Tatar Ädäbiyätı

(1945-1965; 1965-2000)
RF mäğarif ministrlıgı

D.İ.Mendeleev isemendäge Tubıl däülät pedagogika institutı

Filologiyä fakultetı

Tatar tele, ädäbiyätı häm ukıtu metodikası kafedrası

Ukıtu–metodik kullanma

Tobolsk: TGPİ imeni D.İ.Mendeleeva, 2003, 48 s.

Dannoyı uçebno–metoidiçeskoyı posobiye posvyaşena izuçeniyü tatarskoy literaturı poslevoyınnogo perioda, sovremennoy tatarskoy literaturı i sodercit metodiçeskiye rekomendatsii po organizatsii samostoyatelnoy rabotı studentov po kursam: «Tatarskaya literatura 1945-65gg.», «Sovremennaya tatarskaya literatura», dayıt vozmocnost studentam zaranee i tşatelno podgotovitsya k praktiçeskim zanyatiyäm, takce k kontrolnım rabotam, zaçetu i ekzamenu.

Sostavitel:

Sayfulina F.S., kandidat filologiçeskih nauk, dotsent

Retsenzent:

Yahin F.Z., doktor filologiçeskih nauk, professor.

Kereş

Pedagogika institutınıñ tatar tele, ädäbiyätı (rus tele, ädäbiyätı, çit tellär) bülegendä häzerge çor tatar ädäbiyätın öyränügä ike semestr vakıt birelä. Kurs buyınça belem birü lektsiyä häm ğamäli (praktik) däreslär räveşendä oyıştırıla. Bu eş barışında studentlar ädäbiyät üseşe tarihı belän özlekle tanışırga, häzerge çor ädäbiyätınıñ üzençäleklären ädäbiyät tarihı protsessı belän bäyläp öyränergä, kürenekle yazuçılarnıñ icatın üzläşterergä tiyeş bula. Ädäbiyät tarihın ädäbiyät teoriyäse häm ädäbi tänkıyt belän bäyläp öyränü bik möhim. Şuña kürä kursnı üzläşterü barışında ädäbiyät teoriyäsenä tayanıp eş itü küzdä totıla. Häzerge çor ädäbiyätın öyrätü barışında ukıtuçı ädäbi tänkıytkä nigezlänä, ädäbi tänkıtneñ ädäbi protsesska täesire küzätelä. Studentlarga tänkıyt mäqaläläre belän tanışu, alarnı konspektlau möstäkıyl eşläü burıçı itep bilgelänä. Bu eş kursnı tiränräk üzläşterü, üzlektän ezlänü, öyränü maksatlarınnan çıgıp oyıştırıla häm başlıça ğamäli däreslärgä, kontrol eşlärgä äzerlänü protsessın üz eçenä ala.

Kurs buyınça belemnär buldıru canlı ädäbi protsessnı añlap, bügenge kön estetikası taläpläre küzlegennän karap kabul itüne taläp itä. Äsärlärgä hudocestvo analizı yasarga öyränü, äsär östendä eş, surätläü üzençäleklären sizemlärgä öyränü bulaçak ukıtuçılarga mäktäptä icadi eşlärgä tigez bulıp tora. Student bu kurs materialın üzläştergändä möstäkıyl fiker yörtergä, häzerge çor yazuçılarınıñ tulayım icatı, ayırım äsärläre, stil üzençälekläre hakında, ädäbiyättagı gomumi yünäleşlär turında şähsi karaşın buldırırga tiyeş. Şunlıktan, kursnı üzläşterüdä studentlarnıñ möstäkıyl eşenä ayıruça zur iğtibar birelä. Ädäbi tekstlarnı üzlektän uku, aña hudocestvo analizı yasarga öyränü gomumi tatar ädäbiyätı tarihı kursların üzläşterü barışında berniçä yıl buyınça formalaştırıla. Bu yünäleştäge künekmälärne buldıru eşe «Häzerge çor tatar ädäbiyätı»n üzläşterü barışında da dävam itterelä.

Studentlarnıñ möstäkıyl eşen oyıştıru tübändäge eşçänlekne üz eçenä ala häm bilgele ber maksatlarga yünälderelä:

- Täqdim itelgän ädäbi äsärlärne uku, hudocestvo analizı yasarga äzerlänü;

- Yazuçılarnıñ tormış häm icat yullarına bagışlangan monografiyälär, ädäbi tänkıyt mäqaläläre, ayırım yazuçılar icatına karata bäyälämälär belän daimi tanışıp baru;

- Ayırım temalarga yazmalar, konspektlar beldıru;

- Ğamäli (praktik) däres temaları buyınça äzerlänü;

- Kontrol eşlärgä äzerlek;

- Zaçetka häm imtihanga äzerlek.

Studentlarnıñ möstäkıyl eşen oyıştıru alarnıñ üzlektän, añlap belem alu maksatınnan çıgıp başkarıla häm studentlarnıñ ädäbi protsesska, ayırım yazuçınıñ icatına, ayırım äsärgä karata üz fikerlären formalaştıru, bu fikerlärne raslap, dälilläp birä alu künekmälären buldıru burıçların tormışka aşıru şartı bulap tora.

Studentlarnıñ möstäkıyl eşe näticäläre praktik däres barışında, konspektlar buyınça eş räveşendä, kontrol eşlär aşa häm imtihannar barışında tikşerelä häm bäyälänä.

Häzerge çor tatar ädäbiyätı kursın öyrängändä tatar ädäbiyätı buyınça mäktäp programmaları eçtälegen dä isäpkä alıp eş itelä.

Böyek Vatan sugışınnan soñgı tatar ädäbiyätı

1945-1965 yıllar

Ädäbi häräkät

Tınıç hezmätkä küçüneñ berençe yıllarında ädäbiyät aldında torgan yaña burıçlar. Tatarstan yazuçılarınıñ ikençe (1950) häm öçençe (1954) sezdlarınıñ ädäbi häräkättäge ähämiyäte.

Tatalitar cämgıyätneñ katgıy säyäsi katıp kalgan taläpläre östenlek itkän şartlarda ädäbiyät üseşendäge kıyınlıklar. 1946-48 yıllarda ädäbiyät häm sänğat turındagı kararlarnıñ icat mömkinleklärenä kirtä saluı. «Konfliktsızlık» teoriyäse, «uñay geroy», «zaman teması» turındagı bähäslär.

Şähes kultı – şäheskä tabınunıñ ädäbiyät üseşenä tiskäre yogıntısı. Äsärlärdä tema yarlılıgı. Küp yaktan çiklängän, kıyın şartlarda tatar ädäbiyätı ireşkän kayber uñışlar. Prozada Ä.Fäyzineñ «Tukay», G.Bäşirovnıñ «Namus», Ä.Enikineñ «Rähmät, iptäşlär» kebek uñışlı äsärlärneñ dönya kürüe.

Poeziyä, dramaturgiyä ölkäsendäge yañalıklar.

İllençe yıllar urtalarında şäheskä tabınu küreneşlären faş itü. Monıñ ädäbiyät üseşenä uñay yogıntısı. Ädäbiyätnıñ katgıy, katıp kalgan taläplär çiklärennän kotıla başlavı.

Stalinnıñ şähes kultı korbannarı bulgan ädiplär isemnäreneñ: G.İbrahimov, K.Tinçurin, Ş.Usmanov, F.Säyfi, G.Tolımbayskiy, L.Gıylmi h.b., häm alarnıñ äsärläreneñ yañadan halıkka kayta başlavınıñ ähämiyäte. M.Cälil häm anıñ köräştäşläreneñ tiñdäşsez batırlıgı, «Moabit däftärläre»neñ Vatanga äylänep kaytuı.

İllençe yıllar urtalarında barlıkka kilgän irkenlek häm berkadär demokratiyä şartlarında ädäbiyätta tema häm icat mömkinlekläreneñ kiñäyä başlavı. Yaña ofıklar açılu, ädäbi protsessnıñ canlana töşüe. Ädäbi baglanışlarnıñ köçäyüe. 1957 yılda Mäskäüdä tatar ädäbiyätı häm sängate unkönlegen ütkärüneñ ähämiyäte.

Poeziyä

Sugıştan soñ tatar toeziyäseneñ üseş yünäleşläre, tormış yañalıkların kürsätüçe tasvirıy şiğriyätneñ köçäyüe. Lirika üseşenä ofitsial ädäbi tänkıytneñ tiskäre yogıntısı, tormışnı häryaklap, lirik geroylarnıñ küñel kiçereşläre, his dönyaları aşa çagıldıru mömkinlegeneñ çiklängän buluınıñ poeziyädä his–surät yarlılıgına kiterüe.

İllençe yıllar poeziyäsendä şähes yazmışın il häm keşelek tarihı belän bäyle räveştä çagıldıru. Poeziyägä mönäsäbättä katıp kalgan karaşlarnıñ şiğri epos üseşenä tiskäre yogıntısı. Epik şiğriyättä sugış temasınıñ çagılışı yagınnan S.Häkim, Ş.Mödärris, Ş.Mannur, Ä.Fäyzi poemaları.

Şäyhi Mannur (1905-1980)

Kürenekle şağıyr häm prozaik Ş.Mannurnıñ tormış yulı, berençe şiğri täcribäläre. Başlangıç çor icatında üz çorındagı udar hezmät protsessın çagıldırırga omtılış («Kolçedanlı taular itägendä», «Çuyın taşkınnar» h.b.).

Vatan sugışı çorı lirikasında yäşäü, tormış, söyü turında uylanular, «Kazan kızı» poemasında geroizm, hatın–kıznıñ ruhi batırlıgı çagılışı. Neft çıgaru, hezmät geroikasına bagışlangan «Cir–änkäneñ sılu kızı» şiğri povesteneñ üzençälege.

Ädipneñ 60-70 yıllarda proza ölkäsendäge eşçänlege. «Musa» romanında geroy şağıyr obrazınıñ tatar ädäbiyätında berençelärdän bulıp çagılış tabuı.

Ählak, mähäbbät problemaların çagıldırgan «Çın söyü barmı» povesteneñ syucet–kompozitsion tözeleşendäge üzençälek. Yazuçınıñ avtobiografik harakterdagı «Agımsularga karap» poveste, anda yazuçınıñ ütkän tormış yulınıñ üzençälekle çagılışı.

Ş.Mannurnıñ balalar ädäbiyätı, ädäbi tänkıyt häm tärcemä ölkälärendä eşçänlege.

Ähmät Fäyzi (1903-1958)

Ä.Fäyzi – tatar ädäbiyätında halıkçanlık häm realizm printsiplarınıñ nıguına zur öleş kertkän ädip.

Yazuçı turında biografik mäğlumatlar.

Poeziyädä intellektual şiğır traditsiyälären üsterü häm bayıtu, tormıştagı üzgäreşlärneñ, yañalıklarnıñ eçke mäğnäsen, yünäleşen neçkä sizemlägän, zaman sulışın tirän toygan, publitsistik ruhlı poeziyä ürnäklären tuplagan «Yaña cırlar», «Köräş bara», «Çor turında cır», «Ezlär» isemle cıyıntıkları. «Öyermälär», «Fleytalar», «Dala häm keşe» poemalarında yaña keşe tuu, anıñ ruhi dönyasındagı karşılıklı evolyutsiyäneñ bireleşe.

Ä.Fäyzi icatında yumor häm satira.

Böyek Vatan sugışı yıllarındagı icatında keşeneñ fidakarlegen surätlägän «Davıl cırı», «Tuu sulışı» äsärläreneñ poetik täesir köçe.

Şağıyrneñ illençe yıllar lirikasında hislär törlelege, tabigıy kiçereşlär çagılışı.

Ädipteñ kino, opera, drama sänğatlären üsterügä kertkän öleşe, «Kaçkın», «Cälil»,«Akçarlaklar» h.b. librettoları.

Ä.Fäyzi icatında G.Tukay obrazı. «Tukay» romanınıñ tatar tarihi prozası üseşendäge ähämiyäte. Äsärdä halkıbıznıñ olı şagıyre G.Tukaynıñ balalık häm Cayık çorı biografiyäseneñ halık tormışı häm yazmışı belän tıgız bäyläneştä açılışı.

Ä.Fäyzineñ balalar ädäbiyätı, ädäbiyät beleme, ädäbi tänkıyt, publitsistika ölkälärendä eşçänlege, bay mirası.

Häsän Tufan (1900-1981)

Tatar poeziyäseneñ klassik şagıyre H.Tufannıñ katlaulı, facigale tormış yulı, icatı.

Egermençe yıllarda tatar şiğriyätenä eçtälek häm forma yagınnan yaña ber ahäñ, yaña sulış alıp kerüe, talantlı şağıyr bulıp tanıluı. Başlangıç çor icatında Ural eşçeläre tormışınıñ çagılışı. «Ural eskizları», «İke çor arasında», «Başlana başladı», «Bibiyevlar» poemalarında yaña tormış, yaña karaşlar öçen köräşneñ canlı kartinalar häm koloritlı obrazlar aşa çagılışı.

«Ant» poemasınıñ eçtälege, fiker tiränlege. Şağıyrneñ totkınlıktagı icatı, poeziyäseneñ lirik häm fälsäfi täesir köçe. «Ozatu», «Ak kayın», «Agıla da bolıt agıla», «Tallar inde yafrak yaralar», «Süz kuşası kilä tallarga» şiğırlärendä şağıyrneñ katlaulı küñel kiçereşläre, ömetläre çagılışı.

Totkınlıktan soñgı icatında yugarı gracdanlık ruhı, fälsäfi tiränlek häm köçle lirizm. («Upkınnar östendä», «Mogikan», «Tere materiyä», «Ä ütkängä hatlar barmıylar», «Karmät istälekläre» h.b.)

H.Tufannıñ tatar şigıren yaña eçtälek, lirik kompozitsiyäneñ, strofa tözüneñ klassik ürnäkläre belän bayıtuı.

Proza

Sugıştan soñgı yıllar prozasında töp tema yünäleşläre. Ädäbiyätta sugış yılları traditsiyäläreneñ dävam itterelüe. G.Äpsälamov, N.Däüli, Ş.Mannur icatlarında härbi patriotik temanıñ üstereleşe. («Ak tönnär», «Aldın yoldız», «Gazinur», «Mäñgelek keşe», «Musa», «Yaşäü belän ülem arasında»). G.Bäşirovnıñ «Namus» romanında sugış çorı avılı keşeläreneñ tormışı häm fidakar hezmäte surätläneşe. M.Ämirneñ «Saf küñel» romanında sugış şartlarında halıkka, vatanga çın küñeldän hezmät itü ideyase çagılışı. Bu çor äsärlärendä geroylar bireleşendäge beryaklılık, konflikt zägıyflege, kırıs hakıykattän çitkä taypılu, ideal obrazlar tudıruga omtılış.

Ädäbiyätta tormış hakıykaten döresräk açarga omtılış cähätennän karaganda İ.Gazineñ «Almagaçlar çäçäk ata», F.Hösnineñ «Cäy başı». «Avıl östendä yoldızlar», Ä.Enikineñ «Rähmät, iptäşlär», «Saz çäçäge», R.Töhfätullinnıñ «Avıldaşım Näbi» äsärläre, alarda problemanıñ üzençälekle kuyılışı häm çişeleşe.

Ädäbiyätta tınıç tormış häm hezmät temasınıñ aktualläşüe. İ.Gazinıñ «Gadi keşelär», G.Äpsälamovnıñ «Sünmäs utlar» romannarında tırış hezmät, tatarlar tormışına aktiv ütep kergän neft çıgaruçılar häm zavod eşçeläre hezmäteneñ üzençälekle obrazlar aşa çagılışı.

Sugıştan soñgı tatar prozasında tarihi temaga iğtibar artu. K.Näcmineñ «Yazgı cillär». İ.Gazineñ «Ontılmas yıllar». Ä.Fäyzineñ «Tukay» romannırınıñ ideya–estetik köçe, prolematikası häm ädäbi üzençälekläre.

Gabdrahman Äpsälamov (1911-1979)

G.Äpsälamov – tatar romanın üsterügä zur öleş kertkän ädip. Yazuçı äsärlärendä Vatan azatlıgı öçen köräştä sugışçılarnıñ berdämlegen, ilgä tugrılıgın, patriotizmın çagıldıruga zur iğtibar. «Ak tönnär» poveste, «Altın yoldız», «Gazinur». «Mäñgelek keşe» romannarınıñ ideya–estetik köçe, geroylarnıñ härbi batırlıgın, törle halıklar arasındagı duslık ideyase belän tıgız bäyläneştä birü. Äsärlärneñ romantik–geroik pafosı, syucet–kompozitsiyä üzençälekläre.

Yazuçı icatında zamana problemaların çagıldıruga bagışlangan äsärlär, «Sünmäs utlar» romanında tatar eşçe dinastiyäläreneñ formalaşuın ber ğailä tarihı aşa kalku itep surätläü.

Meditsina hezmätkärläreneñ canlı obrazların osta gäüdäländerü yagınnan «Ak çäçäklär» romanı. Töp geroylarnıñ ideallaştırılıp bireleşendä avtornıñ geroy kontsiptsiyäsenä üzençälekle karaşı çagılışı. Ukıtuçılar tormışın häm hezmäten ählak, mähäbbät problemaları belän bäyläneştä surätlägän «Yaşel yar» romanı.

G.Äpsälamov icatında geroylarnı ideallaştırıp, güzäl sıyfatların kalku itep kürsätü üzençälege häm yazuçınıñ kabatlanmas icat stile.

Gomär Bäşirov (1901-1999)

G.Bäşirovnıñ ozın häm katlaulı tormışı, icat yulı. Berençe icat täcribäläre, curnalist häm yazuçı bularak formalaşuı. Berençe hikäyälärendä («Kanlı barmaklar», «Soñgı sugış») avıldagı sıynfıy köräş çagılışı. «Sivaş» povestendä gracdannar sugışı vakıygaların tatar sugışçıları obrazları aşa açarga omtılış.

Yazuçı icatında sugış temasınıñ üzençälekle çagılışı. Bu yıllardagı avıl tormışın, halıknıñ fidakar hezmäten çagıldırgan «Namus» romanı, äsärdä sugış yıllarnıda hatın–kızlarnıñ avır hezmäteneñ, ilgä tugrılıgınıñ çagılışı. Ädäbi tänkıytneñ äsärgä üz çorındagı häm häzerge bäyäse.

G.Bäşirov icatında avıl temasınıñ törle yaklı çagılışı. «Tugan yagım – yäşel bişek» äsärendä tugan cir, tugan tufrakka mähäbbätneñ avtobiografik çagılışı, halık tormışınıñ, goref–gadätlärneñ, kürkäm traditsiyäläreneñ yazuçınıñ üz kiçereşläre aşa gäüdäläneşe üzençälege.

Tabiğatne saklau problemasın böten kiskenlege belän surätlägän «Cidegän çişmä» romanı, tabiğat häm keşe bäyläneşläreneñ zamananıñ yäş keşeläre obrazları aşa osta çagılışı.

G.Bäşirovnıñ halık avız icatın öyränü, ädäbi tänkıyt, publitsistika ölkälärendä küpkırlı hezmäte.

Fatih Hösni (1908-1996)

F.Hösnineñ tormış häm icat yulı turında mäğlumat. İcatında geroylarnıñ eçke dönyasın tirännän tasvirlauga, halık teleneñ sänğatçä çaralarınnan kiñ faydalanuga nigezlängän romantik yünäleşneñ köçäyüe.

Yazuçınıñ geroy kontseptsiyäsenä karaşları, milli harakter icat itü yulındagı ezlänüläre, «Yözek kaşı» povesteneñ tatar ädäbiyätına alıp kergän yañalıgı. «Cäy başı», «Avıl östendä yoldızlar» povestlarında töp geroylarnıñ üzençälekle çagılışı.

F.Hösnineñ zur külämle äsärläreneñ («Cäyäüle keşe sukmagı», «Utızınçı yıl») üzençälege, ayırım keşe yazmışı aşa tormış katlaulılıgın surätläügä omtılış.

«Minem täräzälärem», «Gıylmenisa» povestlarınıñ ädäbi eşläneşe, tel baylıgı, syucet tıgızlıgı.

F.Hösni – hikäyälär ostası. «Çıbırkı», «Predsedatel malayı», «Malay belän soldat», «Malay, çiläk, äbi» h.b. hikäyälärendä balalar psihologiyäseneñ osta çagılışı, äsärläreneñ ukuçılırda milli ruh, milli his tärbiyäläü yünäleşendäge ähämiyäte.

Publitsistika häm tänkıyt ölkäsendäge eşçänlege.

Mirsäy Ämir (1907-1980)

Kürenekle prozaik, dramaturg häm cämäğat eşleklese M.Ämirneñ tatar ädäbiyätın üsterügä kertkän öleşe.

Yazuçınıñ başlangıç çor icatında kolhozlaşu yıllarındagı avıl tormışınıñ üzençälekle çagılışı. «Bezneñ avıl keşese», «Agıydel» povestlarında yäşlekkä has yaktı, romantik ruh çagılışı, äsärlärneñ lirik cılılık belän sugarılgan buluı, emotsional täesir köçe.

M.Ämirneñ dramaturgiyä ölkäsendäge eşçänlege. Sugış çorı avılı tormışın çagıldırgan «Miñlekamal», «Tormış cırı» dramalarında nık ihtıyarlı, ruhi yaktan bay häm kiñ küñelle tatar hatın–kızlarınıñ realistik obrazları bireleşe. Sugıştan soñgı tormışka bagışlangan «Cır dävam itä», «Nailä», «Minem hatın» isemle drama häm komediyäläre.

«Saf küñel» romanında çın keşelärneñ sugış yıllarında küñel saflıgın saklavın, tugrılıklı buluların surätläü. Yazuçınıñ «Can köyege» povestendä üz mänfäğatlären genä uylap yäşäüçeneñ gıybrätle yazmışı bireleşe.

M.Ämir icatında yumor bizäkläre («Möstäkıym kart yokısı», «Balıkçı yalgannarı»).

Yazuçınıñ ädäbi tänkıyt, tärcemä, publitsistika ölkäsendä aktiv eşçänlege.

İbrahim Gazi (1907-1971)

İ.Gazi – tatar ädäbiyätınıñ kürenekle yazuçısı, proza ostası, tärcemäçe häm cämäğat eşleklese.

İcatınıñ berençe ürnäklärendä («Kiç altıda», «Kömeş sulı Nurminkä», «Brigadir kız») utızınçı yıllar eşçe yäşläreneñ romantik obrazların namuslı hezmät, iskelekkä, moral totnaksızlıkka karşı köräş protsessında çagıldıru.

Sugış yıllarında yazılgan «Bez äle oçraşırbız», «Alar öçäü ide» äsärlärendä sugış vakıygaların geroylarnıñ küñel kiçereşläre, üzençälekle harakterları aşa çagıldırırga omtılış.

«Gadi keşelär» romanında neftçelär obrazlarınıñ bireleşe.

Yazuçınıñ tarihi roman canrında icatı, «Ontılmas yıllar» trilogiyäsendä tatarlar tormışında bulgan tarihi vakıygalarnıñ katlaulı obrazlar aşa surätläneşe.

«Turgay kartayamı ikän» äsäreneñ kompozitsion üzençälege, töp geroynı surätläüdä avtornıñ psihologik analiz yagınnan yakın kilüe, tormışnı realistik ruhta çagıldıru ostalıgı.

Dramaturgiyä

Sugıştan soñgı dramaturgiyäneñ töp sıyfatları. «Konfliktsızlık» teoriyäseneñ tatar dramaturgiyäse üseşenä tiskäre yogıntası. Äsärlär aşa ählak tärbiyäse, Vatannı söyü toygısı tärbiyälärgä omtılış. Dramaturgiyädä sugış temasınıñ çagılış üzençälekläre: M.Ämirneñ «tormış cırı», T.Gıyzzätneñ «İzge amänät» dramalarında psihologik häm lirik başlangıçlarnıñ köçäyä başlavı. R.İşmoratnıñ «Ülmäs cır», N.İsänbätneñ «Musa Cälil» äsärlärendä tarihi–geroik tema çagılışı.

Drama äsärlärendä ählak, moral sıyfatları karşılıgına korılgan konflikt aktivlaşuı. N.İsänbätneñ «Räyhan», «Zifa», «Güzäl», T.Gıyzzätneñ «Çın mähäbbät», Yu.Äminevnıñ «Yazılmagan zakonnar», M.Ämirneñ «Minem hatın», R.İşmoratnıñ «Yakın dus», Ş.Hösäyenevneñ «Professor kiyäve» äsärlärendä konflikt koru üzençälege.

Näkıy İsänbät (1900-1992)

N.İsänbät – tatar dramaturgiyäsenendä tirän ez kaldırgan talantlı dramaturg, şağıyr häm folklorçı ğalim.

Yazuçınıñ katlaulı, olı icat yulı, 20-30 yıllarda şiğriyät ölkäsendä eşçänlege.

N.İsänbät dramaturgiyäseneñ canr häm tema yagınnan baylıgı. Dramaturgnıñ tatar halık avız icatına nigezlänep icat itkän: «Huca Nasretdin», «Cirän çiçän belän karaçäç sılu», «Tüläk», «Cide kız äkiyäte», «Äbugalisina», «Bagdad kügärçennäre» äsärläreneñ üzençälekläre.

İl–halık yazmışına bäyle vakıygalarnı, tirihi şäheslärne çagıldırgan «İdegäy», «Gölcamal», «Mullanur Vahitov», «Märyam», «Musa Cälil» tarihi–biografik drama häm tragediyäläre.

Cämgıyättä şähesneñ urını, keşelär arasındagı katlaulı ählakıy mönäsäbätlärne çagıldıru yagınnan «Räyhan», «Güzäl», «Zifa» pesaları.

Ädipneñ tatar halkınıñ tel, ädäbiyät häzinälären cıyu, gıylmi öyränü, tänkıyt, publitsistika ölkäsendäge uñışları.

Riza İşmorat (1903)

Tatar dramaturgiyäneñ kürenekle väkile R.İşmoratnıñ tormış häm icat yulı, utızınçı yıllar başında yazuçı–dramaturg bularak tanıluı. İcatında geroylarnıñ yugarı ählaklı bulularına iğtibar, kolhozçı yäşlär, eşçelär, intelligentsiyä, studentlar tormışın çagıldıru yagınnan «Mädinä», «Turgay», «İl öçen», «Gölzadä» dramaları, icatında tormışnıñ beryaklırak çagılışı sädäpläre.

R.İşmorat icatında tarihi şäheslär obrazları çagılışı: M.Cälilgä bagışlangan «Ülmäs cır» geroik draması, G.Tukay häm anıñ ataklı zamandaşları obrazın surätlägän «İ mökatdäs mäñlı sazım» dramaları.

Ädipneñ ädäbi tänkıyt, tärcemä, publitsistika ölkäsendäge eşçänlege.

Möstäkıyl eşkä biremnär

Tema 1.F.Hösni icatı

1. 1945-60nçı yıllarda proza üseşe, sugıştan soñ ädäbiyättagı töp temalar.

2. F.Hösni – tatar ädäbiyätında üzençälekle hudocnik. Yazuçınıñ biografiyäse; icadi eşçänlege.

3. Yazuçı icatınıñ töp üzençälekläre: psihologizm, kıskalıkka omtılış, tel baylıgı.

4. «Yözek kaşı» povestenä hudocestvo analizı:

a) äsärneñ tözeleşe, kompozitsiyä üzençälege;

b) syucet liniyäläreneñ povest canrına turı kilüe;

v) töp geroyları, alarga harakteristika;

g) äsärneñ kulminatsion noktası häm çişeleşe;

d) «Yözek kaşı» äsäreneñ töp ideyase.

5. Äsärneñ tel – stil çaraları (çagıştıru, sınlandıru, giperbola h.b.), alarnıñ äsärdäge urını.

6. «Yözek kaşı» äsäreneñ tatar ädäbiyätına alıp kergän yañalıgı.

7. F.Hösnineñ sugıştan soñgı eşçänlege. («Avıl östendä yoldızlar». «Cäyäüle keşe sukmagı», «Gıylmenisa» h.b.)

8. Yazuçınıñ balalar ädäbiyätı ölkäsendä eşçänlege. («Çıbırkı», «Predsedatel malayı», «Malay, çiläk, äbi» h.b.)

Konspektlarga:

1. K. Miñlebayıv. Güzäl miras kaldırgan ädip // Kazan utları, 1998, №2.-b.173-176

Östämä ädäbiyät:

1. Ädäbiyätıbıznıñ yözek kaşı//F.Galimullin. Ofıklarnı aldan kürep. Kazan: Tatkitnäşr., 1995.-b. 85-99.

2. Miñlebayıv K. F.Hösni icatında obrazlılık // Mäğarif, 1999.– №3.

3. Miñlebayıv K. Güzäl miras kaldırgan ädip // Mäğarif, 1998.– №3.

4. Ğalimullin F. İcat biyeklege // Kazan utları, 1988.–№2.

Tema 2. İbrahim Gazi icatı

1. İbrahim Gazinıñ tormış häm icat yulı:

a) başlangıç çor icatında zamana täesire, geroylarnıñ beryaklı surätläneşe;

b) Böyek Vatan sugışı yıllarındagı icatı, ädäbi häm härbi eşçänlege.

2. Sugıştan soñgı icatında yaña temalar:

a) avıl tormışın çagıldırgan äsärläre;

b) icatında proizvodstvo teması.

3. «Alar öçäü ide» äsärenä hudocestvo analizı.

a) äsärneñ teması, geroylarga harakteristika;

b) äsärneñ töp ideyase;

v) geroylarnıñ eçke dönyasın çagıldırırga omtılış.

4. «Turgay kartayamı ikän?» äsärenendä geroylarga psihologik analiz. Äsärneñ syucet üzençälege, aña salıngan töp ideya.

5. Tarihi trilogiyä - «Onıtılmas yıllar» äsärendä halkıbız tarihı çagılışı.

6. İ.Gazi icatınıñ tel–stil üzençälege.

Konspektlarga:

1. Miñnullin F. Zamannıñ üz ulı // Balta yavızlar kulında. Kazan: Tatkitnäşr., 1997.

Östämä ädäbiyät:

2. Ahunov G. Taläpçän hudocnik // Saylanma äsärlär. 4 t.

3. Gaynetdinova L. İ.Gazi icatın öyrängändä // Mäğarif,1994.–№12.–28b.

4. Miñnullin F Zamannıñ üz ulı // Zatlılık.Kazan: Tatkitnäşr., 1989.

Tema 3. Mirsäy Ämir icatı

1. M.Ämirneñ tormış häm ädäbiyätka kilü yulı.

2. «Agıydel», «Bezneñ avıl keşese» povestlarında kütärelgän zamana problemaları, äsärlärneñ uñay yakları.

3. Ädipneñ dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege. «Miñlekamal», «Tormış cırı» dramalarında sugış yıllarındagı avıl tormışı çagılışı, namuslı hezmät, tıldagı hezmät, ilgä tugrılık ideyaläre çagılışı.

4. Keçkenä külämle hikäyälärendä töp geroylar («Yaktaş»).

5. «Bez bäläkäy çaklarda» avtobiografik äsärendä avtornıñ tormış yulı, yazmışı, kiçereşläreneñ ädäbi gäüdäläneşläre.

6. «Yalantau keşeläre», «Saf küñel» dilogiyäsendä kütärelgän problemalar.

7. M.Ämir icatında töp icat metodı.

Östämä ädäbiyät:

1. Ahuncanov İ. Çor belän ber adımnan. // Hudocnik häm anıñ süze. Kazan, 1978, 82 b.

2. Miñnullin F. Talantlar yulı // Balta yavızlar kulında. Kazan: Tatkitnäşr., 1997.

Tema 4. Häsän Tufan icatı

1. H.Tufannıñ tormış häm icat yulı: «Ak çäçäk atar ide» (Tözüçese: Harras Äyüpov. Kazan: Tat.kit näşr., 1989) kitabına küzätü:

a.) H.Tufan. Bälki, şağıyr bulmas ta idem...3-17 b.

b). S.Kudaş. Yartı ğasırdan soñ. 18-29 b.

v). G.Kudaşev. Häsän Tufan – student. 30-34 b.

g). R.Mostafin. İñ avır yıllarda. 62-85 b.

d) İ.Sälähov. Sagınu. 117-124 b.

e). G.Äpsälämov. Kiyek kaz yulı kebek... 155-157 b.

c). K.Näcmi. Bez Tufanlı idek... 189-199 b.

z).Sibgatullin. Tufnnar bulmas inde... 313-321 b.

i). S.Häkim. Akkoş külendä sagış moñ... 338-358 b.

2. H.Tufan poeziyäseneñ tematik kiñlege, äsärläreneñ ideya–estetik köçe.

3. H.Tufan poeziyäseneñ üzençälege, şiğırlärenä hudocestvo analizı.

Birem: H.Tufannıñ ber şigıren yattan sänğatle ukırga.

Östämä ädäbiyät:

1. Ahuncanova R.Tufan icatında fiker häm his berlege//Mäğarif, 1999.–№7.

2. Ğalimullin F. Güzäl gam gäüdäläneşe // Ofıklarnı aldan kürep. Kazan: Tatkitnäşr., 1995.– b.75-85.

3. Galiullin F. H.Tufannıñ «Ant» poemasına ber karaş//Mäğarif,1998, №9.

4. Miñnullin F. Cır yöräktä tua // Balta yavızlar kulında. Kazan: Tatkitnäşr., 1997.

5. Näcmi K. Gomerneñ dävamı //Kazan utları, 1992.– №1.

6. H.Tufannıñ ülem sorap yazgan hatı // Kazan utları, 1988.–№2.

7. H.Tufanıñ mähäbbät lirikası belän tanışu // Mäğarif, 1992.– №2.

8. Yazmış häm icat: İ.Salahov, H.Tufan h.b. //Kazan utları, 1995.–№4.–175 b.

9. Qaderlise ide...(H.Tufannıñ 95 yıllıgına)//Söyembikä, 1995, №12.– 12 b.

Tema 5. G. Bäşirov icatı

1. Bäşirovnıñ ädäbiyätta berençe ezläre. «Sivaş» povesteneñ probleması; ideyası; töp vakıyga, geroylarga harakteristika.

2.Avtornıñ sugış yıllarında häm sugıştan soñgı eşçänlege:

1) «Namus» romanında tıldagı tormışnıñ çagılışı; äsärneñ töp ideyase;

2) Äsärdä geroylarnıñ hezmätkä mönäsäbäte, harakterı bireleşendä sotsrealizm metodı çagılışı.

3. G.Bäşirov icatında tatar avılı tormışı gäüdäläneşe:

a) «Cidegän çişmä» dilogiyäsendä kütärelgän tabiğatne saklau problemalarınıñ aktuallege;

b) «Tugan yagım – yäşel bişek» avtobiografik äsärendä HH ğasır başı tatar avılı tormışı çagılışı: goref–gadätlär, tabiğatkä mönäsäbät aşa milli tärbiyä birü;

v) «İ yazmış, yazmış» romanındagı geroylar yazmışı. Äsärdä lirizm, psihologizm.

Konspektlarga:

G.Bäşirov. Ädipneñ mirası G.Bäşirovnıñ tuuına 100 yıl //Kazan utları, 2001.– №2.

Östämä ädäbiyät:

1. Ahunov G. Cir häm küñel cılısı // Saylanma äsärlär. 4 t.

2. Ähmätcanov M. Olı ber dönya // Mäğarif, 1999.– №8, №9.

3. G.Bäşirovnıñ «Namus» romanı //Mäğarif, 1994.–№8.

4. İ.Bäşirova «Cidegän çişmä moñı... Kazan: Tatkitnäşr., 1995, 143 b.

5. Kayumova M. Halkımnıñ küñel baylıgı // Mäğarif, 1995.–№12.

6. Mortazina R.. Tugan yagım – yäşel bişek (däres-konf.)//Mäğarif, 1997.– №6.

7. Sverigin R. Küñel güzällegen kürä belgän ädip // Mäğarif, 2001.– №1.

Tema 6. Näkıy İsänbät icatı

1. Avtornıñ tormış yulı, poeziyä, dramaturgiyä, halık icatın öyränü ölkäsendä eşçänlege.

2. Berençe pesalarında gumanizm, akıl belän yäşäü ideyaläre çagılışı. («Hicrät», «Sirat», «Portfel» h.b.).

3. N.İsänbät icatında halık avız icatınıñ täesire çagılışı: «Tüläk», «Huca Nasretdin», «Cide kız äkiyäte»,«Cirän çiçän belän karaçäç sılu», «Äbugalisina», «Bagdad kügärçennäre».

4. Dramatik äsärlärendä tatar halkınıñ tarihi çagılışı: «Mirkäy belän Aysılu», «Gölcamal», «Mullanur Vahitov», «Musa Cälil».

5. «Zifa», «Räyhan» äsärlärendä geroylarnıñ psihologik kiçereşläre aşa moral–etik problemalar çagılışı.

Ädäbiyät:

1. Tatar ädäbiyätı tarihı. 6 tomda. 5 tom. Kazan: tatkitnäşr., 1989.

2. Sandıgı tirän, häzinäse bay //Mäğarif, 1994, №4.

3. A.Ähmädullin. Ğasırlarnı üzenä sıydırgan icat //Mäğarif, 1999.–№12.

Tema 7. Gabdrahman Äpsälämov icatı

1. Yazuçınıñ tormış häm icat yulı.

2. G.Äpsälämovnıñ icatında sugış temasınıñ üzençälekle çagılışı:

a).«Gazinur» romanınıñ yazılu tarihı, äsärneñ real vakıygalarga nigezlänüe;

b). «Altın yoldız», «Mäñgelek keşe» romannarında romantik harakterdagı geroylar bireleşe;

v) Yazuçı icatına sotsrealizm metodı täesire.

3. «Ak çäçäklär» romanına hudocestvo analizı:

a). Äsärneñ tematikası;

b). Töp geroylar bireleşendä «uñay» häm «tiskäre» tiplarga büleneş çagılışı;

v) Geroylarnıñ moral–etik yaktan surätläneşe;

v). Romanga salıngan töp ideya.

4. Yazuçınıñ «Sünmäs utlar» romanında proizvodstvo teması çagılışı. Söläyman kart obrazına salıngan ideya.

Östämä ädäbiyät:

1. Tatar ädäbiyätı tarihı. 6 tomda .5 tom. Kazan: Tatkitnäşr., 1989.

2. Ahunov G. Vatan soldatı // Saylanma äsärlär. 4 t.

3. Kaşapov G. Äpsälämov hatları // Kazan utları, 1988.–№9.

«Tatar ädäbiyätı. 1945-65 yıllar»

kursı buyınça zaçet sorauları

4 kurs, 7 semestr.

1. 1945-65nçe yıllarda tatar ädäbiyätı üseşe, töp temalar, ädäbi tänkıytneñ canrlar üseşenä täesire. (Tänkıtneñ lirikaga mönäsäbäte, «konfliktsızlık teoriyäse»neñ dramaturgiyä üseşenä tiskäre yogıntısı).

2. Ädäbiyätta metod mäsäläse, üzäk geroy hakında bähäslärneñ asılı.

3. F.Hösni – hikäyälär ostası, yazuçınıñ ädäbiyätka alıp kergän yañalıgı.

4. F.Hösnineñ «Yözek kaşı» äsäreneñ kompozitsion tözeleşe, üzençälekle geroy çagılışı.

5. G.Äpsälamov icatında Böyek Vatan sugışı teması.

6. G.Äpsälamovnıñ «Ak çäçäklär» romanında yazuçınıñ «ideal geroy» kontseptsiyäse çagılışı. Gölşahidä, Äbüzär Gäräyeviç obrazlarında avtornıñ töp ideyase bireleşe.

7. G.Bäşirov icatında avıl teması: «Cidegän çişmä».

8. G.Bäşirovnıñ «Tugan yagım –yaşel bişek» povestenıñ ideya–estetik kıymmäte.

9. Prozaik M.Ämirneñ tatar ädäbiyätına kertkän öleşe. «Saf küñel» dilogiyäsendä kütärelgän problemalar, töp geroy bireleşe.

10. M.Ämirneñ drama äsärlärendä («Miñlekamal», «Tormış cırı») sugış temasınıñ üzençälekle çagılışı.

11. İ.Gazi icatında tematika törlelege. Anıñ tarihi roman canrında eşçänlege («Ontılmas yıllar»trilogiyäse).

12. Yazuçı İ.Gazi äsärlärendä psihologizm, geroylarınñ eçke dönyasın sürätlärgä omtılış («Alar öçäü ide», «Turgay kartayamı ikän?»).

13. Sugıştan soñgı dramaturgiyä üseşendä üzençäleklär.

14. N.İsänbätneñ folkloristika ölkäsendäge eşçänlege, dramaturgnıñ ädäbi eşçänlegenä halık icatınıñ uñay yogıntısı. («Huca Nasretdin», «Tüläk» h.b.).

15. N.İsänbätneñ tarihi-biografik dramalarında tatar halkınıñ ütkännäre çagılışı. («İdegäy», «Gölcamal», «Märyam», «Musa Cälil» h.b.)

16. Poeziyä üseşendä üzgäreşlär, ädäbi tänkıytneñ lirikaga mönäsäbäte.

17. Ş.Mannur icatında poeziyä häm proza ölkäsendä eşçänlege. «Agımsularga karap» romanınıñ üzençälege. Romanda seber yaklarınıñ çagılışı.

18. Ä.Fäyzi icatına G.Tukay poeziyäseneñ täesire. Ädipneñ küpkırlı icat eşçänlege. İcatında Tukay obrazınıñ çagılışı («Tukay» romanı).

19. Şağıyr H.Tufannıñ katlaulı tormış häm icat yulı. Poeziyäsendä köçle lirizm, psihologizm çagılışı.

20. S.Häkim şiğriyätendä tematika kiñlege, lirik geroy bireleşe.

Çittän torıp ukuçılar öçen

«Tatar ädäbiyätı. 1945-65 yıllar» kursı buyınça

imtihan sorauları.

5 kurs, 9 semestr.

1. 1945-65nçe yıllarda tatar ädäbiyätında proza canrı üseşe, kürenekle prozaiklar icatı.

2. 1945-65nçe yıllarda poeziyä üseşe, üzgäreşlär. Ädäbi tänkıytneñ lirikaga mönäsäbäte, anıñ näticäläre. Poeziyä üseşenä zur öleş kertkän şağıyrlär.

3. Sugıştan soñgı dramaturgiyä üseşenä öleş kertkän avtorlar. «Konfliktsızlık» teoriyäseneñ dramaturgiyä üseşenä tiskäre yogıntısı.

4. Sugıştan soñgı tatar ädäbiyätında üseş, tematika kiñlege.

5. F.Hösni – hikäyälär ostası. Avtornıñ icat üzençälege, äsärlärendä tematika kiñlege, tel baylıgı.

6. F.Hösnineñ «Yözek kaşı» povestendä töp geroy bireleşe. Anıñ üzençälege, ädäbiyätka alıp kergän yañalıgı. Ädäbi tänkıytneñ äsärgä bäyäse.

7. «Yözek kaşı» (F.Hösni) povestendä töp konflikt, anıñ çişeleşe. Aydar, Väsilä obrazları sürätläneşe.

8. G.Äpsälämov icatında Böyek Vatan sugışı teması çagılışı.

9. G.Äpsälämovnıñ «Gazinur» romanınıñ töp üzençälege, yazılu säbäpläre. Gazinur Gafiyätullin obrazınıñ ideallaştırıp bireleşe.

10. G.Äpsälämovnıñ «Ak çäçäklär» romanınıñ tematikası. Yazuçınıñ geroylarnı sürätläüdäge üzençälege. Äsärneñ romantik–realistik harakterda bulu säbäpläre.

11. «Ak çäçäklär» (G.Äpsälämov) romanında Gölşahidä häm Äbüzär Gäräyeviç obrazlarında «ideal geroy» kontseptsiyäse çagılışı.

12. G.Bäşirov icatında töp tema – avıl tormışnı sürätläügä bagışlangan äsärlärenä küzätü.

13. «Namus» (G.Bäşirov) äsärendä çagıldırgan tema. Äsärneñ töp ideyase, bu ideyane birü ısulları.

14. G.Bäşirovnıñ «Cidegän çişmä» dilogiyäsendä tabiğatne saklau probleması çagılışı. Gaynan obrazınıñ bireleşe.

15. G.Bäşirovnıñ «Tugan yagım – yäşel bişek» romanınıñ avtobiografik harakterı. Äsärdä halık tormışı, goref-gadätläreneñ üzençälekle çagılışı.

16. Prozaik, dramaturg M.Ämirneñ tatar ädäbiyätka kertkän öleşe. «Saf küñel» dilogiyäseneñ eşläneşe.

17. M.Ämirneñ drama äsärlärendä («Miñlekamal» h.b.) sugış temasınıñ çagılışı.

18. İ.Gazi icatında tematika törlelege. Anıñ proza canrında eşçänlege («Ontılmas yıllar»)

19. Yazuçı İ.Gazi äsärlärendä psihologizm, geroylarınñ eçke dönyasın sürätlärgä omtılış («Alar öçäü ide», «Turgay kartayamı ikän?»).

20. N.İsänbätneñ halık icatın öyränü ölkäsendäge häm dramaturgiyä canrındagı eşçänlege.

21. Dramaturg N.İsänbätneñ äsärlärenä halık icatınıñ uñay yogıntısı, äsärläreneñ üzençälege («Tüläk» h.b.).

22. Ş.Mannurnıñ poeziyä häm proza ölkäsendäge eşçänlege, yazuçınıñ icatında ädäbi tänkıytneñ bäyäse, yogıntısı.

23. Ş.Mannurnıñ «Agımsularga karap» romanınıñ üzençälege. Romanda seber yaklarınıñ çagılışı.

24. Ä.Fäyzi icatına G.Tukay poeziyäseneñ täesire. Yazuçı icatında Tukay obrazınıñ çagılışı («Tukay» romanı).

25. Şağıyr H.Tufannıñ tormış yulı häm icatı. Poeziyäsendä köçle lirizm, psihologizm çagılışı.

26. S.Häkim şiğriyätendä tematika kiñlege, lirik geroy bireleşe.

1965-1985 yıllarda tatar ädäbiyätı

Proza

Häzerge çor prozasında zaman belän bäylängän temalar häm mäsälälär. Ädäbiyätta keşe şähesenä, yazmışka iğtibar artu. Sotsrealizm taläplärennän azat äsärlär tudırırga omtılış, üzençälekle geroy kontseptsiyäse tudırırga omtılış.

Tatar halıkınıñ tarihi ütkännärenä iğtibar, N Fättahnıñ «Ätil suı aka torur», «Sızgıra torgan uklar», M.Häbibullinnıñ «Kubrat han», «İlçegä ülem yuk», «Şaytan kalası», «Söyembikä hanbikä häm yavız İvan» h.b. romannarnıñ ähämiyäte.

Bügenge prozada avıl tormışın kürsätü, avıl keşeläreneñ obrazın tudıru üzençälege. F.Hösnineñ «Utızınçı yıl», M.Häsänovnıñ «Yazgı acagan» romannarında, A.Gıyläcevnıñ «Öç arşın cir» povestlarında utızınçı yıllarda ilebezdä bargan üzgäreşlärneñ dramatik çagılışı. R.Töhfätullinnıñ «Avıldaşım Näbi», Ä.Bayanovnıñ «Yäşlegemne ezlim» äsärlärendä sugıştan soñgı avıl tormışınıñ uzençälekle çagılışı. Sugış çorı avıl tormışınıñ üzençälekle çagılışı bularak, M.Mähdiyevnıñ «Bez–kırık berençe yıl balaları», V.Nurullinnıñ «Şenelsez soldatlar». A.Gıyläcevnıñ «Yazgı kärvannar», «Mähäbbät häm näfrät turında hikäyät» äsärläre.

Altmışışçı yıllardan soñgı tatar avılı tormışınıñ ädäbiyätta çagılışı: G.Bäşirovnıñ «Cidegän çişmä», M.Häbibullinıñ «Çoñgıllar» romannarı.

Häzerge çor ädäbiyätında Böyek Vatan sugışına bagışlangan äsärlärdä tatar sugışçılarınıñ yau kırındagı yazmışların kiñ planda açu. Ä.Enikineñ «Bez dä soldatlar idek», H.Kamalovnıñ «Härkemneñ gomere ber genä», «Bezne öydä kötälär», «Ülgännän soñ yazdım» romantik trilogiyäse, M.Yunısnıñ «Şämdällärdä genä utlar yana». M.Mähdiyevneñ «Keşe kitä–cırı kala», Ş.Räkıypovnıñ «Kaydan sin, Can », «Kızlar–yoldızlar» povest häm romannarında sugış pemasınıñ üzençälekle çagılışı, geroylarnıñ küñel kiçereşlären, eçke dönyaların açuga omtılış.

G.Ahunovnıñ «Häzinä», «Hucalar», Äbayanovnıñ «Ut häm su», A.Gıyläcevnıñ «Zäy enceläre» äsärlärendä eşçelär, şähär keşeläre tormışı çagılışı.

Häçerge tatar ädäbiyätında yäş keşe obrazına iğtibar, yäş geroynıñ tormışta üzenä layıklı urın tabırga omtılışın, kıyınlıklarga karşı toruın, küñel dönyasınıñ kamilläşüen çagıldıru. G.Ahunovnıñ «Yäşlek yäme», Ä.Bayanovnıñ «Yäşlegemne ezlim», N.Fättahnıñ «Mödir Sacidä», «Bala küñele dalada», R.Töhfätullinıñ «Tamçılar ni söyli» äsärlärendä yäş keşe obrazı, üzençälekle geroy kontseptsiyäse çagılışı.

A.Rasihnıñ «Sınau», H.Saryannıñ «Ber ananıñ biş ulı» äsärlärendä zamana problemaları çagılışı, ählak mäsälälärenä iğtibar. Ädäbiyätta fän keşeläre, ayırım professiyä ähelläre tormışın sänğatçä çagıldıruga omtılış: A.Rasihnıñ «İke buydak», G.Äpsälamovnıñ «Ak çäçäklär», S.Söläymanovanıñ «Gölbädran», A.Gıyläcevnıñ «Uramnar artında yäşel bolın» äsärläre.

Şähes kultı çorında haksızga hökem itelgännär yazmışın çagıldırgan äsärlärdä namuslı, köçle ruhlı keşelär obrazları çagılışı. İ.Salahovnıñ «Kolıma hikäyäläre» äsäreneñ avtobiogafik harakterı. A.Gıyläcevnıñ «Yägez, ber doga» romanında lager, törmä tormışı surätläneşe, ildäge säyäsätkä tänkıydi karaş çagılışı.

G.Minskiynıñ drama äsärläre, hikäyäläre häm povestlarında («Bödrä tal», «Laçınnar», «Yaşenle yañgır» h.b.) äsärlärendä zamana problemaları çagılışı.

Ämirhan Yeniki (1909-2000)

Ä.Enikinıñ ädäbiyätka kilü yulı katlaulıgı, berençe icat täcribäläre. Sugış yıllarında yazuçını talantlı prozaik, keşeneñ küñel dönyasın açu talantın çagıldırgan «Bala», «Ber genä säğatkä», «Kem cırladı», «Ana häm kız», «Taularga karap» hikäyäläre.

Ä.Eniki – psihologizm ostası. Tormış küreneşlären häm keşe harakterın açuda psihologik tiränlekkä omtılu, keşeneñ küñel haläten, andagı üzgäreşlärne, kiçereşlärne surätläü aşa anıñ harakterın açu ostalıgı. Avtornıñ «Saz çäçäge». «Räşä», «Rähmät, iptäşlär» povestlarında zamananıñ moral–ählak kimçeleklären çagıldıru.

Yazuçınıñ «Äytelmägän vasıyät» äsärendä milli problemalar, halıknıñ goref–gadätläreneñ yugaluına, buınnar arasındagı bäyläneşlärneñ yugala baruına tirän borçılu çagılışı. Millätne häläkätkä alıp bargan üzgäreşlärne kürsätep, halıknı yukka çıgudan saklarga omtılışı.

«Tönge tamçılar», «Göländäm tutaş hätiräse», «Yöräk sere» äsärlärendä geroylarnıñ yöräk serlärenä tiränten ütep kerü ostalıgı, fälsäfi fiker tirängele, tel baylıgı.

Ädipneñ tormışka mönäsäbäten açkan, katlaulı ictimagıy vakıygalarnı surätlägän «Soñgı kitap» äsäre.

Yazuçınıñ ädäbi tänkıyt häm publitsistika ölkäsendä eşçänlege.

Atilla Rasih (1915 yılda tugan)

Atilla Rasihnıñ katlaulı tormış yulı, icatka berençe adımnarı, fän häm ädäbiyät ölkäsendäge üñışlı hezmäte. Sugış yıllarında yazılgan hikäyäläre («Yutazı yegete», «Sagınılgan mähäbbät»).

A.Rasihnıñ macaralı häm fänni–fantastik canr ölkäsedä eşçänlege. «Bähet orlıkları», «Urlangan häzinä», «Hävefle sınau», «Sähi babay macaraları» äsärläreneñ tatar ädäbiyätına alıp kilgän yañalıgı.

İcat ölkäsendä ädipneñ aktivlıgın hämtematik kolaçın çagıldırgan «Dustım mansur», «Yazgı avazlar», «İke buydak», «Sınau». «Yamaşev» h.b. romannarında ütken konflikt bireleşe, fän ölkäsendä eşläüçelärneñ häm ayırım professiyä keşeläreneñ eş–gamällären, ruhi dönyaların, mähäbbät, ählak, ğailä mönäsäbätlären keşeneñ gracdanlık sıyfatları belän tıgız bäyläneştä surätläü.

Yazuçınıñ avtobiografik harakterda yazılgan «İşan onıgı» romanı, äsärneñ kompozitsion tözeleşendäge üzençälek.

Rafail Töhfätullin (1924 yılda tugan)

Prozaik R.Töhfätullinnıñ tormış häm icat yulı, icatınıñ tatar lirik prozasın üsterüdäge role, tormış küreneşlären realistik häm romantik bizäklär yärdämendä surätläü omtılışı.

«Avılım hikäyäläre». «Yoldızım», ««Avıldaşım Näbi» h.b. äsärlärendä sugış yılları häm sugıştan soñgı avıl tormışınıñ, keşelärneñ hezmätkä, tugan cirgä mönäsäbätläreneñ üzençälekle çagılışı.

Yazuçı icatında törle professiyä, törle buın keşeläre arasındagı mönäsäbätlärne canlı obrazlar aşa çagıldıru ostalıgı. «Bötnek üläne ise», «Agımsu», «Akbüz at» h.b. äsärlärendä zamana problemalarınıñ üzençälekle obrazlar aşa bireleşe.

Garif Ahunov (1925 yılda tugan)

Tormış häm icat yulı, ädäbi häm ictimagıy eşçänlege, yazuçılar oyışmasın äydäp baruçı talantlı citäkçe.

G.Ahunov äsärläreneñ tormışçanlıgı. «Yäşlek yäme». «Hıyalıy Häyrüş yegetläre», «Artışlı tau buyında» povestlarında canlı tormış çagılışı.

Yazuçı icatında törle hezmät iyäläreneñ tormışı çagılışı. Neft çıgaruçılar tormışın surätlägän «Häzinä», «Hucalar» dilogiyäsendä tatar halkı tormışına kergän yañalık–üzgäreşlärneñ surätläneşe.

G.Ahunovnıñ zaman häm tarihi temalarga bagışlangan povestları. «Arduan batır», «Gomer yulı», «İdel kızı» romannarında ictimagıy tormış protsesslarınıñ canlı kartinalar, keşe yazmışları aşa çagılışı.

Yazuçınıñ dramaturgiyä: «Çulpı cırı», «Utlar yana uçakta» häm tärcemä ölkäsendäge eşçänlege.

Ayaz Gıyläcev (1928-2002)

A.Gıyläc – tatar ädäbiyätına kırıs realizm stilen alıp kergän yazuçı. Anıñ biografiyäsendäge katlaulı yıllar, alarnıñ icatına täesire.

Başlangıç çor icatında keşe şäheseneñ katlaulı ruhi dönyasın çagıldıruga omtılış. Yazuçınıñ «Zäy enceläre», «Öç arşın cir». «Yazgı kärvannar». «Mähäbbät häm näfrät turında hikäyät» povestlarında üzençälekle geroy kontseptsiyäse çagılışı. Geroylarnıñ harakterın cämgıyatebezneñ aktual mäsäläläre, sotsial–ählak problemaları aşa açu.

Yazuçınıñ «Comga kön kiç belän». «Yara» povestlarında ählak, tärbiyä, namus, vocdan karşında cavaplılık, yäşäü mäğnäse kebek mäsälälärneñ çagılışı. Bibinur obrazınıñ üzençälege.

A.Gıyläcev icatında şähes kultı çorı ğadelsezleklärenä karşı kisken protestnıñ «Balta kem kulında». «Yägez, ber doga» äsärlärendä çagılışı.

Avtornıñ moral–etik problemalarnı çagıldırgan äsärläre: «Uramnar artında yäşel bolın», «Ätäç mengän çitängä».

A.Gıyläcevnıñ dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege. «Yalanayaklı kız», «Sarı çäçäk ata könbagış», «Ciz kıñgırau» äsärlärendä konflikt nigeze.

Yazuçınıñ ädäbi tänkıyt ölkäsendäge eşçänlege.

Nurihan Fättah (1928 yılda tugan)

Nurihan Fättah – tatar prozası üseşenä zur öleş kertkän yazuçı, talantlı roman ostası.

Başlangıç çor icatında (ille–altmışınçı yıllar) zamana geroyların çagıldaru ostalıgı. «Sezneñçä niçek?», «Bala küñele dalada», «Mödir Sacidä» äsärlärendä kütärelgän temalar aktuallege.

Yazuçınıñ «Artta kalgan yullar» («1944 yılnıñ mayında») povestenıñ tänkıydi nigeze, konfliktnıñ kiskenlege.

N.Fättah icatında tarihi temaga borılış. «İtel suı aka torur», «Sızgıra torgan uklar» romannarında, «Kol Gali» tragediyäsendä törki–tatar halıklarınıñ bik yıraktagı tormışın çagıldıruı. Äsärlärdä halıknıñ goref–gadätläre, yäşäü räveşe, dönyaga küz karaşlarınıñ, ähämiyätle tarihi vakıygalarınıñ üzençälekle surätläneşe. Tatar halkınıñ tarihi ütkännäre aşa bügenge tormışın añlarga omşılış. Tarihi döreslek häm yazuçınıñ uylanuları berlege.

Ütkännärgä ihtiramlı bulu, tugan cirne, tugan oyanı hörmät itüneñ çagılışı bularak «Şäcärä» äsäre.

Ädipneñ ädäbi tärcemä, ädäbi tänkıyt, publitsistika, fän ölkäsendä eşçänlege.

Häsän Saryan (1930-1978)

H.Saryan – altmış–citmeşençe yıllartatar prozasınıñkürenekle yazuçısı, talantlı süz ostası. Yazuçınıñ hikäyä häm povestlarında yäşäü mäğnäse, ğadellek öçen köräş, keşelekle ideallarnıñ sänğatçä yañgıraşı.

«Ätkäm hönäre». «Eget yazmışı» povestlarında yäş geroylarnıñ tormışta üz urınnarın babarga omtılışınıñ üzençälekle obrazlar aşa çagılışı.

H.Saryannıñ «Noktalı öter» povestenıñ üzençälekle teması, töp geroy çagılışında yañalık. Fän keşeläreneñ tormışı, fängä hezmät itüe ölkäsendäge tiskäre küreneşlärneñ satirik çagılışı.

«Ber ananıñ biş ulı» povestenda zamananıñ tiskäre küreşenlären ber ğailä balaları yazmışı aşa çagıldıru alımı. Äsärdä ana obrazına salıngan ideya–estetik vazıyfa.

H.Saryannıñ ädäbi tänkıyt, tel beleme, tärcemä ölkäsendä eşçänlege.

Mähmüt Häsänov (1927-1990)

M.Häsänov –icatınıñ tematik kolaçı häm aktual yañgıraşı belän illençe–citmeşençe yıllar ädäbiyätınıñ kürenekle ber väkile.

Äsärlärendä tematika kiñlege, zamana problemaları häm zamandaş geroy obrazınıñ bireleşe. «Yullar, yullar», «Şögerovlar» «Kama tañnarı» romannarında yul tözüçelär, tözeleştä eşläüçelär tormışınıñ ädäbi çagılışı.

Yazuçınıñ «Yazgı acagan» romanınıñ tatar ädäbiyätına alıp kergän yañalıgı. Romanda il tarihı häm keşe tormışı bäyläneşläreneñ çagılışı. Äsärdäge üzençälekle konflikt, katlaulı syucet bäyläneşläre. Keşe yazmışınıñ katlaulıgın surätläü yagınnan äsärneñ geroyları bireleşe. Romanda seber yaklarında yäşäüçe tatar halkı tormışınıñ üzençälekle geroylar, katlaulı obrazlar aşa çagılışı.

Ädäbi tänkıytneñ romanga karata fikerläre.

Poeziyä

60 yellerda şiğriyät ölkäsendäge üzgäreşlär: poeziyädä keşe şähesenä, küñel kiçereşlärenä iğtibar artu, lirik agımnıñ köçäyüe. Ölkän buın şağıyrlär: H.Tufan, S.Häkim, Ş.Mannur, N.Arslanovlar icatınıñ 60 yıllarda mäğnävi tiränäyüe, tematik yaktan kiñäyüe. Ş.Galiyev, G.Afzal icatınıñ canlanuı.

Bu yıllarda şiğriyätkä kilgän yäş buın şağıyrlär: R.Fäyzullin, R.Mingalim, R.Haris, R.Gataş, İ.Yuziyevlarnıñ tatar poeziyäsenä alıp kilgän yañalıgı. Şiğırlärneñ forma üzençäoyıge häm eçtälek tiränlege. Tıgız häm mäğnäle yazarga omtılışnıñ köçäyüe. S.Häkim, N.Arslanov, M.Nogman icatlarında cır häm romanslar nıñ kiñ rataluı, moñlılık, lirizm. Poeziyädä satira häm yumor köçäyüe: Ş.Galiyev, G.Afzal icatları. Poetik canrlar, bu ölkädä üseş–üzgäreşlär. Ş.Mannapov, Räşit Ähmätcanov, G.Zäynaşeva, icatlarında fälsäfi lirika, poeziyädä keşe yazmışı, tormış turında fälsäfi uylanular. M.Äğlämov, Zölfät şiğriyätendä his baylıgı häm fiker tiränlege, ädäbi kıyulık häm fälsäfi tiränlek. Ş.Galiyev häm R.Miñnullinnıñ balalarga bagışlangan şiğırläre

Poetik traditsiyälär häm yañalıklar mäsäläläre. Şiğriyättä poetika mäsäläse.

Dramaturgiyä

60 yıllar dramaturgiyäsendä keşelär arasındagı yaña mönäsäbätlärneñ psihologik planda açıla başlavı. R.İşmoranıñ «Yaña bistädä». G.Nasrıynıñ «Kaderle minutlar», N.İsänneñ «Güzäl» äsärlärendä geroylarnıñ psihologik planda açıluı. Drama äsärlärendä ählak problemalarınıñ çagılışı: Yu.Äminovnıñ «Yazılmagan zakonnar». R.İşmoratnıñ «Yakın dus». F.Hösnineñ dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege, «Ellar häm yullar», «Bertugan Tahirovlar» psihologik dramaları.

Dramaturgiyädä ählakıy başlangıçnıñ köçäyüe, syucet açıklıgı, tögällege häm gadilekkä omtılış. Konfliktnıñ ählakıy nigezgä korıluı, fiker tıgızlıgı häm ütkenlege. Obrazlar surätläneşendä üzençäleklär, zıyalılık sıyfatlarınıñ östenlek aluı. H.Vahitnıñ «Berençe mähäbbät», «Soñgı hat», «Tuy aldınnan» äsärlärendä yäşlek häm mähäbbät temalırınıñ açıluı. Ş.Hösäyenovnıñ «Zöbäydä – adäm balası», «Äni kilde» äsärlärendä zamana problemalarınıñ çagılışı, konflikt kiskenlege.

İ.Yuziyev, R.Mingalim, A.Gıyläcev, F.Yarullin. R.Batullalarnıñ dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege.

T.Miñnullinnıñ tatar dramaturgiyäsen bayıtu yünäleşendäge küpellık hezmäte. Äsärlärendä milli obrazlar çagılışı, geroylarnıñ üzençälegenä ireşü ısulları, zamana problemaları häm zamana geroyları bireleşe.

Tufan Miñnullin (1935 yılda tugan)

Tufan Miñnüllin – bügenge dramaturgiyädä äydäp baruçı köç. 60-70 yıllarda anıñ dramaturg bularak icadi yöze formalaşuı, talantınıñ üzençälekle räveştä açılıp kitüe häm üzençälekle sıyfatlarnıñ köçäyä baruı.

«Nigez taşları», «İr–egetlär», «Duslar cıyılgan cirdä», «Miläüşäneñ tugan köne», «Huşlaşu» pesalarında vakıygalarnıñ tormışçanlıgı, zamana üzgäreşlären neçkä toyımı.

Yaşäü mäğnäse, tormış katlaulıgı, cämgıyät häm keşe bäyläneşläre, ählakıy saflık, millätara mönäsäbätlär mäsälälären çagıldıru yagınnan «Äldermeştän Älmändär», «Änilär häm bäbilär», «İlgizär + Vera» äsärläre.

T.Miñnullinnıñ tatar halkı tarihında zur urın alıp torgan tarihi şäheslärgä bagışlangan drama häm tragediyäläre: «kankay ulı Bähtiyär», «Bez kitäbez, sez kalasız», «Moñlı ber cır».

Dramaturgnıñ komediyäläre üzençälege, alarda zamana geroyları çagılışı: «Diläfrüzgä dürt kiyäü», «Görgeri kiyäüläre», «Adäm balasına yal kiräk».

Häzerge tatar ädäbiyätı

1985-2000 yıllar

İl häm cämgıyät tormışındagı zur üzgäreşlär. Üzgärtep koru häm milli häräkät; kommunistik sistemanıñ cimerelüe häm sovetlar ileneñ tarkaluı; ictimagıy häm estetik ideallarnıñ üzgärüe – şuşı küreneşlärneñ ädäbiyät üseşenä täesire.

Milli häräkätneñ köçäyüe näticäse bularak, ädäbiyätta milli problemalarnıñ köçäyüe, milli geroy. İl häm halık ütkän tarihi yulnı yañaça bäyäläü. Totalitar sistemanıñ repressiyälär, halıknı ireksezläü, millätlärne kısu ayıruça köçäygän yıllarnı ädäbiyätta surätläü. İ.Sälahovnıñ «Kolıma hikäyäläre», G.Tavlinnıñ «Afät», A.Gıylacevnıñ «Balta kem kulında» häm «Yagez, ber doga» romannarı. Tormış agışın yañaça bäyälärgä, analizlarga torışu ürnäge bularak Ä.Gaffarnıñ «Olı yulnıñ tuzanı» romanı. Milli azatlıkka omtılu, demokratiyä, möstäkıllek yaulau şartlarında şähes irege temasınıñ aktuallege.

M.Malikovanıñ «Şäfkat», R.Möhämmädiyevnıñ «Kenäri – çitlek koşı» äsärlärendä cämgıyättäge yämsez küreneşlärgä tänkıydi karaş çagılışı. Halıknıñ yugarı ählakıy normalar häm traditsiyälär ruhındagı yäşäeşen yaklagan, lirik ruhta yazılgan äsärlärdän R.Batullanıñ «Yul buyında zäñgär çäçäk» poveste.Ädäbiyätta azatlık, milli üzbilgeläü fikerläreneñ köçäyüe, alarnı tarih belän bäyläneştä surätlärgä omtılış. Tarihi häm legendar şäheslärneñ ädäbi äsärlärdä çagılışı. M.Habibullinnıñ «İlçegä ülem yuk», Söyembikä hanbikä häm Yavız İvan», R.Batullanıñ «Söyembikä», C.Rähimovnıñ «Batırşa», R.Möhämmäbiyevnıñ «Sirat küpere».

Prozada häm dramaturgiyädä üzençälekle yazu stilenä iyä bulgan avtorlardan R.Batulla, Ä.Gaffar, F.Yarullinnıñ icatları, alarnıñ tatar ädäbiyätına alıp kergän yañalıgı.

Dramaturgiyädä bügenge yäşlärneñ tormışka karaşların, karşılıklarnı ciñep, şähes bularak citlegülären romantik kütärenkelek belän surätläü omtılışı köçäyüe.

Yazuçı Ä.Gaffarnıñ icat üzençälege. Üzenä has yazu stile häm surätläü alımnarına iyä buluı. «Äcät», «Yara», «Kaşan cırı» hikäyä häm povestlarınıda zamana problemalarınıñ üzençälekle çagılışı. «Boday börtege häm tegermän taşı», «Olı yulnıñ tuzanı» romannırınıñ ädäbi eşläneşe. Drama äsärlärendä geroylarnıñ küñel kiçereşläre çagılışı, tel baylıgı, metafora, simvollar kullanılışına salıngan mäğnä («Yazlar moñı»).

F.Yarullin icatında keşe ruhınıñ nıklıgı çagılışı, äsärläreneñ avtobiografik harakterı. Yazuçınıñ «Cilkännär cildä sınala». «Cilkännärne cillär yıkkaç» äsärläre. Poeziyä häm dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege: «Min tormışımnı yaratam» isemle şiğırlär cıyıntıgı, «Änä kilä avtomobil» komediyäse.

M.Galiyev, G.Rähim, R.Kärimi. F.Sadriyev, Z.Mähmüdi h.b. yazuçılarnıñ äsärlärendä zamana geroyları häm zamana problemaları çagılışı.

M.Malikova, K.Timbikova, N.Gıymatdinova, F.Bäyrämova povest häm romannarında hatın–kız geroylarnıñ ruhi dönyasın sänğatçä gäüdäländerü ostalıgı.

R.Möhämmädiyev, Z.Häkim, K.Kärimov, Fänzaman icatlarında tormışka tänkıydi karaş çagılışı.

Häzerge zaman tatar poeziyäseneñ üseş–üzgäreşe. İdeya–tematik üzgäreşlär. Keşeneñ küñel kiçereşlären böten tiränlege häm neçkälege belän çagıldırırga omtılış. Poetik canrlar häm alar üseşendä yañalıklar.

Ä.Räşitovnıñ «Kolşärif» isemle tarihı poeması, M.Äğlämovnıñ fälsäfi tiränlek belän icat itelgän şiğri äsärläre. Şağıyr Zölfät, R.Fäyzullin, R.Haris, R.Gataş, İ.İqsanova, L.Şağıyrcan h.b. şağıyrlär icatında yaña şiğri täcribälär. Ütkännärgä yañaça karaş, ütkän belän bügengene bäyläp añlarga omtılış.

Dramaturgiyädä tematik häm sıyfat yañalıkları. M.Gıyläcevnıñ «Biçura», «Kazan yegetläre», R.Mingalimneñ «Kayda sez, irlär», «Öçençe bülmädä et yäşi», Z.Häkimneñ«Su töbendä söygänem», «kişer basuı», İ.Yuziyevnıñ «Ğaşıyqlar tavı», «Oçtı dönya çitlegennän», «Mäñgelek belän oçraşu» h.b. äsärlärdä zamanıbıznı törle yaklı çagılışı. Drama äsärlärendä problemalar kuyılışı, syucet tözeleşe, konflikt kiskenlege, harakterlar bireleşendä yañalıklar.

Ähsän Bayanov (1930 yılda tugan)

Şağıyr, prozaik häm dramaturg Ä.Bayanov icatı. İllençe yıllarda poeziyägä berençe adımnarı («Diñgez şavı»), «Sez añlarsız mine», «Kışkı çäçäklär» poemalarındazamannıñ harakterlı bilgeläre, üz buın keşeläreneñ uy–hislären, yäşäü häm hezmät problemaların sänğatçä gäüdäländerü ostalıgı.

Ä.Bayanovnıñ «Yäşlegemne ezlim», «Tau yagı poveste», «Tölke totu kıyın tügel», «Tavış – tabiğat büläge» povestlarında romantik häm simvolik obrazlar mullıgı, syucet–kompozitsiyä tözeleşendä avtor kullangan şartlı agımnar.

Yazuçınıñ «Ut häm su» romanınıñ realistik ruhı häm tormışçan cirlege. Fäyez häm Boris obrazlarınıñ üzençälekle bireleşe.

Ä.Bayanovnıñ dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege: «Küzläre nindi ide», «Häykäl» äsärläreneñ ädäbi–estetik eşläneşe.

Möhämmät Mähdiyev (1930-1995)

M.Mähdiyev – ädäbiyätçı ğalim, tänkıytçe häm proza ostası. Olı ädäbiyätka kilü yulı.

Yazuçınıñ tatar ädäbiyätına alıp kilgän yañalıgı, «Bez – kırık berençe yıl balaları» povestenda lirik cılılık belän sugırılgan ber törkem üzençälekle geroylar. Povestta yäşüsmerlärneñ sugış yıllarındagı tormışın häm keşe bulıp formalaşu, dönyanı tanıp belü protsessın çagıldıru ostalıgı.

«Frontoviklar» romanında sugıştan soñgı yıllarda avıl intelligentsiyäsen, mäktäp tormışın, frontovik–ukıtuçılarnıñ balalarnı ukıtu– tärbiyä birü ölkäsendäge fidakyar, namuslı hezmätläreneñ gäüdäläneşe.

M.Mähdiyev icatında ictimagıy. Ählakıy–fälsäfi problemalar çagılışı. avtornıñ «kaz kanatları», «Keşe kitä – cırı kala», «Tornalar töşkän cirdä». «İsänme, Käşfi abıy» äsärläreneñ üzençälekle syucet tözeleşe. Yazuçı särlärendä tudırgan milli geroy kontseptsiyäse.

Yazuçınıñ üzençälekle yazu stile, tel baylıgı, canlı, ütken telle, detalle surätläü ostalagı.

Mirgazıyan Yunıs (1997 yılda tugan)

M.Yunıs – tatar ädäbiyätın yaña tema, üzençälekle geroylar belän bayıtkan yazuçı. Anıñ katlaulı tormış täcribäse, ädäbiyätka kilü yulı.

Diñgezçelär hezmätenä, çit illärdä yäşäüçe halıklarnıñ tormış–könküreşenä, goref–gadätlärenä bäyle vakıygalarnı tasvirlagan «Zanzibar zäñgär bolıtlar artında», «Tozlı cil». «Teläp algan davıl» povestları.

Yazuçı icatınıñ tematik ofıkları kiñäyüe, «Tabu häm yugaltu» povestendä avıl häm şähär mönäsäbätlären geroylarnıñ küñel kiçereşläre aşa çagıldıru; «Şämdällärdä genä utlar yana» («Biktä kalu») äsärendä Böyek Vatan sugışı temasınıñ yañaça açılışı. Äsärläreneñ sänğatçä täesir köçe, tormış küreneşlären häm geroylarnı çagıldıruda psihologizm.

Tema 1. Ämirhan Yeniki icatı

1. Üzençälekle yazuçı Ä.Enikineñ tormış häm icat yulı.

2. Yazuçınıñ sugış yıllarındagı icatı üzençälege, psihologik obrazlar tudıru ostalıgı. («Bala», «Ana belän kız», «Ber genä säğatkä», «Yalgız kaz»).

3.«Äytelmägän vasıyät» povestenä hudocestvo analizı:

a) äsärneñ üzägendä torgan Aqäbi obrazı, anıñ harakterınıñ üzençälekle açılışı;

b) povesttä kütärelgän töp problema, äsärneñ problematikası kiñlege;

v) buınnar arasındagı bäyläneşlär özelüe aşa millät facigasın kürsätü omtılışı;

g) äsärdä şağıyr obrazına salıngan ideya.

4. Avtornıñ «Maturlık», «Ciz kıñgırau», «Tugan tufrak» hikäyäläreneñ ideya–estetik köçe, äsärlärendä milli geroy çagılışı.

5.Ä.Eniki povestlarında zamana tormışına tänkıydi karaşlar. («Räşä», «Vocdan», «Saz çäçäge»).

6. Ä.Eniki – millät yazmışı, halkıbıznıñ kiläçäge turında borçılıp yazuçı talant, yazuçınıñ icat kıyblası.

Konspektlarga:

Cäläliyeva M. Ämirhan Yeniki (Toygı katlamnarı) // Cäläliyeva M.Ş. Ädäbiyätıbıznıñ cırlı çişmäläre. Kazan, 2001.– b.66-83.

Östämä ädäbiyät:

1. Yunıs M. Aqäbineñ kabere yanında //Kazan utları, 1998.–№9.

2. Miñlebayıva L. Ä.Enikineñ «Maturlık» hikäyäsen öyränü //Mäğarif.–1997.–№7.–b.16-18.

3. Fähretdinova R.«Kem cırladı?» (Ä.Enikineñ şul isemdäge hikäyäsen öyränü) // Mäğarif.– 1995.–№5.– b.18.

4. Bäşir F. Galicänap süz ostası...: Ä.Eniki //Kazan utları.– 1992.–№12.–b.167-173.

5. Zakirova G. Kuray moñı (Ä.Eniki icatı buyınça däres) // Mäğarif.–№1999.–№2.–b.19-20.

Tema 2. Möhämmät Mähdiyev icatı

1.60 yıllar prozasınıñ talantlı yazuçısı M.Mähdiyevnıñ ädäbi icat ölkäsendä eşçänlege, icat üzençälege.

2.«Bez – kırık berençe yıl balaları» povestenä hudocestvo analizı:

a) äsärneñ kompozitsion tözeleş üzençälege;

b) obrazlar sisteması, harakterlarnı surätläüdä lirizm;

v) äsärdä tormış döreslegen çagıldıru ostalıgı, tänkıydi karaşlar çagılışı;

3. «Frontoviklar» äsärendä sugıştan soñgı mäktäp tormışınıñ üzençälekle çagılışı.

4. M.Mähdiyev – döreslek, ğadellek yazuçısı, icatında milli gorurlık çagılışı.

5. «Tornalar töşkän cirdä», «Kaz kanatları», «Keşe kitä, cırı kala» äsärläreneñ kompozitsion üzençälekläre, äsärlärneñ ideya–estetik köçe.

5. M.Mähdiyev icatında lirizm köçe, halıkçan yumor surätläneşe, tel baylıgı.

6. Yazuçınıñ ädäbi tänkıyt ölkäsendäge eşçänlege.

Konspektlarga:

1. Galiullin T. Keşe kitä–eze kala: Sugıştan soñgı ädäbiyätnı öyrängändä M.Mähdiyev icatı //Mäğarif.– 1995.–№10.–b.17-20.

Östämä ädäbiyät:

1. Akbaşeva M. M.Mähdiyev äsärlärendä cır simvolı // Mäğarif, 2001.–№7.–b.14-16.

2. Mätärähov T. Möhämmät Mähdiyev turında istäleklärem //kazan utları.– 1996.–№3.–b.127-135.

3. Fätherahmanov R. Tormıştan kilgän geroylar: Möhämmät Mähdiyev äsärläreneñ öçtomlıgı çıgu uñayınnan // Kazan utları.–1996.–№10.–b.149-158.

Tema 3. Ayaz Gıyläcev icatı

1. Yazuçınıñ ädäbi icatka berençe adımnarı, yazmışında katlaulı yıllar.

2. A.Gıyläcev icatınıñ metod üzençälege.

3. Yazuçı icatında mähäbbät teması:

a) «Kızlar yazgan hatlar» äsäreneñ tematik häm kompozitsion üzençälekläre;

b) «Yazgı kärvannar» äsärendä lirik cılılık belän sugarılgan geroylar.

4. A.Gıyläcevnıñ «Ätäç mengän çitängä» äsärendä tormışka tänkıydi karaş çagılışı.

5. Sugış temasınıñ üzençälekle çagılışı bularak «Yara» poveste. (Äsärgä hudocestvo analizı)

a) Äsärneñ fälsäfi nigeze, isemenä salıngan mäğnävi tiränlek;

b) povestneñ ideya–estetik köçe, tän häm can yarası töşençäläre bireleşe.

6. Yazuçı icatında üzençälekle harakterlar bireleşe. «Comga kön kiç belän» äsäreneñ ideyase.

7. A.Gıyläcev icatında şähes kultı yılları tragediyäläre çagılışı.«Öç arşın cir», «Balta kem kulında». «Yagez, ber doga» äsärläreneñ tänkıydi harakterı.

Konspektlarga:

1. G.Ahunov. Yazuçı häm zaman //Kazan utları, 1998.–№ 11.

2. R.Kamaletdinova. Kodrätle süz iyäse //Söyembikä, 1998.– №1.

Östämä däbiyät:

1. F. Galiullin. Taza orlıklar. //Kazan utları, 1996, №2.

2. A.Gıyläcev. Ömetlär uyata torgan äsär //Kazan utları, 2001,.–№12.

3. Miñnullin F. Balta yavızlar kulında. Kazan: Tatkitnäşr.: 1997.

4. Ahunov G. Yan uçagım, yan // Saylanma äsärlär. 4 t.

5. M.Galiyev. Dogalı yıllar //Kazan utları, 1998.–№1; №2.

6. R.Sibat. Yägez, ber doga //Kazan utları, 2001.–№10.

Tema 4. Häsän Saryan icatı

1. 1960-70 yıllar tatar prozasında üzençälekle yazuçı Häsän Saryan icatı.

2. Yazuçı icatında zamana geroyıçagılışı yagınnan «Ätkäm hönäre», «Eget yazmışı» äsärläre.

3. H.Saryan icatında tänkıydi yünäleş, üzençälekle äsärläreneñ berse bularak «Noktalı öter» poveste. (Äsärgä hudocestvo analizı).

a). Äsärneñ tematikası, fän keşeläreneñ üzençälekle çagılışı;

b). Töp geroylarınıñ bireleşe, harakterlarnıñ kapma–karşılıgı, syucetlar bäyläneşläre;

v). Äsärneñ töp ideyase, geroylarga salıngan ideya–estetik köçe.

4. Zaman problemaları, tormışçan geroylar surätläneşe yagınnan «Ber ananıñ biş ulı» äsäre.

a) äsärneñ teması, eçtälege, töp geroyları;

b) ber ğailä balaları yazmışı aşa zamananıñ katlaulı mäsäläläre çagılışı;

v) ana obrazına salıngan töp ideya.

5. H.Saryan äsärläreneñ tözeklege, tel baylıgı, halıkçanlıgı.

Konspektlarga:

1.Galiyeva. Tugan yak moñı //Mäğarif, 1995.–№1.

Östämä ädäbiyät:

1. Ahunov G. Saryannı sagınganda //Saylanma äsärlär. 4 t.

2. Galiyeva M. Tugan yak moñı // Mäğarif,1995.–№1.

3. Yeniki Ä. Saryan //Kazan utları, 1990.– №3.

4. Makarova V. Zur ädip äzer hakıykät belän yäşi almıy... (H.Saryan satirası) // Kazan utları, 2001.–№7.

5. Makarova V. H.Saryan icatında yumor //Mäğarif, 2001.–№10.

6. Şabayıv M. Tugan cireneñ balası ide // Kazan utları, 1998.–№ 9.

Tema 5. M.Häbibullin icatı

1. M.Häbibullinnıñ ädäbiyätka kertkän üzençälekle öleşe.

2. Başlangıç icatında zamana geroyı çagılışı. («Unsigezençe yaz»)

3. Yazuçınıñ «Çoñgıllar» romanınıñ ädäbiyätka alıp kergän yañalıgı.

4. M.Häbibullin – tarihi romannar avtorı: «Kubrat han», «İlçegä ülem yuk»; «Şaytan kalası»; «Söyembikä hanbikä häm Yavız İvan». «Han onıgı Hansöyär» romannarında tatar halkınıñ tarihi ütkäne çagılışı. (Hudocestvo analizı)

a). Romannarda obrazlar sisteması.

b). Halık häm citäkçe bäyläneşläre çagılışı.

v) Ütkännär häm bügenge turında fälsäfi uylanular.

g).Halık tarihında şähesneñ totkan urını hakında fiker.

5. M.Häbibullinnıñ tarihi roman canrın üsterügä kertkän öleşe, äsärläreneñ ideya–estetik köçe.

Konspektlarga:

1. Häbibullin M. Tarih häm tormış sähifälärem //Mäğarif, 1998.– №2.

Östämä ädäbiyät:

2. Ğalimullin F. İgeleklelek //Ofıklarnı aldan kürep. Kazan: Tatkitnäşr., 1995.–b.130-145.

3. Miñnullin F. Real hällärgä küz salıyk //Kazan utları, 1983.– №10

4. Mostafin R. Kalämdäşem – yaktaşım //Mäğarif, 1998.–№2.

Tema 6. Nurihan Fättah icatı

1.Tatar ädäbiyätında yazuçınıñ üzençälekle urını, äsärläreneñ gomumi üzençälege.

2.50-60nçı yıllar icatında zamana geroyları çagılışı, ädäbiyätka alıp kergän yañalıgı. («Bala küñele dalada» romanı; «Mödir Sacidä» poveste).

3.Tarihi romannar yazu östendäge eşe. («İtel suı aka torur», «Sızgıra torgan uklar» romannarı, «Kol Gali» tragediyäse).

4.«Sızgıra torgan uklar» romanına hudocestvo analizı:

a). Romanda törki halıklarnıñ b.e.k. bulgan tormışınıñ üzençälekle çagılışı;

b) Äsärdä töp obrazlar, alar belän bäyle syucet sızıkları;

v) Romanda Tuman kagan, Albuga obrazlarına salıngan töp ideya;

v). Äsärdäge şähes häm halık, ütkän häm bügenge kön, vlast öçen köräş turında fälsäfi uylanular.

5. M.Häbibullin icatında detallär tögällege, zur küreneşlärne çagıldıru ostalıgı.

6. Yazuçı icatında törki halıklarnıñ borıngı goref–gadätläreneñ üzençälekle çagılışı, tarihilık.

Östämä däbiyät:

1. Äşräfcanov H. Tarihi roman canrı häm ädäbi tänkıyt //Tarihka ädäbi säyähät. Kazan: Tatkitnäşr., 2000.– b.162-213.

2. Bäşir F. Yulın belgän – ayırılmas //Kazan utları, 1998.–№10.

3. Miñnullin F. Ütkännärdän gıybärät al //Balta yavızlar kulında. Kazan: Tatkitnäşr., 1997.

Tema 7. Mirgazıyan Yunıs icatı

1. Yazuçınıñ tormış häm icatka kilü yulı.

2. Äsärläreneñ avtobiografik harakterı, ädäbiyätka alıp kergän tema yañalıgı («Tozlı cil», «Teläp algan davıl»).

3. İcatında sugış temasınıñ fälsäfi çagılışı.

4. «Biyektä kalu» («Şämdällärdä genä utlar yana») äsärenä hudocestvo analizı:

a). Äsärdä sugış yugaltularınıñ fälsäfi çagılışı;

b). Harakternı açuda psihologik tiränlek;

v). Geroylarnıñ ruhi batırlıgı, ählakıy saflıgı çagılışı.

5. Yazuçınıñ «Tabu häm yugaltu» äsärendä zamana problemalarınıñ üzençälekle çagılışı, avıl häm şähär tormışı turında uylanular.

6. M.Yunısnıñ säyähätnamä canrın üsterügä kertkän öleşe. («Yulda uylanular», «Evropa at sagına»).

Östämä ädäbiyät:

1. Miñnullin F. Biyektä kalu //Balta yavızlar kulında. Kazan: Tatkitnäşr.,1997.

2. Yunıs M. Yulıbızda sikältälär, upkınnar //Mäğarif, 1993.– №10.

3. M.Yunıs. «Evropa at sagına» //Kazan utları, 1989.–№3.

«Häzerge tatar ädäbiyätı. 1965-95 yıllar.»

kursı buyınça imtihan sorauları.

(4 kurs, 8 semestr.)

1. 1945-65 yıllarda tatar ädäbiyätında proza canrı üseşe, kürenekle prozaiklar icatı. İcat metodı, tematika kiñlege.

2. 1945-65 yıllarda poeziyä üseşe. Ädäbi tänkıytneñlirikaga mönäsäbäte, anıñ näticäläre. Poeziyä üseşenä zur öleş kertkän şağırlär.

3. Sugıştan soñ tatar dramaturgiyäse üseşe, «Konfliktsızlık» teoriyäseneñ dramaturgiyä üseşenä tiskäre yogıntısı.

4. F.Hösni– hikäyälär ostası. Anıñ icat üzençälege, äsärlärendä tematika kiñlege, tel baylıgı.

5. F.Hösnineñ «Yözek kaşı» povestendä töp geroy bireleşe, anıñ üzençälege, ädäbiyätka alıp kergän yañalıgı. Tänkıytneñ äsärgä bäyäse.

6. «Yözek kaş» (F.Hösni) povestendä töp konflikt, anıñ üzençälekle çişeleşe. Töp geroylarga harakteristika, äsärneñ ideyase.

7. G.Äpsälämov icatında Böyek Vatan sugışı teması çagılışı. («Gazinur», «Altın yoldız» h.b.)

8. G.Äpsälämovnıñ «Gazinur» romanınıñ dokumental harakterı, töp geroy bireleşe.

9. G.Äpsälamovnıñ «Ak çäçäklär» romanınıñ tematikası. Äsärneñ metodı mäsäläse, romantik–realistik harakterı.

10. G.Äpsälamovnıñ «Ak çäçäklär» romanında avtornıñ töp geroy kontseptsiyäsenä karaşı, töp geroylarınıñ harakterı açılışı.

11. G.Bäşirov icatındagı töp tema – avıl tormışın çagıldırgan äsärlärenä küzätü.

12. G.Bäşirovnıñ «Namus» romanında çagıldırılgan töp tema, äsärneñ ideyase. Bu ideyane birü ısulları.

13. G.Bäşirovnıñ «Cidegän çişmä» dilogiyäsendä tabiğatne saklau probleması çagılışı. gaynan obrazına salıngan ideya–estetik fiker.

14. G.Bäşirovnıñ «Tugan yangım– yäşel bişek» romanınıñ avtobiografik harakterı, äsärdä halık goref–gadätläreneñ üzençälekle çagılışı.

15. Prozaik, dramaturg M.Ämirneñ tatar ädäbiyätı üseşenä kertkän öleşe. «Saf küñel» dilogiyäsendä kütärelgän problema.

16. M.Ämirneñ drama äsärlärendä Böyek Vatak sugışı yıllarınıñ üzençälekle çagılışı. («Miñlekamal», «Tormış cırı» h.b.)

17. İ.Gazi icatında tematika törlelege, tatar prozasın üsterüdäge role.

18. Yazuçı İ.Gazi icatında geroylarnıñ küñel dönyası çagılışı. («Alar öçäü ide», »Turgay kartayamı ikän?»).

19. N.İsänbätneñ dramaturgiyä ölkäsendäge eşçänlege, äsärlärendä halık icatınıñ täesire. («Huca Nasretdin», «Tüläk» h.b.).

20. Ş.Mannurnıñ poeziyä häm proza ölkäsendäge eşçänlege, başlangıç çor icatına ädäbi tänkıytneñ bäyäse.

21. Ş.mannurnıñ «agımsularga karap» romanınıñ töp üzençälege, äsärdä seber yaklarınıñ üzençälekle çagılışı.

22. Ä.Fäyzi icatına G.Tukay poeziyäseneñ täesire. Yazuçı icatında Tukay obrazınıñ çagılışı. («Tukay» romanı h.b.).

23. Şağıyr H.Tufannıñ tormış häm icat yulı. Poeziyäsendä lirizm, psihologizm.

24. S.Häkim şiğriyätendä tematika kiñlege. Lirik geroy bireleşe.

25. 1960-90nçı yıllar prozasında tematika kiñlege, aktiv canrlar.

26. Häzerge çor poeziyäse üzençälekläre, üseş yünäleşläre.

27. Ä.Eniki icatında psihologizm, geroylarnı surätläü üzençälege. («Ber genä säğatkä», «Kem cırladı?», «Ciz kıñgırau» h.b.).

28. Ä.Eniki icatında ruhi dönya çagılışı, moral–etik problemalar çagılışı. («Saz çäçäge», «Vocdan», «Äytelmägän vasıyät»).

29. Ä.Enikineñ «Äytelmägän vasıyät» äsärendä avtornıñ töp geroy kontseptsiyäsenä karaşı, äsärgä salıngan ideya.

30. A.Gıyläcev icatınıda mähäbbät temasınıñ üzençälekle çagılışı. («Kızlar yazgan hatlar», «Yazgı kärvannar», «Comga kön kiç belän» h.b.).

31. A.Gıyläcevnıñ «Yara» povestendä sugış facigase çagılışı, äsärneñ töp ideyase, fälsäfi tiränlege.

32. A.Gıyläcev icatınıñ täkıydi harakterı, äsärlärendä şähes kultı vakıygalarınıñ çagılışı. («Öç arşın cir», «Yagez, ber doga»).

33. V.Nurullinnıñ «Şinelsez soldatlar» povestendä Vatan sugışınıñ üzençälekle çagılışı, geroynı häm vakıygalarnı surätläüdäge yañalık.

34. V.Nurullinnıñ «Ägär sin bulmasañ» povestendä sugıştan soñgı avıl tormışı çagılışı, äsärneñ töp ideyase.

35. M.Mähdiyev icatınıñ üzençälege. İcatında ählakıy–fälsäfi problemalar çagılışı. («Keşe kitä – cırı kala», «Ut çäçäge».).

36. M.Mähdiyev icatında millät yazmışı, milli gorurlık ideyase çagılışı («Tornalar töşkän cirdä», «Bähilläşü»).

37. M.Mähdiyevneñ «Bez–41 yıl balaları» povesteneñ kompozitsion tözeleş üzençälege. Äsärdä çagılgan personavlar häm vakıygalar reallege.

38. H.Saryan icatında fän keşeläreneñ üzençälekle çagılışı, «Noktalı öter» povestendä töp geroy kontseptsiyäse.

39. H.Säryannıñ «Ber ananıñ biş ulı» povestendä zamana problemaları çagılışı, millät yazmışı turında fälsäfi uylanular.

40. Yazuçı Ä.Gaffar icatında tematika kiñlege.

41. A.Rasih icatında tarihi roman canrı («Yamaşev», «İşan onıgı»). Romannarnıñ üzençälekle teması.

42. N.Fättahnıñ «Sızgıra torgan uklar» romanında halık tarihı çagılışı, obrazlar sisteması.

43. N.Fättah icatında tarihi tema, halık häm şähes mönäsäbätlären kürsätü, ütkännär belän bügenge bäyläneşe («Sızgıra torgan uklar», «Ätil suı aka torur»).

44. M.Häbibullin icatında tatar halkınıñ tarihına möräcäğat. Hannar häm halık yazmışın surätläü yagınnan birelgän obrazlar.(«Kubrat han», «İlçegä ülem yuk» h.b.).

45. M. Habibullin romannarınıñ üzençälege, halıknıñ ütkäne häm bügengese çagılışı («Şaytan kalası», «Söyembikä Hanbikä häm Yavız İvan» h.b.).

46. M. Häsänovnıñ «Yazgı acagan» romanında il häm keşe yazmışı surätläneşe.

47. Dramaturgiyädä Tufan Miñnullin eşçänlege, icatında milli mäsälälär çagılışı. («Äldermeştän Älmändär», «Änilär häm bäbilär», «Vera + İlgizär»).

48. Häzerge çor tatar prozasında Ana obrazı çagılışı. (H. Saryan «Ber ananıñ biş ulı», Ä. Yeniki «Äytelmägän vasıyät», V. Nurullin «Ägär sin bulmasañ» h.b.).

49. Soñgı yıllar tatar ädäbiyätında tarihi temaga iğtibar artu, mondıy äsärlärneñ üzençälege häm ähämiyäte.

50. G.Ahunov icatında zaman geroylarınıñ üzençälekle çagılışı («Arduan batır», «Häzinä», «İdel kızı»).

51. Yazuçı Ä. Bayanov icatında yaña geroy kontseptsiyäse bireleşe («Yäşlegemne ezlim», «Ayazuçan bolıtlı hava» h.b.).

52. Ya.Zänkiyevneñ «İrteş tañnarı» äsärendä ukıtuçı obrazı çagılışı.

53. Ya. Zänkiyev icatında seber tatarlarınıñ göref–gadätläre çagılışı.

54. M.Yunıs icatınıñ tematik üzençälege, yazuçınıñ tatar ädäbiyätına alıp kergän yañalıgı.

Çittän torıp ukuçılar öçen

«Häzerge tatar ädäbiyätı. 1965-95 yıllar.»

kursı buyınça imtihan sorauları.

(5 kurs, 10 semestr.)

1. Ä.Eniki – psihologizm ostası («Ber genä minutka», «Kem cırladı», «Ciz kıñgırau» h.b.)

2. Ä.Eniki icatında rühi dönya çagılışı, moral-etik problemalar bireleşe («Saz çäçge», «Vöcdan», «Äytelmägän vasıyät»).

3. «Äytelmägän vasıyät» (Ä.Eniki) povestendä tatar halkı öçen ähämiyätle kütäreleşe. Äsärneñ töp ideyase.

4. A.Gıyläcev icatında mähäbbät teması («Kızlar yazgan hatlar», «Yazgı kävannar» h.b.).

5. A.Gıyläcevnıñ «Yara» povestendä sugış facigase çagılışı. Äsärneñ üzençälege, romantik-realistik harakterda yazıluı.

6. A.Gıyläcev icatına şähes kultı facigaläre täesire («Öç arşin cir», «Comga kön kiç belän», «Yagez ber doga» h.b.). äsärlärdä birelgän töp ideya.

7. M.Yunıs icatında tematika kiñlege, avtornıñ ädäbiyätka alıp kilgän yañalıgı.

8. V.Nurullinnıñ «Şinelsez soldatlar» povestendä Vatan sugışınıñ üzençälekle çagılışı. Ravil – ruhiyä mönäsäbätläre, berençe mähäbbät hislären sürätläüdäge ostalık. Äsärneñ töp ideyase.

9. V.Nurullin icatında keşe yazmışı, gomer mäğnäse hakında uylanular («Cavap bir, keşe», «İke uram arası» h.b.)

10. V.Nurullinnıñ «Şinelsez soldatlar» povestendä Vatan sugışınıñ üzençälekle çagılışı. Töp geroynı häm vakıygalarnı birüdäge yañalık.

11. M.Mähdiyev icatınıñ üzençälege, icatında ählakıy-fälsäfi problemalar çagılışı («Keşe kitä, cırı kala», «Ut çäçäge»)

12. M.Mähdiyev icatında millät yazmışı, milli gorurlık ideyase çagılışı («Tornalar töşkän cirdä», «Bähilläşü»).

13. M.Mähdiyevneñ «Bez 41nçe yıl balaları» poveste üzençälege, äsärdä tormış reallege bireleşe. Obrazlar sürätläneşendäge töp üzençälek.

14. H.Säryannıñ «Noktalı öter» povestendä yaña tema, fän keşeläre obrazları bireleşe.

15. H.Säryannıñ «Ber ananıñ biş ulı» äsärendä keşe yazmışları bireleşe, äsärneñ tormışçanlıgı. Povesttä avtornıñ millät yazmışı turında fälsäfi uylanuları.

16. Yazuçı Ä.Gaffar icatında tematika kiñlege.

17. A.Rasih icatında tarihi roman canrı («Yamaşev», «İşan onıgı»). Romanda kütärelgän problema, sürätläü obektı.

18. N.Fättahnıñ «Sızgıra torgan uklar» romanında halık tarihı çagılışı, obrazlar sisteması. Avtornıñ temanı çagıldıruçı ostalıgı.

19. N.Fättah icatında tarihi tema, halık häm şähes mönäsäbätlären kürsätü, ütkännär belän bügenge bäyläneşe. («Sızgıra torgan uklar»).

20. M.Häbibullin icatında tatar halkınıñ tarihına möräcäğat. Hannar häm halık yazmışın sürätläü yagınnan birelgän obrazlar.

21. M.Häbibullin romannarınıñ üzençälege, halıknıñ ütkäne häm bügengese çagılışı («İlçegä ülem yuk», «Şaytan kalası», «Söyembikä Hanbikä häm Yavız İvan»)

22. 1960-90nçı yıllar prozasında tematika kiñlege, aktiv canrlar.

23. Häzerge çor poeziyäse üzençälekläre, üseş yünäleşläre.

24. M.Häsänovnıñ «Yazgı acagan» romanında il häm keşe yazmışı sürätläneşe.

25. Dramaturgiyädä Tufan Miñnullin eşçänlege («Äldermeştän Älmändär», «Änilär häm bäbilär», «Vera +İlgizär»)

26. Häzerge çor tatar prozasında Ana obrazı çagılışı. H.Säryan «Ber ananıñ biş ulı», Ä.Eniki «Äytelmägän vasıyät», V.Nurullin «Ägär sin bulmasañ» h.b.)

27. Soñgı yıllar tatar ädäbityanda tarihi temaga iğtibar artu, mondıy äsärlärneñ üzençälege häm ähämiyäte.

28. G.Ahunov icatında zaman geroyları çagılışı («Ardugan batır», «Häzinä», «İdel kızı»).

29. Ya.Zänkiyevneñ «İrteş tañnarı» äsärendä ukıtuçı obrazı çagılışı.

30. Ya.Zänkiyev icatında seber tatarlarınıñ goref-gadätläre çagılışı.

31. Yazuçı Ä.Bayanov icatında yaña geroy kontseptsiyäse bireleşe («Yaşlegemne ezlim», «Ayazuçan bolıtlı hava» h.b.)

32. Häzerege çor ädäbiyätında şähes kultı yılları korbannarı yazmışı çagılışı (A.Gıyläcev «Yagez ber doga», İ.Sälähov «Kalıma hikäyäläre»).

Click or select a word or words to search the definition