Tatar Halkı Häm Tatarstan Tarihı

KEREŞ (tatar halkı häm Tatarstan turında kıskaça süz)
1. TATARSTAN CİRENDÄ BORINGI CÄMGIYAT
§ 1. Borıngı ıruglık çorında Tatarstan cirläre
§ 2. İdel häm Kama buylarında iñ borıngı keşelär
§ 3. Yaña taş ğasır
§ 4. Borıngı keşelär tormışınnan
§ 5. Borıngı metallurgiyädä berençe uñışlar
§ 6. Iruglık cämgıyateneñ tarkaluı
2. YıVRAZİYÄDÄGE BORINGI TÖRKİLÄR HÄM TÖRKİ KABİLÄLÄR
§ 7. Hunnar häm halıklarnıñ Böyek küçeşe
§ 8. Könçıgış Evropada häm Urta İdel buyında berençe törkilär
§ 9. Yevraziyä dalalarındagı küçmä törkilär. Avarlar, bolgarlar, häzärlär
§ 10. Yevraziyä dalalarındagı küçmä törkilär. Töreklär, bäcänäklär, kıpçaklar
3. TATAR HALKINIÑ ELGÄRE URTA GASIRDAGI BERENÇE DÄÜLÄTLÄRE
§ 11. Törki kahanlıgı
§ 12. Kimäk kahanlıgı
§ 13. Häzär kahanlıgı
§ 14. Böyek Bolgar ile
4. BOLGAR DÄÜLÄTE
§ 15. İdel buyındagı berençe bolgarlar. Yaña bolgar däüläte—İdel Bolgarı oyışu
§ 16. Bolgar däüläteneñ cire, halkı, kürşeläre
§ 17. Hucalık itü, hönärçelek häm härbi eşlär
§ 18. İctimagıy-säyäsi tözeleş
§ 19. Bolgar şähärläre. Bolgar häm Suar
§ 20. Bülär häm başka şähärlär. Avıllar
§ 21. Mädäniyät häm mäğrifät
§ 22. Tışkı elemtälär
5. ALTIN URDA
§ 23. Borıngı tatarlar häm Çıñgız han
§ 24. Mongol yauları häm Altın Urdanıñ barlıkka kilüe
§ 25. Altın Urdanıñ başlangıç dävere. Batu han
§ 26. Altın Urdanıñ kodrätle çorı. Üzbäk han
§ 27. Altın Urdanıñ säyäsi-däülät tözeleşe
§ 28. Altın Urdanıñ iqtisadıy tormışı
§ 29. Ğaskär häm koral törläre
§ 30. Altın Urda şähärläre. Saray-Batu häm Saray-Bärkä
§ 31. Altın Urdanıñ başka şähärläre
§ 32. Altın Urdanıñ mädäniyäte. Matdi dönya
§ 33. Altın Urdanıñ mädäniyäte. Ruhi dönya
§ 34. Altın Urda däülätendä Bolgarnıñ totkan urını
§ 35. İske Kazan
§ 36. Tuktamış, İdegäy häm Altın Urdanıñ kuäten torgızuda soñgı omtılışlar
§ 37. Altın Urdanıñ tarkaluı
6 . KAZAN HANLIGI
§ 38. Kazan hanlıgınıñ barlıkka kilüe
§ 39. Cire häm halkı. Hanlıknıñ başlangıç çorı
§ 40. İqtisadıy tormış. Hucalık itü, hönärçelek häm säüdä
§ 41. Däülät belän idarä itü häm ictimagıy tözeleş
§ 42. Härbi eşçänlek häm korallar
§ 43. Kazan hanlıgınıñ mädäniyäte
§ 44. Hanlıknıñ başkalası Kazan şähäre
§ 45. Säyäsi tarih. HV yözneñ ikençe yartısı
§ 46. Säyäsi tarih. HVI yözneñ berençe yartısı
§ 47. Kazan hanlıgın yaulap alu
§ 48. Başka tatar hanlıklarınıñ kıskaça tarihı
Hronologik tablitsa

KEREŞ

Tatar halkı üzeneñ tele belän Altay telläre ğailäseneñ törki törkemenä karıy. 1989 yılda Bötensoyuz halık sanın alu mäğlümatlarına karaganda, elekkege Soyuzda 6 920745 tatar (şularday 271 715 yı Kırım tatarları) yäşägän bulıp kürenä. San yagınnan tatarlar SSSRda altınçı urınnı bilägän.
Tellär ğailäse — ul genetik kardäş tellär berdämlege, yağni borıngı ber teldän, ber tamırdan, baba teldän ük kilgän urtak sıyfatları bulgan tellär cıyılması digän süz. Altay telläre ğailäse—iñ zurlardan berse (tagın hind-evropa, sino-tibet, afraziyä, ural telläre ğailäläre h. b. bar). Bu ğailä öç törkemgä: küläme belän zur törki, zur bulmagan mongol häm tungus-mançcur telläre törkemnärenä bülenä. Altay telläre ğailäseneñ törki tellär törkemenä, tatar telennän başka, törek, üzbäk, kazah, kırgız, törekmän, azärbaycan, başkort, çuaş, karakalpak, gagauz, karaçay, balkar, komık, nugay (elek — nugay tatarları), uygır, altay, hakas, yakut, tuva, şor, dolgan häm kayber az sanlı halıklarnıñ telläre kerä.
Tatarlarnıñ zur ber öleşe üzläreneñ tugan respublikası Tatarstanda yäşi. Biredä alar 1 765 404 keşe. Başkortstanda da tatarlar küp—1 120 702 keşe. Tatarlarnıñ töp öleşe İdel-Ural buyı häm Könbatış Seber töbäklärendä tuplangan. Menä 1989 yılgı halık sanın alu mäğlümatlarınnan berniçä san: Tömän ölkäsendä 227 443, Çiläbe ölkäsendä 224 605, Sverdlovsk ölkäsendä 183 781, Ulyanovsk ölkäsendä 159 093, Orenburg ölkäsendä 158 564, Perm ölkäsendä 150 460, Samar ölkäsendä 115 280, Udmurtiyä respublikasında 100 343 tatar. Hätta Könçıgış Seber belän Yırak Könçıgışta da 204 637 tatar keşese yäşi. Ere şähärlärdä häm promışlennost üzäklärendä tatarlar küp. Mäskäüdä, mäsälän, alar san yagınnan (157 376 keşe) ruslar, ukrainnar häm yevreylärdän kala dürtençe urında toralar. Tatar halkınıñ baytak öleşe elekkege soyuzdaş respublikalarnıñ barısında da, häzergeçä äytsäk, yakın çit illärdä yäşi. Bigräk tä Üzbäkstanda tatarlar küp — 656 601 keşe, Kazahstanda 331 151, Ukrainada 133 596 millättäşebez kön kürä. Bu mäğlümatlarga Kırım tatarları kermi. Soñgı yıllarda alar Urta Aziyä respublikalarınnan, yağni 1944 yılda sörelgän urınnarınnan, üzläreneñ tarihi tugan illärenä—Kırımga kayta başladılar. Ä Kırım bügen Ukraina sostavına kerä.
Tatarlar yırak çit illärdän Törkiyädä, Rumıniyädä, Polşada, Kıtayda, AKŞta, Finlyandiyädä, Avstraliyädä, Yaponiyädä, kayber garäp illärendä, hätta Latin Amerikasında da yäşilär. Alarnıñ tögäl sanı bilgele tügel, alay da 80 meñnän alıp 100 meñgä qadär bulırga mömkin dip isäplilär (kayber mäğlümatlarga karaganda, Törkiyädä bik küp Kırım tatarı tora. Alar anda 1783 yılda Kırım hanlıgı basıp alıngannan soñ törle çorlarda küçenep kitkännär häm häzer inde şaktıy öleşe törekläşep tä betkän). Çit illärdäge tatarlar, üz tellären häm mädäniyätlären saklap, ayırım cämgıyätlär bulıp gomer itälär. Alar törle illärdäge tatar cämgıyätläre, ä soñgı yıllarda elekkege SSSRdagı, bigräk tä häzerge Tatarstandagı millättäşläre belän tıgız elemtädä toralar.
Şulay itep, tatarlar elekke Soyuz kiñleklärenä genä tügel, ä cir şarınıñ barlık kontinentlarına da diyärlek taralıp utırgannar. Şul säbäple tatar milläten ayırımlanıp, çäçelep yäşäüçe halıklar törenä kertälär. Mondıy bilgelämä nigezdä yırak çit illärdäge häm berkadär däräcädä yakın çit illärdäge törkemnärgä karıy. Bu illärdäge tatar halkı anda diaspora täşkil itä (grek süze «diaspora» halıknıñ şaktıy zur öleşeneñ üzeneñ töp tugan ilennän çittä, başka däülättä yäşäven añlata).
Läkin tatarlar Rossiyä Federatsiyäseneñ könçıgışta Könbatış Seberdän alıp könbatışta Kırımga qadär, tönyakta Kazannan başlap könyakta Ästerhanga qadär ber cirdä dä diaspora bulıp sanala almıylar. Bu kiñlek tatarlarnıñ halık bulıp formalaşkan cire, yağni tugan ile bulıp sanala.
Halık — keşelärneñ tel, mäydani (territorial), iqtisadın häm mädäni urtaklıgı ul. Anı kabiläçelektän soñ häm millät barlıkka kilgänçe çordagı etnik berlek dip karau ğadätkä kergän. Halık kolbiläüçelektän başlap yaña zamanga qadärge törle tarihi çorlarda barlıkka kilgän. Tatar halkı oyışkan çor, Yevraziyäneñ urta kiñlegendä yäşäüçe başka küp kenä halıklardagı kebek ük, feodalizm dävereneñ nık üskän, citlekkän urta ğasırına turı kilä. Bu oçrakta «halık» süze tarihi-etnik berämlekne belderä (rusça terminı — «narodnost»).
Böten tatar halkınıñ urta ğasırdagı gomumi häm berdäm däüläte bulgan Altın Urda näq änä şul yugarıda äytelgän çiklärdäge cirgä urnaşkan bula häm Urda tarkalgannan soñ şul cirdä biş tatar hanlıgı: Kazan, Kırım, Seber, Ästerhan, Kasıym hanlıkları barlıkka kilä. Bügenge tatar halkınıñ etnografik törkemnäre, yağni Kazan, Kırım, Seber, Ästerhan, Kasıym tatarları häm mişär tatarları älege hanlıklar halkınıñ turıdan-turı dävamı bulıp toralar (mişär tatarları Kazan häm Kasıym hanlıgı cirlärendä yäşägännär). Bu törkemnärdän tış rumın häm Polşa-Litva tatarları da bar. Tatar halkınıñ sanap ütelgän törkemnäre, tel häm mädäniyät yagınnan kayber ayırımlıkları buluga karamastan, gomum etnik nigezdä barlıkka kilgännär. Alar urtak ber etnonim — barlık tatar halkın berdäm etnoska cıya torgan «tatar» digän isem yörtälär.
Tatarlar dönyadagı öç iñ zur dinneñ (hristian häm buddizm belän berrättän) berse bulgan islam dinen totalar. Ul H ğasır başında uk, 922 yılda, İdel Bolgarında räsmi din tösendä kabul itelä. Şul çakta, islam dine belän bergä, garäp yazuı da kilep kerä. Bu yazu halıknıñ belemlelegen häm gomumän ruhi baylıgın üsterüdä gayät zur rol uynıy. İslam däülät dine bula häm, üzlärendä härtörle din totu irege saklanuga karamastan, Altın Urda häm annan soñgı tatar hanlıkları çorında tagın da nıgıy. Bu häl tatar cämgıyateneñ äüväl zamannardan uk şaktıy demokratik buluı hakında söyli.
Tatar halkı tarihı azatlık, bähet öçen häm ilneñ çäçäk atuı öçen ayausız köräşkän häm yaktı isem kaldırgan batır şäheslärgä bay. Alar — urta ğasırnıñ zur däülät, säyäsi häm ğaskäri eşlekleläre, milli-azatlık häräkäte yulbaşçıları häm ataklı ğalim-mäğrifätçeläre: İdegäy häm Çura batır, hannar — İbrahim häm Safagäräy, hanbikälär—Nursoltan häm Söyembikä, Bulat häm Nurali Şırınnar, Batırşa häm Bähtiyär Kankayıv, Şihabetdin Märcani häm Musa Bigiyev, İsmägıyl Gaspralı häm Kayum Nasıyri, Yosıf Akçura häm Räşit İbrahimov, Ğalimcan Barudi häm Riza Fähretdinev, Fatih Kärimi häm Zakir Kadıyri, bertugan Maksudilar, Şäräflär häm başka fidai zatlar.
Tatar halkınıñ, ayırıp äytkändä Kazan tatarlarınıñ, häzerge vakıttagı milli däülät forması bulıp Tatarstan Respublikası isäplänä. Ul 1920 yılda Tatarstan ASSR bulıp tözelä (1921—1945 yıllarda töp halkı Kırım tatarlarınnan torgan Kırım ASSR da yäşi). 1990 yılnıñ 30 avgustında däülät suverenitetı iğlan itelde, ä 1991 yılnıñ 12 i̇yünendä Tatarstan Respublikasınıñ berençe Prezidentı saylandı. 1992 yılnıñ 21 martında respublikada Tatarstannıñ möstäkıyllege hakında bötenhalık referendumı ütkärelde, ä şul uk yılnıñ 6 noyabrendä TR Yugarı Sovetı Tatarstan Respublikasınıñ Konstitutsiyäsen kabul itte, anda Tatarstan halıkara hokuklı subekt dip iğlan itelde.
Tatarstan 67,8 meñ kv. km cir mäydanı bili. 1992 yıl başında respublikada 3 mln 705 meñ keşe yäşi ide. 2000 yılga halık sanı 4 mln ga citär dip isäplänelä. Tatarstan İdel buyı respublikaları häm ölkäläre arasında halık sanı buyınça berençe urında tora. Respublika halkınıñ 48,5 protsentı—tatarlar, 43,3 protsentı—ruslar. (Anda barısı 107 millät keşese yäşi.)
Bezneñ respublikada 43 administrativ rayon, 19 şähär, şul isäptän respublika buysınuındagı 11 şähär bar. Tatarstan Respublikasınıñ başkalası—Kazan şähäre. Anda 1 mln 100 meñ keşe yäşi. Kazan—Könçıgış Evropadagı bik zur industriyä, fän häm mädäniyät üzäge. Zurlıgı yagınnan karaganda, yartı millionnan kübräk halkı bulgan häm küp yök sıydırışlı «KamAZ» avtomobilläre citeşterüçe promışlennost gigantı belän böten dönyaga tanılgan Çallı şähäre ikençe urında tora.
Tatarstannıñ kuätle häzerge zaman industriyäse bar. Anda maşina tözeleşe (aña böten promışlennost produktsiyäseneñ 42,6 protsentı turı kilä), himiyä häm neft himiyäse promışlennoste, neft çıgaru häm elektr energetikası östenlek itä. KamAZ, Tübän Kama neft himiyäse kompleksı, «Tatneft» aktsionerlık cämgıyate, härbi promışlennost predpriyätiyeläre iqtisadıy kuätneñ nigezen täşkil itälär. Tatarstanda avıl hucalıgı nık üskän, anıñ zur tözeleş bazası bar. Tovarlarnı, nigezdä promışlennost tovarların, çitkä çıgaru häm çittän kertü küläme üsä bara. Bazar mönäsäbätläre kiñ kolaç ala.
Tatarstan häm anıñ başkalası Kazan kuätle fän üzäge bulıp tanıldı. Respublikada, mäsälän, 80 gä yakın fänni-tikşerenü institutı häm konstruktorlık byurosı, 14 yugarı uku yortı bar. Uku yortları arasında Kazan universitetı aldıngı matematika, himiyä, meditsina häm könçıgış telläre fännären öyränüdä iñ ölkän üzäklärneñ berse bulıp tanıldı. N. İ. Lobaçevskiy, N. N. Zinin, A. M. Butlerov, İ. M. Simonov, V. M. Behterev, İ. Hälfin, H. M. Fren, İ. N. Berezin, K. F. Fuks, A. A. Kazembek, N. F. Katanov häm başka küp kenä ataklı ğalimnärneñ isemnäre aña dönyaküläm dan-şöhrät kiterde. 1991 yılda respublikada üzäge Kazanda bulgan Tatarstan Fännär akademiyäse tözelde.
Tatar halkı tamırları yırak ğasırlarga barıp totaşa torgan bay matdi häm ruhi mädäniyätkä iyä. Bezneñ halık üzeneñ küp ğasırlı ädäbiyätı, sängate häm mädäniyäteneñ başka tarmakları tarihı belän haklı räveştä gorurlana ala. Bu tarih keşelek mädäniyätenä Kol Gali, Säyf Saray, Möhämmädyar, Gayaz İshakıy, Gabdulla Tukay, Därdemänd, Fatih Ämirhan, Galiäsgar Kamal, Ğalimcan İbrahimov, Gabdulla Kariyev, Sähipcamal Gıyzzätullina-Volcskaya, Salih Säydäşev, Kärim Tinçurin, Hadi Taktaş, Musa Cälil, Zäyni Soltanov, Hälil Äbcälilov, Fatıyma İlskaya, Gölsem Kamskaya, Färit Yarullin, Näcip Cihanov, Cäüdät Fäyzi, Häsän Tufan, Bakıy Urmançe, Näkıy İsänbät, Gomär Bäşirov, Ämirhan Yeniki, Röstäm Yähin, Niyäz Dautov, Rudolf Nuriyev, İlham Şakirov kebek yaktı talantlar birde.
Şulay itep, qaderle ukuçılar, tatar halkınıñ häm Tatarstannıñ borıngı häm urta ğasırlar tarihına—ifrat katlaulı, ämma bik bay häm gacäyep kızıklı tarihi sähifäläre eçenä tiränräk kerü öçen häyerle yul telibez sezgä!