Karbız kabıgı arkasında batır cirgä yıgıla.

* Kuldan kilü — batırlık, Teldän kilü — takıldık.

* Kurkak aulakta batır bula.

* Kurkak bulıp yäşäüdän danlı ülem yahşırak.

* Kurkaklık baganaga menderä, Kıyulık yoldızlarga menderä.

* Kurkak koş oyasın olı yul östenä yasıy, kıyu koş kıya başına.

* Kurkaknı küp kusañ, batır bulır.

* Kurkaknıñ yodrıgı kesäsendä.

* Kurkaknıñ küze mañgay östenä menär.

* Kurkaknıñ küñele yurtak.

* Kurkaknıñ kulı kıska.

* Kurkak soldat sugışta ülär.

* Kurkaktan cir cirängän.

* Kurkak üz borın sızgıruınnan kurıkkan.

* Kurkak et korıga örä.

* Kurıkkan et kırga çıkmas.

* Kurkak et örep kurkuın basar.

* Kurkıp gomer sörgänçe, kaplanıp ülgäneñ artık.

* Kurıkkan aldan sugar.

* Kurıkkanga köçek tä örä.

* Kurıkkanga kuş kürenä, Tora-bara buş kürenä.

* Kurıkkan et koyrıgın kısar.

* Kuyan üz külägäsennän dä kurka.

* Kurkıp-posıp ülgänçe, Tayçanmıy tauga menep ül.

* Kırık kargaga ber taş citä.

* Onıtçak bürken yugaltır, Kurkak başın yugaltır.

* Öydä härkem laf ora, Batır mäydanda yıga.

* Sarık bulma, büre aşamas.

* Sarık yanında büre, Büre yanında şüre.

* Sugış betkäç batır kübäyer.

* Tayçanmagan tau ciñgän.

* Tayçanmasnıñ aldında tau tabınır.

* Täväkkällek belän batırlık ber çişmädän çıgar.

* Täväkkälsez batır yuk.

* Çerek kayın bakadan da kurka.

* Çıpçıktan kurıksañ, yoklama.

* Et batırga örer, kurkaknı teşlär.

Keşedä ihtıyar köçe bulırga tiyeşlek, üzeñä üzeñ baş bulu
* Zur ihtıyar cir selketer.

* İke uyla, ber kister.

* İkelängän ike ülär.

* İkelängän şikläner, Şige belän çikläner.

* İhtıyarlı keşe — iğtibarlı keşe.

* İhtıyarlı keşe — bar keşe, İhtıyarsız keşe — yuk keşe.

* Yäş belägenä ışanır, Kart belgänenä ışanır.

* Keşeneñ süze belän üze ber bulsın.

* Keşe üzenä baş bulsa, keşegä dä baş bulır.

* Könen üz ihtıyarına buysındıra almagan keşe tönlä eşlär.

* Köçle bulsañ, üzeñä köçeñ citsen!

* Katı ihtıyarga küklär buysına.

* Su da üzenä yul yıra.

* Üzenä baş — eşenä baş, Eşenä baş — keşegä baş.

* Üzenä ışangan — yokıdan torıp kitkän, Ätäçkä ışangan yatıp kalgan.

* Üzen irkälägänne ber kön dönya tipkälär.

* Üzen üze tıñlata almagan — keşene tıñlatalmas.

* Üzeñä üzeñ katı tor, Çıgımçı atka yögän or!

* Üz köçeñä sıyın.

* Hällär şöker, Cilkäm çokır, Kabırgam kiñ, Min kemnän kim?

* Här keşeneñ üz näfesenä citsä köçe, Däräcädän korı kalmas andıy keşe.

* Şikle şikläner, Çikmänen börkäner.

* Şomlanma, şomlanganıña yulıgırsıñ.

* Üzenä ihtıyarsız keşe Keşegä iğtibarsız bulır.

* Üzen irkälägän irek tapmas.

* Üzeñä üzeñ katı bul, Keşelärgä yomşak bul!

* Härkem üzenä üze baş.

Eş, hezmät söyüçänlek
* Avır eşkä beläk bar, kıyu eşkä yöräk bar.

* Avır yök beläk östendä, avır eş yöräk östendä.

* Avıru ber ülär, İrençäk kön dä ülär.

* Avırıp toram dimä, avırlıgımnan toralmıym digen.

* Avırıp toram dimä, irenep toram digen.

* Agay olı, min zur, atka peçän kem salır?

* Agaç cimeşe belän, adäm eşe belän.

* Adäm aş aşıym digänçe, äräm tamak işektän kerer.

* Az söylä dä küp eşlä.

* Akıl başta tügel, eştä.

* Akıllı keşe şul bulır: Kulındagın aldırmas; Keşe sayın tuktalıp, Yuk süz tıñlap kañgırmas; Barınnan da bere şul: Bügenge eşen tañga kaldırmas.

* Akılıñ bulsa, ber kön aldan häräkät it.

* Annan-monnan eşläsäñ, yañadan eşlärseñ.

* Atına kürä çanası, Maksatına kürä çarası.

* Aşaganda kolagıñ selkenep torsın, Eşlägändä yörägeñ cilkenep torsın.

* Aş digändä — can färman, Eş digändä — yuk därman.

* Barın da beläm digän berni dä belmäs.

* Baskan ezeñne belep bas, Aldı-artıñnı kürep bas!

* Başlagan eşne taşlama.

* Başlıy belsäñ beterä bel.

* Belgän belgänen eşlär, Belmägän barmagın teşlär.

* Belmiçä tırışu maksatka siräk iltä.

* Ber eşlä, berägäyle eşlä.

* Ber yahşı eş meñ yahşı süzdän artık.

* Beräü kaşıgın yasıy, beräü şul kaşık belän aşıy.

* Betmi kalgan eş — üle tugan çebeş.

* Bolay utırıp eş çıkmas, Känfit aşap teş çıkmas.

* Buyda tügel, solda. (Sol — sälät, ısul.)

* Bulır-bulmas eşne aldan şaulap yörergä kiräkmäs.

* Väli üz eşendä, Gali üz eşendä.

* Bu könge eşen irtägä kaldırgan keşeneñ eşe hiç betmäs.

* Dönyada mömkin bulmagan eş yuk.

* Äytmäsen keşe, Äytep torsın eşe.

* Äytterep eşlägän — yalçı bulır, Äyttermi eşlägän — huca bulır. Äytep tä eşlämägän — küsäk; Äytkänneñ kiresen eşlägän — işäk.

* Zur eştä danıñ çıksa da danıñ kalır.

* İdel kiçmi il bulmas, Eş belmägän ir bulmas.

* İrengänneñ irenen et yalagan.

* İrenmäsäñ osta bulırsıñ.

* İrençäk ike eşlär.

* İr maktanır, koral eşlär.

* İrtägäge eşeñne bügen eşlä.

* İrenmägän irtägäge eşen bügen betergän.

* İrtägeneñ üz eşe bar.

* Yoklagan kölke alır, Yoklamagan tölke alır.

* Yokı — yalkaunıñ bäleşe.

* Kem başlagan, şul beterergä tiyeş.

* Keşe asıl, keşe asıl, asılında eşe asıl.

* Keşeneñ kemlegen tösennän belep bulmıy, eşennän belep bula.

* Keşeneñ süze eşennän ayırılmasın.

* Keşe süze küp bulır, aldıña kara da eşeñ belän bul.

* Keşe yaratkan eşen yahşı eşli.

* Käcä suyunıñ da räte bar.

* Kiç başlasañ kiçegä.

* Kön eşlärgä, tön yoklarga.

* Küktä — koş, suda — balık, tota belsäñ aşa.

* Köç belemdä, belem koralda.

* Köçeñ bulsa, eşkä cik, Eşkä cikmäsäñ kadalıp kit!

* Köçe citmägän zur kütärer.

* Kümäk kül tau tüntärä.

* Kümäk eş küñelle eş.

* Kündäm kabat äyttermäs.

* Kütärä belmägän küp kütärer.

* Kalgan eşkä kar yava.

* Karama yäşenä, kara eşenä.

* Karama teşkä, kara eşkä.

* Koralda kırık keşeneñ köçe bar.

* Komnan arkan işep külne kükkä asıp bulmıy.

* Koşnıñ maturlıgı tösenä karap, Keşeneñ maturlıgı eşenä karap.

* Kul belän eşliseñ, başıñ belän cavap biräseñ.

* Kulıñnan kilmägän eşkä totınma.

* Kuşkannı et eşlär, Üze belep adäm eşlär.

* Kıymıldagan tau aşar.

* Kırın yatıp även sugıp bulmıy.

* Koral kemneke — zaman şunıkı.

* Meñne söylägännän berne eşläp kürsätü meñ kat artıgrak.

* Miç başında ciläk peşmi, Çalkan yatıp şalkan üsmi.

* Mömkinne härkem eşli, Mömkin tügelne ütken eşli.

* Ostadan şäkert uzar.

* Osta dönya totkası.

* Ostanıñ kulı bii.

* Osta eşennän bilgele.

* Oçlanmagan eştän şaytan kölgän.

* Oçı yuk cep bulmas. Tögällänmäs eş bulmas.

* Oçı yuk eş — töbe yuk çümeç.

* Öyrängän belgän, Öyränmägän -bölgän.

* Ölgergän eş ölgele.

* — Sin nişliseñ? — Tik toram; — Ä sin? — Min aña bulışam.

* Sine eş ciñmäsen, sin eşne ciñ!

* Sin yalkauga eş öyrätsäñ, ul siña akıl öyräter.

* Suga almagan zur kütärer.

* Süz başka, eş başka.

* Süzeñ belän eşeñ ber bulsın.

* Süz kiräkmi, eş kiräk.

* Sälätsez sänäk sındırır, Köçsez köräk sındırır.

* Sıyır söte belän, Keşe eşe belän...

* Tel belän urgan urakka bil avırtmıy.

* Teläsäñ kümäç, tutırma, miç başında utırma.

* Tere keşe aç bulmas.

* Tik yörü tuydıra.

* Tik torgan tile bulgan.

* Tik torgançı katkan tunıñnı ua tor.

* Tiktormasta bäla bar.

* Tik torsañ söyäk tutıga.

* Tik yatkan üläksä bulgan.

* Tik yatsañ, kabırgañ kayış bulır.

* Tik yatarga kaberdä ölgererseñ.

* Tönge eştän köndezge eş kölgän.

* Tırış asta kalmas, Asta kalsa da ber öskä çıgar.

* Tırışkan tamçı taş tişkän.

* Tırışlık bähet kiterer, Yalkaulık açtan üterer.

* Tırışu buşka kitmäs.

* Täväkkäl tau yıga.

* Uylamıyça başlama, Başladıñmı — taşlama!

* Uyna da köl, eşlärgä dä bel.

* Eşkä vakıt, uyınga säğat.

* Uyçı uy uylagançı, täväkkäl sudan ütep kitär.

* Un barmak belän totınmagan eş un yılga kalır.

* Uñgan keşe avızı belän koş tota, artı belän yon tetä.

* Uñgan keşe kulına tufrak uçlasa da altın itä.

* Uñgan keşe uyanu belän sikerep torır.

* Utırgan cirdän utın kismilär.

* Ut yanmıy töten bulmas, Yartı eş böten bulmas.

* Üze kılalmıy, Kılgan keşene kürälmıy.

* Üz eşeñä irenmä, keşe eşenä tıgılma.

* Üz eşeñä üzeñ cavap bir.

* Hezmäte barnıñ hörmäte bar.

* Hezmät — keşe kanatı, Kanatlı bul, kanatlı!

* Hezmät töbe — häzinä.

* Häleñä karap eş kür, Borınıña karap töçker!

* Häräkättä bäräkät.

* Hörmät söysäñ, hezmät söy. Härber äğzañ hezmät itsen, hiçber buş tormasın!

* Härber eşneñ vakıtı bar.

* Härber eşneñ cayı bar, Botkanıñ da mayı bar.

* Härkem üz eşen üze belä.

* Här könneñ üz eşe bar.

* Hönäre bar — terek, Hönäre yuk — tere ülek.

* Hönäre bar ürgä yözär.

* Hönärneñ alaması da urlaşudan yahşı.

* Hönärsez hönär tapkan, Tämäkesen urap kapkan.

* Çabatasın yasagan, Kinderä tagası kalgaç taşlagan.

* Çiklävek vatmasañ, töşen aşıy almassıñ.

* Çınlap totınsañ, här eşne dä ciñep bula.

* Çittän karap toruga härber eş ansat.

* Elek min yoklarmın, sin karavıllarsıñ, Annan sin karavıllarsıñ, min yoklarmın.

* Elek ciñelen eşläsäñ, soñınnan avırı kala.

* Elek eşlä, annan söylärseñ.

* Eş beläktä tügel, yöräktä.

* Eş belän vakıt tiz ütä.

* Eş belmiçä akıl belmässeñ.

* Eşe barnıñ köçe bar.

* Eş betmi can tınmıy.

* Eşeñneñ avırın alga kuy, Ciñelen artka kuy.

* Eş keşene keşe itär.

* Eş betkäç uynarga yarıy.

* Eşe yuk et sugarır.

* Eşe yuk eş çıgarır, Kaş yasıym dip küz çıgarır.

* Eşen belgän keşegä Altındır la bu dönya, Eşen belmägän keşegä Yalkındır la bu dönya.

* Eş — keşeneñ közgese.

* Eş keşene nıgıtır.

* Eşkä kitkän köç ikelä kaytır.

* Eş katı bulsa da, tırışkaç yomşıy.

* Eşkä bulsa — uf tabanım, Aşka bulsa — kiter tabagım.

* Eşkä yalkau, sabakka añkau (añgıra).

* Eşlegä säğat citmi, eşsezgä säğat ütmi.

* Eşle keşe eş arttırır, Eşsez keşe eş kaldırır.

* Eşleneñ kulı tınmas Telçänneñ tele tınmas.

* Eşlägäneñ ileñä yahşı, Öyrängäneñ üzeñä yahşı.

* Eşlägän timer tutıkmıy.

* Eşlägän tuñmas, Eşlämägän uñmas.

* Eşlä digändä eşlämäsäñ, Eşlämä digändä eşlärseñ.

* Eşlämägän keşedän kükäy salgan tavık yahşı.

* Eşläp aşasañ tämle bulır.

* Eşlänep betmägän eşneñ bäyäse tişekle ber tiyen.

* Eşläsäñ eş karşı tormıy.

* Eşne başlaganda ahırın uyla. Eşne başlagançı, betermä!

* Eşne başlama, Başlasañ taşlama.

* Eşne ber başlap cibärü genä, annarı üze kitä.

* Eşneñ täme ahırında.

* Eşneñ botkası tämle.

* Eş söysäñ üz anañ, söymäsäñ — ügi anañ.

* Eşne eşläp çıksañ eş, Eşlänmäsä oyatıña köç.

* Eşne üzem başladım, betereşergä kil, abzıy.

* Eşne eşläüdä ber hikmät, yaratıp eşläüdä un hikmät.

* Eşsez keşe — akmas su.

* Eşsez kilep eşleneñ eşen kaldırır.

* Eşsezlektän eç poşkan.

* Eş söygänne il söygän.

* Eşsezneñ köne uzmıy, Eşlegä kön citmi.

* Eşsez taz küper başında at örketer.

* Eşsez etkä stansa yuk.

* Eş söymäsne il söymäs.

* Eştä bulsa batırlık — Şunda bula maturlık.

* Eştä süzgä mavıkma.

* Eş tukmagı — aş.

* Eş üze öyrätä.

* Eş ütermäs.

* Eşçän keşe — imändäy, Yalkau keşe — yafraktay.

* Eş eşkä öyrätä.

* Yünen tapkan ayga oçar, Yünsez tigez cirdä abınıp ülär.

* Yünsez itegen maylar, İtege itägen maylar.

* Yünsez keşe — ucım bozavı.

* Yalkau, aç işekne, — Kisäü agaçı alıp bir!

* — Yalkau, aşarga tor, Aşıysı kilä dä çäynise bar. Yomırka aşıysıñmı? Ärçegänme soñ?

* Yalkau ber eş eşli belä — Çalkan yatıp mışnıy belä.

* Yalkau äytkän: — Bügengä yal itim, irtägä nıklap eşlärmen. Tırış äytkän: — Bügen tırışıp eşlim dä irtägä yal itärmen.

* Yalkau keşeneñ cilkäse çokır bulır.

* Yalkaunıñ kulı kuyınınnan çıkmas.

* Yalkaunıñ kön dä başı avırta.

* Yalkaunıñ yalı biş kön.

* Yalkau çattan çatka bargan: Ber säyähät itim äle, digän.

* Yalkaunıñ eşkä bik barası kilä dä, irtä torası bar şul.

* Yalkau yata belmäs, Yatsa tora belmäs.

* Yalkau yatkan cirdän keşe öyräter.

Yalkau: — Uf, arıttı la, Närsä, eş eşlädeñme? Yuk, abıy eşli, min arıym.

* Yalkau yatıp eşli, Utırıp yoklıy.

* Yalkau yatkan cirdän även suga.

* Yartı eş yözgä oyat.

* Yarık kayda — cil şunda, Yalkau kayda — tel şunda.

* Yaratmagan eş avır bula.

Kıñgır eş, hıyanät
* Kara eşne karañgıda eşläsäñ dä yaktıga çıgar.

* Kıñgır eş kırık yıldan soñ da belenä.

* Hıyanätçe keşe kurkak bulır.

Keşe häm keşene tanu, aralaşu
* Adäm adämgä sıyınmıyça, agaçka, taşka sıyınmıy.

* Adäm adämgä iş, Hayvan hayvanga iş.

* Adäm bar kem — adämnärneñ näkışıdır, Adäm bar kem — hayvan annan yahşıdır.

* Adäm bäğre taştan katı, maydan yomşak.

* Adämneñ kıymmäten adäm beler.

* Un adäm salgan küperne ber adäm bozar, Ber adämneñ yakkan utına un adäm cılınır.

* Yöz keşeneñ yözen tanıgançı ber keşeneñ atın bel! (Yözen — tösen.)

* Keşe arasında keşe bul!

* Keşe bulır balanıñ Keşe belän eşe bar, Keşe bulmas balanıñ Keşe belän ni eşe bar?

* Keşe keşene tanıgançı, ber pot toz aşıy, di.

* Keşe keşegä ber kiräk.

* Keşe keşesez yäşämi.

* Keşe keşegä burıçlı.

* Keşe keşe öçen dörläp yangan utka, urgıp akkan suga kerä.

* Keşe küpkä sälätle.

* Keşeneñ daruı — keşe.

* Keşeneñ eşe — közge.

* Keşene urın arulandırmıy, keşe urınnı arulandıra.

* Keşene eştä sına.

*Keşe tun ciñe tügel — yä digändä äyländerep karıy almassıñ.

* Äräm bulu ciñel, Adäm bulu avır.

* Keşe bulu kıyın tügel, Keşelekle bulu kıyın.

* Keşe digän isem keşegä layık.

* Keşe keşelege bulsa gına keşe, bulmasa — meşe.

* Tutıy söyläşergä öyränsä dä keşe bulalmas.

Keşe belän keşe ayırması
* Ber at arkasında meñ at su eçkän.

* Beräü bar — İdeldän il kiçergän, Meñnär bar — nik tuganın belmi gomer kiçergän.

* Beräü bar — meñgä birgesez, Beräü bar — bar ikäne dä bilgesez.

* Beräü belmägänne beräü beler.

* Berneñ bälase meñgä tiyä.

Keşegä hörmät häm keçelek kürsätü, üz qadereñne üzeñ belü
* Adämneñ hörmät kürüe dä hurlık kürüe dä üz kulında.

* Göl qaderen bılbıl beler.

* Duñgıznı tabınga utırtsañ, ayagın östälgä kuyar.

* Cimeşle agaçnıñ başı tübän.

* İyelgängä iyel, Başıñ cirgä tigänçe, Çalkayganga çalkay, Başıñ kükkä tigänçe.

* İyelgängä iyel, Ul da siña kol tügel; Erelängängä ere tor, Ul da ällä kem tügel.

* İyelmägängä bögelmä!

* Yoldız bik yugarı da, ul da koyı töbenä töşä.

* İşäkkä cäymä tüşäk, işäk tüşäk qaderen belmäs.

* Keçegä şäfkat itep yul bir, Olıga hörmät itep kul bir.

* Keçelär olıga buysına, Enelär agaga buysına.

* Keşegä qaderle bulasıñ kilsä, üzeñ qader kürsät.

* Keşegä keçelek itäm dip, başıñnı idängä bärmä.

* Keşegä keçe bul, Üzeñneñ keşe ikäneñne dä onıtma!

* Keşegä yarıym dip yarılıp ülep bulmıy.

* Keşegä ipi alıp kaytu gına äybät. (Oşatmasa üzeñ utırıp aşıysıñ.)

* Keşe üzen-üze cuymasa, anı keşe cuymas.

* Keşe üz qaderen üze arttırır.

* Qaderlägänneñ qaderen bel.

* Qaderläsäñ keşene, Qaderlärlär üzeñne.

* Olı bulsañ, keçe bul!

* Olılarnı olıla, Üzeñ dä olayırsıñ.

* Olılar süzen tıñlamasañ, Olıgaygançı igelek kürmässeñ.

* Sin üzeñne zurlama, keşe sine zurlasın.

* Tölke tirese belän, bılbıl öne belän qaderle. (Öne — avazı.)

* Üz qaderen belgän keşene qader it.

* Üz qadereñne üzeñ bel!

* Üz qaderen belmägän keşe qaderen belmäs.

* Hayvannarnı hörmät kıl, keşelärne üzeñ bel.

* Tuk başak aska iyelä, Buş başak öskä ürelä.

* Hiçkemne üzeñnän tübän uylama.

Üzeñne belü
* Üzen belgän insaf beler.

* Üzen belgän keşene dä beler.

* Üzen tanımagan keşene tanımas.

* Üzeñne üzeñ bel!

* — Üzeñ nindi — közgeñ şundıy.

Keşegä salınmau
* Keşe avızına karama, Keşe tabagın yalama!

* Uñsañ da üzeñnän, Tuñsañ da üzeñnän!

* Üzeñne üzeñ uylamasañ, Sine keşe uylamas.

* Keşedän kürmä, üzeñnän kür.

Üzeñne yahşıga künekterü, çınıgu häm ğadät
* Agaç kaysı yakka kıyık bulsa, şul yakka avar.

* Ğadät ğadätkä tarta.

* Ğadätne sälät ciñä.

* Ädäpkä künsäñ, adäm bulırsıñ. Yamanga künsäñ, äräm bulırsıñ.

* Keşe eşkä küneger, Künekmägän dömeger.

* Öyrängän cirenä sıyır da kayta.

* Tayaknı çi çagında bögep kal!

* Tegermän taşın yalagan et yalamıy toralmıy.

* Üzen künderä almagan başkalarnı künderä almas.

* Ürdäk yomırkasın tavık basar, Bäbkäse suga kaçar.

* Härkemneñ üz ğadäte.

* Çöyne çöy belän, Ğadätne ğadät belän (çıgaralar).

* Çuçka ülä yatsa da, mırkıldavın kuymas.

* Yaman çir tiz yoga, Yaman ğadät tiz kerä.

* Yahşı ğadät adäm itär, Yaman ğadät äräm itär.

* Yahşı ğadät yaman ğadätne kuar.

MÄKALLÄREBEZ TURINDA

MÄKAL DİP NÄRSÄGÄ ÄYTELÄ?
Dönyada telsez yäki cırsız-moñsız halık bulmagan kebek, mäqalsez halık ta yuktır dip uylıym, härber halık süz arasında mäqallär kıstırırga yarata, üz telen anıñ belän bizi, tözi. Härkayda, här halıkta üz mäqallärenä hörmät bar, alarga ışanu, tayanu bar. Bezneñ halıkta da şundıy uk häl: tatar söyläşkändä süz arasında urınına karap, fikerne kuätläü öçen kıska gına häm kileşle genä itep, hikmätle ber mäqal äytep kuya. Ul monı äytep cibärgänen kayçak üze dä sizmi kala. Şunıñ belän bezneñ halkıbız arasında da sanı älegä hätle belenmägän küp törle mäqallär yöri.

Närsä soñ ul mäqal? Bezgä kardäş törki halıklarnıñ kayberläre anı borıngılar süze, kayberläre — atalar süze, kartlar süze dip atıylar, çuvaşlarda vattisem kalani — kartlardan kalgan süz dip yörtälär. Bezdä dä Huca Vädiğ üzeneñ ber cıyıntıgınıñ tışında "mäqallär" digäç, şunıñ astında uk "Borıngılar äytkän süzlär" dip kuygan. Halıknıñ üzendä dä: — Borıngılar äytkän süz kitapnıñ eçendä bulmasa, tışında da tügel, — digän mäqal yöri. Yağni, mäqalne kitapka yazılmagan dip ciñelgä sanama, çitläp ütmä, barıber ul, mökatdäs kitap süze hökemendä. Şulay uk kartlar süze dip yörtü dä bar: — Kartlar süzen kapka cıy; — Kartlar äytkän buş bulmıy; — Kartlar süzen kapçıkka, yäşlärneken yançıkka, — dilär. Bolardan mäqallärneñ, täcribä häm hikmät cimeşe bularak, häterdä cıyılıp saklanırga tiyeşle bulgan ber häzinä itep karaluı añlaşıla. Häm halık anı şulay üzeneñ häter kapçıgında ğasırlar buyı saklap kilgän dä. Yäşlär süze köndälek äyläneştä yörgän akça şikelle yançıkta yörsä, ul citmägändä härvakıt tege hikmätle häter kapçıgın açıp, andagı zapasnı hodka cibärergä kiräk bulgan.

"Mäqal" süze bezgä garäpçädän kergän. Anıñ mäğnäse urınlı süz yäki tiyeşle urınında äytelgän süz bula. Garäplär: "Likelli mäqanin mäqal" — här urınga layık mäqal bar, — dilär... Mäqal süze dä bezgä küptän ük kergän bulsa kiräk, ul iske yazmalarda da oçrıy. Başkortlar da, kazaqlar da "mäqal" dip yörtälär. Şul räveşle, mäqal süze dä bezdä yazma ädäbiyät häm soñınnan cıyıntıklar aşa halıkka nık taralıp, üzeneñ kıskalıgı belän inde tämam telebezgä kerep urnaşkan häm şul süzneñ üze belän dä mäqallär barlıkka kilgän: — Mäqal sakaldan olırak, — digännän mäqalneñ yäş häm täcribä yagınnan härber kartka karaganda da ozınrak gomerle häm hörmätleräk sanaluı añlaşıla. Yäki: — Süz kürke mäqal, ir kürke sakal, — dilär. Sakal halıkta irlek häm kuät bilgese bulsa, bu mäqalneñ bezgä inde süzneñ mäğnäse mäqal belän mähabät häm kuätle buluı, şulay uk, "kürke" digännän mäqalneñ süzgä şiğri yäm-täm, maturlık birüe añlaşıla. Şulay itep, dönyada sakalsız halık bulmagan kebek, mäqalsez tel dä yuk. Ul — telneñ şartınnan bulgan gomumi häm zarur äyber. Ul bik küp yaklı. Şunıñ östenä, tumışı belän tarihi da ul, kullanışı belän bügenge dä ul.

...Mäqal nigezdä süzgä dälil, tormışta kagıydä yä kiñäş häm şul uk vakıt teldä tapkır äytelgän güzäl ber misal bulıp ta kilä. Mäqallärneñ kayberläre şulay uk üz mäğnäsendä äytelüe, ikençe berläreneñ çitlätelgän ikençel mäğnälärgä iyä buluı, misallıgı, şulay uk anıñ tagın iğri surätlämä-obrazlarga, ritm-rifmalarga baylıgı bezdä bötenläy diyärlek tikşerelmägängä, ul yaklarına alda ayırım-ayırım tuktalırga turı kiläçäk.

Mäqal kıska häm tirän mäğnäle bulganga, anı halık hikmäte dip atau barlık halık folklorında bik taralgan, Monnan ike meñ yarım yıl elek Aristotelneñ mäqallärne üzennän küp meñ yıllar borıngı filosoflarnıñ äsärlärennän kalma özeklär bulıp, şular greklarga kilep citkännär, mäqallär bulmasa, borıngı halık hikmätläre bezgä kilep citmägän bulır ide, bu fälsäfä-hikmät äsärläre borıngı halıklar belän bergä yugalgan bulır ide dip äytkän süzlärendä dä mäqallärgä karata iñ borıngı halık hikmäte digän karaş yata...

Här halıknıñ mäqale üzençä. Menä şularday mäqalneñ iñ zur küpçelege här halıknıñ üz ictimagıy-tarihi tormış täcribälärennän häm ışanularınnan, anıñ üz teleneñ icat häm surätlämä mömkinleklärenä tayanıp barlıkka kilgänlege añlaşıla. Anıñ kayçan tua başlaganı bilgesez, avtorları isemsez, şulay uk anıñ äle dä tuudan tuktaganı yuk. Tormış häm halık yäşägän cirdä anıñ tumavı mömkin dä tügel: çönki keşe üz tabigate buyınça şağıyr, üze täcribä häm icat iyäse. Şunlıktan mäqal başlap yalgız keşe avızınnan äytelsä dä, här uñışlı icatnı eläkterep aluçı halık anı telendä saklıy, tagın da şomarta, çönki anı gomumi mäğnägä kütärüçe halık üze böyek şağıyr, üze tormışnı icat itüçe böyek dahi ul.

Küp kenä mäqallär turıdan-turı äytelgän mäğnäne genä beldermilär. Östän karaganda bu mäqal nindi dä bulsa fikerne yaklap kiñäş birä dip uylıysıñ, ä ul anı siña ironiyä belän äytep, kiresençä añlarga kiräk ikänen üz sizgerlegeñä tapşırgan bulıp çıga. Kıskası, mäqallärne kullana belü yäki añlauda akıl belän eş itärgä kiräk. Dimäk, mäqal üze şulay bik keçkenä bulsa da, küpyaklı, üzençälekle häm hikmätle närsä.

Cıynap äytkändä mäqal närsä digängä şundıy bilgelämä birep bula: söyläşkändä süzgä yäm häm kuät birü öçen, könküreştä küp sınalgan dälil yäki şiğri ber misal urınında äytep yörtelä torgan, kıska, läkin gomumi ber, tirän mäğnäne eçenä algan tögäl cömläle halık hikmäte äsärläre mäqal dip äytelä.

MÄKALLÄRNEÑ TORMIŞTAGI ROLE HÄM ÄHÄMİYÄTE
Berençe ähämiyäte — mäqallärneñ, avız icatı bularak, atalar süze yäki halık hikmäte buluı: mäqal ul — tormışnıñ härtörle cil-davılları eçendä, bezne atalarça kaygırtkan ölkän häm borıngı kiñäşçebez; dönyanıñ äçesen-töçesen küp tatıgan, bezgä dä anı niçek tanırga öyrätkän ölkän agabız; bezgä üzebezne häm keşelärne niçek sınarga öyrätkän sınauçıbız; bezne hataga töşüdän aldan kisätüçe küräzäbez; hataga töşsäñ, açı, turı itterep, läkin şul uk vakıtta ğadel häm cılı räveştä şeltä birä belüçe ostabız; könküreştä härtörle mönäsäbätlärdä bezgä bulışçı iptäşebez; yulda ışanıçlı yuldaşıbız; bezne eşkä, köräşkä, aktiv bulırga, niçek uñışka ireşergä çakırıp toruçı täcribäle häkimebez; kiñäşen, belem-täcribäsen hiç tüläüsez çın küñeldän güzäl misallar häm matur tel belän äytüçe hikmätle şagıyrebez; bezne dä üze kebek dönyadan aldanmıyça, ozak häm sälamät yäşärgä, niçek bähet-moratka ireşergä, üze kebek yäşi belergä çakırgan bezneñ küp gomerle häm kara akılga bay kartıbız; kıskası, mäqal ul — kiñ cämäğatçelek fikere, gomumhalık karaşı, urtak akıl. Ul dälil bulıp ta, hökem bulıp ta, käfil bulıp, kisätüçe yäki gıybrät bulıp ta, tipik ber misal bulıp ta tormışnıñ här yagına katışıp, döres häm ğadel yaknı tabarga, urtak mäslihätkä kilergä, bezne totkarlıktan çıgarırga tırışa.

İkençe ähämiyäte — mäqalneñ bezne ictimagıy fikergä iyä itüe: mäqal, yugarıdagıça, gomumhalık karaşı, gomumhalık ışanuı bulganga şul uk vakıt min anı siña äytkändä, ul minem karaşım, sin miña äytkändä, üz küñele belän dä, urtak gomumi fiker, cämäğatçelek fikere belän dä yäşibez. Sin mäqal äytkändä, halkıñnan tel genä alıp kalmıysıñ, akıl-täcribä dä, belem-hikmöt tä alasıñ. Şunıñ belän sin üzeñneñ süzeñdä küp märtäbä köçleräk, fikerendä tiränräk bulasıñ. Äytkän süzeñ mäğnägä kuätle, nık dälille häm ritmik söylämle, şiğri kinayale, täesirle bulıp çıga. Çönki sineñ bu süzeñneñ artında kümäkneñ köçe, halıknıñ tarihi täcribäse, hikmäte, akıl häm icat köçe tora. Sin dä mäqal äytüeñ belän şuña tayanasıñ.

Mäqalneñ öçençe ähämiyäte — tel baylıgı bulu yagınnan. Alarnıñ tekstında bezneñ telneñ älegä hätle öyränelmägän gayät bay süzlek fondı yata. Mäqalneñ kiñ taralgan buluı anıñ tekstındagı süzneñ dä küpçelek öçen urtak bulganlıgın kürsätä häm bu yaktan mäqallär ayırım süzlärneñ kiñme, tarmı häm ni mäğnälärdä kullanıluın yäki ul süz häzer aktiv kullanılmasa da, tarihta kullanılgan buluın kürsätkän iñ kıska häm iñ anık dälil bulıp tora. Mäqallär ayırım süzlärgä pasport häm gracdanlık birälär. Alar meñ yıllar buyı avızdan avızga yörep saklana aluları häm tematikaları buyınça, tormışnıñ hämmä yaklarına da kagıluları belän, anda süzneñ törlelege baylıgı da bik zur häm mäğnäläre anıklanuı da bik konkret, açık bula. Mäqallär şul yakları belän telçelär, ädip-şağıyrlär, matbugat häm ukıtuçılar öçen bik zur baylık çişmäse. Bigräk tä bezneñ şikelle telebezneñ kulturasın öyränergä soñ totıngan halık öçen mäqallär bik nık cıyılıp öyränelergä tiyeşle, ähämiyätle çıganak. Ul telneñ torık-totrıgın, grammatik tözeleşen häm süz baylıgın saklap kilgän häzinä. Cıyıp kına äytkändä, mäqallär — tel kaznası.

Dürtençe ähämiyäte — mäqallärneñ hikmät, täcribä yäki süz materialı bulıp kına kalmıyça, sänğat äsäre buluında. Mäqallärneñ iñ kıska, ber-ike süz belän açık kına itep şulhätle tirän küp mäğnä äytä aluçanlıkları bik zur yazuçılarnı kızıksındıra kilgän häm yazuçılar üzläre dä şundıy iple, cıynak, tapkır, anık häm şiğri tirän mäğnäle itep äytä-yaza belüçelekne ideal itkännär.

Mäqallär şul däräcädä sänğat alımnarına bay buluları, alarnıñ küçerekçelek (rivaya), lirika alımındagı yäki dramatik syucetnı böten konfliktı belän ber cömlädä häl itä aluları, alardagı surätlämä sistemnarınıñ häm çaralarınıñ bay törlelege, ritmik, simmetrik ülçämlekne, eçke-tışkı rifmalarnı, avazlar kabatlanışın, rifma, (alliteratsiyä, assonans) häm kompozitsiyä çaraların yäki grammatik tözeleşne faydalana belüläre yagınnan bezneñ öçen bik kızıklı şiğri söyläm mäktäbe dä bulıp toralar. Tormışnıñ karşılıgın çagıldıru yagınnan küp mäqallärneñ dialektik karşılıklar öyränü tagın da ähämiyätle. Andagı telbizäklär yäki satira, yumor, kinaya, ironiyä kebek stilistik alımnar, şulay uk terkägeçsez, iyäsez cömlä tözü çaraları häm başka bik küp yaklar da üzenä iğtibar sorıy. Kıskası, mäqallär sänğat äsäre bularak, tirän mäğnäne anık, kıska, ritmik alımnarda şiğri surätlämäle häm täesirle itep äytä belüläre yagınnan, yazuçılar öçen, bigräk tä şağıyrlär öçen, bik nık öyränelergä tiyeşle çıganak bulıp toralar...

Bişençe ähämiyäte — mäqallär halıknıñ kultura häm ictimagıy tarihın, etnografiyäsen öyränü yagınnan küp kenä materiallar birä alalar. Şul yaktan karap, Märcani häm G. Ähmirev mäqallärgä tayana belüneñ yulın açsalar da, alardan soñgı tarihçılarnıñ mäqallärne ul yaktan öyränü häm faydalanuları bezdä kürenmi. Mäqallärdä halıknıñ könküreşe, material kulturası, ğadät, yola etnografiyäse, hokukı häm başka mönäsäbätläre bik konkret sızıklarda çagıla häm kayberläre turıdan-turı berär tarihi keşe avızınnan äytelgän buluları yäki tarihi vakıygaga bäyläneşle buluları belän halıknıñ ul vakıygaga mönäsäbäten açu yagınnan da berençe kul material bula ala.

Altınçı ähämiyäte — mäqallärneñ halık ruhın öyränü yagınnan da bik kızıklı häm ähämiyätle buluı.

Mäqallär halkıbıznıñ tarihın da, yazmışın da, anıñ tabiğatkä, cämgıyätkä mönäsäbätlären dä, ruhi tözeleşe niçek yasaluın da, ışanuların häm dönyaga karaşların da, närsäne yaratu, kileşterü yäki yaratmavın da, akılın-figılen, harakterın, milli zävıgın, teläklären, ählagın häm başka sıyfatların da çagıldıralar. Berençe karauga karşılıklı kürengän mäqallär aşa bez tatar halkınıñ ruhi yöze, psihologiyäse turında kızıl cep bulıp suzılıp bargan şaktıy kızıklı häm ezlekle fikerlär yasıy alabız. Bilgele, monıñ öçen mäqallär genä citmi, älbättä. Läkin mäqallär östenä tagın äkiyät, cır-bäyetlär, horafat häm ışanular şikelle, başka canrlar da şul noktadan öyränelgändä, tatar halkınıñ etnografiyä häm; material kulturası hakında gına tügel, ruhi yöze, psihikası turında da bik möhim ber surätlämä hasil itä alabız. Mäqallärneñ goref-gadät, könküreş kagıydäçelege urının totıp kilüe anıñ ber öleşe ählakıy norma bularak rol uynap kilüen dä kürsätä. Äytülärençä, kıtaylarda Kuyıfong yäki Däülät ählagı digän kitapta halık cırları cıyılgan bulgan. Elek Kıtay imperatorları däülätne küzätkändä, halıknıñ holık-figıle ğadätläre turında yahşı belep eş itü öçen, alarnı cıydırgan bulgannar. Bu noktadan karalsa, mäqallär bigräk tä ähämiyätle. Şunlıktan halıkka yakın toruçı, anıñ belän yäşäüçe häm eş itüçe keşegä mäqallärneñ bu yagın da çitlätep ütü mömkin tügel.

Cidençe ähämiyätle yagı — mäqallärneñ (häm şulay uk äytemnärneñ dä) fiker oyıştıruçı tribun buluında.

Mäqallärneñ zur ber mäğnäne kıska gına konkret, iple häm täesirle räveştä äytep birä aluları tiz tarala aluçanlıkları berär ictimagıy häräkät başında toruçılarnıñ, oratorlar häm başkalarnıñ iğtibarın härvakıt üzenä tartkan, alar mäqallärneñ üz fikerlärenä hezmät itärdäyräk otışlı bulgannarın alıp, üz çıgışlarında haman kıstıra kilgännär häm şunıñ belän süzläreneñ tagın da täesirleräk, dälilleräk, köçleräk buluına ireşkännär. Kayber mäqallär kayçandır üzläre dä şul yul belän tugan häm berär lozung urınında yörgän buluları mömkin... Mäqallär näq şundıy hasiyätlärgä iyä bulganlıktan, oratorlarga, gomumän dä süz belän eş itä torgan keşelärgä üz söylämnäre öçen mäqal alımnarınnan küp närsä öyränergä bula. Şulay uk mäqallärneñ turıdanturı üz çıgışlarında niçek faydalanırga kiräklege dä şul misallardan yahşı añlaşılır. Mäqallärneñ gomumän halık fikeren tuplau yagınnan tribunlık role häm ähämiyäte zur buluı şularday kürensä kiräk.

Sigezençese — tärbiyävi ähämiyäte. Mäqal ul dönya kürgän täcribäle kart, ber vakıtta da ruhın töşermi, bezneñ kaygılarnı büleşep, şatlıkka da bik artık oçınmıyça, is kitmiçä genä yugartınrak torıp kararga, tormış vaklıklarına bik ähämiyät birmäskä, töp kiräkne kuldan ıçkındırmaska, tormışka filosoflarça kararga öyrätä. Ber karasañ, ul üzen yarattıra belgän osta pedagog şikelle. Ul şat häm yul kuyuçan; vakıtı belän astan şayartıp, bezgä karata ironiyälär dä cibärgäli, vakıtı belän öçe itterep agalarça katı itterep tä äytep kuya. Şulay da anı yaratmaska mömkin tügel. Çönki anda üç alu, törtü, çänçü kebek vakçıllıklar yuk, andıy egoistlıklardan ul yugarı. Açı äytsä dä hak, çın duslarça äytä, kölsä dä duslarça kiñ küñeldän kölä, akıl birsä dä korı üget satmıy, ul anı kızıklı häm tapkır misallar belän mäğnäle itterep äytä belä. Üzeneñ şundıy duslarça, agalarça süzläre häm kiñäşe belän ul bezneñ tormışnıñ avırlıgın ciñeläytergä, kaygı-sagışın, mäşäqatlären ciñärgä, tormışıbıznı bayırak, küñelleräk itärgä omtıla, köräşkä cegärlek uyata häm bähetkä-moratka ireşergä, monıñ öçen nindi holıklar belän holıklanırga öyrätä.

Anıñ bu pedagoglık sıyfatın balalar bik yahşı belälär häm alar bu tapkır telle hikmätle kartnı bik yaratalar. Şunıñ öçen dä balalar mäqal kitapların bik yaratıp kat-kat ukuçan bulalar. (Min monı üzemneñ balaçagımnan da alıp äytüem.) Bu uñay belän mäqallärneñ mäktäplärdä balalarda tel kulturası tärbiyä itü yagınnan ähämiyäte zur ikänen onıtmıyk. Mäqallär mäñge yäş häm tirän tormışlı halıknıñ üz yörägennän, anıñ tel oçınnan atılıp çıkkan şiğri hikmätle, aforistik äsärlär bulganga, tugan telneñ maturlıgın, tirän mäğnälärne yurauçanlık säläten balalarga sizderü, yoktıru öçen balalarnı mäqallär belän dä tärbiyä itärgä kiräk. Mäqallärne tagın şunıñ öçen dä yaratalar, ul balalarga avaz maturlıgı, ritm sizgerlege üsterä, poetik häm tapkır obrazlar sizü zävıgın uyata, tormış öçen dä kiräk bulgan kayber kagıydälär ürnäge alırga, süzenä dälil häm misallar kiterä belergä, ata-baba mirasına hörmät belän kararga öyrätä. Barlık şul närsälär balanıñ üz akılı-fikere üsüdä üzenä genä burıçlı bulmıyça, halıknıñ bügenge häm ütkän täcribälärenä, tel kulturalarına burıçlı buluın toydırıp, şular arkılı añarda ilgä, Vatanga, halıkka mähäbbät toygıları tärbiyä itelä. Mäqallärneñ tärbiyävi rolen belgän yahşı pedagoglar üz däreslek kitaplarında älifbadan uk güzäl mäqallär urnaştıra kildelär häm kilälär.

Tugızınçı ähämiyäte — mäqallärneñ añnı häm tormışnı üzgärtü koralı buluında. Yugarıda sanap ütelgänçä, mäqallär gomumiläşterelgän mäğnä-hikmät yuralışı (täğbire) häm şunıñ belän bergä halıknıñ sotsial-tarihi täcribäseneñ, ışanu häm hıyal baylıklarınıñ şiğri surätlämäse tösendä teldä gomumiläşüe bulganga, alar bezneñ fiker häm dönyaga karaşıbıznı üzlärençä köyläp, üzlärençä oyıştırıp häm kalıplap kına kalmıylar, bälki üzläreneñ küp mäğnäle häm misallı buluları belän yäki tribunlık häm tärbiyävi-ählakıy karaşları belän bezgä tormışnı da üzebezçä eşkärtergä, tözergä, üzgärtergä koral bulıp hezmät itep kilälär häm kiläçäklär. Alarnıñ töp mäğnä häm hikmät köçläre tormışta äytelgän urınnarında açılganga, töp rolläre dä ğamäldä, ictimagıy çara häm koral bularak, kullanışta üzlären kürsätälär.

Kıskası, mäqal tormışta aktiv söyläm häm icat äsäre bularak, tere ber organizm şikelle yäşi. Şunıñ arkasında, ul tormış belän özleksez mönäsäbättä bulıp torgan kebek, anıñ surätläü çaraları da formal katıp kalgan kalıplar tügel. Şunlıktan mäqallärneñ tormıştagı role häm ähämiyäte bolar belän genä çiklänmi. Tormışta mäqalneñ oçrakları bik törle häm üzençälekle bulganlıktan, monda yazılgan süzlär, alarnıñ barın da sanap çıgu bulmıyça, möhimräklären kürsätep kitü genä. Şulay uk alarnıñ ähämiyätläreneñ däräcäse şul sanau tärtibençä ikän dip tä añlaşılmasın. Mäsälän, monda sanalgança, mäqalneñ tel baylıgı yagınnan ähämiyäte öçençe urında ikän dip añlarga yaramıy, bezneñ öçen bügen näq şunısı berençe ähämiyät kazanırga mömkin. Kıskası, anıñ kaysı yaktan ähämiyätleräk buluı vakıtına häm eştä kullanuga karap yöri.

Annarı mäqalneñ role häm ähämiyäte hakında monda kübräk bügenge küzlektän karap yazıldı. Ämma ul rolneñ üze tarihi bulıp, ähämiyäte dä törle zamanda törleçä bulgannı da ber dä istän çıgarırga yaramıy. Onıtmıyk, halık tormışında şundıy ber zamannar bulgan ki, anda anıñ basma kitapları da, gazet-curnalları da, radio-telegrafları da bulmagan. Tatarnıñ elek zamanda berdänber zakon-şäriğat kitabı Korän bulsa, ul da — garäp telendä. Şundıy zamannarda halık üzeneñ tormış-könküreşen urtak ber fikergä, kagıydägä salıp eş itüendä üzeneñ akıl-täcribä hikmäte bulgan mäqallärennän başka närsägä tayana alsın soñ? Dimäk, mäqallär, cämäğat fikere bularak, ul zamannarda bezneñ halıknıñ matbugatı da, zakon häm fän kitapları, ictimagıy uçrecdeniyese dä, Koräne dä, hikmäte dä bulıp yäşägän. Şunlıktan mäqallärneñ tormışta totkan role dä, aña ähämiyät birü dä häzergegä başka bulıp, anı hökem, dälil, yä tezmä şiğır hälendä tözep äytä belüçe professional şağıyr, sınçı-küräzäçelärneñ dä ähämiyätläre bik zur bulgan. Dimäk, tormış häm zaman kebek, mäqallärneñ rolläre, ähämiyätläre dä üzgärä, almaşına. Häzer alar, yugarıda äytkännärebezdän kürenüençä, kübräk şiğri misal, hikmätle süzlär häm his-toygılarınıñ tapkır täğbir tabu oçrakları tösendä kullanu yagına taba baralar.