Tatar Ädäbiyätı Tarihı

(1920-1930 yıllar)
KAZAN FEDERAL UNİVERSİTETI

Tatar filologiyäse häm tarihı fakultetı

Häzerge tatar ädäbiyätı häm ukıtu metodikası kafedrası

Metodik kullanma

Kazan-2010

Tözüçe: filologiyä fännäre kandidatı, ölkän ukıtuçı R.R.Sabirov

Fänni möhärrire: filologiyä fännäre doktorı, professor T.N.Galiullin

Bäyäläüçe: filologiyä fännäre kandidatı, dotsent N.M.Yosıpova

Tatar ädäbiyätı tarihı (1920-1930 yıllar): «Filolog» belgeçlege buyınça belem aluçı studentlar öçen metodik kullanma / Töz. R.R.Sabirov. – 2nçe basma, üzgäreşlär belän. - Kazan: 2010. – 74 b.

Añlatma süze

Tatar süz sängate tarihında HH yözneñ 20-30 yıllar ädäbiyätı üzenä ber möhim urın alıp tora. Bu çorda tatar ädäbiyätınıñ eçtälege yañara, yazuçılarnıñ küpçelege ideologiyä taläplärenä buysınıp icat itä başlarga mäcbür bula. Şul uk vakıtta ädiplär ğasır başı süz sängate traditsiyälären dävam itep, yäşerten-astırtın bulsa da hakıykatne belderü çarasın ezli. Çorı katlaulı bulgan kebek, bu yıllar ädäbiyätı şaktıy katmarlı häm karşılıklı. Süz sängate keşene, anıñ yäşäeşen, ictimagıy tormıştagı urının tasvirlaunıñ yaña printsipların, alımnarın üzläşterä başlıy, yazuçılar, şağıyrlär üzgä agım-yünäleşlär, stil-forma törlelege belän mavıgıp ala. Utızınçı yıllardan isä ädäbiyätta sotsialistik realizm metodın üzläşterep, şuña buysınıp icat itü başlana. Totalitar recim şartlarında kürenekle ädiplärebez repressiyä korbanına äverelä, kübeseneñ iseme Stalin ülgännän soñ gına halkına kire kayta.

Kazan däülät universitetınıñ tatar filologiyäse häm tarihı fakultetında 1920-30 yıllar tatar ädäbiyätına ukıtu töp kurslarnıñ bersen täşkil itä. Älege kursnı tögällägän studentlar tübändäge künekmälärgä iyä bulırga tiyeş:

- ädäbi protsessnıñ barışın, üseş-üzgäreş zakonçalıkların yazuçı icatı, äsärneñ ictimagıy-fälsäfi häm ädäbi fiker belän bäyläneşen añlarga;

- ädäbi protsess, ädäbi tör häm canr, äsärgä analiz yasau yulları, icat yünäleşläre, törläre, agımnarı turındagı teoretik mäğlümatnı üzläşterergä;

- äsärgä möstäkıyl analiz yasarga, ädip icatına, ädäbi barışka bäyä birä belergä.

1920-30 yıllar tatar ädäbiyätı tarihı buyınça tözelgän kullanma süz sängaten şul däverneñ ädäbi-fälsäfi fikere, ictimagıy väzgıyate belän bäyläneştä berböten protsess bularak öyränüne küzdä tota. Ädäbi barıştagı töp tarihi çorlarnı, alarnıñ üseş-üzgäreş zakonçalıkların, ädiplär icatın, ädäbi äsär, icadi yünäleş, agımnar belän bäyle näzari problemalarnı öyränä. Tözeleş yagınnan ul küzätü harakterındagı häm monografik plandagı temalarga bülende. 1920-30 yıllar tatar ädäbiyätın öyränüne, anıñ eçtälege belän tanışunı tiränäytü häm tulılandıru maksatınnan, mäcbüri häm möstäkıyl uku öçen ädäbi tekstlar, östämä fänni-tänkıydi, näzari hezmätlär isemlege täqdim itelde. Kullanmanıñ ikençe öleşendä studentlarnıñ belemen tikşerü öçen kiräkle yakınça zaçet-imtihan häm test soraulıkları birelde.

Kereş

1920-30 yıllar tatar ädäbiyätı tarihı kursınıñ predmetı, maksat-burıçları. Başka fännär, ayıruça tarih belän bäyläneşe. Tatar ädäbiyätınıñ ütkän däverlärenä küzätü, çorlar arasındagı bäyläneş, traditsiyä häm novatorlık. 1920-30 yıllar süz sängate – hronologik çikläre bik kıska buluga karamastan, ädäbiyät tarihında tirän ez kaldırgan üseş dävere.

İldäge tarihi vakıygalar, ictimagıy-säyäsi häl. Fevral revolyutsiyäse, anıñ milli-azatlık häräkäte köçäyüenä kiterüe. 1917 yılgı Oktyabr inkıylabı, säyäsi üzgäreşlär. İldäşlär sugışı, il häm halık tormışına kitergän facigase. Marksizm-leninizm täğlimatınıñ berdänber ideologiyägä äverelüe. Ädäbiyät-sänğat aldında kuyılgan yaña burıçlar.

İnkıylab häm tatar ädäbiyätı. İctimagıy-säyäsi üzgäreşlär belän nisbättä 1920-30 yıllar tatar ädäbiyätın şartlı räveştä çorlarga bülü. 1917-1921 yıllar – gracdannar sugışı, töp tema – köräş; 1922-1929 yıllar – ilneñ ayakka basu çorı, yaña şartlarda üzgä tema, problema, stil ezläü; 1930-1937 yıllar – sotsrealizm icat metodı iğlan itelügä bäyle üzgäreşlär çorı; 1937-1941 yıllar – repressiyälär çorı, ädiplärneñ kulga alınuı, sugış kurkınıçı köçäyü.

Tatar ädäbiyätında bargan ädäbi-estetik, ruhi ezlänülär, täcribälär, ädäbi açışlar yasarga omtılu, sotsialistik realizmnıñ ädäbiyätka yasagan täesire. Modernistik agımnar häm alarga tatar ädäbiyätınıñ, tänkıyteneñ mönäsäbäte.

Ädäbiyät ölkäsendä ideologiyä hakimlege häm partiyä säyäsäte. «Tatar ädäbiyätı» töşençäseneñ «proletar ädäbiyät», «tatar sovet ädäbiyätı» atamalarına almaşınuı. Tsenzura häm repressiyälär. Sovet hakimiyäte alıp bargan säyäsät, icadi irekne kısu belän kileşmäü säbäple ildän kuılgan yäki üzläre kitkän ädiplär yazmışı.

1920 yıllarda ädäbi törkemnär barlıkka kilü, RAPP häm TAPP oyışu. «Cidegänçelek», «soltangaliyevçelek» kebek sovetka karşı häräkätlärneñ uylap çıgarıluı häm näticäläre.

1920-30 yıllarda ädäbi tänkıyt. Bu ölkädä G.İbrahimov, G.Säğdi, G.Niğmäti, G.Gali, G.Tolımbayskiy, H.Taktaş, H.Tufan, F.Säyfi-Kazanlı häm başkalarnıñ eşçänlege. Ädäbiyätta «burcuaz tendentsiyälär» belän köräş, vulğar sotsiologizm tänkıyte.

Çor ädäbiyätınıñ öyränelü tarihı, etapları, här däverneñ üz tabışları häm kimçelekläre, tege yäki bu küreneşne bäyäläüdä beryaklı karaş, alarnıñ zaman säyäsätenä bäyle buluı. Bu yünäleştä üzgärtep korudan soñ barlıkka kilgän yaña karaşlar häm hezmätlär. Çor ädäbiyätın öyränüneñ bügenge torışı.

Gracdannar sugışı çorı ädäbiyätı

(1917-1921)

1917 yıl inkıylabına häm gracdannar sugışına obektiv bäyä. Yazuçılarnıñ Oktyabr inkıylabına karşılıklı mönäsäbäte: beräülärneñ üzgäreşlärne bersüzsez yaklavı; ideologiyägä hezmätkä küçüe; ikençeläreneñ urtalıkta bärgälänüe, asıl hakıykatne taba almavı; kalgannarnıñ, yaña hakimiyätne kabul itä almıyça, ädäbiyättan çitläşüe yäki möhacirlekkä kitüe.

İnkıylabtan soñ tatar ädäbiyätınıñ ideologiyägä buysındırıluı. Poeziyä häm dramaturgiyäneñ berençe planga çıguı, säbäpläre. Sovet hakimiyäteneñ berençe çorı äsärlärendä, bigräk tä, şiğriyättä inkıylab ideyalären gomumkeşelek idealları ruhında kabul itü häm surätläü, sıynfıy köräşne ideallaştıru. Sıynfıy köräş ideyasendä vatu-cimerü, köç kullanu, üç alu, köçläp tigezläü, tartıp alu kebek motivlarnıñ yañgıravı.

Gracdannar sugışı yıllarında poeziyä. Şiğriyätneñ yaña eçtälek aluı. Anıñ ğamäli ähämiyäte artu säbäple, yäşäü mäydanı kiñäyüe (gazeta-curnallar, teatrlar, kontsert zalları, mäydannar mitinglar h.b.). Revolyutsion çınbarlıknı kütärenke his-toygı aşa cırlau, lirikanıñ emotsional yañgıraşında optimistik, şatlıklı ahäñnärneñ östenlek aluı. Revolyutsion asketlık. Poeziyädä yaña tormışnı huplau bärabärenä köräşneñ ciñü tantanasın kürsätü öçen abstrakt häm kosmik obraz-simvollarnıñ aktivlaşuı. Tañ, kön, yaz, koyaş, köräş, kiläçäk simvollarınıñ üzäkkä kuyıluı. Kiçäge belän bügengene, iskelek belän yañalıknı gäüdäländerüdä antiteza alımınıñ aktiv kullanıluı. Eçtälek algı näübätkä çıgu näticäsendä äsärlärneñ sänğatçä yomşaklıgı.

Canrlar sisteması: publitsistik-agitatsion, satirik-komik şiğırlärneñ ternäklänüe. Elektän üzäk motivlarnıñ berse bulgan mähäbbät şiğriyätenä, idillik poeziyägä üsü mömkinlekläre çiklänü, säbäpläre.

Törle buın şağıyrlärneñ yaña säyäsätkä häm revolyutsion üzgärtep-koruga, köräşkä karşılıklı mönäsäbäte. İcatların Tukay çorında başlagan ölkän ädiplärneñ katlaulı häldä kaluı, icat kuäsläreneñ sülpänäyüe. Altın bazlar hucası Därdemändneñ (1859-1921) inkıylabnı ihlastan kabul itä almavı, 1917 yıl borılışın «şaytan tökerege» belän çagıştıruı, üzen ütkän ğasır keşese itep tasvirlauı («Kuandı il...»).

N.Dumavinıñ (1883-1933) üz tormışına, HH yöz başında milli häräkättä katnaşkan tatar zıyalılarınıñ kübese öçen urtak yazmışına bäyä birüçe «Tärcemäi häl urınında» yazması.

Romantik ruhlı S.Rämiyevnıñ (1880-1926) inkıylabnı huplap karşı aluı, aña zur ömetlär baglavı. Köräştä uzgan yazmışına häm icatına gomumi bäyä bularak yañgıragan «Süzem häm üzem» şigıre. Yaña tormışka caylaşıp yazılgan «Azatlık messiyäse», «Sabotac», «İblis tä dereldäde» kebek äsärläreneñ sängati yaktan yomşaklıgı, yasalmalılıgı.

S.Sünçäläyneñ (1880-1941) 1919 yılda bolşeviklar partiyäse saflarına kerüe. Yaña säyäsätkä ışanıçın beldergän «İhtilal şiğırläre» (1918) häm «Revolyutsion şiğırlär» (1920) isemle cıyıntıkları. «İnternatsional»nı tärcemä itüe. Soñrak, haksızlıktan küñele sınıp, icat därte sünüe, ahır çiktä, üze danlagan säyäsätneñ korbanına äverelüe.

Ş.Babiç (1895-1919) icatı häm şähsi facigase. Şiğriyäte öçen üzençälekle «yugaltkan koyaşın» ezläü, tormıştagı yaktılıkka susau, döres yul taba almıyça özgälänü motivları. Revolyutsion üseş-üzgäreşkä tatar keşeseneñ mönäsäbäten kürsätkän «Şämsiyä kisäge», «Hörriyät büläge» şiğırläre. Mäsällär yazu ostalıgı. Millät yazmışın şartlı-simvolik formada çagıldırgan «Utrau» mäsäle. Tatar häm başkort millätläre hakında süz alıp bargan bügen dä zamança yañgıragan «İke akkoş» mäsäle. Sugışlarga tiskäre mönäsäbät, kan-koyışnıñ barlık facigasen üzençälekle obrazlar belän açıp birgän «Sugış şäüläläre», «Sugış» şiğırläre.

M.Gafuri, F.Burnaş, S.Kudaş, Ä.Sägıydilär şiğriyätendä yaktı kiläçäkkä ışanu, kan koyuga, köräşkä çakıru ideyaseneñ berençe planga çıguı. M.Gafurinıñ «Kızıl bayrak», «Hörriyät irtäse», «Azatlık hörmätenä», «Kurıkmagız» şiğırlärendä şatlık, köräşçe kaharman belän gorurlanu häm doşmannan üç alu hisläreneñ gäüdälänüe. Mähäbbät hisen surätläügä bagışlangan «Min», «Barçasınnan sin matur», «Yaña tanışım», «Kölde», «Büläk», «Sulgan çäçäk» h.b. şiğırlärendä romantik uylanular, traditsion alımnarga yaña eçtälek salu.

F.Burnaşnıñ gracdannar sugışı yıllarında yaña hakimiyät yaklı gazeta-curnallar oyıştıruı, revolyutsion eşlär başkaruı. İcatına has romantizm. «Çäçäktän häykäl», «Ak kayın», «Äcäl» poemalarına salıngan yaña eçtälek, inkıylabi ideyalärne çagıldırgan şartlı surätlelek, simvollar. Revolyutsion yulga bassa da, icatında dini motivlarnıñ dävam itterelüe.

HH ğasır başı ädäbiyätı häm 1917 yılgı inkıylabtan soñgı süz sängate arasında urtaklıklar häm ayırma, sänğatle fikerläüdä üzgäreşlär.

Gracdannar sugışı çorında dramaturgiyä. Drama äsärlärenä ihtıyac üsüneñ säbäpläre. Tarihi-revolyutsion häm geroik dramalarnıñ alga çıguı. Konflikt häm obrazlar bireleşendä bertörlelek, syucet korılışında shemaçalık.

G.İbrahimovnıñ «Yaña keşelär» (1920) pesasında inkıylab näticäsendä tugan yaña keşe obrazlarınıñ bireleşe, alarga has sıyfatlar. Dramadagı töp häm yärdämçe konfliktlar. Şäfkatlelek hiseneñ näfrät, üç alu hisennän östen çıguı. Gracdannar sugışına ählak kagıydälärennän çıgıp bäyä birergä omtılu, Şäybäk kartnıñ kinaya belän äytelgän süzläreneñ mäğnäse.

Ş.Usmanovnıñ «Kanlı könnärdä» (1919) dramasında keşeneñ ruhi üseşe problemaların revolyutsion vakıygalar yassılıgında tasvirlau. Drama konfliktında ideyalär bäreleşe. Äsärneñ sänğatçä eşläneşendäge citeşsezleklär. Bolşeviklar ideologiyäsen şäfkatlelek, miherbanlık, tuganlık eçtälege belän bayıtu.

Mähäbbät temasına bagışlangan drama äsärlärendä elekkege traditsiyälärneñ dävam itterelüe. M.Fäyzineñ «Ural suı buyında» (1917), «Asılyar» (1918-20) romantik melodramalarında ilahi mähäbbät maturlıgın sugış dähşätenä karşı kuyu. «Ak kalfak» (1922) dramasındagı mähäbbät tarihınıñ kuyı romantik buyaularga törenüe. Konflikt çişeleşendä üzgäreş. F.Burnaşnıñ «Tahir-Zöhrä» (1917) tragediyäsendä Tahir obrazına salıngan yaña eçtälek.

Komediyä canrınıñ aktivlaşuı, iske tormışnı satira aşa surätlägändä tösmerlärgä baylıgı. F.Burnaşnıñ «Yäş yöräklär» (1917), K.Tinçurinnıñ «Yosıf-Zöläyha» (1917) häm «Sakla, şartlamasın» (1918) pesaları.

Gracdannar sugışı çorı dramaturgiyäsendä elekkege traditsiyälärneñ dävam itüe, yaña cämgıyät tözü şartlarında üzgä eçtälek belän bayıtıluı.

Ädäbiyät

Ädäbi miras: Berençe kitap. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1991. – B.74-101.

Galiullin T. Tatar poeziyäse tarihın yañaça öyränü mäsäläläre / T.Galiullin // Şiğriyät baskıçları. – Kazan: Mäğarif, 2002. – B.9-20.

Gaynetdin M. Tatarskaya literatura zıbkih vremen (1917-1929 gg.) / M.Gaynetdin. - Kazan: Tatar.kn.izd-vo, 2001. – 135 s.

Gosman H. Böyek Oktyabr revolyutsiyäse häm gracdannar sugışı çorında tatar poeziyäse / H.Gosman. – Kazan: KDU näşr., 1960.

Dumavi N. Tormış sähifäläre / N.Dumavi. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1985.

Musabekova R. Sagit Sunçeley: sudba i tvorçestvo / R.Musabekova. – Kazan: OOO izd-vo «Uñış», 2001.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda. T.4. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989.

Hanzafarov N.Tatarskaya komediyä / N.Hanzafarov. – Kazan: Fän, 1996.

Yähin A. 10 sıynıfta tatar ädäbiyätın ukıtu: Ukıtuçılar öçen kullanma / A.Yähin. – Kazan, Mäğarif, 1995.

1920 yıllar ädäbiyätı

1920 yılda tatar halkına avtonomiyä räveşendä bäysezlek birelü, 1921 yılda tatar teleneñ däülät tele dip iğlan itelüe. Yaña iqtisadi säyäsät. 1921 yılgı açlık häm anıñ tatar ädäbiyätına yogıntısı. G.İbrahimovnıñ «Adämnär» povestenda, M.Gafurinıñ «Keşe aşauçılar», H.Taktaşnıñ «Külägälär» poemalarında, F.Ämirhannıñ «Täğziyä» näserendä açlıknıñ dähşätle çınbarlıgın tasvirlau.

20 yıllar urtasına vakıtlı matbugat eşeneñ canlanuı. Yañalifkä küçüneñ mädäni häm ädäbi tormışka täesire, tatar ädipläreneñ älege üzgäreşlärgä mönäsäbäte. Däülät teatrı açılu. Törle ädäbi tügäräklär, kümäkleklär oyışu («Zavod», «Çasovoy», «Oktyabr», «Sulf»). İmacinizm, simvolizm, futurizm kebek ädäbi küreneşlär barlıkka kilü, alarnıñ kürenekle väkilläre. 1928 yılda TAPP oyışu, anıñ eşçänlege, maksat-burıçları. Proletariat mädäniyäte («proletkult») tözü hıyalı, yaña tema, eçtälekne surätläü öçen üzgä formalar ezläü belän mavıgu. Ädäbiyätta iske mirasnı kire kagu, ädäbi kanunnarga karşı çıgu. Ütkänne sügep, bügengene maktau tendentsiyäse. Süz sängateneñ ictimagıy zakaz üti başlavı. Şähes omtılışların sıynfıy köräşkä buysındırıp añlatu.

Ädäbi tänkıyt häm ädäbiyät fäne. İcat metodı, öslüb mäsälälären añlatuda beryaklı karaşlar. Tatar ädäbiyätınıñ rus ädäbiyätına, mädäniyätenä yöz tota baruı.

Tatar ädäbiyätınıñ zur yugaltular kiçerüe (F.Ämirhan, S.Rämiyev, F.Äsğat, M.Fäyzi), mäydanga kilgän yaña köçlär (H.Tufan, M.Cälil, Ä.Fäyzi, G.Kutuy, K.Näcmi h.b.).

Ädäbiyät

Ğalimullin F. Äle bez tugançı... / F.Ğalimullin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2001.

Galiullin T. Şiğriyät baskıçları / T.Galiullin. – Kazan: Mäğarif, 2002.

Golubkov M.M. Russkaya literatura HH v.: Posle raskola: Uç. posobiye dlya vuzov. – M.: Aspekt Press, 2001.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda. T.4. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989.

Poeziyä

İldä başlangan üzgäreşlär, iqtisadi säyäsät näticäsendä şiğriyättä hezmät temasınıñ üseşe. Eş häm eşçe obrazınıñ eçtälege üzgärü. İgençe obrazın tudıruda traditsion surätlär, eşçe hezmätenä mädhiyä ukılu (N.İsänbät, G.Kamal, K.Näcmi, M.Gafuri h.b.). 20 yıllar şiğriyäte häm säyäsät mönäsäbäte.

H.Tufannıñ tatar ädäbiyätına alıp kilgän yañalıgı, icatında zavod eşçeläre temasınıñ kütärelüe: «Ural eskizları», «İke çor arasında», «Başlana başladı», «İske Räsäy ülde», «Bibiyevlar» poemaları.

Gıysyançılık küreneşe, tamırları belän klassik könçıgış ädäbiyätına barıp totaşuı. Yegermençe yıllar gıysyançı geroyına has sıyfatlar: H.Taktaş «Gıysyan», «Nälät», «Mäñgelek äkiyät», «Taktaş ülde», A.Şamov «Läğnätlär äytäm..!», K.Näcmi «İke ant» h.b. Surätläüdä romantik şartlılık, giperbola, yasalmalılık.

Romantik surätlelek çarası bularak mifologik simvolizm, anıñ yaña eçtälek belän bayıtıluı. Dini-mifologik syucet häm motivlar tiräsendäge bähäslär, «yaña şiğır» tarafdarlarınıñ tiskäre mönäsäbäte. H.Taktaş «Gazraillär», «Küktän sörelgännär», «Cir ulları tragediyäse», M.Cälil «Kabil häm Habil», «Yaña tarihı änbiyä», M.Gafuri «Kük cırları», K.Tinçurin «Zar» h.b.

1921 yıldagı açlıknıñ poeziyädä çagılışı. Açlık küreneşen surätläüdä şartlılık, simvollar, naturalizm: M.Gafuri «Keşe aşauçılar», «Açlık», H.Taktaş «Külägälär», «Cir ulları tragediyäse», Ä.Sägıydi «Açlık könnärendä».

Ählak, ğailä, mähäbbät problemaları turında uylanular, poeziyädä bargan bähäslär. T.Çenäkäy («Aliment»), G.Teläş («Kön tärtibendä semya turında») şiğırlärendä mähäbbätkä tupas karaş. H.Tufan häm H.Taktaş arasındagı şiğri bähäs. Taktaşnıñ hatın-kıznı ana bularak danlavı.

Liro-epik poeziyäneñ üseş aluı, poema, balladalarda yaña sıyfat üzgäreşe barlıkka kilü. M.Gafuri, H.Taktaş, Ä.Fäyzi, H.Tufannarnıñ poema canrın üsterügä kertkän öleşe.

Yegermençe yıllar şiğriyätendä urın algan icat metodları, alımnar. Realizm, romantizm, modernizm, naturalizmnıñ aralaşıp, ber-bersen tulılandırıp yäşäve.

Yegermençe yıllarnıñ ikençe yartısında şiğriyät mäydanına M.Cälil, Ä.Fäyzi, Ş.Mannur, Ä.İshak, S.Battal, Ä.Yerikäy h.b. şağıyrlärneñ kilüe, alar icatında öslüb häm obraz törlelege.

Ädäbiyät

Galiullin T. Yegermençe yıllar tatar şiğriyäte / T.Galiullin // Şiğriyät baskıçları. – Kazan: Mäğarif, 2002. – B.47-91.

Gosman H. Yegermençe yıllarda tatar poeziyäse / H.Gosman. – Kazan: KDU näşr., 1964.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda. T.4. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989.

Halit G. Şağıyr. Çor. Geroy / G.Halit. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1971.

Halit G. Tormış häm irek cırçısı / G.Halit. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1980.

Hadi Taktaş (1901-1931)

Şağıyrneñ tärcemäi häle.

Başlangıç çor icatı (1916-1922), şağıyrneñ ezlänüläre, icat yünäleşendäge üzgäreşlär. Äsärlärendä romantizm, simvolizm. Avtornıñ dini-mifologik, kosmik obrazlarga möräcäğat itüe, cirdäge haksızlıkka räncegän, kük rähimsezlegenä karşı çıkkan buntar lirik geroy («Gazraillär», «Küktän sörelgännär», «Üterelgän päygambär»). Başlangıç çor icatında maturlık, mähäbbät hislären çagıldıruda romantik şartlılık, simvollar («Tañ kızı», «Urman kızı», «Zäñgär küzlär», «Koyaş küktä şulay mäñge yözär»).

Dini syucetka korılgan «Cir ulları tragediyäse»ndä (1921) çor problemaların kütärü, modernistik ädäbiyät yogıntısı. Tragediyäneñ subektiv eçtälege. Kabil, Alla, İdeya, häncär obrazlarına salıngan eçtälek. Bayronnıñ «Misteriyä» («Kain») äsäre belän çagıştırma analiz.

Tormış ğadelsezlege belän kileşmäüçe ğıysyançı geroy («Gıysyan», «Taktaş ülde», «Nälät» h.b.).

İcatınıñ ikençe çorı (1923-1931) öçen has üzençäleklär. «Sırkıdı avılı», «Äydä, enem!», «Ay kebek bez ozak yäşämäbez», «Ak çäçäklär», «Sukin sın», «A, partiyä» şiğırlärendä tormış avırlıgın surätlägän obrazlar: kış, tön, buran, salkınlık. Taktaşnıñ çınbarlıkka ğadel bäyäse. Avtornıñ ömete: yaz, şomırt çäçäkläre. Obektiv häm subektiv eçtälek. Çornı surätlägändä avtor kullangan simvollar häm alımnar.

Däver säyäsäten huplau näticäsendä tugan äsärläre: «Provokator», «Pionerlar marşı», «Bayrak tegäbez», «Sin doşmanım minem» («Partiyäle» häm partiyäsez soltangaliyevçelärgä h.b.)

H.Taktaşnıñ poema canrındagı eşçänlege. «Alsu», «Mähäbbät täübäse» äsärlärendäge maturlık belän başlangıç çor icatındagı maturlık arasındagı ayırma. İrekle mähäbbätne inkar itüe. «Kiläçäkkä hatlar» poemasınıñ üzençälekle forması, proletariat ideologiyäse belän keşelär añında tugan karşılıknıñ çagılışı, zaman tudırgan ğadelsez küreneşlärne faş itüe. Poema isemeneñ metaforik yañgıraş aluı. «Mokamay» poemasında yañgıragan duslıkka tugrılık ideyase. Äsärdä kütärelgän şäfkatlelek teması.

H.Taktaş dramaturgiyäse. «Kamil», «Yugalgan maturlık», «Kümelgän korallar» dramalarındagı konflikt bireleşe.

Taktaşnıñ şähsi facigase. Vulğar sotsiologizm tänkıyte. Taktaş icatına bügenge kön bäyälämäse. Şağıyrneñ poeziyägä alıp kilgän yañaçalıgı. Yaña obrazlar, fikerläü, surätläü çaraları, alarnıñ tatar ädäbiyätı öçen ähämiyäte.

Ädäbiyät

Ähmädullin A. Yañalık alıp kilgän dramalar / A.Ähmädullin // Ofıklar kiñäygändä. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2002. – B.54-59.

Bäyrämova F. Üterelgän päygambär / F.Bäyrämova // Argamak. – 1995. - №10-11. – B.66-84.

Gaynetdin M. Hakıykat yulınnan / M.Gaynetdin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2001. – B.267-306.

Galiullin T. Şähesne ğasırlar tudıra / T.Galiullin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2003. – B.9-17.

Gosman H. Yegermençe yıllar tatar poeziyäse / H.Gosman. – Kazan: KDU näşr., 1964.

Kudretskaya E. Taktaş mähäbbäte: Gölçirä belän Gölçährä / E.Kudretskaya // Söyembikä. – 2001. – №1. – B.12-15.

Rähim G. Nälätlär şagıyre / G.Rähim // Miras. – 1996. - №1-2.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda. T.4. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.138–156.

Halit G. Şağıyr. Çor. Geroy / G.Halit. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1974.

Yähin A. 10 sıynıfta tatar ädäbiyätın ukıtu: Ukıtuçı öçen kullanma / A.Yähin. – Kazan: Mäğarif, 1995.

1920 yıllar prozası

Yegermençe yıllar – tatar prozası öçen mäğnävi borılış çorı, realizm östenlek aluı öçen kisken köräş yılları buluı. Bu köräş näticäsendä tatar ädäbiyätında sotsialistik realizm metodınıñ barlıkka kilüe häm formalaşuı. Çor süz sängatendä çagılış tapkan problemalarnıñ sıynfıy köräş belän ayırılgısız bäyläneştä baruı.

İnkıylab häm gracdannar sugışı teması, yaña şähes häm çor kontseptsiyäse. Ş.Usmanovnıñ «Kraskom mähäbbäte», «İl kızı», «Miting» hikäyälärendä köräş häm mähäbbät romantikası, revolyutsion asketlık çagılışı.

Avıllarda kümäk hucalıklar barlıkka kilä başlau belän bäyle kollektivlaştıru teması, ädäbiyätta yaña tema häm geroylar (G.İbrahimov «Tirän tamırlar»).

İnkıylabka qadärge tatar tormışın tasvirlagan äsärlär. G.İbrahimovnıñ «Tatar hatını nilär kürmi» romanı, M.Gafurinıñ «Kara yözlär» häm «Şağıyrneñ altın priiskasında» povestları.

Sotsialistik realizm metodına buysınmagan äsärlär. 1921 yılgı açlıknıñ tatar prozasında çagılışı. G.İbrahimov «Adämnär» poveste, K.Näcmi «Tukran dalası» hikäyäse, F.Ämirhan «Täğziyä» näsere.

F.Ämirhannıñ ideologiyäneñ yäşäp kilüçe goref-ğadätlärgä, şäheskä tiskäre täesiren surätlägän «Şäfigulla agay» hikäyäse häm yaña sistemanı faş itkän publitsistikası. Äsärneñ yazılu häm saklanu tarihı. İroniyä häm giperbola alımnarı aşa äsärdä kütärelgän problemalar, yäş aralaş kölü. Äsärneñ sovet tärtiplärenä häm vulğar sotsiologizmga ütken satira buluı.

G.Rähimneñ «İdel» povestenda avtornıñ üz halkın «kanatı sıngan akçarlak»ka tiñläve. Äsärdä hronotop, psihologik, fälsäfi häm ictimagıy katlamnar, simvollar. İcat metodı.

Bu yıllarda yumor häm satira ölkäsendäge ezlänülär. Satirik tänkıyt obektları. G.Gaziz «Skripkaçı Hösäyen», «Ähmät baynıy täharäte», «Facigale tönnärdä», G.Tolımbaynıñ «Familiyä yasauçılar», «Samatov», «Oslan manaraları», «Ätäçlär sugışı» hikäyäläre.

Ädäbiyät

Ähmädullin A. F.Ämirhannıñ «Şäfigulla agay» poveste / A.Ähmädullin // Ofıklar kiñäygändä. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2002. – B.161-170.

Zahidullina D. Kereş süz / D.Zahidullina // Rähim G. Saylanma äsärlär. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2004. – B.7-35.

Rahman R. Citmeş yıldan soñ oçraşu / R.Rahman // Tolımbay G. Saylanma äsärlär. – Kazan: Tatar. kit. Näşr., 2000. – B.5-23.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda. T.4. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.156-181.

Hatipov F. Mölkätebezne barlaganda / F.Hatipov. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2003. – B.5-23.

Ğalimcan İbrahimov (1887-1938)

G.İbrahimovnıñ Oktyabr inkıylabına qadärge icatına has üzençäleklär. Revolyutsiyädän soñgı çorda ideya-estetik karaşlarındagı üzgäreşlär. G.İbrahimovnıñ tatar ädäbiyätın, mädäniyäten, fänen häm matbugatın üsterügä kertkän öleşe. Gıylmi üzäk citäkçese bularak eşçänlege.

Sovet çorı icatında sıynfıy tigezsezlekne häm revolyutsion köräşne surätläü. «Yaña keşelär», «Kızıl çäçäklär», «Tirän tamırlar» äsärläreendä ictimagıy azatlık köräşen izgeläşterü.

«Almaçuar» hikäyäsendä surätlängän Sabantuy küreneşe. Kabatlanıp kilgän vakıygalar aşa äsärneñ ideyasen tabu. Zakirga bäyä. Äsärneñ tärbiyävi yagı. Balıkka baru vakıygası.

«Kızıl çäçäklär» povestenda vakıyga-metafora. Geroylar yazmışınıñ, holık-figıleneñ sotsial çıgışka bäyle tasvirlanuı. Duslıkka tugrılık häm hıyanät. Yärdämçänlek, şäfkatlelek hiseneñ sıynfıylık säyäsätennän östenlege. Povestta realizm belän romantizmnıñ sintezı.

«Tirän tamırlar» romanınıñ isemenä salıngan berniçä katlam eçtälek. Nägıymä häm cämgıyät karşılıgı. Byurokratiyäneñ çäçäk atuına avtornıñ mönäsäbäte, partiyä citäkçeläreneñ eşçänlegen tasvirlauga zur urın birelü. İcat metodı.

Yazuçınıñ kayber äsärlären üzgärtep eşläve. «Tatar hatını nilär kürmi» povestenda vakıyga-metafora; kabatlanıp kilüçe vakıygalar, facigalelek. İctimagıy häm psihologik katlamnar. Goref-ğadät, yolalarnıñ mul bireleşe. «Kazak kızı» romanında keşe yazmışı häm milli kanunnarnıñ üzara bäyläneşe. Äsärneñ problematikası. Sotsial häm psihologik analiz tiränlege. Tel-öslüb üzençälege.

Ädäbiyät

Ähmädullin A. G.İbrahimov häm tatar dramaturgiyäse // A.Ähmädullin // Sähnä ädäbiyätı häm tormış. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1980. – B.165-177.

Battal G. Miracga aldangan yazuçı: G.İbrahimov turındagı hatirälärdän / G.Battal // Tatarstan. – 1995. - № 7-8.

Bäşirov F. Açıla tarih bitläre / F.Bäşirov // Ädäbi miras. Dürtençe kitap. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1997. – B.128-130.

Ğalimcan İbrahimov häm XXI ğasır: Tuuına 120 yıl tuluga bagışlangan halıkara fänni-ğamäli konferentsiyä materialları. – Kazan, 2007. – 332 b.

Mostafin R. G.İbrahimovnıñ soñgı könnäre / R.Mostafin // Kazan utları. – 1990 - №7.

Hatipov F. Mölkätebezne barlaganda... / F.Hatipov. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2003. – B.5-27.

Häsänov M. Ğalimcan İbrahimov / M.Häsänov. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1964.

Yähin A. 10 sıynıfta tatar ädäbiyätın ukıtu. Ukıtuçı öçen kullanma / A.Yähin. - Kazan: Mäğarif, 1995.

Mäcit Gafuri (1860-1934)

Şağıyr, prozaik häm dramaturg M. Gafurinıñ tormış yulı häm icatı. İdeya-estetik karaşlarındagı üzgäreşlär. Mäğrifätçelektän milli häm sotsial azatlık ihtıyacı fikerenä kilüe. Şiğriyätendä revolyutsion çınbarlıknı maktavı, sıynfıy köräşkä çakıruı («Kızıl bayrak», «Hörriyät irtäse», «Kurıkmagız», «Eşçe» h.b.). Publitsistik öslübneñ köçle buluı.

Prozada ütkän tormışka möräcäğat itüe. Tema häm canr törlelege. İcat metodı. «Kara yözlär» (1927) povestenda usallık häm şäfkatlelek temasınıñ yañaça açıluı. Töp geroylarnı dramatik hälgä kitergän säbäplär. Äsärneñ psihologizmı. Din ähellären surätläüdä çor täesire.

«Şağıyrneñ altın priiskasında» (1930) povestenda avtobiografik cirlek. Äsärdäge vakıygalarnıñ urtak teması: igeleklelek. Vakıygalar katlamı. İdeyase. Avtornıñ Därdemändkä mönäsäbäte. Äsärlärneñ sänğatçä eşläneşe.

M.Gafurinıñ tatar dramaturgiyäse häm tatar operası üseşenä kertkän öleşe.

Ädäbiyät

Mähdiyev M. Ädäbiyät häm çınbarlık / M.Mähdiyev. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1987. - B.3-28.

Hatipov F. Küñel dönyası häm ictimagıy tormış / F.Hatipov // Tatar ädäbiyätı mäsäläläre. Cidençe cıyıntık. – Kazan: Tat.kit.näşr., 1976. – B.17-21.

Şärif Kamal (1884-1942)

Yazuçınıñ Oktyabr inkıylabına qadärge icatına kıskaça küzätü. Ädäbi, ictimagıy häm publitsistik eşçänlege.

Äsärlärendä sıynfıy köräşne, zaman temaların yaktırtuı. «Tañ atkanda» (1927) romanında tatar krestyannarınıñ revolyutsiyägä kilü yulın kürsätüe. Äsärneñ sänğatçä yañalıgı. Realizm belän satiranıñ tabigıy sintezı.

Yaña tormış öçen köräşne surätlägän «Matur tuganda» (1937) romanı. Çor ideologiyäsenä östenlek birü. Geroylarnı sıynfıy küzlektän çıgıp bäyäläü. İcat metodı. Roman isemenä salıngan mäğnä. Äsärdäge urın häm vakıt vazifaları. Maturlık tuganda barlıkka kilgän yamanlık: byurokratiyä. Kompozitsiyä häm stil üzençälege.

Ş.Kamal – dramaturg. Obrazlar tudıruda sıynfıylık printsibınıñ östenlek itüe. Konfliktlar koru üzençälege. «Kozgınnar oyasında», «Gabbas Galin», «Taular», «Ut» dramalarında vakıygalarnı tasvirlauda shemaçılık.

Ädäbiyät

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda: T.IV.- Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.401-416.

Nigmatullina Yu. Tipı kultur i tsivilizatsiy v istoriçeskom razvitii tatarskoy i russkoy literaturı / Yu.Nigmatullina. - Kazan: Fän, 1997.

Yähin A. 10 sıynıfta tatar ädäbiyätın ukıtu: Ukıtuçı öçen kullanma / A.Yähin. – Kazan: Mäğarif, 1995.

Şamil Usmanov (1898-1937)

Tormış yulı, revolyutsion köräş cırçısı buluı. «Kanlı könnärdä» (1919) dramasında şähes belän revolyutsiyäneñ üzara mönäsäbätenä korılgan konflikt. Pesanıñ agitatsion ruhlı äsär buluı.

«Fabrika anası» hikäyäsendä şäfkatlelekneñ usallıknı ciñüe. Stil küreneşe bularak urın häm vakıt (hronotop). Kaytavaz metaforı. «İl kızı» (1923), «Kraskom mähäbbäte» (1923) hikäyälärendä hatın-kıznıñ cämgıyättäge urının, mähäbbätne köräş belän bäyläp karau. Äsärlärdäge köräş romantikası. «İl kızı» hikäyäsendä metafora bularak miç obrazı. Miç obrazı aşa Ähmätkä birelgän bäyä.

«Gayıt korbanı» (1924) hikäyäsendä Häyrüş agay obrazı, anıñ dönyaga karaşınıñ üzgärü säbäbe. Sänğat çarası bularak vakıt.

Gracdannar sugışı çınbarlıgın romantik buyaular aşa tasvirlagan «Legion yulı» (1921-1935) poveste. Yazuçınıñ şähsi facigase.

Ädäbiyät

Ähmädullin A. Döreslekkä ireşü yulında / A.Ähmädullin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1993. – B. 234-241.

Gıyzätullin İ. Yazuçı – kaharman: Ş.Usmanovnıñ tuuına 100 yıl / İ.Gıyzzätullin // Kazan utları. – 1998. – №12.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda: T.IV. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989.- B.225-239.

Yähin A. Şamil Usmanov / A.Yähin // Kazan utları. – 1988. - №12.

Dramaturgiyä

Kärim Tinçurin (1887-1938)

K.Tinçurin – talantlı dramaturg, artist, recisser häm prozaik.

İcatınıñ inkıylabtan soñgı çorı üzençälekläre. Oktyabr borılışınnan soñ tatar professional teatrın oyıştırudagı häm üsterüdäge eşçänlege. Satira häm komediyä ostası bulıp citlegüe.

«Amerikan» (1923), «Cilkänsezlär» (1926) ictimagıy–säyäsi dramalarında satirik tiplar. Äsärlärdäge konfliktlar. Sänğatçä eşläneşe. «Amerikan»da avtornıñ personaclarga mönäsäbäte. Subektiv eçtälege.

Muzıkal dramalar icat itüdäge aktivlıgı: «Süngän yoldızlar», «Zäñgär şäl», «Kazan sölgese», «İl», «Kandır buyı». K.Tinçurin belän S.Säydäşev arasındagı icadi hezmättäşlek. «Süngän yoldızlar» dramasında konfliktlarnıñ mähäbbät öçpoçmagında açıluı. Eçke konflikt. Töş kürü vakıygası, äsär isemenä salıngan mäğnä. «Zäñgär şäl» melodramasında sotsial törkemnär. Konfliktlar. Kurkaklık problemasınıñ üzençälekle açıluı. Äsärlärneñ sänğatçä eşläneşe.

«Zar» (1922-1923) tragediyäsendä dini-mifologik obrazlarnıñ fälsäfi eçtälege. Güzällek kategoriyäse. Romantizm yünäleşe.

»Konfliktsızlık teoriyä»seneñ K.Tinçurin icatına täesire: «Hikmätle doklad» (1928), «Kandır buyı» (1931), «Alar öçäü ide» (1935) pesalarında şul çorga has problemalarnıñ çagılışı. Vulğar sotsiologizm yogıntısı.

K.Tinçurin – hikäyä ostası. «Häkimcan agay» (1916), «İskändär» (1917) hikäyälärendä facigalelek. «Yübiley» «Ak çirbik» äsärlärendä satirik alımnar. «Märcannar» avtobiografik äsäre, problemalar, şähes häm däver karşılıgın kürsätü yagınnan Söläyman obrazı.

Ädäbiyät

Batulla R. Anıñ belän yänäşä... / R.Batulla // Kazan utları. – 1997. - № 9.

İglamov R. Vıdayuşiysya dramaturg / R.İglamov. – Kazan: Tatar. knicn.izd-vo, 1987.

Kärim Tinçurin häm tatar sängate: Bötenrossiyä fänni-ğamäli konferentsiyäse materialları. – Kazan, 2007. – 336 b.

Nuriyev R. «Zäñgär şäl» melodramasında konfliktlar töyenläneşe. // R.Nuriyev // Tatar klassik dramaturgiyä poetikası. – Kazan: «Master Layn», 1999. – B.174-179.

Hanzafarov N.Tatarskaya komediyä / N.Hanzafarov. – Kazan: Fän, 1996.

Cäläliyeva M. Ädäbiyätıbıznıñ cırlı çişmäläre / M.Cäläliyeva. – Kazan: Mäğarif, 2001. – B.42-47.

1930 yıllar ädäbiyätı

İl külämendä bargan ictimagıy-säyäsi üzgäreşlär, masştablı tözeleşlär çorı. Bu däverneñ tiskäre yakları. Üzgäreşlärneñ ädäbi barışta çagılışı.

Ädäbiyätnıñ ideologiyägä buysındırıluı. Tatarstan häm Bötensoyuz yazuçılarınıñ I sezdları (1934), alarda kabul itelgän kararlar. Sotsialistik realizm icat metodı tantanası, anıñ üzençälekläre, ädäbi icatka tiskäre tesire. Sovet ädäbiyätı üseşenä administrativ sistema alımnarın kullanıp ireşergä omtılu. İcat iregeneñ çiklänüe, massaküläm repressiyälär başlanu. Şähes kultı çorında tatar ädipläre, yazmışı.

Poeziyä. H.Tufan, Ä.Fäyzi, S.Battal, M.Cälil, Ş.Mannur, N.Bayan, F.Kärim, Ä.Yerikäy h.b. aktiv icat itüe. İctimagıy idealnı şiğriyätkä äverelderü yulında ezlänülär. Aktiv canrlar.

İdeologiyä kısalarınnan çitläşü omtılışı. Şul yulda halık icatı kazanışların üzläşterü. H.Tufannıñ «Luiza», «Ak kayın», «Ozatu», Ä.Fäyzineñ «Umırzaya», «Yäşlek», M.Cälilneñ «Sagınu», S.Häkimneñ «Yuksınu» kebek lirik şiğırläre.

30 yıllarda poema häm ballada canrlarınıñ aktvilaşuı, yaña sıyfatlar belän bayuı. Ä.Fäyzi «Fleytalar», «Dala häm keşe» M.Cälil «Hat taşuçı», F.Kärim «Tavışlı tañ», «Cidençe miç», H.Tufan «Ant», «Tukaynıñ tuganı», «Timer turında ballada», S.Häkim «Par at» äsärlärendä tema törlelege, canr üzençälekläre.

30 yıllar poeziyäsendä ütkän tarih: M.Cälil «Altınçäç», «İldar» librettoları, N.İsänbät «Tüläk batır», «Spartak» äsärläre.

Proza töreneñ üseşe. Äsärlärdä zaman temaların çagıldıru üzençälekläre, ideya häm sänğatlelek printsiplarında vulğar sotsiologizmnıñ östenlek aluı. Kabatlanuçı syucet häm konfliktlar, vakıygalarnı tasvirlauda shemaçalık. Yaña keşe obrazın ezläü, anı partiyälelek, sıynfıy köräş noktasınnan torıp tasvirlau.

Gracdannar sugışına bagışlangan vakıygalarnı «yañartu»: G.Bäşirov «Sivaş», M.Ämir «Hikmätullinnıñ manevrda kürgännäre», A.Şamov «Gospitaldä», «Ber mähäbbät tarihı» h.b..

Dinneñ cämgıyättäge urının bozıp kürsätü. Yaña ählak normaları, ğailä, mähäbbät mäsäläläre. Kümäk hezmätkä uñay mönäsäbät tärbiyälärgä tırışu, hezmät keşesen yugarı kütärergä omtılu. G.Kutuynıñ «Tapşırılmagan hatlar» povestenıñ populyarlıgı, sere.

Prozada tarihi tema. M.Galäü «Bolgançık yıllar» häm «Möhacirlär» romanı, K.Tinçurin «Märcännär» tsiklı.

Dramaturgiyädä konflikt yasalmalılıgı: Ş.Kamal «Taular», G.Kutuy «Cavap», T.Gıyzzät «Maktaulı zaman» h.b.

Vatannı saklau teması: T.Gıyzzät «Taymasovlar», R.İşmorat «İdegäy». Folklorga korılgan äsärlär: N.İsänbät «Huca Nasretdin», T.Gıyzzät «Kıyu kızlar». Dramaturgiyädä tarihi şäheslär: Ä Fäyzi «Tukay», N.İsänbät «Spartak», «İdegäy» h.b. Äsärlärneñ sänğatçä eşläneşe, ideologiyä taläplärenä buysınıp yazıluları.

Ädäbiyät

Ğalimullin F. Äle bez tugançı... / F.Ğalimullin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2001.

Galiullin T. Utızınçı yıllar tatar şiğriyäte / T.Galiullin // Şiğriyät baskıçları. – Kazan: Mäğarif, 2002. – B.91-125.

Golubkov M.M. Russkaya literatura HH v.: Posle raskola: Uç. posobiye dlya vuzov. – M.: Aspekt Press, 2001.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda. T.4. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989.

Häsän Tufan (1900-1981)

Şağıyrneñ tormış yulı, facigale yazmışı.

İcatınıñ başlangıç yıllarında tormış yämen maktau, matur kiläçäkkä ışanu («Barabız», «Bezdä tua yaña keşelek»), iskedän kalgan his dip, mähäbbätne kire kagu («Taşla, kızıy», «Tegelärneñ kızı» h.b.).

Poema canrında aktiv eşläve. Yegermençe yıllarda yazılgan «Zäñgär büre», «Ural eskizları», «İke çor arasında», «Başlana başladı», «Bibiyevlar» h.b. poemalarınıñ yañalıgı. Metaforalar, tel-surätläü üzençälege, konstruktivizm printsibı. Lirik geroy häm çınbarlık berdämlege.

1928-1930 yıllar säyähäte näticäsendä fiker söreşendäge üzgäreşlär. Äsärlärendä lirik agımnıñ häm halıkçanlıknıñ köçäyüe: «Lu-i-za-a» (1929), «Ak kayın» (1933), «Ozatu» (1933). His-kiçereş, halıkçan obrazlar. Tabiğat häm keşe, tarih häm şähes turında fälsäfi uylanularga birelüe: «Uzıp barışlıy» (1939), «Taşkent baglarında» (1940), «Kümelgän ezlär istälege» (1939), «Oçraşırbız äle» (1940) h.b. Könçıgış ädäbiyätı traditsiyäläreneñ yañartıluı.

«Ant» (1935) poemasanıñ tözeleşe. Simvol-metaforalar aşa ideologiyägä bäyäse. Katlamnar buyınça analiz. Avtor yazmışına täesire.

Şähes häm şul çor cämgıyate mönäsäbäten çagıldırgan şiğırläre: «Ä yoldızlar däşmi», «Süzsez genä», «Sälam äytegez» h.b. äsärlärdä simvollar, yäşeren eçtälek. H.Tufannıñ çınbarlık hakıykaten räsmi ideologiyä hakıykatennän ayıruı.

Ädäbiyät

Gaynetdinov M. Davıllarda, cillärdä... / M.Gaynetdinov. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989.

Gaynetdin M. Hakıykat yulınnan / M.Gaynetdin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2001. – B. 267-305.

Galiullin T. Akıl häm can bergälege/ T.Galiullin // Şähesne ğasırlar tudıra. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2001. – B.17-27.

Ğalimullin F. H.Tufannıñ «Ant» poemasına ber karaş / F. Ğalimullin // Mäğarif. – 1998. - №9. – B.20-23.

Mostafin R. Ber zararlı äsär tarihı / R.Mostafin // Kazan utları. – 1991- № 5.

Sabirov R. «Şiğırlärdä - minem yörägem» (Häsän Tufan poeziyäsendä avtor obrazı) / R.Sabirov. – Kazan: «Şkola», 2006.

Mähmüt Galäü (1886-1938)

Tormış yulı. Publitsistik, pedagogik häm tärcemäi eşçänlege. Oktyabr revolyutsiyäsen uñay karşılavı.

İcatı turında mäğlümat. İldäge üzgäreşlärne çagıldırgan «Salam torhannar» (1926) pesası, «Kuyau» (1927), «Töyennär» (1928) isemle hikäyä cıyıntıkları. Alardagı tema törlelege häm psihologizm. Kolhozlar tormışın tasvirlagan «Kabulsay» (1933) romanında sıynfıy karşılıknı küpertep surätläve, şul çor shematizmınnan arına almau.

«Kanlı tamgalar» dilogiyäseneñ tözeleşe häm katlaulı yazımışı, tärcemäläre. «Bolgançık yıllar» (1931) häm «Möhacirlär» (1934) romannarında tarihilık. Obrazlar sisteması. Sacidä häm Safa, Vafa, Taci belän bäyle syucet sızıkları. Romanda millät yazmışına bäyle kütärelgän problemalar. Simvollar. Etnografik bizäklärneñ mullıgı. Avtornıñ Törkiyä tormışına mönäsäbäte.

M. Galäüneñ repressiyälär korbanı buluı belän bäyle äsärlärneñ katlaulı yazmışı

Ädäbiyät

Ganiyeva F. Yazmış cırçısı / F.Ganiyeva // Galäü M. Saylanma äsärlär. – Kazan: «Häter» näşr. (TaRİH), 2002. – B.5-11.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda: T.IV. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.200-213.

Yähin A. 10 sıynıfta tatar ädäbiyätın ukıtu. Ukıtuçılar öçen kullanma / A.Yähin. – Kazan: Mäğarif, 1995.

Ğadel Kutuy (1903-1945)

Tormış yulı. Ädäbi mohitta kaynavı. Yaña ädäbiyät buldıru maksatınnan »Sulf» tügäräge oyıştıruı. 1923-1925 yıllarda formalizm belän mavıguı («Şağıyrlärneñ kolak bazına», «Min şähärlär kiyäve», «Portfel» h.b.). Dramaturgiyä ölkäsendä eşçänlege. Ezlänüläre. Tabışları häm uñışsız yakları. «Kazan», «Baldızkay», «Kük kügärçen» pesalarınıñ sähnädä kuyıluı.

Ber törkem yazuçılar belän «Cidegän»çelektä ğayeplänüe.

Bu vakıyganıñ tormışına häm icatına täesire.

30 yıllar icatında yaña keşe obrazın üzäkkä aluı. «Şatlık cırı» (1935) draması, «Cır», «Kızıl mäydanda» (1935) şiğırläre, «Soltannıñ ber köne» (1938) hikäyäse, «Tapşırılmagan hatlar» (1935) poveste. Alarda tormışnı bizäp kürsätü tendentsiyäseneñ köçle buluı. «Tapşırılmagan hatlar» povesteneñ canr hasiyätläre. Probleması. Galiyäneñ eçke karşılıgı. İcat metodı. Äsärdäge psihologik, ideologik katlamnar. Sänğatçä eşläneşe. Stile. Povestneñ här çorda yañaça yañgıravı.

Ädäbiyät

Gäräpşina L. «Tapşırılmagan hatlar» yazılmıyça kala: G.Kutuy prozasında zaman häm geroy kontseptsiyäse / L.Gäräpşina // İdel. – 2003 - № 11.

Kutuyıva G. Lyadskoy bakçasındagı eskämiyä / G.Kutuyıva //Kazan. – 1994. - №3-4.

Nurullina R. Ul ant itte cırı belän ... / R.Nurullina // Kutuy G. Saylanma äsärlär. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 2003. – B.6-18.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda: T.IV. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.416-430.

Taci Gıyzzät ( 1895-1955 )

Tormış yulı. Milli dramaturgiyägä alıp kilgän yañalıgı. «Krestyan cırçısı» buluı.

Ädäbi icatınıñ üseş etapları. Tarihi-revolyutsion eçtälekle äsärlär yazuı. «Çatkılar», «Nayımşik», «Taşkınnar» pesalarında sıynfıy köräşneñ çagılışı. İctimagıy tigezsezlekkä korılgan konflikt. Tıgız vakıygalılık. Äsärlärdäge tarihi döreslek häm uydırma. Pesa isemnärenä salıngan mäğnä.

Zaman ruhı belän sugarılgan äsärläre: «Maktaulı zaman», «Böyek borılış», «Köräş» h.b. pesalarnıñ sänğatçä yomşaklıgı.

Ädäbiyät

Ähmädullin A. T.Gıyzzät dramaturgiyäseneñ tatar dramaturgiyäse tarihında totkan urını / A.Ähmädullin // Ofıklar kiñäygändä. – Kazan. Tatar.kit.näşr., 2002. – B.59-66.

Gıyzzät B. Dramaturg Taci Gıyzzät / B.Gıyzzät. – Kazan: Tatknigoizdat., 1957. – 310b.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı toda: T.V. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.416-432.

Näkıy İsänbät ( 1899-1992 )

N.İsänbät – şağıyr, dramaturg, folklorçı, ğalim, tärcemäçe, lingvist. Ädäbi icatınıñ başlangıç çorında revolyutsiyä cırçısı buluı. «Tugan il», «İnkıylab» (1917), «Küñelebezneñ közgese» (1919), «Kommuna timerlegendä» (1920) h.b. şiğırlärendä revolyutsion köräş romantikası. «Portfel», «Piküläy Şäräfi», «Kultur Şäñgäräy» komediyälärendä satirik tiplar. Äsärlärdäge traditsiyä häm yañaçalık.

Fändä tiyeşle bäyäsen almagan mähäbbät şiğırläre: «Mähäbbät», «Şäreq kızı», «Gıyşık isereklegendä», «Äy, söyeklem», «Urakçı kız», «Söyü», «Sin sazıñnı uynadıñ» h.b.

1930 yıllarda halık avız icatına yakınayuı: «Spartak» (1932), «Mirkäy belän Aysılu» (1935), «Huca Nasretdin» (1939), «Bolak artı respublikası»(1939) h.b. äsärläre.

«Huca Nasretdin» komediyäsendä konfliktnıñ tarihi cirlektä korıluı. Halıkçan personaclar, alarga has patriotik ruh. Folklor häm etnografiyä elementlarınıñ berdämlege. Obrazlı fikerläü. Subektiv eçtälek, avtornıñ üz çorına bäyäse.

Ädäbiyät

Ähmädullin A. Ğasırnı üzenä sıydırgan icat: N.İsänbätneñ tuuına 100 yıl / A.Ähmädullin // Mäğarif. – 1999, - № 12.

Galiullin T. Yegermençe yıllar tatar şiğriyäte / T.Galiullin // Şiğriyät baskıçları. – Kazan: Mäğarif, 2002. – B.47-91.

Tatar ädäbiyätı tarihı. Altı tomda: T.V. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1989. – B.432-458.

Hanzafarov N. N.İsänbät dramaturgiyäse / N.Hanzafarov. – Kazan. Tat.kit.näşr., 1982.

Yähin A. 10 sıynıfta tatar ädäbiyätın ukıtu: Ukıtuçılar öçen kullanma / A.Yähin. – Kazan: Mäğarif, 1995.

Möhacirlek ädäbiyätı

1917 yılgı Oktyabr inkıylabınnan soñ çit ilgä kitärgä mäcbür bulgan ädiplär häm säyäsätçelär: G.İshakıy, S.Maksudi, Y.Akçura, M.Bigiyev, F.Tuktarov, S.Gıyffät h.b. Tormış häm icatlarınıñ öyränelü däräcäse. Çit illärdä çıkkan tatar gazeta-curnalları: «Kazan», «Yaña milli yul», «Yaña yapun möhbire», «Bedermeş», «Azat Vatan» h.b.

Çit illärdä tatar ädäbiyätı. Andagı töp temalar häm problemalar, tugan ilne sagınu temasınıñ aktuallege. Möhacirlektäge süz sängateneñ küpgasırlık ruhi miras belän ayırılgısız bäyläneştä buluı. Äsärlärne canrı, ideya-tematikası yagınnan «sagınu-sagış ädäbiyätı» bergälegendä karau häm tikşerü. Yosıf Akçura, Häsän Hämidulla, Hösäyen Gabdüş, Şahväli Keläüle h.b. icatları turında kıskaça mäğlümat birü.

Saniyä Gıyffät (1899-1957) – şagıyrä, prozaik, pedagog, dramaturg, publitsist häm ädäbiyätçı. Oktyabr inkıylabına qadärge poeziyäse («Sin bulmasañ», «Min söyäm», «Aldangan», «Ömidsezlängändä», «Tabiğatkä karap» h.b.). Möhacirlek däverendä törle canrlarda eşläve. Mädhiyä-märsiyäläre («İsmägıyl babaga», «Kara köçkä»). «Tormış közgese» dramasınıñ simvolik iseme. «Vasıyatem» «Köz», «İl agalarına», «Täñrem tavına karap», «İlem», «İrek cırı», «İs», «Aktık teläk», «Uglımnıñ cırı» şiğırläre.

Ädäbiyät

Gaynutdinov R. Tyurko-tatarskaya politiçeskaya emigratsiyä n. HH v. – 20-30 gg. – Kazan, 1997.

Miñnegulov H. «Ah, bu yazmış ...nik şulay?»: Şagıyrä Saniyä Gıyffätneñ icat portretı / H.Miñnegulov // Miras. – 2004.-№3.

Miñnegulov H. Çit illärdä tatar ädäbiyätı / H.Miñnegulov. – Kazan: Mäğarif, 2007.

Rämiyev Z. Saniyä Gıyffät Kadıyriyä. Şiğırlär / Z.Rämiyev // Miras. – 1998. - №9.

Gayaz İshakıy

G.İshakıynıñ 1917 yılgı inkıylablarga mönäsäbäte. Möhacirlek däverendäge tormışı, säyäsi-ictimagıy eşçänlege, «Milli yul», «Milli bayrak» isemle gazeta häm curnal çıgaruı. Tatarlarnıñ milli-azatlık häräkäte turında «İdel-Ural» (1933) hezmäten yazuı.

Ädäbi icatı. Hikäyäläre. «Dulkın eçendä», «İke ut arasında», «Can Bayıviç» pesaları. «Dulkın eçendä» dramasında Rossiyäneñ çit cirlärne yaulap alu säyäsätenä rizasızlık belderüe. Äsärneñ simvolik iseme.

«Lokman Häkim» äkiyät-antiutopiyäse, «Olug Möhämmäd» tarihi draması, alardagı töp fikerlär, tarihi-fälsäfi eçtälekneñ möhimlege, tatar ädäbiyätı öçen yañalıgı.

«Öygä taba» povestenda tarihi vakıt häm urın. Milli tigezsezlek probleması, törki berdämlek ideyase. Povesttagı psihologik alımnar häm impressionistik stil. «Köz» poveste isemenä salıngan fälsäfi mäğnä, sänğatçä detallärneñ role, simvolik obrazlar.

G.İshakıy icatınıñ HH tatar ädäbiyätı häm sängate tarihında totkan urını.

Ädäbiyät

Ganiyeva R. Gayaz İshakıy icatı: Mahsus programma / R.Ganiyeva // Miras. - 1998.- №5.

Miñnegulov H. İshakıy möhacirlektä / H.Miñnegulov. – Kazan: «Tañ-Zarya», 1999.

Musin F. Gayaz İshakıy / F.Musin. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1998.

Sähäpov Ä. İshakıy häm HH ğasır tatar ädäbiyätı / Ä.Sähäpov. – Kazan: Tatar.kit.näşr., 1997.

Ädäbi tekstlar

Ämir M. Hikmätullinnıñ manevrda kürgännäre. Agıydel.

Ämirhan F. Täğziyä. Şäfigulla agay. Çäçäklär kiteregez miña!

Bäşirov G. Sivaş.

Burnaş F. Çäçäktän häykäl. Ak kayın. Tahir-Zöhrä.

Galäü M. Bolgançık yıllar. Möhacirlär.

Gafuri M. Kızıl bayrak. Kara yözlär. Şağıyrneñ altın priiskasında. Keşe aşauçılar.

Gıyzzät T. Nayımşik. Çatkılar. Taşkınnar.

Gıyffät S. Kara köçkä. Köz. İl agalarına. İlem. İrek cırı. Aktık teläk. Uglımnıñ cırı. Tormış közgese.

İbrahimov G. Yaña keşelär. Almaçuar. Adämnär. Kızıl çäçäklär. Tirän tamırlar. Tatar hatını nilär kürmi. Kazaq kızı.

İsänbät N. Sin sazıñnı uynadıñ. Huca Nasretdin. İdegäy.

İshakıy G. Dulkın eçendä. Öygä taba. Lokman Häkim. Köz. Can Bayıviç. Olug Möhämmäd.

Kamal Ş. Tañ atkanda. Matur tuganda. Gabbas Galin.

Kutuy G. Tapşırılmagan hatlar.

Rähim G. İdel.

Taktaş H. Gazraillär. Karañgı tönnärdä. Küktän sörelgännär. Cir ulları tragediyäse. Tañ kızı. Urman kızı. Zäñgär küzlär. Gıysyan. Koyaş küktä şulay mäñge yözär. Taktaş ülde. «A, partiyä...». Sırkıdı avılı. Äydä, enem! Mähäbbät täübäse. Yırtık bürek. Bolay... gadi cır gına. Ak çäçäklär. Mokamay. Alsu. Kiläçäkkä hatlar. Kamil. Kümelgän korallar. Yugalgan maturlık.

Tinçurin K. Amerikan. Cilkänsezlär. Süngän yoldızlar. Zäñgär şäl. Märcännär.

Tufan H. Barabız. Taşla, kızıy. Tegelärneñ kızı. Zäñgär Büre. Ural eskizları. İke çor arasında. Başlana başladı. Bibiyevlär. Luiza. Ak kayın. Ozatu. Uzıp barışlıy. Ant. Süzsez genä. Ä yoldızlar däşmi. Sälam äytegez. Taşkent baglarında. Kümelgän ezlär istälege. Oçraşırbız äle.

Usmanov Ş. Kanlı könnärdä. İl kızı. Kraskom mähäbbäte. Gayıt korbanı. Açılgan yozak. Legion yulı.

Fäyzi Ä. Fleytalar. Yäşlek. Umırzaya. Elegiyä. Dala häm keşe.

Fäyzi M. Ak kalfak. Ural suı buyında. Asılyar.

«20-30 yıllar tatar ädäbiyätı» kursı buyınça yakınça zaçet-imtihan sorauları

1. Gracdannar sugışı yıllarında tatar ädäbiyätı.

2. Yegermençe yıllar tatar şiğriyäte.

3. Gracdannar sugışı yıllarındagı tatar ädäbiyätında ike yünäleş: şäfkatlelek, ählak temaları häm ideologiyäne propagandalau, köräş teması.

4. Yegermençe yıllar tatar prozası.

5. Utızınçı yıllar tatar şiğriyäte.

6. G.İbrahimovnıñ «Tirän tamırlar» romanına analiz.

3. K.Tinçurin. «Zäñgär şäl» melodramasında konflikt. Avtornıñ personaclarga mönäsäbäte.

4. K.Tinçurinnıñ «Süngän yoldızlar» dramasına analiz.

5. G.İbrahimov. «Almaçuar» hikäyäsendä töp geroy bäyälämä.

6. K.Tinçurin. Tormış yulı häm küpkırlı eşçänlege.

7. G.İbrahimovnıñ «Yaña keşelär» pesasında şäfkatlelek ideyase.

8. G.İbrahimovnıñ Oktyabr inkıylabınnan soñgı icatına has üzençäleklär.

9. K.Tinçurinnıñ «Süngän yoldızlar» draması. Äsärdäge konfliktlar häm alarnıñ üzara bäyläneşe.

10. K.Tinçurinnıñ «Amerikan» komediyäse. Yäşlär obrazı.

11. M.Gafuri. «Şağıyrneñ altın priiskasında» povestendä igeleklelek teması.

12. Utızınçı yıllar tatar prozası.

13. Satirik äsärlärgä analiz yasau üzençälege.

14. Yegermençe-utızınçı yıllarda dramaturgiyä.

15. G.Kutuy. «Tapşırılmagan hatlar». Äsärdäge eçke konflikt.

16. Ş.Kamal. «Matur tuganda» romanına analiz.

17. M.Galäüneñ «Bolgançık yıllar» romanına analiz.

18. G.İbrahimov. «Tirän tamırlar» romanı. Äsärdä keşe yazmışın sotsial şartlarga buysınuı.

19. İdeya. İdeologiyä. İdeal.

20. Hikäyälärgä analiz yasau üzençälege.

21. Metafora. Misallar.

22. Drama äsärlärenä analiz yasau üzençälege.

23. N.İsänbät. «Huca Nasretdin» komediyäsenä analiz.

24. G.İbrahimov icatın çorlarga bülü häm üzençälekläre.

25. Ä.Fäyzi. «Elegiyä» şigırenä analiz. Şiğırneñ subektiv eçtälege.

26. T.Gıyzzät pesalarında sıynıflar karşılıgı.

27. M.Ämirneñ «Hikmätullinnıñ manevrda kürgännäre» äsäre. Analiz.

28. G.İbrahimovnıñ «Almaçuar» hikäyäsendä balıkka baru vakıygasında avtornıñ äytäse kilgän fikere.

29. G.İbrahimov. «Kızıl çäçäklär» poveste. Analiz.

30. M.Gafuri. «Kara yözlär» poveste. Usallık häm şäfkatlelek temasınıñ yañaça açıluı.

31. Roman canrı. Romannarga analiz yasau üzençälege.

32. M.Ämirneñ «Agıydel» povestenä analiz.

33. H.Tufannıñ yegermençe yıllarda yazılgan poemalarında kütärelgän tema-problemalar.

34. His. Hisneñ däräcäse, säbäbe.

35. G.İbrahimov. «Kızıl çäçäklär». Duslık hiseneñ sıynfıy köräş hisennän östenlege.

36. H.Tufan icatında lirik başlangıçnıñ köçäyüe.

37. Mäğnä. Tema. Problema.

38. G.Bäşirovnıñ «Sivaş» povestenä analiz.

39. T.Gıyzzät. «Çatkılar» pesası.

40. Tezmä äsärlärgä analiz yasau üzençälege.

41. M.Ämir. «Agıydel» povestendä Agıydel obrazı.

42. H.Tufan. «Ant» poemasın katlamnar buyınça analizlau.

43. Tezmä äsärlärgä analiz yasau üzençälege.

44. H.Tufan. «Sälam äytegez» şigırenä analiz.

45. M.Galäüneñ «Möhacirlär» romanında avıldaşlarnıñ Törkiyädä kürgännäre.

46. Möhcirlek ädäbiyätı. Çit illärgä kitkän ädiplär häm alarnıñ icatı.

47. M.Fäyzi. «Galiyäbanu» äsärenä analiz.

48. M.Galäünıñ «Bolgançık yıllar» romanında sabantuy vakıygası.

49. Subektiv eçtälek. Misallar.

50. H.Tufannıñ tormış häm icat yulı.

51. Ş.Usmanov. «Gayıt korbanı», «Açılgan yozak» hikäyälärenä analiz.

52. Obektiv eçtälek. Misallar.

53. Gracdannar sugışı yıllarında dramaturgiyä.

54. G.İshakıynıñ inkıylabtan soñgı tormış yulı häm icatı.

55. F.Ämirhan. «Şäfigulla agay» hikäyäsenä analiz.

56. H.Taktaş. «Cir ulları tragediyäse»ndä geroylar bireleşe.

57. Romantizm. Realizm. Sotsialistik realizm.

58. N.İsänbät. «Sin sazıñnı uynadıñ» şigırenä analiz.

59. H.Taktaş. «Mokamay» äsärendä şäfkatlelek teması.

60. Konflikt. Eçke häm tışkı konflikt. Misallar.

61. H.Taktaş. «Ak çäçäklär» şigırenä analiz.

62. T.Gıyzzätneñ «Çatkılar» pesasında surätlängän starosta öyendäge vakıyga.

63. Lirik äsärlärgä analiz yasau üzençälege.

64. F.Ämirhan. «Çäçäklär kiteregez miña». Analiz.

65. H.Taktaş. «Cir ulları tragediyäse»ndä subektiv eçtälek.

66. Drama äsärlärenä analiz yasau üzençälekläre.

67. H.Taktaş. «Bolay... gadi cır gına» şigırenä analiz.

68. Ş.Usmanov. «İl kızı» hikäyäsendä metafora.

69. Obektiv eçtälek, subektiv eçtälek. Misallar.

70. Ä.Fäyzi. «Umırzaya» şigırenä analiz.

71. Ş.Usmanovnıñ «Kanlı könnärdä», G.İbrahimovnıñ «Yaña keşelär» äsärlärendä ählak häm şäfkatlelek problemaları.

72. Simvol. Misal.

73. T.Gıyzzät. «Çatkılar» äsärenä analiz.

74. H.Tufannıñ ike eçtälekle şiğırläre.

75. Yegermençe-utızınçı yıllar tatar ädäiyätınıñ töp üzençälekläre.

76. H.Tufan. «Uzıp barışlıy» şigırenä analiz.

77. H.Taktaşnıñ drama äsärläre.

78. G.İbrahimov icatınıñ töp üzençälekläre.

79. H.Taktaşnıñ üz yazmışı.

80. T.Gıyzzät. «Çatkılar», «Nayımşik» äsärlärendä sıynıflar karşılıgı.

81. Gracdannar sugışı yıllarında tatar ädäbiyätı.

82. H.Tufan. «Ak kayın», «Ozatu», «Lu-i-zaaa...» şiğırlärenä analiz.

83. K.Tinçurin icatınıñ töp üzençälekläre.

84. H.Tufan. «Ä yoldızlar däşmi» şigırenä analiz.

85. M.Ämir. «Hikmätullinnıñ manevrda kürgännäre» äsäreneñ syucetı.



«20-30 yıllar tatar ädäbiyätı» kursınnan testlar

I variant

1. Yazuçılarnı tuu vakıtları buyınça tärtipkä sal
a) M.Ämir
ä) H.Taktaş
b) H.Tufan
v) G.İbrahimov

2. H.Tufannıkı bulmagan şiğırne ata
a) "Uzıp barışlıy"
ä) "Ütep barışlıy"
b) "Ak kayın"
v) "Ozatu"

3. M.Gafurinıñ "Şağıyrneñ altın priiskasında" äsärendä kaysı şağıyr turında süz bara
a) Sägıyt Sünçäläy
ä) Zakir Rämiyev
b) Şäyehzadä Babiç
v) H.Tufan

4. Avtorlarnı häm äsärlärne täñgälläşter
a) Häsän Tufan a) "Sin sazıñnı uynadıñ"
ä) Hadi Taktaş ä) "Kızıl çäçäklär»
b) Näkıy İsänbät b) "Ak çäçäklär"
v) Ğalimcan İbrahimov v) "Ak kayın"

5. Täñgäl kiteregez.
a) Hadi Taktaş a) futurizm
ä) Kavi Näcmi ä) sotsrealizm
b) Ğadel Kutuy b) simvoliizm
v) Ğalimcan İbrahimov v) imacinizm

6. Gomär Bäşirovnıñ "Sivaş» povestenda gäüdälängän sugış
a) gracdannar sugışı
ä) Böyek Vatan sugışı
b) berençe bötendönya sugışı
v) Pugaçev vosstaniyesı

7. Gracdannar sugışı çorı şiğriyätendä östenlek algan canr
a) publitsistik-agitatsiyäläü
ä) mähäbbät (intim)
b) peyzac.

8. Äsärlärne häm avtorlarnı täñgäl kiter.
a) Mähmüt Galäü a) "Huca Nasretdin"
ä) Näkıy İsänbät ä) "Altınçäç"
b) Musa Cälil b) "Möhacirlär"

9. Temalarnı äsärlärgä täñgäl kiter.
a) sıynfıy köräş a) "Täğziyä"
ä) açlık ä) "Kızıl çäçäklär
b) kolhozlaşu b) "Çatkılar"
v) duslık v) "Matur tuganda"

10. Ädiplärne häm alar bulgan urınnarnı täñgäl kiter
a) H.Taktaş a) Törkiyä
ä) H.Tufan ä) Orenburg
b) G.İshakıy b) Bohara
v) M.Cälil v) Ural

11. Şağıyrlär arasınnan gıysyançı buluı belän tanılu alganın ata
a) S. Rämiyev
ä) H.Taktaş
b) M.Gafuri
v) N.İsänbät

12. Gracdannar sugışında katnaşkan yazuçı
a) G.Bäşirov
ä) K.Tinçurin
b) Ş.Kamal
v) F.Ämirhan

13. "Kızıl bayrak" şigıreneñ avtorı
a) F.Burnaş
ä) M.Gafuri
b) G.Kamal
v) K.Ämiri

14. Birelgän ädiplärne ülgän yılları belän täñgäl kiter
a) 1931 a) Häsän Tufan
ä) 1981 ä) Hadi Taktaş
6) 1937 b) G.İbrahimov
v) 1938 v) G.İshakıy
g) 1954 g) Ş.Usmanov

15. "Kanlı könnärdä" häm "Yaña keşelär" isemle pesalarnıñ canrı
a) geroik dramalar
ä) tarihi-revolyutsion dramalar
b) tragediyälär
v) muzıkal dramalar

16. Ş.Kamalnıkı bulmagan äsär
a) "Tañ atkanda"
ä) "Maktaulı zaman"
b) "Kozgınnar oyasında"
v) "Taular"

17. Partiyäneñ "İnternatsional" cırın tatarçaga tärcemä itüçe şağıyrne ata
a) G.Tukay
ä) H.Tufan
b) Ä.Fäyzi
v) H.Taktaş

18. F.Ämirhannıñ "Şäfigulla agay" hikäyäse yazılgan yılnı ata
a) 1925
ä) 1928
6) 1924
v) 1919

19. Ş.Usmanovnıñ tugaç birelgän iseme
a) Şamil
ä) Gabdulla
b) Usman
v) Häyrulla

20. "Huca Nasretdin" äsäreneñ canrı
a) vodevil
ä) myuzikl
b) komediyä
v) tragediyä

21. M.Gafurinıñ "Kızıl bayrak" äsärendäge töp temanıñ töre
a) tarihi
ä) mäñgelek
b) milli
v) personal

22. G.Bäşirovnıñ "Sivaş" poveste nindi icat alımı belän yazılgan
a) sotsrealizm
ä) mäğrifätçelek realizmı
b) tänkıydi realizm
v) berse dä döres tügel

23. Mäcit Gafurinıñ Sovet hakimiyätenä mönäsäbäte
a) şatlanıp karşı ala
ä) kire kaga
b) urtalıkta kala
v) ikelänep kala

II variant

1. Avtorlarnı häm äsärlärne täñgäl kiter
a) Taci Gıyzzät a) "Kümelgän korallar"
ä) Ğalimcan İbrahimov ä) "Cilkänsezlär»
b) Hadi Taktaş b) "Yaña keşelär"
v) Kärim Tinurin v) "Taşkınnar"

2. "Şağıyrneñ altın priiskasında" äsärendä şağıyr obrazı artında torgan şähes
a) Därdmänd
ä) Sägıyt Rämiyev
b) Sägıyt Sünçäläy
v) M.Gafuri

3. Gracdannar sugışı çorı poeziyäsendä ütkän häm bügengene gäüdäländerä torgan töp alım
a) antiteza
ä) sınlandıru
b) çagıştıru
v) metafora

4. N.İsänbätneñ tögäl familiyäse
a) Sabirov
ä) İsänbätov
b) Zakirov
v) Galiyev

5. Sähnä äsärenä analiz yasaganda iñ elek açıklana torgan element
a) konflikt
ä) his
b) problema
v) tema

6. F.Ämirhannıñ "Şäfigulla agay" hikäyäse basılıp çıkkan yılnı ata
a) 1924
ä) 1990
b) 1945
v) 1953

7. Ä.Fäyzineñ cır bulıp kitkän şigıren ata
a) "Fleytalar"
ä) "Umırzaya"
b) "Şağıyr"
v) "Şähärdä yaz"

8. Ädiplärne ülgän yılları buyınça tärtipkä sal.
a) Ğalimcan İbrahimov
ä) Şamil Usmanov
b) Hadi Taktaş
v) Gayaz İshakıy
g) Häsän Tufan

9. Avıllarnı häm äsärlärne täñgälläşter
a) Ädräs a) "Uzıp barışlıy"
ä) Sırkıdı ä) "Tapşırılmagan hatlar"
b) Karmät b) "Sırkıdı avılı"

10. "Çäçäktän häykäl", "Sahra kanı", "Ak kayın" äsärlären yazgan şağıyr
a) H.Tufan
ä) F.Burnaş
b) S.Sünçäläy
v) Ä.Sägıydi

11. Ş.Usmanov icatın nıklap öyrängän ğalimne ata
a) A.Yähin
ä) T.Galiulin
b) A.Ähmädullin
v) D.Zahidullina

12. Äsärlärne häm temalarnı täñgälläşter
a) açlık a) "İdegäy"
ä) kolhozlaşu ä) «Luiza»
b) tarih b) "Agıydel»
v) mähäbbät v) "Adämnär"

13. H.Taktaşnıñ "Mähäbbät täübäse"ndä töp geroy
a) Galliyä
ä) Zöbäydä
b) Mädinä
v) Alsu

14. "Mähäbbät", "Yäşeren mähäbbät", "Sin sazıñnı uynadıñ" äsärläreneñ avtorı
a) N.İsänbät
ä) F.Burnaş
b) Ä.Fäyzi
v) K.Näcmi

15. Yazuçılarnı alarnın äsärläre buyınça täñgäl kiter
a) M.Fäyzi a) «Cilkänsezlär»
ä) K.Tinçurin ä) "Tapşırılmagan hatlar"
b) Ş.Usmanov b) «Galiyäbanu»
v) G.Kutuy v) "Kanlı könnärdä"

16. Gracdannar sugışı çorı ädäbiyätında östenlek algan canr
a) pesa
ä) roman
b) povest
v) näser

17. T.Gıyzätullinnıñ (Çenäkäy) açık hatı tatar ädiplären ğayeplärgä mömkinlek birüçe oyışmanı ata.
a) "cidegänçelek"
ä) "sulf"
b) "soltangaliyevçelek"

18. "Çäçäklär kiteregez miña" äsäreneñ avtorın ata
a) H.Tufan
ä) F.Ämirhan
b) M.Gafuri
v) F.Kärimi

19. Konfliktlarda katnaşuçılarnı täñgälläşter
a) Ramay a) Nadir
ä) İsmägıyl ä) Häyri
b) Batırhan b) Cihangir
v) Huca Nasretdin v) Sabir

20. Tübändäge yazuçılardan näsele belän Ş.Märcänigä nisbätle bulganın kürsät
a) G.İbrahimov
ä) Ş.Usmanov
b) M.Galäü
v) H.Tufan

21. İcat itä başlauları buyınça tärtipkä sal
a) H.Taktaş
ä) S.Sünçäläy
b) H.Tufan
v) Ä.Fäyzi.

22. Ş.Usmanovnıñ tatar batalonı eşçänlege hakında yazılgan äsärne ata
a) "Kanlı könnärdä"
ä) "Legion yulı"
b) "İl kızı"
v) "Açılgan yozak"

23. H.Tufannıñ "Ä yoldızlar däşmi" şigırendä cil – ul...
a) tabiğat küreneşe
ä) şımçı
b) zıyalılar
v) şağıyrlär

H.Tufan

I variant

1. H.Tufannıñ tugan yılı
a) 1901
ä) 1887
b) 1896
v) 1900

2. H.Tufannıñ "Luiza" şigırendä surätlängän his
a) ükeneç
b) sagınu
v) näfrät
g) yarsu

3. H.Tufannıñ matbugatta basılıp çıkkan berençe şigıre
a) "Barabız"
b) "Eşçe häbärçelär"
v) "Ant"
g) "Luiza"
d) "Mä, partiyä, mine"

4. H.Tufan äsärlären yazılu vakıtı buyınça tärtipkä sal
a) "Ural eskizları"
ä) «Ant"
b) «Luiza»
v) «Uzıp barışlıy"
g) «Barabız"

5. "Altın kullı halık bulsañ da sin..." şigıreneñ hise
a) borçılu
ä) ükeneç
b) yaratu
v) sagınu

6. Şiğır yulların tärtipkä sal.
a) Tormış üze kertä küñelgä
ä) Ana söte belän kergänne dä
b) Üzgärtälär bezneñ gomerlär
v) Ana söte belän kermägänne.

7. H.Tufanga tugaç ta birelgän familiyä
a) Bibisarin
ä) Tufanov
b) Gölzizin
v) Häzrätov

8. H.Tufannıñ "Zäñgär büre" poemasındagı vakıygalar bargan urın
a) Ural
ä) İdel buyı
b) Bişbalta
v) Kreml

9. Tübändäge yullarnıñ kaysı poemadan alınganlıgın bilgelä: «Äy, maşinist, Kaula parovoznı, Uralımnı özelep sagınam!...»
a) «Zäñgär büre»
ä) «Yıllar itägendä»
b) «Ural eskizları»
v) "Başlana başladı"

10. Häsän Tufannıñ "İke çor arasında" isemle poemasınıñ berençe bülegen bilgelä
a) «Onıtılgan gomer"
ä) "Hat"
b) «Abıy alakanat»
v) «At»
g) «Kaber»
d) «Semya»

11. H.Tufannıñ "Lui-za-aa" şigırendäge hisneñ däräcäse tabılgan urın
a) berençe strofada
ä) şiğır isemendä
b) yuanu öleşe belän bergä
v) hisneñ säbäbe belän bergä
g) döres cavap yuk

12. Özek kaysı şiğırdän alıngan: «Açuçılar kitkäç, sorıy kayın: Avırtımıymı muyınıñ, Häybulla?»
a) «Luiza»
ä) «Sälam, äytegez»
b) «Ozatu»
v) «Ak kayın»

13. «Ant» poemasınıñ canrı
a) fälsäfi poema
ä) syucetlı şiğır
b) tragediyä

14. H.Tufan kulga alıngan yıl
a) 1937
ä) 1940
b) 1946
v) 1938

15. «Davıllarda, cillärdä...» kitabınıñ avtorı
A) H.Tufan
ä) T.Galiullin
b) M.Gaynetdinov
v) F.Ğalimullin

II variant

1. H.Tufan tugan avıl
a) İske Karmät
ä) Sırkıdı
b) Kuşlavıç
v) Akkül

2.H.Tufannıñ "Ä yoldızlar däşmi" äsärendä östenlek itkän hisne ata
a) tugan ilne sagınu
ä) tugan il öçen borçılu
b) söygänen sagınu
v) yaratu

3. Häsän Tufan icatında lirik başlangıçnıñ köçäüen raslagan äsär
a) "Barabız"
ä) "Uzıp barışlıy"
b) "Luiza"
v) başka şiğır

4. Häsän Tufannıñ äsärlären yazılu yılları buyınça tärtipkä sal.
a) "Zäñgär büre"
ä) "Barabız"
b) "Bibiyevlar"
v) «Luiza»
g) "Ä yoldızlar däşmi"

5. Häsän Tufannıñ şiğır yulların tärtipkä sal,
a) Yul buyınnan aklar kildelär
ä) Bilbavına asıp kittelär
b) Ak kayınnıñ yarlı avıldaşın
v) Yafrakları yäşel ak kayınga

6. H.Tufannıñ "Galiyä" mädräsäsen tämamlagan yılnı ata.
a) 1914
ä) tämamlıy almıy
b) 1917
v) ul anda ukımıy

7. «Çının äytim, kızlar, Hatın bulır keşe Küp küben dä, İptäş bulır keşe äz äle» yulları kaysı äsärdän alıngan
A) «İske Räsäy ülde»
ä) «Taşla, kızıy»
b) «İke çor arasında»
v) «Tegelärneñ kızı»

8. Häsän Tufannıñ "Başlana başladı" poemasınıñ berençe bülegen ata.
a) «Alakanat»
ä) «Mitingta»
b) "Ällä nişlätte bu";
v) "Orator";
g) berse dä döres tügel.

9. "Ak kayın" şigırendäge asılgan yegetneñ isemen bilgelä.
a) Gabdulla
ä) Şäyhulla
b) Häybulla
v) iseme kürsätelmi

10. Özek kaysı äsärdän alıngan: «Sineñ şundıy cılı küz karaşıñ Nurlandırdı böyek canımnı»
a) "Sälam äytegez"
ä) "Ozatu"
b) "Süzsez genä"
v) berse dä döres tügel

11. H.Tufanga tugaç ta birelgän isem
A) Gabdulla
ä) Häsän
b) Hizbulla
v) Tahir

12. H.Tufan ukıgan mädräsä
A) «Galiyä»
ä) «Möhämmädiyä»
b) «İc-bubıy»
v) «Gosmaniyä»

13. «Ant» poemasınıñ canrı
A) fälsäfi poema
ä) syucetlı şiğır
b) tragediyä

14. H.Tufan vafat bulgan yıl
A) 1986
ä) 1981
b) 1982
v) 1984

15. H.Tufan icatın häm tormış yulın öyränep kitap yazgan ğalim
A) İ.Nurullin
ä) M.Gaynetdinov
b) N.Hisamov
v) D.Zahidullina

G.İbrahimov

I variant

1. G.İbrahimovnıñ tugan yıl
a) 1880
ä) 1870
b) 1886
v) 1887

2. G.İbrahimov vafat bulgan yıl
a) 1933
ä) 1938
b) 1937
v) 1928

3. G. İbrahimovnıñ "Tirän tamırlar" äsäre kaysı cömlä belän başlanıp kitä
a) Bez tübännän, tormışnıñ töbennän kütäreldek
ä) Fährine üterep taşladılar
b) Yarıy, bargaç torgaç, min dä ber telägemä ireşäm, ahrısı

4. G.İbrahimovnıñ ikençe çor icatında nindi icat metodı östenlek itä
a) sotsialistik realizm
ä) naturalizm
b) romantizm

5. Sabantuy vakıygası kaysı äsärdä surätlänä
a) «Tirän tamırlar»
ä) «Kızıl çäçäklär»
b) «Tatar hatını nilär kürmi»
v) «Almaçuar»

6. Geroylar häm äsärlärne täñgälläşter
a) Nägıymä a) "Almaçuar"
ä) Soltan ä) " Tirän tamırlar "
b) Zakir b) «Kızıl çäçäklär»

7. G.İbrahimovnıñ naturalizm alımı belän yazılgan äsäre
a) "Almaçuar"
ä) "Adämnär"
b) "Kızıl çäçäklär"
v) "Tirän tamırlar"

8. G.İbrahimovnıñ icatı häm tormış yulı buyınça yazılgan dissertatsiyä avtorın ata
a) M.Häsänov
ä) T.Galiullin
b) R.Mostafin
v) A.Yähin

9. G. İbrahimov icatı tatar ädäbiyätında niçä zur çorga bülep öyränelä
a) ber
ä) ike
b) öç

10. «Tirän tamırlar» äsäreneñ canrın avtor üze niçek bilgeli
a) hikäyä
ä) roman
v) povest

11. G.İbrahimovnıñ "Tirän tamırlar" äsärendäge tör geroynı ata
a) Sadıyk
ä) Nägıymä
b) Fähri
v) Mostafa

12. G.İbrahimovnıñ "Kızıl çäçäklär" äsärendäge Zäñgär çişmä avılı urnaşkan yılganıñ iseme
a) Ik
ä) Agıydel
b) İdel
v) Kama

13. G.İbrahimovnıñ "Tirän tamırlar" äsärendä üterelgän Fährineñ gäüdäsen ezläp tapkan etneñ iseme
a) Şarik
ä) Akbay
b) etneñ iseme birelmägän
v) Muhtar

14. G.İbrahimovnıñ "Tirän tamırlar" äsärendäge vakıygalarnı tärtipkä sal.
a) Palarusovnıñ Gıymadi karttan cavap aluı
ä) Fährineñ üterelüe
b) Sadıyknı kalaga alıp kitü
v) Akbaynıñ Fährineñ üle gäüdäsen tabuı

II variant

1. Ädipneñ tugan avılı
A) Soltanmorat
ä) İske Karmät
b) Sırkıdı
v) Yauşirmä

2. G.İbrahimovnıñ pedagogik eşçänlege belän bäyle uku yortı
A) «Hösäyeniyä»
ä) «Galiyä»
b) «Möhämmädiyä»
v) «Gosmaniyä»

3. «Fährine üterep taşladılar» cömläse kaysı äsärdän
A) «Kızıl çäçkälär»
ä) «Tirän tamırlar»
b) «Almaçuar»
v) «Yaña keşelär»

4. «Tirän tamırlar» äsäreneñ canr forması
A) tarihi
ä) psihologik
b) avtobiografik

5. Orlık birü vakıygası kaysı äsärdän
A) "Almaçuar"
ä) "Tirän tamırlar"
b) "Kızıl çäçäklär"
v) «Yaña keşelär»

6. Vakıygalar häm äsärlärne täñgälläşter
A) Sabantuy vakıygası a) «Tirän tamırlar»
ä) Orlık birü vakıygası ä) «Almaçuar»
b) imän vakıygası b) «Kızıl çäçkälär»

7. G.İbrahimov "Almaçuar" äsärendäge töp ideyasen kaysı alım arkılı birä
a) çagıştıru
ä) gradatsiyä
b) kabatlau
v) giperbola

8. G.İbrahimov ädäbiyätka yullama birgän şağıyr
a) H.Tufan
ä) G.Kutuy
b) H.Taktaş
v) S.Rämiyev

9. Oktyabr inkıylabına qadär ädip kaysı partiyä väkile bulgan
a) anarhist
ä) sotsial-demokrat
b) eser

10. Naturalizm alımı belän yazılgan äsär
a) «Kızıl çäçäklär»
ä) «Adämnär»
b) «Yaña keşelär»

11. G.İbrahimovnıñ "Kızıl çäçäklär" äsärendä katnaşmagan geryolarnı kürsät
a) Şahbaz
ä) Hälil
b) Sadıyk
v) Batırhan

12. "Kızıl çäçäklär" äsärendäge vakıygalarnı üsä baru tärtibendä urnaştır
a) Şahbaznıñ uramda kıynaluı
ä) babaynıñ Soltanga orlıklar birüe
b) borçak cirendäge bäreleşü
v) Soltannarnıñ at aluı

13. «Tirän tamırlar»da Fähri kemneñ kendege belän üterelä
A) Sadıyk
ä) Väli
b) Cihanşa
v) Fähri

14. "Tirän tamırlar" romanınıñ kaysı syucet elementınnan başlanıp kitüen bilgelä
a) ekspozitsiyä
ä) çişeleş
b) töyenläneş
v) prolog

H.Taktaş

I variant

1. H.Taktaş tugan yıl
a) 1887
ä) 1898
b) 1900
v) 1901

2. H.Taktaş tugan avıl häzer kaysı töbäkkä kerä
a) Tatarstan
ä) Mordva
b) Mari İle
v) Orenburg

3. H.Taktaşnıkı bulgan şiğırne ata
a) "Sin sazıñnı uynadıñ"
ä) "Barabız"
b) "Ak çäçäklär"
v) "Kızıl bayrak"

4. H.Taktaş icatı ädäbiyät belemendä şartlı räveştä niçä çorga bülep öyränelä
a) 2
ä) 3
b) 1

5. H.Taktaşnıñ Kabil obrazı kergän äsären ata
a) «Mokamay"
ä) "Ak çäçäklär"
b) "Cir ulları tragediyäse"
v) "Sırkıdı avılı"

6. Şiğır yulların tärtipkä sal
a) Üze bolay ber dä
ä) Üze kölä, üze söykemle
b) Üze usal
v) Usal kebek tügel şikelle

7. Hadi Taktaşnıñ "Tañ kızı" şigıreneñ canrı
a) gracdanlık lirikası
ä) küñel lirikası
b) säyäsi lirika
v) fälsäfi lirika

8. Şiğır yulların tärtipkä sal
a) Ana
ä) Närsä citä ana buluga
b) Böyek isem
v) Böten kürke ana buluda
g) Hatınnarnıñ böten maturlıgı

9. Taktaşnıñ yaza başlagan romanı
a) «Tañ cile»
ä) «Yanar taular»
b) «Kümelgän korallar»
v) «Gazraillär»

10. Taktaşnıñ kinostsenariy yazu öçen zakaz algan äsäre
a) "Kamil"
ä) "Yugalgan maturlık"
b) "Kümelgän korallar"
v) "Cir uları tragediyäse"

11. "Mokamay" äsärendäge töp geroynıñ prototibı
a) Möhämmätcan
ä) Gabdulla
b) Bilgesez
v) Taktaş üze

12. H.Taktaş äsärlären yazılu yılları buyınça tärtipkä sal
a) "Urman kızı"
ä) "Sırkıdı avılı"
b) "Üterelgän päygambär"
v) "Alsu"

13. H.Taktaşnıñ äsärlären yazılu yılları buyınça täñgäl kiter.
a) "Tañ kızı" a) 1916
ä) «Ak çäçäklär» ä) 1929
b) "Gazraillär" b) 1927
v) "Mähäbbät täübäse" v) 1923

14. "Cir ulları tragedyase"ndä Kabilgä kılıç birgän geroynı ata
a) Kanun
ä) İdeya
b) Äqlimä

15. Taktaş icatınıñ kaysı çor icatına dini-mifologik obrazlar has
a) 1 çor
ä) 2 çor
b) 3 çor

16. H.Taktaş niçänçe yılda vafat bula
a) 1932
ä) 1929
b) 1930
v) 1931

II variant

1. H.Taktaş tugan avıl
A) İske Karmät
ä) Tarhan
b) Sırkıdı
v) Peşlä

2. H.Taktaş kaysı yaktan
a) Tambov
ä) Samara
b) Kazan
v) Çistay

3. H.Taktaşnıkı bulmagan äsärne ata
a) "Tañ kızı"
ä) "Urman kızı"
b) "Taşlay, kızıy"
v) Barısı da anıkı

4. H.Taktaşnıñ hıyalıy mähäbbättä yanuçı lirik geroyı kaysı çor icatına karıy
a) 1
ä) 2
b) 3

5. Adäm häm Hava kaysı äsärdän
a) «Mokamay"
ä) "Ak çäçäklär"
b) "Cir ulları tragediyäse"
v) "Sırkıdı avılı"

6. Şiğır yulların tärtipkä sal
a) Küge zäñgär güyä yoldızları
ä) Şundıy matur bulıp toyıla
b) Ak kar bulıp cirgä koyıla
v) Ak çäçäklär yava, dönya matur

7. H.Taktaşnıñ «Urman kızı» şigıreneñ canrı
a) gracdanlık lirikası
ä) küñel lirikası
b) säyäsi lirika
v) fälsäfi lirika

8. H.Taktaş äsärlären yazılu vakıtı buyınça tärtipkä sal
a) "Sırkıdı avılı"
ä) "Gazraillär"
b) "Kiläçäkkä hatlar"
v) "Cir ulları tragediyäse"

9. «Tañ cile» romanınıñ töp geroyı
A) Gabdullacan
ä) Kamil
b) Röstäm
v) Alsu

10. H.Taktaşnıñ "Kamil" dramasındagı töp geroynıñ iseme
a) Rähim Nurullin
ä) Röstäm Yangurazov
b) Kamil Tangatarov
v) Gabdulla Tangatarov

11. H.Taktaşnıñ "Alsu" poemasında töp geroy
a) Äqlimä
ä) Zöbäydä
b) Alsu
v) Äminä

12. H.Taktaşnıñ äsärlären yazılu yıllar buyınça tärtipkä sal
a) "Tañ kızı"
ä) "Gazraillär"
b) "Koyaş küktä mäñge şulay yözär"
v) "Mähäbbät täübäse"

13. Äsärlärne yazılu yılları buyınça täñgälläşter
a) «Cir ulları tragediyäse» a) 1924
ä) «Kiläçäkkä hatlar» ä) 1921
b) «Ğasırlar häm minutlar» b) 1929
v) «Alsu» v) 1930

14. "Cir ullarıtragediyäse»neñ icat itelgän urının ata
a) Kazan
ä) Bohara
b) Taşkent

15. Taktaşnıñ kaysı çor icatına realistik surätläü has
a) 1 çor
ä) 2 çor
b) 3 çor

16. Taktaş niçä yäşendä vafat bula
a) 31
ä) 29
b) 30
v) 32

K.Tinçurin

I variant

1. K.Tinçurin tugan yıl
a) 1887
ä) 1886
b) 1901
v) 1890

2. K.Tinçurin tugan avılnıñ ikençe iseme
a) Akkoş
ä) Akkül
b) Akbaş
v) Aksu

3. K.Tinçurin Kazanga niçä yäşendä kilä
a) 13
ä) 14
b) 15
v) 16

4. K.Tinçurinnıñ berençe äsären ata
a) "Monazarä"
ä) "Berençe çäçäklär"
b) "Tutıy koş"
v) "Soñgı sälam"

5. K.Tinçurin äsärlären yazılu yılları buyınça tärtipkä sal
a) "Kazan sölgese"
ä) "Cilkänsezlär"
b) "Amerikan"
v) "Monazarä"

6. Kärim Tinçurin 1922 yılda oyıştıruda katnaşkan teatrnı kürsät
a) G.Kamal isemendäge Tatar Däülät Akademiyä teatrı
ä) K.Tinçurin isemendäge Drama häm komediyä teatrı
b) Kurçak teatrı

7. Äsärlärne häm geroylarnı üzara täñgäl kiter
a) "Amerikan" a) Batırhan
ä) "Cilkänsezlär" ä) Nadir
b) "Süngän yoldızlar» b) Bulat
v) "Zäñgär şäl" v) İskändär

8. Tinçurinnı ayıruça tanıtkan canr
a) komediyä
ä) drama
v) tragediyä

9. "Amerikan" pesasınıñ stilen bilgelä
a) satirik
ä) yumoristik
b) sarkazm
v) şarc

10. Sıyfatlamalarnı geroylarga täñgälläşter
a) İskändär a) saraydan iske gäcit kertüçe
ä) Musa ä) barmak belän törtüçe
b) Gabdullacan b) millätçe bulıp kıylanuçı

11. Kärim Tinçurinnıñ anı "Amerikan" äsärendä kölü obektı bulıp algan
a) yäşlär
ä) kartlar
b) zıyalılar
v) yäşlär häm kartlar

12. "Süngän yoldızlar" äsärendä acdahanıñ yoldızlarnı sünderü vakıygasınıñ närsägä işarä itüen bilgelägez
a) sugış
ä) açlık
b) karañgılık
v) avıru

13. K.Tinçurinnı german sugışına alu kurkınıç tugaç, yärdäm kulın suzgan yazuçı
a) G.Kolahmätov
ä) Ş.Kamal
b) G.İshakıy
v) T.Gıyzzät

14. K.Tinçurinnı psihologik analiz ostası bularak tanıtkan proza äsäre
a) «Märcännär»
ä) «Ak çirbik»
b) «İskändär»
v) «Yübiley»

II variant

1. K.Tinçurin tugan avıl
a) Tarhan
ä) Sırkıdı
b) Kuşlavıç
v) Peşlä

2. K.Tinçurinnı birgän töbäk
a) Samara ölkäse
ä) Mordoviyä
b) Penza ölkäse
v) Tambov gubernası

3. K.Tinçurin ukıgan mädräsä
a) «Gosmaniyä»
ä) «Galiyä»
b) «İc-Bubıy»
v) «Möhämmädiyä»

4. K.Tinçurinnı teatrga eşkä çakırgan keşe
a) G.Kamal
ä) G.İshakıy
b) G.Kariyev
v) S.Säydäşev

5. K.Tinçurin äsärlären yazılu yılları buyınça tärtipkä sal
a) "Kazan sölgese"
ä) "Cilkänsezlär"
b) "Amerikan"
v) "Monazarä"

6. K.Tinçurinnıñ küpçelek sähnä äsärlärenä muzıkanı yazgan kompozitor
A) F.Yarullin
ä) S.Säydäşev
b) N.Cihanov

7. Äsärlärne häm geroylarnı täñgäl kiter
a) "Amerikan" a) Särvär
ä) "Cilkänsezlär» ä) Mäysärä
b) "Süngän yoldızlar» b) Misbah
v) "Zäñgär şäl" v) Gabdullacan

8. «Amerikan» äsäreneñ canrı
a) drama
ä) muzıkal drama
b) komediyä

9. K.Tinçurinnıñ "Amerikan" äsärendäge töp pafosnı bilgelägez
a) komik
ä) satirik
b) tragik
v) sentimental

10. Vakıygalarnı häm äsärlärne täñgälläşter
a) Särvärneñ söygäne kolagına daru salu a) "Zäñgär şäl"
ä) kaçaklarnıñ urmanda maktanışıp yatuı ä) "Süngän yoldızlar"
b) İskändärneñ Musalarda pärämäç aşavı b) "Amerikan"

11. K.Tinçurinnıñ "Cilkänsezlär" äsäreneñ berençe varianttagı iseme
a) "İşkäksez"
ä) "Cilkänsez"
b) "Tigezsez"
v) "Yäşlär"

12. «Süngän yoldızlar» äsärendä eçke konfliktnı ayıruça çagılış tapkan geroy
a) Särvär
ä) Nadir
b) İsmägıyl
v) berse dä döres tügel

13. K.Tinçurin vafat bulgan yıl
a) 1936
ä) 1937
b) 1938
v) 1940

14. K.Tinçurinnıñ avtobiografik canrdagı proza äsäre
a) «İskändär»
ä) «Märcännär»
b) «Yübiley»
v) «Häkimcan agay»

Ğadel Kutuy

I variant

1. G.Kutuy tugan yıl
a) 1903
ä) 1900
b) 1901
v) 1898

2. G.Kutuy 16 yäşendä ukırga kergän universitet urnaşkan şähär
a) Kazan
ä) Mäskäü
b) Samara
v) Sankt-Peterburg

3. G.Kutuy Kutuynıñ icatagı täüge kumirı
a) Hlebnikov
ä) Mayakovskiy
b) Yesenin
v) Taktaş

4. G.Kutuy matbugatta berençe şiğırlären kaysı tähällüs astında bastırıp çıgara.
a) yäş futurist şağıyr
ä) yäş simvolist şağıyr
b) yäş imacinist şağıyr

5. Kutuy Mayakovskiynıñ kaysı şigıren tärcemä itä häm avtornıñ üzenä ukıy
a) «Prozasedavşiyesya»
ä) «Levıy marş»
b) «A vı mogli bı?»
v) «Posluşayte»

6. G.Kutuy ülgän yıl
a) 1946
ä) 1941
b) 1943
v) 1945

7. G.Kutuynı ilkülämendä tanıtkan äsäre
a) «Tapşırılmagan hatlar»
ä) «Sagınu»
b) «Röstäm macaraları»
v) «Rässam»

8. «Tapşırılmagan hatlar» äsäre kaysı il yazuçısınıñ äsärenä cavap itep yazılgan
a) Avstriyä
ä) Germaniyä
b) İtaliyä
v) Daniyä

9. "Tapşırılmagan hatlar" äsäreneñ canrı
a) avtobiografik povest
ä) epistolyar povest
b) sotsial-psihologik povest
v) romantik povest

10. G.Kutuynıñ "Tapşırılmagan hatlar" äsärendäge töp konflikt
a) tışkı
ä) eçke
b) sotsial
v) dini

10. G.Kutuynıñ "Tapşırılmagan hatlar" äsärendäge töp kompozitsion printsip
a) kabatlau
ä) köçäytü
b) karşı kuyu
v) montac

11. "Tapşırılmagan hatlar" äsäre niçä hattan gıybarät
a) 2
ä) 3
6) 4
v) 5

12. "Tapşırılmagan hatlar" äsärendäge Galiyäneñ İskändär belän talaşkan kiçne başkargan cırın ata
a) "Galiyäbanu"
ä) "Tormış turında cır"
b) "Yazılıp betmägän cır"
v) "Uralda gına"

12. "Tapşırılmagan hatlar" äsärendä Galiyä tarafınnan avır vakıtlarında başkarıla torgan cırın kürsät.
a) "Tormış turında cır"
ä) "Uralda gına"
b) "Yazılıp betmägän simfoniyä"
v) «Galiyäbanu»

13. Galiyä belän İskändärneñ ikençe balalarınıñ iseme
a) Väli
ä) Rafael
b) İsmägıyl
v) Gali

14. Yegermençe yıllarda G.Kutuy citäklägän ädäbi tügäräk
a) "Sulf"
ä) "cidegänçelek"
b) "Oktyabr"
v) "Proletkult"

II variant

1. G.Kutuy tugan avıl
a) Yauşirmä
ä) Tatar Kınadısı
b) Sırkıdı
v) Taşkiçü

2. G.Kutuynıñ tugan avılı kaysı gubernaga kergän
a) Samara
ä) Orenburg
b) Saratov
v) Kazan

3. G.Kutuy Kutuynıñ icatagı täüge kumirı
a) Hlebnikov
ä) Mayakovskiy
b) Yesenin
v) Taktaş

4. G.Kutuy berençe şiğırlären yazgan icat yünäleşen ata
a) futurizm
ä) imacinizm
b) simvolizm

5. Kutuy Mayakovskiynıñ kaysı şigıren tärcemä itä häm avtornıñ üzenä ukıy
a) «Prozasedavşiyesya»
ä) «Levıy marş»
b) «A vı mogli bı?»
v) «Posluşayte»

6. G.Kutuy ülgän il
a) Rossiyä
ä) Germaniyä
b) İtaliyä
v) Polşa

7. G.Kutuynı ilkülämendä tanıtkan äsäre
a) «Tapşırılmagan hatlar»
ä) «Sagınu»
b) «Röstäm macaraları»
v) «Rässam»

8. «Tapşırılmagan hatlar» kaysı avtornıñ äsärenä cavap itep yazılgan
A) S.Tsveyg
ä) G.-H. Andersen
b) E.Po

9. "Tapşırılmagan hatlar" äsärendäge töp konfliktnı bilgelä
a) Galiyäneñ eçke konfliktı
ä) Galiyä belän İskändär arasındagı konflikt
b) İskändär belän Väli arasındagı konflikt
v) Galiyä belän cämgıyät arasındagı karşılık

11. Galiyä belän Välineñ yänädän oçraşu vakıygasın surätlägän hatnı bilgelä
a) 1 hat
ä) 2 hat
b) 3 hat
v) 4 hat

13. Galiyä belän İskändärneñ berençe balalarınıñ iseme
a) Ofeliyä
ä) Kadriyä
b) Evelina
v) Rozaliyä

14. G.Kutuy kaysı berläşmädä toruda ğayeplänep kulga alına
a) "Sulf"
ä) "cidegänçelek"
b) "Oktyabr"
v) "Proletkult"