Taşmäçet

(povest)
Kıyssa ukı, gıybrät bulsın öçen,
Tarih kuzı sünmi yansın öçen.

Kereş süz

Bäyräm. Yuk, bu kalendarda kalın itep tamgalangan, ämma halık öçen ber tiyenlek hacäte bulmagan räsmi data tügel, bu çın bäyräm ide. Yağni kötep alıngan, küñellärdä rähätlek, yaktı, matur hislär uyatuçı, dulkınlandıruçı bäyräm ide. Avılda mäçet açıla! Yäşe-kartı şunda agıla.

Bu avıl gomer bakıy mäçetsez yäşämägän. Revolyutsiyägä qadär dä bulgan ul, hätta borın zamanda uk bulgan. Avıl çitendä häräbälär bar. Kayçandır kadimi zamannarda uk Nurmöhämmät isemle keşe mäçet tözep bulaşkan. Läkin bu hakta süz alda bulır. Häzer bez keçkenä ber gıybrätle häl turında äytep ütik. Mäktäptä räsem sängate ukıtuçısı Hafizov balalarga avıl tarihına bagışlı sürät töşerergä kuşa. Bulat digän ber malay Nurmöhämmätneñ taş kütärep mäçet tözüen sürätli. Menä häzer tözeleşneñ baguçısı, Ufadan kilgän Şärifulla häzrät halık aldında çıgış yasıy başlagaç, Hafizovnıñ ise kitte. Häzrät ike tamçı su kebek sürättäge Nurmöhämmät äüliyägä ohşagan ide.

Mäçet – taştan. Andıy hätta rayon üzägendä dä yuk. Borıngı mäçet taştan bulgan ikän, bügen nik yünsezlänep torırga, bulgaç şäbe bulsın, gorur basıp torsın. Avılnıñ iseme Taşmäçet bit, şulay bulgaç, gadi genä agaç mäçet korıp bulmıy inde. Biredä borıngı mäçet häräbälärennän başka da tarihi yädqarlär bar. Mäsälän, yakında gına nindider taşlar tügäräklänep tezelgän. Alar näq Arafat tavındagı şikelle yaltıraşıp toralar. Annan soñ, kart tiräk astında iske genä ber kaber dä bar. Anı Bayçura ziratı dilär. Ul üc-üҙ ğasırlarda häzerge Ufa şähäre tiräsendä hakimlek itkän, bu yaklarda islam dine taratuda zur hezmät kuygan şähes. Ägär döres bulsa, dip äytik.

Menä şundıy borıngı, bay tarihlı bu avıl. Yahşı mäçetkä bik layık. Bik küp şanlı şäheslär birgän häm dä küp tarihçılarnı kızıksındırgan avıl bu. Ütkännärne inde hätersezlek tomanı kaplagan. Läkin, bilgele bulgan vakıygalardan ber çemetemen genä ukuçıma bäyän itsäk, yazık bulmastır. Şulay itep, bismilla äytik tä, kıyssa ukıy başlıyk.

Bügengä eşlär tämam. Yakub, atın cayga kuyıp, yänä uylarına çumdı. Sukmak borıngı kaber taşları yanınnan uza. Şuşı täüarih avazları bulgan taşlar keçkenädän tanış aña. Andagı tamga-yazunı añlarga tırışıp küpme ımsınganı bar, läkin moradına ireşä almadı. Bik borıngı yazu şul, nindi teldä ikänen dä ayırıp bulmıy.

At salmak kına atlap su buyına töşte. Yakub anı tışaulap cibärde dä yal itärgä utırdı. Agımsu niçekter küñelne tınıçlandıra, tängä sihät, yöräkkä yal birgändäy toyıla. Şuña da başında game bulgan keşe suga karap utırırga yarata. Koyaş tau artına kerep battı, täbiğattä tınlık mäle, cil dä ismi, yafrak selkenmi. Barı tik su gına tere. Ul aga da aga. Taşlarda sikerep nider söyli. Yakub utıra torgaç oyıp kitte, başında kaynagan uyları töşenä barıp yalgandımı ällä? Borıngı taşlarda kemneñ iseme yazılgan, tomanlı zamannarda ata-babalarıbız kemnär bulgan, dip uylana torgaç ällä akılı yalgışıp kuydımı. Taşlar aşa agılgan su şadrası nindider ber tärtipkä kergän kebek buldı häm alar häreflärgä äverelde. Hätta ukıp bula läsa. ''Irıskol, Nurmöhämät'' dip ukıdı Yakub alarnı. Ukıdımı, ällä töşenä kerdeme, kem belsen, läkin ir uzamanı siskänep kitte. Suda nindi yazu bulsın, ul inde, koyaş yaktısı töşmägäç, karayıp uk tora. Sataşuıdır, mögayın. Yakub kurkudan kotılu dogasın ukıp, biten sıpırdı da, ayagürä kütärelde – kaytası bar. İrtägä bäyräm tügel, eş muyınnan. Mondıy sataşunı onıtuıñ, iğtibarga almavıñ häyerle. Läkin, ni gacäp, bu isemnär anıñ häterendä torıp kaldı.

Starşina Yakub Çınmorzinnı uylanırga mäcbür itkän säbäp küp ide. Küptän tügel genä bola tämamlandı. Döresräge, bastırıldı. Yakub üze patşa hezmätendä bulganlıktan da, akılı belän dä bola kütärü yagında tügel. Tibenep kenä tärtä sındırıp bula mıni. Räsäy bik zur däülät bit, ğaskäre bihisap, küpme kiräk, şulkadär kiterä, ber başkortka karşı un, yegerme soldat kuya ala. Şved, törek, yarman anı ciñälmäde, Kazan karşı tora almadı... Kaya inde ul. Annan soñ, halık hakimgä buysınırga tiyeş. Min telämim digännän genä Allah kanunı üzgärmäs. Anıñ şunısı naçar, bola vakıtında küpme yegetlär harap bula, ä biçälär, bala-çaga kollıkka ozatıla. Şulay itep halık kimi, il-ıru hörtäyä. Patşalarga karşı torıym disäñ inde köçle üä işle halık kiräk.

Menä bit, soñgı boladan soñ halık tagı da taralıp, kırılıp kaldı. Dimäk, nider eşlärgä kiräk, ämälen tabu motlak. Kemneder kotkarırga mömkin ikän, dimäk, kotkarırga tırışu bezneñ burıç. İrtägä eş muyınnan digändä Yakub şunı küz uñında totkn ide: anıñ yırak yulga cıyınası bar. İkençe könne tañ sarısı belän ul at östendä ide. Bardı, kürde, akıllı keşelärne tıñladı. Başkortlar cıyınınnan ul azmı-küpme kanäğatlek belän kayttı. Dürt darugadan da starşinalar, sotniklar kilgän ide. Şunda vitse-gubernator P.D.Aksakov isemenä üteneç hatı yazıldı. Bu yullamaga Yakubnıñ küñelenä huş kilgän ike punkt ta kertelde: berençesendä üterelgän häm sörgengä cibärelgän bolaçılarnıñ hatınnarın, kızların kiyäügä alırga röhsät häm monıñ öçen ştraf atı tülättermäülären soradılar, ikençe punktta öylängändä, yağni tuy ütkärgän öçen, kazna faydasına yegerme biş tiyen taläp itmäülären ütendelär. Hak eş, hatın keşe bala tabarga, kız keşe kiyäügä çıgarga tiyeş. Barı şunda gına yort sayın itäk tulı bala üsep, halık sanı arta baraçak.

Hälim inde atasına berniçä märtäbä äytkäne bar+ kız alıp başka çıgarga röhsät bir, yäşem bar, buyım bar, kileşmi bolay yörü dide. Anısı isä haman da eşlär tıgız bit, ber irkenäygän arada häl itärbez, dip suza kilä. Bügen cayı turı kilep tora, şikelle, atasınıñ cıyınnan käyefe dä yahşırıp kayttı kebek, ike çınayak äçe balnı tüñkärep kuygaç, anıñ hätta yözenä yäşlärçä kızıllık yögerde. Menä şundıy çakta närsä söyläsäñ dä bula inde, kıyınrak süz kilep çıksa, azak: ''Kızma baştan äytelgän süzne alay uk zurga alma inde'',- dip äytergä mömkin. Yuk la, fatıyha soraunıñ niye yaman, üz ätiyem bit äle. Häm Hälim domrasın alıp, cıru başlagan bulıp, äytäse süzen takmakladı:

Atay, atay, zur buldım,

Süzeñ tıñlar ul buldım.

Häzer inde üz başıma

Baş bulırlık ir buldım.

Soramayım küp: at bir,

Yort korırga ber cir bir,

Koçkan sayın kuanırlık

Nazlı, irkä ber yar bir.

Kürçe, atay, koş balası

Taşlap kitä oyasın.

Köç-gayrätem nık bulsın, dip

Küktä kirä kanatın.

Min dä bulmamdır baygoş,

Bulır idem laçın-koş,

Üzem ber avıl buldırıp

Şunda kötärmen tormış.

Ey, atay, sin şikkä kalma,

Niyätemä bogau salma,

Yaräş käläş, bir argamak,

Häm tagın bir fatıyha.

Bulsam da min ifrat tırış,

Fatıyhasız bulmas ırıs.

Yakub, ulınıñ köygä salıp süzlägänen tın gına tıñlagannan soñ, ''şap'' itep anıñ iñbaşına sugıp aldı.

- Üät maladis yeget, ä, sorıy belä bit! Bulmas cirdän riza bulırsıñ, küñelne niçek eretä, ä!

Şunnan ul, gorurlanıp, tavışın kütärä töşte:

- İnäse, işetäseñme, ulıñ öylänäm, di. Başka çıgam, di.

- Şulay diyär inde. Yäşe citkän bit. Tik, nişläp başka çıgarga teli, ata yortında kıyınmı? Yugıysä äniseneñ kilen tärbiyäse küräse kilmi dip uylıymı?

- Borçılma, Gölcamal, kilenen dä kürerseñ, ikençe ulıñ da citep kilä bit. Töp yortta töpçek ulıñ kala, anı gına beläseñder şät. Dimäk, baş balaga barıber başka çıgası.

- Üzegez beläsezder, atası, sez irlär bit.

Yakub, sakalın kaşıp torgannan soñ, ugılına endäşte:

- Yarıy, Hälim, minnän fatıyha. Üzeñ belän tagı da ber-ike yegetne alıp, yaña urında bergäläp avıl korsagız yahşırak bulır. Ä kız yäräşüne keçteki genä kiçekterep torıyk, anısı öy salgaç bulır. Öyle bulmıy kem öylänä, - dip ata keşe kölep cibärde. - Öyle bulsañ köyeñ köyle bulır.

Starostanıñ riza bulıp ulına başka cirdä avıl-yort korırga rizalık birüe yuktan tügel ide. Tozsıznı küzsez dä kürä digändäy, soñgı vakıtta başkort cirendä kapma-karşı ike agılışu barganın islämäü mömkinme soñ? Ber yaktan başkortlar baş kütärep tora, ä karatellär kilep halıknı kırıp, avıllarnı yandırıp tora. Yağni halık azaya. İkençe yaktan, sorap ta, soramıyça da başkort cirenä kilep utıruçılar yıldan-el arta bara. Bolay barsa, kilmeşäklär huca bulıp, il-yortka idarä itüne üz kullarına almaslarmı? Başkort üz cirendä azçılıkta kalıp, mesken ber hälgä töşmäsme! Monı gadi starşina añlagannı il agaları – tarhannar, bilär nik añlamıy ikän? ällä añlap ta ni-närsä kılırga kullarınnan kilmime?

Hälimneñ dus yegete Kılıçbay yul uñayına äkiyät-mäzäk söyläp kilä torgaç, vakıt sizelmi dä ütte. Döresen äytkändä, sıbaylılar yırak ta kitep ölgermäde, biş-altı çakrım ütügä bik yämle cirgä kilep çıktılar. Avıl kuyar öçen ğalämät kulay töş läsa bu. Urını belän tirän çoñgıllar yasap, urını belän taşlar aşa urgılıp bolak aga. Anıñ sözäk bu yagında irken häm tip-tigez alan: yorttar kuyarga da, peçän çabarga da citärlek. Arıdarak katnaş urman başlana, andagı mullık keçkenä avıl halkına bik küp uñaylık-baylık birergä mömkin.

Yakub atınnan töşep cirdä tubıklandı. Anıñ artına başkalar tezelde. Ozaklap doga ukıdılar, yañı urınnıñ bäräkätle, kotlı bulın, töyäk itüçelärneñ monda isänlektä-saulıkta yäşäp, işäyep-ürçep kitülären telädelär. Yolası şul, kazan asıp, it peşerep, beraz bäyräm itmi bulmıy. Şul arada malay-şalay sugımga täğaenlängän sarıklarnı da kuıp kiterep citkerde. Ul bahırkaylar küpmeder vakıt mul üländä yöregäç, ber urın tabıp, puh-puf kilep yal itärgä yattılar.

- Kürdegezme, yegetlär, dimäk, avıl menä şunda bulaçak. Mal canı sizger ul, iñ kotlı, iñ tınıç urın şuşı – sarık barıp yatkan cir bula, - dide şatlanıp Yakub. Yäşlär anıñ süzen kuätläp riza bulıp baş kagıştılar.

Yäş bärän ite tiz peşte, hästärle yegetlärneñ kumtalarınnan saba-saba kımız kilep çıktı, kak it, tabikmäk tabıldı, şular dastarhanga tezelgäç harap matur tabın buldı. Ölkännär tıymasa yäşlär yäşnärgä tora şul, kımız çemerüläre citteme, ällä säbäbe çıgıpmı, Hälim belän Kılıçbay bähäsläşergä totındılar da kittelär. Yänäse, kem turı ata? Läkin, menä mäzäk, süzlären eş belän isbatlarga bolarnıñ uk-cäyäläre yuk ikän.

- Hay peşmägännär, bulmastıy keşene baltasız urmanga bargan, dilär, sez şunnan da uzdırdıgız. Tabın yanı batırı bulıp kına çıktıgız tügelme soñ?! - dip kölde Yakub. Tegeläre bu süzgä ğarlänep ük kitte.

- Alaysa, at çaptırabız. Kem tizräk kiler. Sin barıber mine uzalmıysıñ! - dide çämlängän Kılıçbay.

- Başıñ yomırı ikän, kulıñnan eş kilmägäç, häzer inde mal köçe belän aldırmakçı bulasıñmı? Sin üzeñ bäyge tot, üzeñ! - dide aña karşı Hälim.

- Yarıy, sinekençä bulsın. Bäyge ikän, bäyge. Çık urtaga, bas karşıma, - dip kızdı Kılıçbay.

- Döres söyli, hak äytä bu yeget, - didelär şundagılar. Alar niçek bulsa da bolarnı algısıtıp üzläre öçen ber tamaşa kuzgatmakçı idelär.

- Yarar, min kısman tügel, ciñsäm, kömeş ayıllı kamäreñä riza. Kulıñ ikäü, berse belän ıştan bavıñnı totıp kaytırsıñ. Ä sin östen çıksañ min siña señelkäşemne birermen. Üze sineñ sımanga riza bulsa da, äti kart birsä, dimäkçemen inde, - dip yılmaydı Kılıçbay, güyä bik olı yumartlık kürsätkän keşe sıman.

Şunda bulgan ir-at Kılıçbaynıñ kılanmışınnan kölep, bolarnı hay da vay kilep şäpländerergä kereşte. Menä yegetlär kara-karşı bastı, billärennän alıştı, köräş başlandı. Baytak alışkaç, Hälim Kılıçbaynı yıktı, östen çıktı. Anıñ çak kına härämläşüen, ayak çaluın kürüçelär buldı, tik endäşmädelär. Dimäk, şulay kiräk. Aldan kileşü buyınça, Kılıçbay otılırga tiyeş ide. Häm bu uyın Yakub abzıy öçen uynaldı. Häzer ul Hälim ugılınıñ kemgä küze töşüen, kemgä yauçı cibärergä kiräklegen belergä tiyeş. Añ bulıp torsın, uylıy torsın.

Mägär Yakub üzençä kanäğat ide: ‘‘Kara, bu malay eşne niçek astan yöretä belä, gayar yeget bulgan. Monardan menä digän starşina çıgaçak‘‘. – dip gorurlanıp uylap kuydı ul Hälim turında.

Yakub Çınmorzinnıñ borçulı uyları buş urında barlıkka kilmi ide şul. Ul belä: Başkortstanda urıslar sanı yegerme meñgä citkän, bu ifrat irken başkort cire öçen küp tä tügel kebek. Läkin Yakub añlıy, başı kergänneñ artı da kerä. Köferlär äle ük bik ärsez kılana, zavodlar tözü öçen cirne yä yuk hakına satıp algan bula, yä bötenläy ireksezläşep kilep utıralar. Bu hätär ğamäl. Urıs atañ bulsın, bileñdä baltañ bulsın. Başkortstanga urıslar kerep tulsa, soñınnan asaba halkına yäşäve avır bulırga da mömkin. Köferlärgä karaganda üz cirlärennän sörelgän yäki kitärgä mäcbür bulgan tatarnı kertüeñ meñ artık, ni disäñ dä, üz möselmanıñ, niçek tä kileşep bula.

Yakubta küräzälek kuäte bar diyärseñ. Näq şuşı säğatlärdä bu yakka karap sart yulınnan tagı da ber olau kilä ide. Keşelär, atlar arıgan. Dilbegä totuçılar talçıkkan küzläre belän alga karıy: karaşlarında tik ber uy çagıla – kayda qadär barabız soñ, tuktar cirebez kayda? Yä, häzer inde bez dä süzebezne şularga küçerik. Bilgesez bändälärne bu töyäkkä nindi cillär taşlagan, bu yaklarda alar ni tabar da, üzlären niçek kürsäterlär.

Alda tekä ür kürende. Bu taunı tagın niçek menärbez inde, dip, keşelär uylap ölgermäde, aldagı arbanıñ tägärmäçe vatılıp, yök yantaep kaldı. Yäş yeget Häyercan dilbegäsen taşlap olau östennän sikerep töşte dä, vatık tägärmäçkä açulı karaş taşladı, äyterseñ dä ul kire betkän ber can iyäse. İkençe arbada kilüçe Abutalip bu hälne kürde, älbättä, läkin ul, keçe ulına yärdämgä aşıgası urınga, küzen kısıp koyaşka karap aldı, şunnan kabalanmıy gına yök östennän şuıp töşep, çirämgä namazlıgın cäyde. Monı kürep, zur bulmagan olauda kilgän halık - irlär, hatınnar, bala-çagadan barçası – mulla artınnan tezeleşep tez çükte. Namaz vakıtı citkän ide.

İlahıbızga tugrılık häm rähmät bilgese bulgan oşbu ğamälne başkargaç, Abutalip torıp bastı häm ullarına endäşte:

- Nuriman, sin ber atka atlan da ana tege yaklarda yörep kil. Sin, Häyercan, ikençe at menep bu yaknı barla. Matur üä bäräkätle sährä-urın kürenmäsme?

Olaudagı berniçä arbaga buş atlar bäylängän ide, yegetlär şularnı çişep alıp cähät kenä sikerep mendelär dä, ikese ike yakka agaçlıkka kerep yugaldılar. Başkalar yılkılarnı tugarıp utlauga cibärde, kırnaygan arbanı kütärep yañı tägärmäç kiderep kuydılar. Hatınnnar aşaunı hästärli başladı.

Nuriman enesennän alda äylänep kilde.

- Menä bu yırganak bargan sayın tiränäyä bara, şunlıktan gel kırın-yarın cir, üze taşlı bulırga oşıy. Citmäsä, çıtırman urman, ber dä avıl kuyar urın şäylämädem, - dide ul.

Anıñ karavı, şaktıy vakıt yörep kilgän Häyercannıñ häbäre Abutalip mullaga gına tügel, här adämgä huş buldı. Alarnıñ yözläre yaktırıp kitte.

- Monnan öç-dürt çakrımda gına zur alan bar, dürt yöz disätinäläp bulır, şunnan arı tar gına tuyıralık, anıñ artında tagı da ber tugay, şikelle. Min kürgän sähräneñ ber yagında sözäk kenä ür, menä şuşı arkanıñ başı inde, kapma-karşı yakta täbänäk tau sırtı. İkese dä urman belän kaplangan, - dip tezep saldı kürgännären Häyercan.

- Yarıy, bik hup, tirä-yagı urman da tau bulsa, avılıbız komsız küzlärgä bik kürenep tormas. Sin niçek uylıysıñ? - dide Abutalip üzeneñ küptänge dustı Motafaga karap.

- Häyercan söylägänçä bulsa, bik yarar ide. Barıp kürgäç tögäl häl itärbez, - dide anısı.

Arıgan atlar, keşelär üzgärep kitte. Häzer inde olau yulsız cirdän barganlıktan, bäläkäy balalardan başka hämmä keşe arbadan töşep cäyäü atladı, berniçä yeget aldan barıp agaç aralarınnan olau ütärlek aralık ezläp mäş kilde. Şularnıñ uñgarak kayır, sulga tart dip kıçkırışuları adäm kürmägän tabiğat öçen yat işetelä ide. Yul ahırına yakınlaşa, tizdän säfärçelär yaña urın – üzläreneñ aldagı gomere ütäçäk töbäkne küräçäk. Bu şart härkemgä därt-därman östi ide.

Tarih meñ dä cide yözdä fälänençe yıllarda urman arasında moñaça keşe zatı ayak basmagan alanda eş kızdı: pıçkılar çıñladı, baltalar çapıldadı. Atlar büränä söyräp, bändälär kön-tön eşläp arıdı, läkin, niçek bulsa buldı, közgä qadär barıber täüge öylär kalkıp çıktı, abzar-kuralar korşaldı. Hätta şaktıy gına cirneñ peçänen çabıp algannan soñ, sörep tä ölgerdelär, yärenyagä tarısı-solısı çäçeler, şalkan-fälän utırtılır. Orlık, inşallah, bar, ä üzebez niçek tä yäşärbez, kış köne kiyek aulap rizık arttırırbız äle, dip uyladı Talip halkı. Şulay, bu avıl soñrak Abutalip mulla hörmätenä Talip avıl dip atala başladı.

Keşe zatı ayak basmagan töş didek tä bit, bu süz bik ük döres tä bulmadı, şikelle. Çönki, Abutalip ta bu cirgä oçraklı räveştä kilep çıkmadı. Yakın-tirädä ber-ike mişär avılı bulırga tiyeş. Koyaş çıgışı yagında, älege ür artında gına Tuykaş digän avıl tora bulırga tiyeş. Kön yagında da torlak bulırga mömkin. Anı tege vakıtta Nuriman kürmi genä kayttı – urmanda küz yırak kürämeni. Abutalip yulga çıkkançı bik centekläp beleşkän ide, şuña iptäşläre belän monda tuktaldı da. Tägärmäç vatıluı üze ber fal buldı. Tau ürläp arıtaba kitsälär, anda gel ılıslı kırgıy urmannar başlana, dilär. Yarıy, ni bulsa şul buldı, inde nigez korıldı, häyerlegä bulsın.

Tavık töşen tarı kerä, ä mullaga ni? Bilgele inde, mäçet. Tugan avılında anı bolaçılarga bulışkansıñ dip mullalıktan aldılar, köçtän kilmäslek yasak tülätterep intekterdelär, başka törle kıyırsıtular da küp buldı inde, şunlıktan Abutalip, tagı da berniçä keşe belän şım gına kiñäştelär dä, täväkkälläp çıgıp ta kittelär. Döresen äytkändä, cir mäsäläse dä avırlaşkan ide inde, bu häl kitüçelärgä ber yakşı bulsa, kaluçılarga da naçar bulmadı. Küçengännär biregä kilep cirgä tiyende anısı, läkin mullanıñ hıyalı mäçet dip äyttek bit äle, ä biş-altı yortlı avılda nindi mäçet bulsın. Dimäk, avılnı zuraytırga, üsterergä kiräk. Karaçı, Häyercan yeget bulıp üsep citte, bügennän öyländerergä kiräk, Mostafanıñ da balaları üsep kilä, Kaharmanı äle ük ayu kebek. Tagı da yäş ulannar bar. Kızlarga kilgändä isä, kürşe avıllar belän tanış-beleş bulıp algaç, alarnı başka cirgä birergä yaramas, yort korışabız, cir biräbez, dip kiyäülärne biregä tartırga kiräk.

Şundıy uylar Abutalipnı, ayaklarına çañgı kiyep, Tuykaş avılın ezlärgä mäcbür itte. Yul yörü öçen täüge karlar yahşı da inde: kış başında keçkenä yılgalar tuñ bula, ä kar äle kalın tügel, teläsäñ cäyäü yöre, teläsäñ at menep çık, ä menä Abutalip çañgı kide. Çönki at belän urman arasında kıyın. Tik, mulla yukka gına hafalangan ikän, kuaklıktan çak kına baruga imänlek başlandı, agaçlar kuyı tügel, totkarlıksız barırlık. Şulay sırt östenä menep citkänen sizmi dä kaldı. Şunda il agası açıgrak urın saylap baskan ide, häyran üä väyran buldı. Dulkın-dulkın tau sırtları yıraklaşkan sayın kügelcemlänä barıp ofıklarga surılıp totaşa – monısı alar kilgän yaklar. Ä menä iñ möhime borın töbendä genä ide. Alda matur gına ber avıl kürenä, karşında ozınça kül. Döres, külle avıl bulgaç, Tuykaş şuşı buladır inde, dip uyladı Abutalip häm aşıgıp alga atladı. Häyer, yul tübängä tartıla ide, çañgılar üze şua, barı tik agaçka gına barıp menmä.

Bik nık alga kitep bulsa da şunı äytäse kilä, öç ğasırga yakın vakıt eçendä Tuykaş avılınnan Talipka niçämä kilen töşkänder, barısı da matur yäşädelär. Soñınnan, “irekle” zamanalar kilep, ir belän hatınnıñ ayırıluı ğadäti hälgä kergäç tä, Tuykaş kilennäreneñ beräüse genä dä oyatka kalıp ayırılıp kaytmadı. Başka avıldan kilüçelär gaugalaşıp ta yäşäde, irläre dä kudı, üzläre dä taşlap kitte, ä menä Tuykaş sıluları, tagı da ber äytäm, töşkän cirdä taş buldı. Açık yözle, huş küñelle, tugançıl, eşkä batır, cegärle häm süzgä osta kilennär Talip avılı halkın ruhi yaktan asıllandıruga şaktıy öleş kerette.

Şulardan berençese Zinäydä ide. Äye, tege vakıtta Abutalipnıñ yulı uñdı, ul barganda Tuykaş avılında kaz ömäse ide. Şunlıktan, abzıy keşe barça kızlarnı kürep, buy-sınnarına, kileş-kilbätlärenä iğtibar itep, ayıruça ohşagan berseneñ ata-anası belän tanışıp, kızların söyläşep tä kayttı. Şuña Häyercannı öyländerde, başka çıgardı. Zinäydä iren nık yarattı. Yäş käläşneñ bar cire dä kilgän, töse-başı diseñme, holkın-figılen äytäseñme. Tik ber genä “yaman” ğadäte bar bulıp çıktı: söyläşkändä, yış bulmasa da, ara-tirä “bezneñ küldä”, “Tuykaş külendä” dip kıstıra. Bu Abutalipka da, Häyercanga da, başkalarga da oşamıy. Çönki, Tuykaş asıl, ukalı avıl da, Talip avılı töşep kalgan deget çiläge kilep çıga. Yağni, külsez avıl. Şulay şul, Talipta kül yuk. Eçkän suları keçkenä çişmä häm koyı. Läkin, bilgele ki, koyıda munçala batıralarmı da, at yözderälärme. Dimäk, bua buarga kiräk. Läkin avılnıñ äle köçe az, mondıy zur eşkä cörät itärlek tügel. Şunlıktan, Abutalip üzeneñ dogalarında Hodaydan gel: “Avılnı susız kaldırma, halıknı susız intektermäsäñ ide!”- dip yalbardı. Häm ber könne moğciza buldı.

Tuktale, ukuçınıñ tüzemlege sınalsın äydä, bez yuramal bu hälne soñınnanga kaldırıp, başta Zinäydä turındagı kıyssabıznı söyläp betik. Bik tıngısız, kızıksınuçan kilen bulıp çıktı ul. Bermälne şomırt cıyarga bargaç, bu başka hatınnardan ayırılıp kalıp ğaip bula. İptäşläre ezläp-ezläp tä taba almagaç, kaygırışıp annan başka kaytalar. İkençe könne inde irlär ezläp çıga. Hatınnar öyrätkän yakka barsalar, anda alar üze kaytıp kilüçe Zinäydägä tap bulalar.

- Ällä nindi ber sazlıkka barıp eläktem, - di ul. – Asta su, östä mük, baskan sayın sıgılıp-tirbälep tora. Baram-baram da kuaklıkka barıp çıgam, ä anda su. Ul suıktır, dimen, agaç tamırlarına elägep ülärseñ. Yılannar da bardır äle. Kaysı gına yakka barsam da şul uk häl, kergän tapkırımnı hiç taba almadım. Bügen yänä ezli başlagan idem, tiz taptım, menä bit, üzem kaytıp kiläm.

Zinäydä öyrätüe buyınça, irlär ul urınga bara. Çınnan da, bik zur çokır sıman urında saz bar ikän, çitlärendä kuaklık häm su. İrlär agaç yıgıp basma sala, mük katlamın tişep bäke uya, iskitkeç häybät, yomşak su çıga. Şunnan birle bik tä tämle çäy eçärgä teläüçelär, yırak bulsa da, biregä suga kilä başlıy. Yort salganda şunnan mük tä yolkalar. Kıskası, avılnıñ tagı da ber baylıgı häm kotı – Müklesazı barlıkka kilä.

Ä moğciza digänebez soñrak, biş-un yıllar ütkäç bula. Kötmägändä töndä avıl halkı kotoçkıç döberdäü tavışına uyanıp kitä, yatkan säkelär, öy divarları kaltırap tora. Bu ni bulır ikän, dip, kurkınıp, kartlar tañga qadär ukınıp çıgalar. Bakdisäñ, avıldan yırak ta tügel, nibarı yartı gına çakrımda, cir ubılıp töşkän ikän. Üze zur gına, kiyerep ber uk atsañ, karşı yarga çak citär.

- Bernindi moğciza da tügel bu. İblis cibärgän afät tä tügel. Bezneñ Tuykaş küle dä şulay barlıkka kilgän inde, başta cir ubılgan, annarı ul su belän tulgan, Kartätiyem üze söyläde, ul belä inde, - dide Zinäydä.

Häm şulay buldı da. İkençe yazda upkın su belän tuldı, Talip avılı halkı külle buldı.

Keşe olıgaygan sayın yokısı kaça, sizgerlege arta. Abutalip ta soñgı vakıtta bik sizger yoklıy, ällä uyları komaçaulıy, ällä kartlıgı basa. Kışkı ber töndä ul uyanıp tışka çıktı, saf hava sulap kermäkçe ide. Küktä ere yoldızlar taç küzgä karap tora. Tön şulkadär tın, hätta bu yoldızlar niçek äle tavışsız, bızlamıy gına yana, ällä min üzem işetmi başladımmı dip uylap kuyasıñ. İğtibar itsäñ, çıra yanganın da işetergä bula, ä şulkadär yoldızlar tavışsız gına yaktı sibäme? Şulay uylanıp torganda nindider tavış işetelgändäy buldı. Et tavışı tügelme?! Mulla kolakların sagayttı. Çınnan da, ul yalgışmagan, kaydadır et örä ide. Törle yakka borıla birep ozaklap tıñlagannan soñ Abutalipnıñ şige kalmadı – tau yagınnan et tavışı kilä. Dimäk, anda keşelär bar. Bälki, avıl utıra torgandır. Şulay şul. Başayak eşkä kümelgän Talip avılı halkı äle bulsa yakın-tiräne genä belä ide, älege şul kilgän yulları da Tuykaş avılı tanış. Tirä-yakta närsälär bar dip kızıksınıp, urman yırıp yörergä hiç forsat timi.

Uylangan – eşlängän. Hodaynıñ ber birmeş könendä Abutalip et tavışı kilgän yakka urman şırlıgına kerep kitte. Artılış ütep beraz bargannan soñ ille-altmış yortlı ber avılga kilep çıktı. Öylär tügäräk kenä külne uratıp utırgan ikän. Abutalip, kulın kaş östenä kuyıp karap tordı da, monıñ urıs avılı ikänen çamaladı. Bulsın da, di, ul urısça añlamagan yomık tügel, ipilek-tozlık añlaşa ala. Şulay dip avıl agası alga atladı.

Starosta ille yäşlärdäge Petr Şirinkin atlı keşe ide. Ul tanış bulmagan yulçını kunakçıl karşı aldı, öyenä çakırdı. Arada äñgämä başlanıp kitte. Utar urısları Vyatka gubernyasınnan küçenep kilgän ikän. Monda başkorttardan cir satıp algannar, sıyır häm akça birgännär. Yıl sayın yort başınnan yegermeşär tiyen tüläp toralar ikän. “Sezdän dä sorarlar, röhsätsez kilep utıruıgıznı belsälär, açulanırlar, yahşı bulmas. Başkortlar belän ozakka suzmıy kileşü tözesägez, bäladän baş-ayak bulırsız”, - dip kiñäş birde Petr dädä.

- Akıllı kiñäş bu, rähmät, tik kayda barırga soñ? Bez bu yakka kilep utırdık ta, tirä-yundä ni barın hiç belgän yuk äle, - dide Abutalip.

- Menä bu yakta Taşmäçet digän avıl bar. Yegerme çakrımda gına. Taşmäçet – başkortlarnıñ kantonı, anda Yakub atlı keşe kanton başlıgı bulıp tora. Şunda barıgız, - dide Utar starostası.

- Abutalipnı ber mäsälä kızıksındıra kaldı. Bik çeterekle sorau ikänen, urısnıñ aña cavap birergä telämäve yäki açulanıp kuyuı ihtimallıgın añlagan häldä dä söyälen äytmi kala almadı ul. Nişläp äle bu urıslar başkortlarga akça tülärgä “aşıkkan”, tüläüne kiçekterep şım gına yäşäp yatmıylar, yäki üz mänfäğatlären östen kuyıp gaugalaşıp yöremilär. Starosta tınıç holıklı, akıllı ir ide, mişär agasınıñ kızıksınuın ul buldıra algançı kanäğatländerergä tırıştı.

- Bezgä başkortlar belän bähäskä kermäskä kiñäş ittelär, - dide ul, uylanıp. – Min, starosta bulgaç, patşa säyäsäten beraz añlıym inde. Tege vakıtta İvan Groznıy sezneñ Kazan hanlıgın kıyrattı kıyratuın, tik üze dä hafaga kalgan, şikelle. Çönki häzer başkortlar ber tuktamıy baş kütärä, hiç tınıçlanırga telämi. Şunlıktan, säbäp kuymau häyerleräk. Kıskası, bezgä başkortlarnıñ bik açuın kitermi torırga kiñäş ittelär. Şuña da kilep urnaşu belän beznekelär alarga akça tüläp, kileşep kuygannar. Monısı min malay çakta bulgan eş inde.

Gacäp häl. Monnan bik-bik yırakta Mäskäy digän olı kalada gayät olı ilneñ patşası üzeneñ kiñäşçese belän näq şuşı hakta äñgämä alıp bara ide. Eş şunda ki, Kazan hanlıgı ciñelgäç, tatarlarnı küp üterdelär, cirlären tartıp alıp anda urıs avılları tözelde. Annan soñ ireksezläp çukındıru başlandı. Bolar barısı da tatarlarnıñ küpläp küçenep kitüenä säbäp buldı. Tatar milläteneñ (yağni basurmannarnıñ) pıran-zaran kilüe baştagı mäldä ıñgay, bik şatlıklı küreneş toyılsa da, soñınnan bu hälneñ ber kileşmägän yagı bilgele buldı. Tatarlar küçep kitä dä kaydadır urman töpkelendä yäisä Cayık, Kırgız dalalarında, hätta Seber taygalarına barıp utıra. Yağni vlastlardan yäşerenep yäşi. Şulay itep, Räsäy poddannıyları bulırga tiyeşle bulgan bändälär ğamäldä yukka çıga. Bolardan kaznaga akça kilmi, yasak tülämilär, nekrut birmilär. Uylap karasañ, patşalık şaktıy tabış yugalta bit. Nişlärgä, bu basurmannarnı niçek “yaktıga” çıgarıp här avılnı, här mucik zatın isäpkä alırga? Ozak uylaşkannan soñ kiñäşçeneñ başına ber fiker kilde, şikelle.

- Galicänäp äfändem, - dide ul, minemçä, bu mäsäläne bernindi köç kuymıyça, bik ciñel häl itärgä bula kebek.

- Yä, niçek? - dip kaşın kütärde patşa.

- Kaçkın tatarlarnıñ bik kübe başkort cirenä küçä bit. Menä şul başkortlarnı faydalanırga kiräk.

- Niçek inde?

- Alar üz bilämälärenä kilep utırgan tatarlarga cirdän buşlay faydalanırga irek birmäsen. Akça tülättersennär, kurtımga bilämä birü turında kileşü tözesennär. Şul vakıtta kayda tatar avılı bar, här avılda niçä yort – barısı bilgele bulaçak. Çönki bu kileşülär gubernya kantselyariyesendä raslanaçak bit inde. Dimäk, başkortlar kulı belän bez küz uñınnan yugalgan kaçaklarga isäp-hisap alaçakbız.

Patşa uylanıp tordı. Annan üzeneñ kırıs häm väkärle bulırga tiyeşlegen onıtıp, gadi genä äytep kuydı:

- Şäp fiker. Döres söyliseñ, motlak şulay eşlärgä kiräk.

Patşa kararı ğamälgä aşırıla başlagaç, başkortlar çınnan da üz cirlärenä tatarlarnıñ küpläp utıruın isäpkä ala häm, yaña cirdäşlärennän akça almakçı bulıp, volost häm gubernya kantselyariyelärenä başkortlar arasınnan kiñäş üä röhsät sorap yazu cibärüçelär dä tabıla. Üteneç belän bergä, älbättä, buysınmas basurmannar turında mäğlümatlar tapşırıla. Ürmäkçedän kürmäkçe, digändäy, bu protsess bik tiz köçäyep kitep (akçaga kem kızıkmıy), tatarlar belän kileşü tözü tiz arada massovıy tös ala.

Abutalip belä ide: Tatar avılları biredä Kazan hanlıgı kıyratılgançı uk, siräk-sayak bulsa da, bulgan ikän. Niçek bulmasın inde, täüarih ber tuktamıy bolgatkan tatarlar dönya buylap sibelgän bit, annarı, ber yakta Kazan hanlıgı, ikençe yakta Seber hanlıgı, ä urtada ber tatar da bulmagan diseñme. Abutalip bu hakta Yakup avılında Çınmorzin belän söyläşkändä dä äytkäne bar.

- Nişläp bulmasın, siräk bulsa da bulgandır inde. Alayga kitsä, bezneñ başkort üze dä, borıngı rivayätlärgä karaganda, Ural aryagınnan, ällä Altaydan mikän, kilep çıkkan, imeş. Ul çakta monda çirmeşlär yäşägän. Häzer inde gel diyärlek başkort yäşi häm bu başkort cire sanala. Meñ yıl yäşägännän soñ başka fiker bulmıy bit inde.

Cir turında kileşü tözügä Abutalip üzeneñ ikençe ulı Häyercannı, dustı Mostafa häm anıñ pählevändäy üsep citkän Kaharman ulı belän kilgän ide. Alar da äñgämägä kuşıldı.

- Tatar ädämnäreneñ sezneñ yakka kilep utıruına sin niçek karıysıñ? - dide Mostafa.

- Törleçä kararga mömkin, - dide kanton başlıgı bulgan Yakub. – Uñaylıgı kübräk bulır dim. Bezne urıslarnıñ bik tiz arta baruı borçıy, berzaman bez, çirmeşlär şikelle, azçılıkta torıp kalsak, urıslar başka basıp yöremäsme?! İsbatla annan biredä kemneñ huca ikänen. Sezgä akça hakına cir birep toruga kilgändä isä, ägär ak patşa üze şulay kuşa ikän, anıñ niyätenä karşı töşep bulmıy. Başkortlar akçaga tiyensä, monıñ ni naçarlıgı bar, tüli biregez äydä, - dip eçendäge kanäğatlegen yäşermäde Çınmorzin.

Eş turında söyläşülär tämam bulgaç, tatarlar alıp kilgän küçtänäçlärne başkort kımızı belän çılata-çılata şaktıy vakıt äñgämä korıp utırdılar. İl agalarınıñ yözlärenä kızıllık yögergäç, alar, huşlanıp, yäşlärneñ dä süzen tıymadı.

- Sezneñ avılda Karman atlı keşe yäşi ikän. Nindi isem soñ ul, üze nindi adäm? - dide Yakubnıñ ulı Hälim.

Abutalip ketkeldäp kölep cibärde.

- Sez anıñ turında Utar urıslarınnan işetkänsez, ahırı. Karman tügel ul, - Kaharman. Menä bit üze monda. Çın kaharman, pählevan bit ul bezneñ, - dip olı gäüdäle yäş yegetkä kürsätte Abutalip.

- Ni öçen urıslar Karman digän soñ?

- Soñ, urısnıñ tele agaç. Bermälne şularnıñ berse bezneñ avılga yakın gına urman kırkıp yata ikän. Şunda östenä Kaharman kilep çıkkan. Tukmap kaytargan tege yünsezne. Anısı häzer berär urıs utınga barırga bulsa: “Tuda ne hodi, tam Karman yıst, tam Karman hodit”, - dip äytä ikän. Menä şulay bezneñ Kaharman Karmanga äylänep kitkän.

Başkortlar belän tatarlar, döresräge, mişärlär, küñelle itep kiç utırdılar, hucalar kunaklarga hiçnindi kileşmägän süz äytmäde, karañgı çıray kürsätmäde. Tegeläreneñ isä asaba halık, tugandaş halık belän yakalaşıp yäşärgä bötenläy dä islärendä yuk ide. Alar biregä baskınçı bulıp tügel, ä mäñgelek töyäk ezläp kilgän keşelär, dimäk, tatulıkta- berdämlektä bulu – hak yul.

Söyläşülär näticäsendä tugayları, urmanı, kuaklıkları belän 2500 disätinä bilämä mişärlärgä kurtımga birelde. Alar monıñ öçen här yort başınnan yegerme tiyen akça häm ber zur sıyır tülädelär. Kileşügä kanton başlıgı Yakub Çınmorzin, mulla Möslim Boharov, kartlardan Tokaş Bakşiyev, Mäülit Yuldaşev, Hälim avılınnan starşina Hälim Yakupov, Kılıçbay Säyetov, ä Talip mişärläre öçen Abutalip Hälilov, Häyercan Abutalipov, Mostafa Hisamov, Kaharman Mostafin kuy kuydılar. Şunıñ belän ike yak ta ottı şikelle, bu avıllar halıkları ber-bersen belep, tanıp, hezmättä yarışıp, yauda yaklaşıp tarih yulı üttelär.

Räsäy hökümäte ikeyözle buluı belän mäğlüm. Ayausız izügä tüzmi baş kütärgän başkortlarnı meñärläp-meñärläp üterä, asa-kisä, avıllarına ut ürlätä, hatın-kızların, balaların kollıkka ala da inde kilep tışkı doşman basıp kersä, yärdäm itegez, dip oran sala. Monısın inde niçaradan biçara diyärgä bula. Tik, başkort üze nişläp äle bolalar aralıgında Räsäy patşasına tugrı hezmät itep, anıñ öçen ülärgä äzerlek kürsätä. Hiç añlaşılmıy. Bilgele ki, halıknıñ bu sıyfatınnan Mäskäy hökümäte bik osta faydalana, ul üzeneñ tışkı härbi programmasın tormışka aşırganda ilneñ irregulyar ğaskärläre sostavında başkort atlıların bik yış sugışnıñ iñ hätär cirlärenä taşladı. Başkortlar üzläreneñ kıyu yaugir buluların häm dä kilep Räsäy hökümätenä zur härbi uñışlar kiterüen yahşı belä ide. Yugarı vlastlarga möräcäğat itkändä alar üzläre turında bolay yazdı: “Törle vakıtlarda härbi mohtaclık bulganda başkort sıbaylıları pohodlarda faydalanıldı: mäsälän, Azov, Kırım, Sevsk yaklarına, Prussiyäga, Polşaga, Şvetsiyägä. Häm oşbu hezmättä gomerlären kızganmadılar”. Bu yulı da äbi patşa başkortsız eş maytaralmadı.

Eş şunda ki, Reç Pospolitaya 18 ğasırnıñ ikençe yartısında bik avır eçke karşılıklar kiçerä ide. İlneñ küp töbäklärendä törkemnär, konfederantlar häräkät itä. Şuşı şartlarda, Polşa korole Stanislav Ponyatkovskiy üteneçe buyınça, Räsäy bu ilgä üz ğaskären kertä. A.V.Suvorov häm polyak genralı K.P.Branitskiy citäkçelegendäge ğaskärlär berniçä märtäbä konfederantlar köçlärenä zur zıyan sala, läkin partizannar häräkäte sürelmi. Törkiyä Räsäygä sugış iğlan itkännän soñ, ber ük vakıtta ike kampaniyä alıp baruı kıyınlaşa, şunlıktan Polşadagı urıs armiyäse başkomanduyuşiye general-poruçik A.İ.Bibikov aldına tiz arada sugış häräkätlären tämamlap çıgu burıçı kuyıla. Kıskası, konfederantlar belän mäsäläne häl itü öçen yänä başkort yegetläre kiräk bula.

Irınbur gubernatorı İ.A.Reynsdorp härbi kollegiyädän başkort ğaskäre oyıştıru turındagı ukaznı alu belän ämälen kürergä kereşte. Ul şunduk bik yahşı itep, başkortlarnıñ patriotik hislärennän dä bigräk min-minleklärenä tiyerlek itep, “Tugrı başkort yaugirlärenä häm başkort halkına möräcäğat” yazdı, şulay uk halıknı Yıkaterina ikençe ämere belän tanıştırdı. Gubernator ukazı şul uk könne Irınburdan Ufaga, provintsiyä kantselyariyesenä kitte. Dokument aşıgıç räveştä un komanda tuplau häm alarnı Ufaga yakın urınnarda urnaştıru barışı turında atna sayın hisap birüne taläp itte.

Starşina Hälim Yakupov başkalarga karaganda bu ämerne berniçä köngä soñlabrak aldı, şikelle. Gäcäp tä tügel, Ufadan sul-unnar cirenä qadär yul yırak häm bormalı. Ägär öç yöz keşedän torgan berençe partiyä Ufadan könbatışka 18 dekabrdä çıgıp kitkän bulsa, Yakupovlar yazılgan sigezençe partiyä şähärdä utızında gına tuplanırga ölgerde. Başlık itep Seber darugası Koşçı voloste starşinası İsäkäy Sadirov bilgelängän ikän. Bolay üze ışanıçlı kürenä. Tik, menä başkort çirüe naçalnigı Kolıy Baltaçev Hälimgä baştuk oşamadı. Küzläre hıyanätçel yaltıragan keşedä iman bulmas. Voyıvoda Borisovnı da äyter idem, tapkan keşesen, dip uyladı Hälim.

İr kanatı at bula, kanatı ışanıçlı bulgan yaugir sugışta da nık bula, şunlıktan Hälim üze belän sigez at aldı, şulay uk sugış korallarınnan mıltık, cäyä, kılıç belän söñge alıp baştanayak korallangan menä digän yaugir bulıp kilde. Anıñ iptäşläre dä yözgä kızıllık kitererlek tügel ide, Taşmäçet häm Hälim avıllarınnan tış, Yulbaş, älmäş, İtkustinnan da tanış yegetlärne kürde ul. Gomumän, Ufaga 64 keşelek otryad başında kilde. Sigezençe komandaga şulay uk balıkçı häm büre ıruı yegetläre dä kuşıldı. Ä Talip avılı mişärläre Kaharman belän Häyercannı kürgäç, Hälimneñ şatlıgı tagı da arttı. Bolar belän yau kaytarıp bula, bolar sugış vakıtında muyınnarın borıp artka karıy torgan keşelär tügel.

Komanda tuplanıp betkäç, voyıvoda Reynsdropnıñ başkort telendä yazılgan teläk-yullamasın ukıp işetterdelär. Şunnan inde sıbaylılar yırak pohodka çıgıp kitte.

Säfärlärgä çıkkan çakta

Hızır İlyas bulsın yuldaşıñ,

Hızır İlyas bulsa, ay, yuldaşıñ,

Meñ doşmanga torır ber başıñ.

Bu cır Ufa täzrälären çıñlatıp kaldı.

Dönya kiñ häm gacäp ikän ul. İsäkäy komandası tugan yaktan dekabr ahırında, çatlama suıkta çıgıp kitkän ide, bargan sayın, vakıt uzgan sayın könnär yaktıra häm cılına tordı, ä aprel başında Polşaga kilep citkändä inde tabiğat yäm-yaşel ide. Başkort komandaların general A.İ.Bibikov çirüenä kuştılar. Nindi general zur-zur ğaskärgä komandir buludan häm dä kilep sugış häräkätlärendä uñışlı katnaşudan baş tartsın. Bigräk tä doşmannı ciñügä ömet şundıy zur bulganda diñ! Dan-şöhrätneñ artıgı bulmıy. Bibikov ta älege şul üzenä dan-şöhrät yaulauda yärdäm itüçe östämä köçkä şat ide. Ul başkort komandaların rät-rät tezep küzdän kiçerde, notık söyläde. General saf buylap yörgändä Hälim aldınnan ütte, şulçak Yakupov ällä nişläp kitte, ul çirü başlıgınıñ muyınında kanlı ez kürgändäy buldı. Yuk, çıyılgan, sıdırılgan ez tügel, ä tup-turı sızık ide, güyä balta belän çabılgan. Hälim çıtırdatıp küzlären yomdı, bu zähmättän kotılırga tırıştı, eçennän bismillasın äytep, yañadan küzlären açtı, läkin general anıñ turınnan ütep kitkän ide inde. Tik, menä gacäp, Hälimneñ borını köyek ise toyıp kalganday buldı. Çüpräk yäki başka närsä yangan kebek tügel, ä adäm täne yanganda şundıy is bula. Bu nindi şomlık, Hälim akıldan yazamı ällä, başkalar berni dä kürmi, sizmi bit.

Azak, yal itep utırganda, Kılıçbay aña bolay dide:

- Hälim dus, general bezneñ karşıdan ütkändä sin ällä nişlädeñ, kapıl küzläreñne yomdıñ. Çüpräk şikelle agardıñ, närsä buldı?

- Sorama. Soramavıñ yahşırak.

“Sorama” dip äytü kızıksınuçan adäm balasına “belmi kalma” dip äytüdän dä köçleräk teäsir itä. Şuña Kılıçbay, aña kuşılıp başkalar da, töpçenergä kereşte. Starşinaga duslarına buysınmıy çara kalmadı.

- Bik hätär eş bit äle bu, yegetlär. Niçek dip äytergä dä belmim. Söyläsäm, ällä ni uylavıgız bar.

- Söylä, Hälim, söylä. Bez sineñ duslarıñ, ni genä işetsäk tä siña yamanlık telämäbez.

- Belmim inde, alaysa. Bezneñ näseldä, borın zamanda inde, küräzäçe bulgan, dilär. Ällä şunıñ şaukımı. Ber tapkır äti söylägän ide, avıl buyında suga karap utırganda su östendä yazu kürdem, keşe isemnäre yazılgan ide, di. Yat kolakka söylämäskä kuşkan ide. Menä bügen, üzem şundıy hälgä tap bulgaç, aptırauda kaldım.

- Yä, yä, närsä buldı? Ni kürdeñ?

- Generalnıñ muyınında kanlı balta eze bar ide. Sezneñ beregez dä anı kürmäde, äye bit, minem genä küzgä kürende. Monda kurıkmas cireñnän kurkırsıñ. Citmäsä, artınnan adäm ite köygändä bula torgan is añkıp kaldı kebek...

İr-at gacäplänep ber-bersenä karaşıp aldı. Nindi dä bulsa süz äytüe avır ide.

- Mondıy çakta doga ukırga kiräk, - dip kuydı Häyercan. Mulla malayı şul ul.

- Küräzäçene iskä töşerüem şunnan: bu minem sataşuımmı, ällä küräzälek kebek ber närsäme ikän dip toram...

- Belep bulmıy, - dip süzgä kuşıldı Sadirov. – Min üzem ırım-şırımga bik ük ışanıp barmıym, läkin, dönyada nilär genä bulmıy diseñ. Bezneñ yakta da elek ber siherçe yäşägän, dilär. Küp närsä näseldän kilä inde ul. Niçek kenä bulmasın, monı hätergä salıp kuyıyk, gomer bulsa, kürerbez, bu Bibikovka närsä bulır ikän?

Alga kitep bulsa da şunı äytik. Berniçä yıldan Aleksandr İliç karatel ğaskärläreneñ başkomanduyuşiye itep bilgelände. Anı başkütärüçelär totıp alıp başın çabıp üterdelär, ä gäüdäsen utta yandırdılar. Menä şunnan soñ mondıy närsälärne horafat, äbilär äkiyäte dip kenä äytep kara inde.

Nişliseñ, oşamadı Bibikov başkort avılı starşinası Hälim atlı asıl yegetkä. Tik, monısı bäla tügel, anıñ kul astında küp hezmät itärgä turı kilmäde yaktaşlarga. A.V.Suvorovka Krakov digän zur kalanı alırga boyırık birelgän ikän. Anısı Bibikovtan beraz yärdäm soragan. Yaña kilgän başkortlar bulsa yarıy miña digän. Suvorov gayar bulsa, Bibikov ta divana tügel, ul Aleksandr Vasileviçnı bik yahşı belä, hätta duslarça mönäsäbättälär, häm brigadirnıñ inde niçänçe tapkır avır häldän ciñep çıguı da yahşı mäğlüm, bu yulı da az köç belän kotılır. Şulay uylap, öç meñlek başkort ğaskäre urnına öç yözgä dä tulmagan sigezençe komandanı gına birep torırga bula. Soñgarak kalıp kilgän, sugışlarda yünläp sınalmagan, şunı biräse dä kuyası inde, dip fiker yörette Bibikov häm, üze de belmiçä, iñ yahşı otryadnı cibärde.

Menä Suvorov citäkçelegendäge ğaskärlär Krakov nıgıtmaların şturmlarga äzerlänä. Bu cähättän İsäkäy starşinalarnı kiñäşkä cıydı.

- Yegetlär, - dide ul. – Bez, urıslar belän bergä bik hätär kälgäne şturmlarga tiyeşbez. Urıslar ber tapkır mataşıp karagannar inde, ala almagannar. Ber tırmaga ike tapkır basmıylar, bu yulı bez anı alırga tiyeşbez. Läkin niçek itep, kälgä bezdäge işelärdän tügel, utız fut biyeklektäge taş divar, anıñ boynitsalarınnan, başnyalardan bik küp doşman bezgä mıltık, tup töbägän. Kälgä urtasında biyek bulıp kalkıp torgan çirkäü kebek närsälärendä dä tuplar küp ikän. Ber häyläsen tapmasak, berebez dä isän kalmayaçakbız.

Ozak kiñäştelär bolar. Läkin üzlärençä ber plan kormıyça barıber tuktalmadılar. Tabın ıruınnan Tuktamış İşbulatov, Talip avılınnan Häyercan Abutalipov häm Hälil Yakupov kiñäşmädä ziräklek häm akıl kürsättelär. Könneñ kalgan öleşe äzerlektä ütte.

Nihayät, sızılıp kına tañ ata başladı, baştagı şäfäq kızıllıgı kük yözendä kiñräk cäyelgän sayın agara, yaktıra barıp bötenläy ük kön yaktısına äylänep bette. Matur kön tudı, tabiğat yäm-yaşel, koşlar sayrıy, çeben-çerki oça, dönya yokımsırıy, dönya gamsez. Tik adäm digän närsä genä närsäder büleşä almıy ber-bersenä pıçak kayrıy, üterergä tırışa. Äyterseñ dä, üzeñ kebek ük bändäne ütersäñ tormışıñ tügäräklänä, citmägäneñ citeşä. Läkin, ni häl itäseñ, tabiğat, tormış, keşe hakı ber närsä, ä il başlıkları alıp bargan säyäsät bötenläy ikençe eş. Güyä alar fani dönya kanunnarı buyınça yäşärgä telämi. Menä äle dä şularnıñ ihtıyarı buyınça meñärlägän keşe ber-bersenä taşlanıp, kotırınıp teşnärgä, çäynärgä, özgälärgä tiyeş.

Kön tämam yaktırtuga urıslarnıñ tupları telgä kilde. Alar kälgä divarınıñ ber töşenä töbäp, anı cimermäkçe bulıp atalar ide. Doşman tupları cavap utı açtı. Kitte kara-karşı atışu – isän kalam disäñ, kolıgıñnı tık ta cirgä señ. Tik, sugışçı monda isän kalu turında uylarga kilmägän. Suvorovçılar berniçä kolonna bulıp höcüm itte. Podpolkovnik Geysman citäkçelegendäge berençe kolonna petardalar yärdämendä töp kapkanı şartlatırga tiyeş ide. Podpolkovnik Yılagin üz komandası belän Zverinets bistäse yagınnan yau başlarga, ä podpolkovnik Ebşelvits yaugirları baskıçlar belän şähär yagınnan şturmlarga tiyeş ide. Başkortlar şunda eläkte. Sadirovnıñ oranı yañgırauga alar alga taşlandı. Ber törkeme, ozın baskıçlar alıp kilep, kälgä divarlarına ürmäli başladı, ä ikençe törkeme uk atu öçen uñaylı aralıkta torıp kaldı häm üz eşenä kereşte. Bolar aldan saylap kuyılgan ukçılar – märgännär ide. Alar kälgä östendä kürengän doşmannarga ber-ber artlı uk oçırdı. Komandada bulgan barlık uk bolarga birelgänlektän, ülem yañgırı dähşätle ide, divarnı oboronalauçı polyaklar küpläp avıp tordı. Şulay itep şturmlauçı törkemgä ciñellek kiterü ide teläk. Kılıçbay üzeneñ dustı Hälim Yakupovtan da ukların algan ide, şuña da ul başta anıñ ıspay buyın küz uñınnan yugaltmaska tırıştı, ukların şul yakka attı. Läkin mondıy mähşärdä ayırım ber keşene küzdän yazdırmıy küzätü mömkin tügel ide häm Kılıçbay bar iğtibarın doşmanga yünältte. Mömkin qadär cähäträk tözäp, alarnı mömkin qadär kübräk yuk itärgä tırıştı.

Hälim, Kaharman, Häyercan ber yünäleştäräk sugıştılar. Ukçılarnıñ tögäl eşläve arkasında, alar törkeme zur yugaltularsız gına kälgä divarlarına kütärelä aldı. Monda inde kılıç sugışı kızıp kitte. Doşman küp ide, taş basmalar buylap kiñ divar östenä alar menä tordı, menä tordı. Härkemgä beryulı ike, öç doşman belän alışırga turı kilä ide. Kaharmannıñ kılanışı mäzäk kürenä ikän, ul kälgä kirpeçläreneñ biyek ber cirenä baskan da, üzenä taşlangan polyaklarnıñ başların kıyıp tora. Ber kulı belän kılıç seltäsä, şul uk vakıtta ikençe kulı belän berärsen totıp alıp sugıp cibärä, yäki divardan tışkı yakka, tübängä oçıra ide.

Tik batır bik ozak sugışa almadı. Här yaktan yakşı kürengän keşegä kanıguçılar küp bula bit. Kükrägenä yadrä kilep tigäç, ul örkkän at sıman kinät tartılıp kuydı, tuktalıp kaldı. Şunı gına kötkändäy, ber konfederant aña kılıçın kadadı. Läkin kaharmannıñ canı çıkmagan ide äle, ul üzenä ülemeçle yara salgan doşmanın ike kullap kısıp aldı, tegeneñ hätta söyäkläre şıtırdadı, häm şulay, koçaklaşkan kileş, ber-bersenä hiç doşmanlıkları bulmagan ike “doşman”, mişär alpamşası belän polyak konfederantı, biyek taş divardan tübängä, mäyetlär östenä oçtı.

Zur kapka yagında şartlau yañgıradı. Tik, kapka ällä ni cimerelmägän ikän, anda bäläkäy genä tişeklär barlıkka kilgän, şunnan bärep kerergä telägän urıslarnı polyaklar mıltıktan atıp, kılıç belän kıyratıp tora. Bu häl berniçä märtäbä kabatlana, läkin suvorovçılar uñışka ireşä almıy, barı tik korbannar gına arta. İkençe ber urında da taş divarda tişek cimertelä, anda da şul uk häl, eçke yakka ütärgä omtılgan yaugirlarnı polyaklar köçle ut belän karşı ala, berkem dä isän kalmıy. Bigräk tä doşmannıñ tupları zur zıyan sala.

İke säğat bardı sugış, pulya, yadrä suvorovçılar östenä bik kuyı yaudı. Sadikov otryadı da alga ütä almadı, konfederantlar ifrat küp ide, kılıç seltäp kullar taldı, yalt-yolt karanıp sugışa torgaç hällär bette, ä doşman kimemäde, alar işelep haman alga kilä tordı. İnde şturmnıñ bu yulı da barıp çıkmavın, sugışnı dävam itüneñ barı tik korbannarnı gına arttıruın añlagan Suvorov komandalarga çigenergä boyırık birä. Şulay itep brigadir bu alışta altı yöz keşesen yugattı, şulardan ike yöze ülde, dürt yöze yaralandı.

Başkortlarnıñ yugaltuları zur tügel ide. Läkin ber keşe dä qaderle bit. Kaharmannıñ ülemen Hälim dä, avıldaşı Häyercan da bik avır kiçerdelär. Anı bik qaderläp däfen ittelär. Bez üçebezne alırbız äle, sezne kamış urınına kırkırbız äle, dip kılıç sapların kıstılar. İkençe könne Krakov kälgäse üze birelde. Suvorovnıñ komendant Şuazi belän alıp bargan söyläşüläre näticäsendä 15 apreldä polyak häm frantsuzlardan torgan garnizon koral taşladı.

Şulay da başkortlarga antların ütäü öçen cay tabıla tordı. İsäkäy Sadirov törkeme yañadan general Bibikov karamagına kayttı häm konfederantlarnıñ erele-vaklı otryadların ezärlekli başladı. Alarga irkenäyep kitep partizannar häräkäte alıp barırga irek birmäde. Şuñadır ahırı, polyak konfederantları häräkäte beraz basılgaç, yağni härbi kollegiyä Bibikovtan ike meñ keşelek başkort otryadların Ufaga kaytarunı taläp itkäç, küplär kaytıp kitsä dä, dürtençe, sigezençe häm tugızınçı komandalar yaugirlärenä Polşada äle tagı da şaktıy vakıt hezmät itärgä turı kilde. İnde general-anşef bulıp algan Bibikov barı tik avgust başında gına başkort atlılarınıñ soñgı törkemenä tugan ilgä kaytırga röhsät birde.

Irıskol iñ täüdä üzeneñ selkenüen toydı. Bu selkenü anıñ öçen yat bulsa da, küñeldä betmäs-tökänmäs şatlık alıp kilde. Ägär yaña tugan balanıñ zihene bulsa, ul yaktı dönyaga tuuına, Hoda yaktılıgın kürä aluına mögayın şulay şatlanır ide. Kükrägeneñ nık avırtuına da karamastan, üzendä çiksez därt, ruhi sälamätlänü toyıp küzlären açtı. Gacäp, ul küzlären açuı buldı “tr-r-r” digän tavış işetelde häm çaykalu, birtänlänü bette, anıñ karavı, Irıskol üz östenä iyelgän öç keşene kürde. Kürde dä min tege dönyadamı, ällä töşlänämme dip uylap şomlana yazıp kuydı, çönki bu öç çıray ber-bersenä şulkadär dä nık ohşagannar ide. Ber mizgeldän soñ Irıskolnıñ barlık äğzaları, şul isäptän küzläre dä, sizü häm kürü sälätenä kaytkaç, ul şulay da ayırmanı kürde. Bu yözlärneñ berse olırak, berse yäşräk, ä tagı berese, kem äytmeşli, tamança ide.

Irıskol östenä iyelgän yözlärdä kuanıç kürde, adämnär üzara söyläşep aldılar, läkin süzlären Irıskol añlamadı.

- Häleñ niçek, sin kem? - dip soradı irlärneñ olısı garäpçä. Tik, kıpçak yegete anı añlamıy ide. Şul uk söyälne farsıça, annarı törkiçä kabatladılar. Törki tel belän Irıskol beraz tanış ide, şuay itep bolar arasında yarım-yartı bulsa da söyläşü başlanıp kitte.

- Bez gäräplär. Bulgarıstanga kiltep barışımız. Anda islam dine cäyelderüne üz östebezgä morad itep aldık. Şulay uk tabiblık itä belämez. Minem isem-şäriflärem Färheddin bulır, ä bolar minem tugannarım – Fäsheddin belän Fätheddin. Sin üzeñ kem bulasıñ? Atıñ kem?

- Min Irıskol. Nişläp min sezneñ arbada yatam?

- Bez sine mäyetlär arasınnan tabıp aldık. Kulıñ selkengänne kürdek tä, tere ikäneñne beldek. Kükrägeñdäge yaranı dävaladık bez, ber atnada avırtuı basılır, ä ike atnadan tap-taza bulırsıñ.

Şunda gına Irıskol añına aldı. Tönlä urıslar belän sugışkanda ul kotoçkıç avırtu toygan ide şul. Şunnan huşın yugaltıp atınnan avıp töşkän. İptäşläre kürmi kaldırıp kitkän inde. Häyer, bu gacäp meni.

Menä şulay başlandı Irıskolnıñ yaña tormışı. Ber atna arbada yattı ul, häm şul vakıt eçendä mullalarnıñ süzen yahşı gına añlıy başladı. Ayakka baskaç, bu izge küñelle keşelär belän huşlaşıp, kiregä kaytırga, üz iptäşlären ezlärgä teläge köçle ide, läkin, menä gacäp, bötenläy yat adämnärgä iyärep, ällä nindi yırak yaklarga baruın dävam itte. Ni öçen? Hiç kenä dä añışırlık tügel. Färheddin aga mulla gına tügel, tılsım iyäse dä bulgandırmı ällä.

Irıskol yañı tanışlarınıñ namaz ukuın zur dikqät belän küzätä ide. Şul uk vakıtta, artık kaşık bulmas öçen, at karauçılarga, olaunı saklauçılarga bulışa başladı. Kiçlären bigräk tä matur ütä ide. Mullalar üzläre kürgän-belgänen söyli, Irıskol üzeneken, şulay itep bolar dönyanı añlauda ber-berese öçen bik kiräkle bulıp çıktılar. İnde şaktıy yahşı tanışıp betkäç, ğadäti söyläşüdän çıgıp kitep din turında gäp kuzgalıp kitä ide. Irıskolda min-minlek, tabigıy instinktlar köçle bulganlıktan, ul gäräplärneñ Alla digänennän dä kurıkmıy, küp oçrakta üzeneken döres sanap, bähäsläşä ide. Anıñ kük allası – koyaşka tabınuın öç mulla hak dingä sanamadılar. Koyaşnı, aynı, cirne, keşelärne Allah barlıkka kitergän didelär.

- Monı kaydan beläsez soñ?

- Barısı da Korändä yazılgan. Anda Allahıbıznıñ kodräte çiksez diyelgän. Sin anı ukı, şunda hämişä söyälgä cavap tabarga bula.

- Kızık. Alaysa, ukıp kararga ide, - di hiskä birelep Irıskol. Yarım kırgıy kıpçakta gıylemgä susau kaydan kilgänder.

- Menä monısı döres fiker. Ukıp kararga gına tügel, ä iğtibar belän öyränergä. Koränne nikadär öyränsäñ, şul qadär dä yaña mäğlümat açıla torır, ul çişmä kebek berkayçan da sayıkmas.

Mondıy äñgämälär Irıskolnı uylanırga mäcbür itte. Dörese dä şul bit, kırgıy tormışta yäşägän halıklar mäcüsi bulgan. Olı dönya belän alış-bireşläre az bulgan kavemnär äle dä şulay. Üä läkin mäğrifät, gıylem ürläre yaulagan, güzäl şähärlär, kıyssalar häm eş koralları icat itüçe köçle mämläkätlär küptän inde ber allalı din yulına baskan. Uylıy torgaç, Irıskol ber kararga kilde häm uzamannarnıñ olısı Färheddingä endäşte:

- Karagız äle, minem dä islam dinen öyränäsem kilä, sezneñ şäkertegez bulır idem. Zinhar öçen, öyrätegez äle, ä min anıñ äcerenä sezgä barlık mäşäqatläregezdä bulışırmın, avır eşläregezne min başkarırmın, - dip Irıskol gıylem estärgä teläge barlıgın belderde.

Bolar riza buldı häm, tagı da ber gönahlı bändäne hak yulga bastırdık bit digän şikelle, yözläre balkıp kitte. Berniçä könnän soñ kärvan bulgar cirenä barıp citep, bik matur üä tözek şähärdä urnaştı. Mosafirlarnıñ, Hodanıñ rähmäte belän, näq şul vakıtta kilep citüe üzläre öçen dä bik kotlı buldı. Yul tuzanın kakkalap, kalaga çıgıp ber-ike äylänep tä ölgermädelär, öç tugannı hakim yanına çakırdılar. Hezmätçe häm yomışçı bulganlıktan, Irıskol möhtäräm mullalarnı ozatıp yörergä tiyeş ide. Şunlıktan, ul morza yanına baru bähetenä da layık buldı. Anıñ ise-akılı kitte: yuan-yuan büränälärdän salıngan gayät olı yort, irkenlektän tavış yañgırap torgan bülmälär, idängä cäyelgän zatlı kelämnär, morzanıñ hätta hezmätçeläre dä matur, kıymmätle kiyemnärdän ikän. Mäğrür kıyafättä yörüçe sakçılar kunaklarnı morza yanına ozata kiterdelär. Öç mulla häm alar artında torgan Irıskol tübänçelek belän hakimgä baş iyep, üzläreneñ ihlas sälamnären, olı hörmätlären citkerdelär.

- Sezneñ kilüegezne işetkän idem. Tabiblık hönären, hätta siher tılsımnarın beläsez dip äyttelär, ä minem älege vakıtta şundıy çak – batıp baruçı adäm sıman salamga yabışırga äzermen. Bälki, sezdän fätüä çıgar.

Yanä bik ihlastan baş iyep, morzaga Färheddin cavap birde.

- Bez siherçe tügel, nibarı im-tomçı, belgän çaralarıbız arkılı keşelärne dävalarga tırışabız. Hezmätebezne Hoday huplıy, şikelle. Läkin, bez şunı da añlıybız, ber keşene sihätläsäñ, bu hakta meñ keşe işetä, danıbız tarala. Çamasız tarala, diyär idem min. Şunlıktan, min üzebezneñ mömkinlekne arttırıp kürsätüdän saklanam. Şulay da kulıbızdan kilgänne eşlärbez, boyır, äfändem.

Öç mulla morzanıñ kızı avıruın belä ide inde. Läkin Färheddin bu turıda läm mim. Yomışın huca üze äytergä tiyeş, annan uzıp tel uynatıp bulmıy. Häm morza süz başladı.

- Sezdäge tıynaklık mindä ömet arttıra. Maktana başlasagız buş kuıklar diyär idem. Bik hup. Eş şunda, minem kızım avırıy. Berdän-berem ul minem. Üzemneñ tabiblarım da, yıraktan kilüçelär dä dävalap karadı, berni buldıra almadılar, tırışularınnan fayda çıkmadı. İnde tämam hafaga kaldım. Aysıluım şäm kebek sünep bara bit, könnän-kön yabıga, hälsezlänä, çüpräk kebek ap-ak bulıp kaldı. Çıkmagan canı gına bar.

Beraz söyläşkännän soñ, morza artında torgan hezmätçesenä kul izäde. Tegese şunduk çarşau artına kerep kitte häm bik tiz ber sılukaynı iyärtep yañadan kürende. Färheddin kız yagına ber karaş taşlauga önsez kaldı: fil söyägedäy näfis, sölektäy ıspay, cännät göle kebek çibär läsa morza kızı. Läkin bu maturlıgı östenä anıñ sırhaulıgı kalkıp çıkkan, kıznıñ almaday bitläre alsulıgın cuya başlagan, zäñgär küzlärenä külägä sarıgan, çiyä irennäre agarıp kalgan. Karlugaç kanatıday kaşları canı köyenüdän cıyırılıp ala, kül kamışıday ozın kerfekläre häsrät yäşlärennän dımlı ikän.

Tabiblar kıznı üzläre belgänçä baktılar, soraştılar häm dä kilep morza karşında hisap tota başladılar. Färheddin bolay dide:

- Äy olug morza, menä, sineñ kızıña dönyadagı iñ qadärle büläk. Bu – Korän Kärim. Kızıñ şunı ukırga öyränsen, Hodabızga iman kitersen, häm hak dinebez islam kuşkannı ütäp yäşäsä, Rabbıbıznıñ kodräte belän, inşallah, sihätläner.

Morza aldına ikençe mulla Fäsheddin bastı.

- Äy olug morza, sin Hodabıznıñ cirdäge koyaşı, - dide ul. – Minem äyter süzem şul: Allah bezgä iñ qadärle täğam birgän, ul da bulsa – ikmäk. Bal-maydan tatlı, könyak rizıklarınnan tämle rizık – ikmäk bulır. Kızıñ şuşı ipikäyneñ qadären belep, anı barlık rizıklardan östen kürep valçıgın da äräm itmiçä, här ikmäk kıyırçıgın Allah kulınnan algan kebek Hodabızga salavatlar ukıp avız itär bulsa, kızıñ, inşallah, tereler.

İnde kilep hakimzadä karşına öçençe mulla Fätheddin kilep basa.

- Äy olug morza, bar halıkka sin baş, sin yul kürsätüçe häm akıl birüçe. Sineñ kızıñ öçen saf su sihätle. İñ kıymmätle üä zinnätle bälzämnärdän dä artık kürep ul tau astınnan agıp çıkkan çişmä suın yaratsın. Şunı eçsen, şunıñ belän yuınsın. Sunı kiräksezgä bolgatmasın, äläf-täläf itmäsen, anıñ tormış çıganagı ikänen añlasın häm mädhiyä cırlasın. Ägär här yotım sunı, bismilla äytep, Allah rizalıgı belän eçsä, Aysıluıñ hiçşiksez tereler, - dide ul bik matur itep.

Morzaga mullalarnıñ süzläre oşadı. Başka çarası da yuk inde. Aysılu könnän-kön sürelä bara bit. Ata keşe kızına im-tom seren belgän mullalar kiñäşen tıñlarga, yağni islam dinen kabul itärgä kuşa inde. Şunnan, ozak ta ütmi, bar halıknı şatlandırıp kız çınnan da tiz arada arulana başlıy. Monı kürgäç, morzanıñ bähete kükkä aşa, ul islam dineneñ moğciza köçenä iyä buluına ışana häm imanga kilep namazga basa. Halkına da şunı uk boyıra. Rähmät yözennän olı mulla Färheddingä kızın kiyäügä birä.

Irıskolga kagılgan vakıygalar monıñ belän genä betmi äle. Morza islam dinenä küçkäç, üzeneñ sarayı yanında bik kupşı itep mäçet tözetä, monıñ öçen gäräpstannan ostalar çakırta. Mäçet äzer bulgaç, kiyäve Färheddinne şunda imam-hatıyp vazıyfasına bilgeli. Fäsheddin belän Fätheddin başka mäçetlärgä mulla bulıp kitä. Irıskolnıñ küñelenä Fätheddin häzrät nıgrak oşıy, şuña da ul anıñ belän kitärgä teläk belderä. Yaña urında ul tıynak kına bolgar kızına öylänä, şunnan soñgı gomeren Irıskol gel din hezmätendä bulıp, sufilıkta ütkärgän, dilär.

Äytkändäy, anıñ Mullacan atlı ugılı bulgan, imeş. Şuşı ulan äüliyä Nurmöhämätneñ kartätiseneñ kartätise bula, şikelle. Menä şulay, kıyssabızga bu Irıskol kaydan häm ni öçen kilep kerde äle, dip gacäplänmä, ukuçım, bezneñ yazmada törle kıytgalarda, törle zamannarda yäşägän keşelärneñ yazmışları ber arkan sıman ürelep, ürelmäsä, töyenlänep kilüe gacäp. Ä Nurmöhämmätneñ üze turında alda täfsilläp söyläşerbez äle. Aña qadär tagın ber gacäyep yazmışlı keşe, Bibikovnıñ kotın algan tatar turında da bäyän itmi bulmıy. Ni disäñ dä, ezmä-ezlekle bulu kiräk.

Bezgä mäğlüm Bibikov baş kütärüçelärgä karşı ayıruça kansızlık kürsätte. Ul ütkän urında keşe zatı kalmıy ide diyärgä mömkin: kölgä äylängän avıllar, asılgan-kiselgän, cirlänmi yatkan mäyetlär generalnıñ adäm sıyfatlarına iyä bulmavın, torganı ber yırtkıç buluın kürsätä ide. Halıknıñ näfräte dä şuña baräbär buldı. Näfrät belän läğnät ike igezäk inde ul. Ä läğnät töşüdän berkem dä hali tügel.

Bermälne general otçet belän Kazanga kilep töşte. Nık kına şöbhäle ide ul, anıñ başbaştaklıkları turında yugarı türälärgä citkerüçelär ällä bulmas diseñme. Läkin, hafalanuı yukka buldı, aña vlast ähelläre häyerhah karadı, ni eşläsäñ dä ihtıyarıñ, tik bu bolanı tizräk buıp taşla, digänräk teläk belderdelär.

Kön matur, käyef äybät, eşlär alga tägäri. Ägär bu kasafatnı da yırıp çıksa, tagı da berär orden yäki çin almıy kalmas äle. Äydä, kotırsın halık, anıñ teşen sugıp sındırırga Räsäydä soldat häm koral citärlek. Kızganmabız, här bolaçıga ber yadrä genä tabarbız. Kılıç belän turarga da çirkanmabız.

Şunda ällä ni buldı, general utırgan kareta kinät tuktalıp kaldı. Bibikov küzen açıbrak karasa, ozın buylı ber tatar at başına yabışkan. Kuçerga kamçı belän genä sıdırası da bit, tik ul närsägäder balbal sıman katıp kalgan. Ä tatar ber-ike adım alga atladı häm, Bibikov östenä iyelep, küzlärenä karadı. Aleksandr İliçnıñ eçen närsäder yandırıp alganday buldı, başı äylänep kitte, tik ul nilektän bolay bulganın añlamadı, barı tik bar äğzasın kurku katırıp alganın gına toydı. Tatar mucigınıñ kuyı kara kaşları astındagı yäşkelt-sorı küzläre ällä nindi dähşät, yavızlık çäçä ide. Küz karaşı güyä bez şikelle – mine tişep kerä.

- Aşıkma, general äfände, mine tıñla. Bez sineñ başıñnı özep alıp, gäüdäñne tipkäläp yöretäçäkbez äle. Annan mäyeteñne utta kızdırıp etlärgä büläk itärbez. Belep tor, bu bik tizdän bulaçak!

Tatar çitkä kayrıldı – at kuzgalıp kitte. Berazdan general añına kilep, artka borılıp karagan ide, tege basurmannıñ şäüläsen dä kürä almadı. Şundıy çakta candarmları da yuk bit içmasa. Şuşı könnän soñ Bibikov kurkuınnan mandıy almadı. Sugışçan general nindider häyerçe tatar yanavınnan kurkamı? Garlek! Aleksandr İliç üz-üzen şulay bitärläp ruhın kütärmäkçe bulıp ta karadı, şul yomşaklıgın hämer belän dä ozak “tözätte”, ämma härçak säbäpsezgä şörläp, kotın yugaltıp yöri torgan bulıp kitte.

Bibikovnı kem kurkıtuı bezneñ öçen ähämiyätle tügel kebek. Läkin, bu keşene belsäk, bez mäsäläneñ yänä dingä häm tılsım, moğciza köçlärenä barıp yalganuın kürer idek. Dönya ber dibez ikän, kem belä, bälki, andagı vakıygalar da ber-bersenä yalgana, berböten täşkil itä torgandır. Härhäldä, älegä qadär bäyän itkännärebez şuşı fikerne raslıy, aldagıbız da şulay bulır kebek. Niçek kenä bulmasın, Kadirneñ yazmışın gıybrät öçen bulsa da söyläp birmäk kiräkter. Süzebezne maturlau öçen bu tarihnı rivayät räveşendä bäyän itäm. Niçek işetsäm, şulay söylisem kilä.

Yazmış. Nindi sihri kodrätter ul, ämma adäm balası ni genä kılmasın, kaylarga gına kitep karamasın, üz yazmışın adaştırıp, annan kotıla-kaça almıy. Täqdirdä ni yazılgan bulsa, şunı kürä ikän.

Borın zamanda, monnan küp ğasırlar elek, menä şundıy vakıyga bulgan. Ber Auçı agaçlık arasınnan avılına kaytıp bara ikän. Kolagına monıñ kemnärneñder mıgır-mıgır söyläşkäne işetelgändäy bula. Centekläp karasa, çak kına çittäräk, anıñ belän ber ük yünäleştä ap-ak kiyemle ike agay atlıy, imeş. Üzara söyläşep baralar.

- Şulay itep bu malayga da yazmış kuydık. Äye, Hodaynıñ ämere belän ul untugız yäşendä öylänäçäk, ä yegerme yäşendä anı büre aşayaçak... Näq şulay bulaçak, yegerme yıl yäşäyaçäk bu bala...

İr keşe, kızıksınıp, bolar yanına aşıgıp kilgän dä sorıy ikän:

- Sez närsä söylädegez? Niçek bula inde ul, bala äle tugan gına, ä sez anıñ küpme yäşäyaçägen dä, niçek üläçägen dä aldan beläsez. Sez kemnär?

- Bez – yazmış kuyuçılar. Yaña gına ber malaynıñ mañgayına yazmış kuydık. Şunnan kaytıp baruıbız.

Bolarnıñ cavabına Auçı ışana almıy.“Bulmas ta bulmas”di. Ä tegelär aña töple genä itep:

- Işanmasañ, bar änä şul avılga, anda Tireçeneñ bügen ugılı dönyaga kilde, aña mulla isem kuştı, ä bez yazmış kuydık, - dilär.

- Keşe, bolardan ayırılıp, äytelgän avılga kitä. Barsa, çınlap ta beräüneñ malayı tugan ikän. Şunnan bu uylap-uylap tora da tege irdän balanı asramaga sorıy başlıy. Kem üz balasın cide yatka birep cibärsen inde, ata keşe hiç riza bulmagan. Şunnan Auçı üzeneñ urmanda işetkännären söyläp birä.

- Yarar, alaysa, sinekençä bulsın, al balanı, - di ir. – Büredän aşatkançı keşegä birep cibärü häyerleräk, - dip yuata ul ulın birmäskä karışkan hatının.

Şulay itep, Auçı sabıynı alıp kayta. Bala üsä, yeget bula, untugız yäşendä Timerçeneñ kızın yäräşä. Bik bähetle itep gomer kiçerä başlıylar bolar. Tik, nigäder ikese dä başka çıgarga, ayırım yäşärgä telilär ikän. Auçı küñelennän sıkransa da, riza bulır-bulmastan, bolarga bürelär bulmagan yalan cirdä öy kora. Anı kazık çitän belän uratıp ala, ällä nindi kapkınnar, aldatkıç çokırlar, üzatkıçlar korıp betä, yuan-yuan büränäle öyneñ işek-täräzälären timer räşätkälär belän nıgıta – büre tügel, hiçber kurkınıç zat, yavız närsä ütmäslek itä ul yäşlär yäşäyaçäk öyne. Yeget belän kız şatlanışıp şunda küçenä. Şulay kön artınnan kön ütä. Berzaman ata keşe irtän uyansa, kelt itep isenä töşä: kiçä bit ulına yegerme yäş tulgan!

Yörägenä şom töşä monıñ, tiz genä kiyenep ala da, kitä ulı yortına. Barsa, öy tiräse tıp-tın. Keşe-mazar kürenmi. İşek biktä. Auçı anı cimerep kerä. Kersä, öy tulı kan. Ä eskämiyädä ber säyer can iyäse utıra – başı büreneke, ayakları kileneneke.

- Belmim inde, ätkäy, bügen miña ällä närsä buldı, - di ul telgä kilep. – Töndä büregä äylänep uyanıp kittem dä ulıñnı aşap ta kuydım...

...Menä şulay yazmış digän närsä. Nindi avırlık kilsä dä, tüzem genä ütkärep cibärmi çarañ yuk. Bez, yazmıştan kaçmakçı bulıp, tormışıbıznı üzgärtkän sayın, näq änä şul, tuganda uk yazılgan küräçägebezgä kilep töşäbez şikelle.

Auçıga ulın saklıy almavı, anıñ şuşındıy facigase bik avır täesir itä, ul kara kaygıdan bögelep töşä. Yañakları eçkä batıp, biten yartılaş agargan sakal-mıyık basa. Kıskası, berniçä kön eçendä kartaya da kuya. Timerçe kodaga häbär itärgä kiräk, dip uylıy ul üze. Kiñäş itärgä. Yugıysä, bu hälne ber keşe başı gına kütärerlek tügel. Annan soñ, Auçını äytep añlatıp bulmagan açu da uttay ötä ide. İh, ägär ugılın doşmannar harap itkän bulgan bulsa, üçe kangançı başların çabar ide. Kulları kılıç totkançı, üz başı iñbaşınnan oçıp töşkänçe...

Urmannar, üzännär aşa Timerçe avılına barganda şulay uyladı Auçı. Anıñ yabık yözendäge zur kara küzläre bültäyep çıgıp kotırgan dähşät belän karana, üzenä korban ezli ide. Üç alası ide. Üç! Üç\! Üç\\!

İdel buylap sukmak bara da bara. Bıltır Auçı menä bu alanda hannıñ Mäskäygä aşlık itüçe käravanın oçratkan ide, bıyıl da ul buş tügel ikän. Tik, boları nindider başka keşelär ide: kiyemnäre yat, söyläşüläre añlaşılmıy. Auçı alarnı çittän genä küzätep yattı. Urıslar bolar, hiçşiksez urıslar. Şähri Kazanga yauga çıkkannar. Ul igeleksezlärneñ holkı şulay: açıksalar bulgarlardan yärdäm sorıylar, tuyınsalar maylarına tüzmi Kazan hanlıgına yabırılalar, basıp kerep bulgarlarnıñ il-könnären talıylar.

Çü, aralarında Timerçe dä bar tügelme! Ya Hoda, üz irke belän tügel ikän. Ana, berniçä sakçı anı baganaga bäyläp kuyıp, külmägen yırtıp töşerdelär. Cällad, kayış kamçısın çıclatıp, Timerçene suktırırga kereşte.

Auçı şaşınıp atınıñ kabırgasına tipte. Urmannan atılıp çıgıp öslärenä taşlangan bu bulgarga şunduk ber törkem ilbasar karşı töşte. Kıyın ide Auçıga, ni äytsäñ dä, ul Auçı, ä yaugir tügel, kılıç seltäp can kıyıp öyränmägän. Şulay da ul Timerçe yagına şaktıy ara ütte, kükrägenä kilep kadalgan söñgeneñ soñgı säğate suguın häbär itkänçe unbişläp yavıznı başsız kaldırıp ölgerde.

Añı tomalana başlagan Auçınıñ küzlärenä zur bulıp büre başı çalındı. Anıñ ozın teşlärennän kan tama, adäm kanı. Auçı, bar köçenä kılıçın kısıp totıp, büregä kizände...

Bähetsez Auçı menä şulay hälaq bula. Rivayät şulay söyli. Läkin anıñ käläşe avırlı bulıp kala. Bu bala üsep ir bula, anıñ da balası tua. Anardan tagın da ber ulan dönyaga kilä. Bolarnıñ härçak familiyäläre Auçıgolov bulgan, dilär, berkayçan da anı alıştırmagannar. Annan arı, ni gacäp, bu näseldä här atadan bar tik ber genä ir bala tua, nişläpter irlär yäşli harap bulıp toralar. Kıyu, kurkusız uzamannar härçak törle sugışlarda katnaşa, halıknı yaklap berençe bulıp köräşkä kütärelä. Küräseñ, bu näseldä nindider hayvanıy kodrät bulgan, çönki general Bibikov Kadirnıñ küz karaşınnan şulkadär kurkıp kalmas ide. Äye, generalnı kurkıtkan Kadir atlı ir asılı Auçı näseleneñ soñgı väkile bulgan, şikelle. Anıñ hakında soñınnan törle imeş-mimeş işetelde. Beräülär, batır ir keçkenä otryad tuplap urıs avılların tuzgıtıp yöregän, didelär. İkençeläre, Kadir urıslar ütergän başkortlarnıñ balaların satıp algan didelär. Kollıkka tügel, karap üsterü öçen, açtan ütermäs öçen. Öçençe häbärgä karaganda, Kadir karatel otryadlarına karşı köräşkändä hälaq bulıp kalgan, şikelle. Monısı döreskä oşıy, çönki ul çakta halık az kırılmadı. Annarı, ägär başı isän bulsa, eze-häbäre ber kilep çıgar ide. Häyer, kem belä, bälki, balası isänder, çönki bu näselneñ irläre gel ber ulan kaldırıp kilä digän idek bit.

Şulay itep, Hälim Yakupovnıñ tege çakta Bibikovnıñ muyınında kanlı ez kürdem, diyüe ras kilde. Yeget soñınnan, eş uzgannan soñ äytkän bulsa, ışanmas idek. Läkin, ul şaktıy vakıt aldan, işle iptäşläre aldında äytkän ide bit, küplär işette häm häterli. Kümäk şahitlıkka ışanmavı da avır, bulmastıy hälgä ışanuı da avır.

Süzebez katil Bibikov turında ide, ä bez haman çitkä taypılabız da torabız. Çını şul, äbi patşanıñ Bibikov kebek “geroyları” küp buldı. Sänäk, küsäk belän korallangan halık törkemen tuplardan attırıp, regulyar armiyä komandalarınnan kılıç belän turattırgannan soñ, avıllarnı utka taşlap, isän kalgan kart-korını, balalarnı üterep yöredelär. Häyer, monı bez söyläü ber häl, bägze beräü kıyssa ul äkiyät, arttırıp yazılgan diyär, şunlıktan, patşa çinovnikları üzläre yazgannı ukıp karıyk. N.Dobrotvorskiy digäne (familiyäse ni tora!) bolay dip terkäp kaldırgan: “Gusarlar zur gına ber avılga kilep kerde. Gönahka kalganday, avıl keşeläre barısı da uramga erkelep çıkkan ide. Bälki, alar öçen kızık bulgandır, çönki patşa ğaskären berençe kürüläre bit. Läkin gusarlarga bu şikle toyıla, çönki möselmannar üzara söyläşä häm ber-bersenä karap ala. Ozak uylap tormıy, härbilär alarga taşlana häm bik küplären kılıçlar belän kisäklärgä turap beterälär. Azak bilgele buluınça, avılnıkılardan berkem dä korallı bulmagan ikän. Şulay da Peterburgta monı olı ciñügä sanadılar häm bu hakta tantanalı räveştä gäzitär aşa häbär itelde”.

Bu nindider ayırım oçrak, “yalgışlık” tügel, ä hökümät ğaskärläreneñ härbi strategiyäse ide. Çönki mondıy “uñışlar” adım sayın oçrıy. Mäsälän, karatellär Barda avılına kergändä anda berkem dä bulmıy. Döresräge, ülem hälendäge ike kart kalgan bula. Härbilär şularnı üterep küñellären yuata. Berseneñ başın kisälär. Ni öçenme? Çönki kart çukrak bula, şunlıktan karatellärneñ soraularına cavap birä almıy.

General-anşef A.Bibikov turındagı süzebezgä nokta kuyıyk. Hälimneñ kürüe, Kadirnıñ kisätüe çın bulıp çıktı. Bermälne tamuk kisäve üze halık kulına eläkte. Anıñ başın çabıp özdelär. Gäüdäsen utka taşladılar. Menä şundıy ayausızlık. Tik, cilgä karşı tökermä, biteñä kaytır, dilär, bälki, Bibikov tiyeşlesen algandır.

Yarar, general turında süzgä mavıgıp bik alga kittek, şikelle, äle bit beznekelär tugan yakka kaytıp ta citä almagan. Bibikov saylap algan 933 keşelek otryadtan isän kalgan häm sälamätlege buyınça safta bulgan 728 yaugir noyabr başlarında Kazanga citep tuktaldı. Şähri Kazan däü häm şanlı kala ikän. Başkortlar biredä tik yatmadı, här cirdä ölgerde. Bigräk tä Söyembikä manarası nık täesir itte alarga. Ägär dä hatın keşe doşmanınıñ söyärkäse bulunı kabul itmägän, üz ilenä hıyanät itüdän ülemne östen kürgän ikän, gorur başkort iyelgän başnı kılıç kismi, dip başın iyep torırmı?

Peçän bazarı tämam hayran kaldırdı: ul halık, ul ıgı-zıgı. Tauar disäñ, iseñ-akılıñ kitär, şulkadär mal, baylık, avılda söyläsäñ berkem ışanmayaçak. Baylık digännän, Polşa kampaniyäsendä katnaşkan öçen yegetlärgä hak tülädelär bit. Krakovnı algan öçen genä dä Suvorovka, yaugirlärgä tüläü öçen, un meñ sum akça birelgän ide. Şuña da bolar bazar buylap taraldı: kemder yaña bişmät, kün itek sayladı, kemgäder iyär, yögän kebek närsä qaderleräk. Koral satıp alırga da rähsät itkännär ide. Hälim iñ täüdä üzenä bik şäp mıltık sayladı, anıñ küpne kürgän turkiye karga kurkıtırga gına yararlık bit.

- Ey, agay-ene, kiyem-salım gına alıp yöremägez, sez çüpräkkä kuanırga äbi-çäbi tügel, darı, yadrä kebek närsälär hästärlägez. Kiräge çıgar äle. Akça kızganmagız! - dide İsäkäy.

- Döres äytäseñ, min darı gına tügel, Krakovtan ber-ike tup ta alıp kaytır idem, at koyrıgına taksam, özelep kalır, dip kurıktım, - dip şayaru katış cöpläde komandir süzen şuk Kılıçbay.

- Polyak tubı siña närsägä, bezneñ Ural mäğdänennän anı mınamın itep koyalar, tik ul bezgä genä eläkmi. Şuña da doşman kälgälären uk atıp şturmlarga turı kilä, - dide kemder.

- Citte, yaktaşlar, alay tel ozaytmagız. Arada törle keşe bulır, - dip, İsäkäy häyersez söyläşüne tıyıp kaldı.

Başkort balasına ike tapkır äytü kiräkmi, bolar darısın da, kurgaşın da muldan aldı. Komandalarnı ozatıp yöregän, annan da bigräk, bolarnıñ här kıymıldavı turında härbi kollegiyägä häbär yazıp torgan sekund-mayor F.Kiçunov başkortlarnıñ yau kiräk-yaraklarına akça kızganmauları hakında da yazarga onıtmadı, älbättä.

Darı, kurgaşnıñ artık äyber bulmavın tormış üze şul mizgeldä ük isbatladı – Irınbur gubernyasında yañadan zur bola kupkan ikän. Nindider Yemelyan Pugaçev atlı keşe, üzen patşa ulımın häm tähetkä hokuklımın dip iğlan itep Cayık kazakların, başkortlarnı, yarlı-yabaga urısnı, başka halıklarnı bolgatıp yöri, dilär. Ul inde zur gına zıyan salıp, generallarnıñ yörägenä kurku koygan ikän. Şunlıktan, Sadirov komandasın bola bastırırga yullanuçı general-mayor Freyman korpusı sostavına kerttelär.

Ayıruça kiñ häm köçle bulgan bu bola inde şaktıy olıgayıp ölgergän Yakub Çınmorzin öçen moñaça kürelmägän kasafat ta buldı. Ber keşene niçek urtaga yarasıñ da, ber küñelne niçek ike tarafka hezmät itteräseñ. Starşina patşa hezmätendäge adäm, şunlıktan, bolaçılarga kuşılu ul vlastka karşı baru gına tügel, ä antka hıyanät itü. İkençe yaktan uylaganda, ni namusıñ belän üz halkıña, tamırlarıñda urtak kan akkan kärdäşläreñä karşı barasıñ. Bu notık söyläü, säyäsät alıp baru gına tügel, ä millättäşläreñä karşı koral kütärü bit. Närsä, ällä bu yulı, Pugaçev citäkçelek itkäç tä, bolaçılar ciñär diseñme? Bu kütäreleş baştan uk häyersez kilä bit, halıknıñ yarsuı taşıp ülemeçle alışka taşlansa ber häl, ä bolay nindider şikle keşe kotkısına birelep kenä bolgana başladı tügelme? äzerleksez genä. Bu inde halık ikegä, yuk, öçkä ayırılaçak digänne añlata. Beräülär kulga koral alır, ikençeläre alar turında karatellärgä häbär itär, turı kilgändä totıp uk birer. Öçençeläre ni yarı sugılırga belmi ber bolarga, ber tegelärgä barıp kuşılır. Bügen kemneñ köçle buluına karap mäslägen alıştırıp torır. Ä bülengänne büre aşar, moña şiklänmäskä dä mömkin, berençe bola tügel. İh, yuk bit halıknı berläşterüçe maksat, Karasalkalnıñ altın tayagı sıman.

Häyer, Karasakal yavı bezneñ faydaga betteme? Tagı Akay yavı äle dä onıtılmagan. Menä şul Akay yavı yuk säbäptän genä başlanılgan bolanıñ uñışsızlıkka duçar buluın da, halıknıñ berkatlı buluın da bik açık kürsätte. Mondıy halık mäkerle urıs karatellären ciñälmi dä ciñälmi inde. Yakub Çınmorzinnıñ küñelsez uyların şundıy uk avır hatirälär alıştıra. Küçem han ulı Akay yavı niçek başlandı soñ äle? Hanzadäneñ atların urlıylar. Ugrılarnı kuıp totkaç, alar karşılık kürsätä, bu oyatsızlıkka açuları çıkkan başkortlar küp uylap tormıy, burlarnı yuk itälär. Anısı şulay inde, at karakların bolay da üterep taşlıy torgan ğadät bar ide. Tik, bu yulı berse kaçıp kala häm Minzälägä kaytıp volost türälärenä başırışa. Yänäse, Akay zur otryad belän kilep avıl halkın kırdı, talap, äyberlärne alıp kitte, di. Kenyaz Rumyantsev komandalar cıyıp Akay yavın kamap ala häm han ulın äsir itä.

Annan soñ hanzadäne närsä eşlätkännär – berkem belmi, ul häbärsez yugala. Ä açuı kilgän halık tagı da nizag kubara, cıyılışıp alıp urıslarnıñ ber komandasın tar-mar itä. Läkin şul çak saklık belän eş itäse urınga, üle soldatlarnı talarga kereşälär. Şunnan faydalanıp karatellär köç tuplıy häm sugışçan otryadtan kırıktartmaçı, çüpräkçegä äylängän, şunlıktan çarasız kalgan bolaçılarnı mıltıklardan, tuplardan attırıp kıra başlıylar. Bik küp keşe äsir töşä, läkin alar da isän kalmıy, Minzälägä alıp bargannan soñ, barısın da atıp üterälär. Şulay itep, urıs häylä häm mäker belän aldırırga yarata. Bezneñ halıkknı äytsäñ, kiresençä, şombay şikelle ışanıp tik tora. Yemelya patşa, imeş, kaydan kilgän patşa ikän. Meli Yemelya, tvoya nedelya inde...

Yakub ikençe ulı Büläkneñ bolaçılarga kuşılıp kitüenä ber poşınsa, Hälimneñ dä tärtäne şul yakka boruına tagı ber ürtälde. Soñ, alar bit starşina ugılları. “Sin şulay hezmät itäseñmeni äle?!”- dip muyınıñnan kayınga elep kuysalar da süz yuk. Küplär kütärelde şul bu yulı. Hälimneñ komandirı İsäkäy Sadirov, cidençe komanda başlıgı Yulay Aznalin da ihtilalga kuşılgan. İtkustin avılı starşinası Söläyman da kitkän ikän. Anısı ber häl, Talip avılı mullası Abutalip: “Başkort halkı bezgä cir birde, avır çakta kan kardäşlärebezgä yärdäm itü lazem”,- dip, berniçä keşene ügetläp, baş kütärüçelärne tabıp kuşılıgız dip çıgarıp cibärgän. Ul kartlaçka ni citmägän tagı? Avılında mäçet tözetep kuygaç, Yakub anı akıllı keşegä sanagan ide, ä ul änä nişli. Yarar, tege çakta Polşaga cibärergä dip vlastlar keşe soragaç, üz avılımnı gına taramıym äle, dip, Çınmorzin beleşe Abutalipka möräcäğat itkän ide, rähmät, üteneçne kire kakmadı, ulı Häyercan belän Kaharmannı cibärde. Ä bu yulı annan kem soragan?! Kısılmasa kıskarmas ide äle. Yakub Çınmorzin andıy-mondıy eşkä tıkşınmagaç, avılı işäyep yata – mınamın digän yözdän aşu yortlı avıl utıra. Yugıysä, biş märtäbä yandırırlar ide. Tevkelev komandası bu tirädä genä 52 başkort avılın yuk itkän, läkin, yakınnan gına ütsä dä, Taşmäçetkä timägännär. Çönki keşeläre bolada katnaşmagan. Katnaşkanı anıñ çitkä kitep, otryadlarga kuşılıp yörgänlektän, avılga zıyanı timägän.

İh, nişlärgä? dip utırıp ber kiñäşsäñ ide. Tik, yaramıy şul. İl avızı – iläk. Şundıy uylarınnan borçılıp kilgän Yakub taş häräbälärgä kilep çıktı. Bu Nurmöhämmät salıp betä almagan mäçet kaldıkları ide. Äye, äüliyä Nurmöhämmät Yakubnıñ borıngı babası, ul monı belä. Tege çakta anıñ küzlärenä kürengän ike isemneñ berese Nurmöhämmät ide bit. Alaysa, Irıskol digäne kem bulgan? Bälki, anısı da şundıy ber ıru başıdır.

Nurmöhämmät digändä Yakubnıñ küñele ciñeläyep kitkändäy buldı. Menä kem tınıç yäşägän: yılgadan taş taşıgan, keçkenä taş mäçet kütärgän, şunda dogasın ukıgan, uraza totkan da eşe dä betkän. Dönya mazası dip ah-bah kilep çabıp yöremägän. Keşelär tugan, ülgän, yau çapkan, çirlägän, açıkkan, şatlangan, bäyräm itkän, kaygırgan, ä ul bernigä iltifat itmi üz eşen eşlägän, üzençä yäşägän. Yakub şulay uyladı, çönki anıñ küzallavı äüliyä turındagı rivayätkä nigezlänä ide. Çınmorzinga iyärep bez dä bu borıngı kıyssanı iskä töşerep ütik. Aña balaçagında änise niçek söyläsä, bez dä tükmi-çäçmi şulay sölik.

- Bababız bu avılnıkı tügel, kaydandır kilep çıkkan, ahırı, - digän ide Nursäğadät inäy. – Avıl aña bik oşagan. Bormalanıp-uralıp yılga agıp yata, yakında urmanı, tavı, çişmäläre, igen kırları – barısı da bar. Taşmäçet üze, häy, nindi Taşmäçet bulsın inde, ul çakta avılnıñ iseme ikençe bulgan bit, ana şul ni öçen Taşmäçet dip atalganı turında söylim tügelme soñ – kıskası, avıl üze sözäk ür itägendä, kaşlıkka urnaşkan. Tön yaktan urmanga ışıklanıp, kön yakka koyaşka bakkan könbagıştay karap yatkan sıman. Ber süz belän äytkändä, yaratkan Nurmöhämmät bu töbäkne.

Bik dinle keşe bulgan ul üze. Tik, avılnıñ mäçete genä yuk ikän. Menä şunda Nurmöhämmät gıybadät yortı tözergä niyät kıla. Agaçtan da tügel, nık itep, taştan salmakçı bula ul anı. Läkin şunısı añlaşılmıy, ni öçender şundıy olı eşkä berüze totına. Yılga buyınnan kaşlıkka berämtekläp ällä niçä yıl taş taşıy. Arıp, talçıgıp, kartayıp betä. Nurmöhämmätne izgelege, äüliyälege öçen barısı da hörmät itä, şuña da avıl halkı aña bik teläp bulışır ide, tik bu säyer keşe üze riza bulmıy. Başta ber ir arbasına töyäp taş menderä. Nurmöhämmät bu adämneñ igelegen kire kakmau öçen genä annan ber taş ala, ä kalgannarın urınına kire buşatunı taläp itä. İkençe tapkırında avıl kilennäre yärdäm itmäkçe bula. Tik, bababız bolardan da häyer öçen genä berär taş ala da, başkaça bulışmaska kuşa. Taş çıgaru sezneñ eş tügel, di. ä inde mulla äytkän süzgä karşı kilü ğadäte bulmagan. Çönki kart bik märtäbäle ikän, siher köçenä dä iyä bulgan, im-tom eşen dä yahşı belgän, küräzä itü säläte dä bar ikän. Anı avılda äüliyä dip kenä olılagannar.

Şulay Nurmöhämmät berüze ap-ak taştan mäçet salıp mataşa ikän. Berzaman kük yözen kinät kuyı bolıt kaplap ala, tuzan kutarıp, agaçlarnı yıga-bögä tufan kütärelä. Häm menä: şomlı bolıt eçennän çem-kara aygırlar cigelgän faetonda ällä nindi yat kiyemdä ber zat kilgäne kürenä. Monıñ atları cirdän çabamı, havadan oçamı, belmässeñ, här taraf tuzan häm bolıt öyermäsenä urangan bit. Tik, äüliyä şunduk tanıy monı, bu – İblis!

- Ä İblis süzgä kereşä, - dip avır sulap dävam itä Nursäğadät, İblisneñ süzlären yahşılak isenä töşerergä telägändäy. – Nurmöhämmätkä ul ällä nilär väğdä itä başlıy. Altın-kömeş, akça, şärap, hatın-kız, rähät tormış, patşa sarayları, zatlı kiyemnär, tulparday oçıp torgan atlar häm başkalar häm başkalar. Tik, almaşka imanıñnı gına bir, di.

Äüliyä riza bulmıy. İblis anıñ sayın nıkışa, ul iman siña närsägä kiräk, di. İmanıñ siña taş taşırga bulışamı, ällä tamagıñnı tuydıramı, östeñne bötäytäme, sırhau-talçıgularıñnı ciñeläytäme, di. Ä imanıñnı miña birsäñ ozak yäşärseñ häm gomer buyı rähät çigärseñ, dip kıçkıra. Kart riza bulmagaç, anı yülär dip orışa başlıy.

Bababız İbliskä cavap birä. Kit biredän! Min sineñ kotkıña aldana torgan keşe tügelmen, di. Häm İlahıbızdan yärdäm sorap doga ukıy başlıy, bu kara yözdän, bozıklık patşasınnan üzen aralaunı ütenä. Nindider doganı kıçkırıp ukıp betügä İblisneñ kinät töse kaça, ul açı kıçkırıp faetonga ava häm tiz arada yuk bula.

Tırışa torgaç, Nurmöhämmät berzaman mäçetneñ başın da yabıp kuya. Tik, üze nık kartaygan bula inde. Üleme citkänne sizep, kortkasın kisätä: “Min kayda can täslim kılsam, cäsädemne şunda cir kuyınına tapşırırsız”,- di. Häm berkönne ülep kitä. Kartı ozak öygä kaytmagaç, ni buldı ikän, dip karçıgı mäçetkä barsa, äüliyä säcdä kılgan cirennän katıp kalgan ikän.

Şunnan ni eşläsennär, babaynıñ mäyeten yuıp, käfengä törep, din kuşkannı başkaralar da, kütärep ziyäratka alıp kitälär. Tik, anda barıp citä almıylar, kaberstannan ber törkem adäm karşılarına yögerep çıga. “Bez kazıgan kaber äle genä üzlegennän yabılıp kuydı. Citmäsä, kara cir yäşel çirämgä äylände, çäçkälär üsep utıra, botaklarda koşlar sayrıy”,- dilär.

Aptıragan halık, mäyet kütärgän kileş, kire borıla, mäçet yanına kilä. Kilsälär, tagı ber gacäp: äzer kaber tora. Ber genä keşe dä min kazıdım dimi. Hoda kodräte belän hasil bulgan kaber. Bababız iskärtep kuygan ide bit. Şunı islärenä töşerep Närmöhämmätneñ nindi böyek, ilahi can buluına tagın ber kat inanıp, märhümne avıl agayları Allahıga tapşırıp cirläp kaytalar. Menä şundıy adäm bulgan ul bezneñ borıngı bababız Nurmöhämmät.

Keçkenä Yakub hikäyätne dönyasın onıtıp tıñladı. Bilgele inde, bu rivayät buınnan buınga küçep kilä-kilä “şıta” bargan, läkin nigezendä çınfani döreslek tä yatuı mömkin bit. Härhäldä, mäçet cimerekläre bar bit, dimäk, kemder tözegän bulgan.

- Cäl, küpme hezmät äräm bulgan, küpme köç mäğnäsezgä sarıf itelgän, - digän ide ul çakta Yakub.

Bu süz Nursäğadät inäygä oşamadı, ul baş çaykap kuydı.

- Mäğnäsez diseñme, ulım? Yalgışasıñ bit! Mäçet tözü Hoday karşında gayät savaplı, zur eş. Bu min äytmäsäm dä añlaşıla. Tik, bu mäçetneñ ber hikmäte dä bulgan dilär.

- Nindi hikmät soñ ul?

- Menä Nurmähämmätkä dä sineñ kebek ber mänseze sorau birgän ikän: yänäse, mäçet tözep nindi fayda küräseñ inde, bu ğamäleñnän nindi fayda tabasıñ, digän. Nurmöhämmät äüliyä aña: “Min tügel, halık fayda kürer, bezne yuktan bar itkän Allahıbızga gıybadät kılıp kalben paqlar. Bälki, bu mäçet äle avıl halkın ülemnän kotkarır”,- digän.

Küräzäçe vafatınnan soñ küpme vakıt ütkänder, häzer anı kem belsen, läkin äytkäne ras kilgän. Tüzep torgısız esse ber könne avıl küz açıp yomgançı yanıp betkän. Halık rizıksız, kiyemsez kalgan. Açlık başlangan. Şunda kemder Nurmöhämmätneñ süzlären iskä töşergän, keşelär mäçetkä kilgännänr. İdän taktaların kayırıp karasalar, asta baz ikän. Şul bazda yıl buyına yäşärlek häm orlıklık aşlık tapkannar. Ana şulay isän kalgan Taşmäçet avılı.

Anasınıñ küptänge süzläre, kolakta yañgıragan kebek, açık itep iskä töşep tora bit äle. Menä bit ul nindi bulgan Çınmorzinnıñ borıngı babası, bola, barımta dip sataşmagan, tere färeştä sıman gomer kiçergän, uyı izgelektä bulgan! Yakub üzeneñ bolgavıklıgın aklau öçen änä şulay ällä kayçan ülgän äüliyä tormışınnan ürnäk aldı. Läkin belmi ide şul ul. Nurmähämmät tä bit mulla bulıp tumagan, yäş çagında anıñ da kanı uynagan, doşmanga artın kuymagan. Çirmäsän buyındagı danlı kalanı onıtırlıkmı soñ? Anıñ märmär kapkasına uk altın häreflär belän Korän süzläre yazılgan ide. Häyran kalırlık zur kala öç rät tirän çokır häm cir öyeme belän uratılgan, kalın, biyek divarları doşmanga karşı ışanıçlı kirtä ide, ä tezelep kitkän manaraların äyt sin. Här manarada sakçılar kön-tön uyau tora. Şähristandagı taş pulatlar, ozınlıgı utız sigez kolaçka citkän mäçet binası tagı kayda bar. Läkin berzaman isäpsez-sansız Aksak Timer çirüe şähärne kamap aldı, ul ozak vakıtlarga bülenep kaldı häm anda açlık başlandı. Şunnan inde urda yavı höcümgä küçte. Kotoçkıç mähşär buldı bu, kön kara töten belän kaplandı, ut telläre kükkä ürläde, koral çıñlavı, açınıp kıçkırışu, kübeklänep-parlanıp akkan kan yılgaları, ber-bersenä öyelgän mäyet tauları... Bolar barısı da tik tämugta gına buladır kebek ide. Bulgarlar häm başkortlar can-färman karşı tordı, läkin köçlär tigez tügel ide, kalanı yaklauçılar torgan sayın sirägäyä başladı, alar akrınlap artka çigende. İlbasarlar berkemne dä ayamadı, isän kalgan härkemne suyıp çıktı. Hätta sabıy balalar da şundıy uk rähimsez ülemgä duçar buldılar.

Nurmöhämmät moğciza belän genä isän kaldı. Monnan soñ da ul kulınnan koral taşlamadı. Keçkenä ber törkem bulıp urmannarda kaçıp yattılar häm baskınçılarnıñ olaularına, vak otryadlarına höcüm itep tordılar. Ber sugışta alar bähetsezlekkä tarıdı – barısı da hälaq buldı. Nurmöhämmät yaralı dustın kütärep urmanga karap yögerde. Ul yakın, läkin sıbaylı doşmannar bik tiz bastırıp kilä ide, tagı berniçä mizgeldän bolarnı kılıç belän turap taşlayaçaklar. Şul çagında Nurmöhämmätneñ canı hilaflık kıldı, kurkuınnan ul dustın taşlap kaçtı. Kuaklıkka kerep ölgerde. Ul iñbaşındagı dustın taşlaganda anısı ülgän ide inde, läkin Nurmöhämmät monı belmäde. Belgän bulsa, ni üzgärä? Yeget barıber kurıktı, hıyanät itte, kaçıp kitte bit! Moña ul bik ğarlände, hurlandı, cir yözendä oyalmıyça yäşärlek ämäle kalmadı. Berniçä yıl şañkıp yörgännän soñ, sart yulına töşep, kön çıgışına karap kitep bardı. Başkort ilendä şuşı yuldan kayırılıp kerde dä, yämle genä ber avılnı kürep şunı töyäk itte, gomerlekkä torıp kaldı. Läkin hurlanuı betmäde, üzeneñ kurkaklık kürsätüen onıtmadı, şuña da canı-täne belän dingä çumdı. Hacga bardı, halıknı dävaladı, niçek bulsa da küñelendäge avır kara taşnı ciñeläytergä tırıştı. Taş digännän, gäräp illärendä mäçetlär gel taştan ikän, ä nigä monda da taştan tözemäskä? Şundıy uylar belän totıngan ide Nurmöhämmät bu eşkä.

Äye, bar närsä dä onıtıla. Tarih töpkelendä batıp ezsez yugala bara, yugala bara. Vakıt katlamı kaplap kitä. Närsä soñ ul vakıt? Närsä ul tarih? Tarihmı, ul vakıt üä zamanalar agımında bulgan vakıygalarnıñ onıtılmıy kalgannarı, onıtılmıy torgannarı, halık hätere ilägendä altın börtegedäy sözelep, yukka-buşka çıkmıy kalgannarı.

Närsäder onıtılmasın disäñ käğazgä yazıp kuy. Akıllılar şulay itä. Nurmöhämmätneñ dä küz karaşı kebek saklagan däftäre bar ide. Borıngı babası Irıskol häm anıñ iptäşläre turında. Üze yazgandırmı ul, ällä berär ulı, onıgı mäktüp itkänme, anısı bilgele tügel, kultamga-fälän kuyılmagan. Tik, ifrat matur rivayät räveşendä yazılgan bu däftär Nurmöhämmät öçen bik qaderle ide. Niçä yöz yıllar aşa ütep kilep kerde bit ul mulla kulına. Läkin, Nurmöhämmät gür iyäse buldı, avıl yandı, ä anıñ belän bergä borıngı däftär dä yandı. Anıñ eçtälege yakınça bolay ide.

Yöz başı Yähyanı atına arkılı salıp alıp kayttılar. Timer uk anıñ muyının tişep ütkän ide. Bäk ülemen iptäşläre bik avır kiçerde, ä käläşe Närgizä öçen bu ayaz könne yäşen sukkanday teäsir itte. Tauday avır kaygı bastı anı. Hatın-kız öçen ir yugaltudan da naçarı yuk, ireñ barda sin tormış zilzilälärennän ışıkta, irsez kalsañ dönyanıñ bar avırlıgı sineñ östä...

Häyer, Närgizä bu hakta uylamıy ide äle. Ul söyekle ireneñ yuk buluına, üzeneñ şulay da kapıl yapa-yalgız kaluına, monıñ çınbarlık ikänenä ışana almıy izalandı. Ana, iksez-çiksez dala kiñlegendä tibrälgän kılgannar da kiçäge häldä, sährä urtasında korılgan çatırlar da şul kileş, ä anıñ ire Yähya yuk, imeş. Şulay bulamı ni? Yähya başkaça yukmı inde? Sataşudır bu... Yuk şul. Küze kürgännäre töş tügel, üze dä akıldan yazmagan, barısı da çınbarlık: kıpçaklar korgan öyä, başlıkların hörmät belän soñgı yulga ozata.

Şunıñ belän barısı da betteme? Şunıñ belän Yähya yukka çıktımı? Doşman häzer şatlanamı inde? Närsä, häzer ul kılıçın uynatıp laçın kebek doşman östenä taşlanmasmı, il-yortın saklamasmı, iptäşläre arasında anıñ kileşle buy-sını kürenmäsme, kiçlären sagınuın häm mähäbbäten belgertep kulın Närgizäneñ bilenä salmasmı? Yuk. Bolay bulmıy! Yähyanıñ kayış iyäre, uk-cäyäse, ütken kılıçı bar, sugış kiyemnäre, alar gına tügel, canıday qaderle atı – Kılköltä bar. Tagı närsä kiräk? Tagı ni kiräk, Närgizä?

Yäş biçä ozak itep kükkä karap yata. Bolıtlar yözä. Alar kilälär dä aynı kaplap toralar, şunnan, küreşü vakıtları ütkän ğaşıyqlar kebek, telär-telämäs kenä ayırılışıp kitälär. Närgizä aydagı Zöhrä kızga ozak karap yata. Hay, bu bähätsez hatın-kız yazmışı... Zöhrä kız kebek Närgizä dä bügen söygän yarsız torıp kaldı tügelme? Ğaşıyq yöräklär bereksä, azak ber-bereñne yugaltu avır, ifrat avır ikän ul. Yukka gına Zöhrä kız ayga aşmagan. Närgizä tüm-tügäräk bulıp tulgan ayga karap bik ozak yata. Anıñ küzläre talçıga. Çü, ul ni kürä, ayda çiläklären askan Zöhrä kız tügel, ä at mengän sugışçı hatın kürenä tügelme? Çäç tolımnarı sibelgän, ozın koyrık tulparkayı alga tomırılgan. Närgizä, gacäplänep, çel-çelt küzlären yomıp ala häm küreneş yukka çıga. Şäülä yukka çıga, ämma Närgizäneñ başında täväkkäl, hätär uy tua. Üz uyınnan yarsıgan hatın külmägen çişep attı da ireneñ sugış kiyemnären kiyep aldı. Kalın ügez tiresen mahsus eşkärtep, uk, pıçak tişmäslek bulıp katırılgan kiyem avır gına bulsa da, kayışların tegennän buşatıp, monnan kısıp caylaştırgaç, Närgizäneñ buy-sınına yarıysı iple yattı. İkençe könne ul Yähyanıñ dustı Irıskolga endäşte:

- Mine kılıç totarga öyrät! Kılıç seltärgä, uk atarga, söñge kadarga – barısına da öyrät. Min ilbasarlarga karşı sugışırga telim!

Irıskolga bu bik gacäp toyıldı.

- Baybiçä, soñ... Hatın-kız kılıç tagıp sugışıp yöremi bit inde. Anısı irlär eşe. Sin bezgä ışan, Närgizä, Yähya öçen bez alardan katı üç alaçakbız äle, - dide ul. Läkin kıyu kilen anı kırt kiste:

- Sin mine başkaça baybiçä dip atama. Min baybiçä tügel! Min – Yähya! äye, anıñ canı, kaharman ruhı miña küçte. Kürmiseñme ni, östemdä – yaugir kiyeme, bilemdä – kılıç... Öyrät mine sugışırga. Tiz öyrät!

... İlbasarlarnıñ zur gına törkeme yalga tuktaldı. Kön buyına tabaday esse dala buylap atlau küpne kürgän drucinaçılar öçen dä avırırak şul, arıylar. Niyätläre – yullarında oçragan kıpçak otryadların kıyratıp, yort-cirlären talap, hatın-kızların, balaların kollıkka alıp kitü. Läkin maktanırlık uñışka ireşkännäre yuk äle. Tirä-yakka sakçılar kuyıp çıkkannan soñ, ğaskärilär yokıga taldı.

İvan şomlı tavışka kotı oçıp uyandı. Kıpçaklar! Kötmägändä höcüm itkännär läsa. Tönge tınlıknı yarıp ber säyer avaz yañgıradı:

- Ura-a-a!

Dala yaugirları diyü periläre kebek yabırıldı. Berazdan otryadnıñ yartısınnan küben kıyratıp ta taşladılar. İlbasarlarnıñ berazı gına yokısınnan aynıp koral alıp karşılık kürsätep ölgerde. Kauşagan İvan kılıçın taba almıy azaplandı, şunda gına ide bit dip, sügenep, cirdä karmalanıp bulaşkanda östenä kemneñder üle gäüdäse audı. Yöztäbän yıgılgan urıs borını belän kılıç sabına bärelde. Menä läsa, ayak astında bulgan, dip koralın kulına kıstı da alga karadı. Un gına adımda ul eçke külmäktän atamannı kürde. Anısı: “Bireläm, bireläm!”- dip kıçkırıp, kulların kütärep mataşa ide. Tik, ul berkemgä dä birelep ölgermäde, aña taba kara yäşendäy bulıp atlı kıpçak tomırıldı, tönge karañgılıkta tomsa gına bulıp kılıç yaltlap aldı häm ozın çäçle baş mäyetlär arasına tägäräde. Yänä İvan şunı kürep ölgerde, dähşätle kıpçaknıñ, kılıçın seltägän uñayga, tolım-tolım çäçläre dä sıptırılıp-sıptırılıp kala ide. Ällä hatın-kız inde?!

...Alış tämam. Kıpçaklar doşmannarınıñ mäyetlären barlap tormadı, talap, mal cıyıp mataşmadılar, tere kaluçılarnı äsirgä alu uyı da yuk ide alarda. Niçek iskärmästän kilep çıksalar, şulay uk tavışsız, mizgel eçendä ğaip bulıp kuydılar. Yomşak dala tufragı toyak tavışların da tiz yottı. Şaktıy vakıt ütkäç kenä kurkuınnan haman da huşına kilä almagan İvan ayagürä basıp yak-yagına karandı.

İsän-sau äylänep kaytkan İvannan sorau alu öçen anı kenäz karşına alıp kildelär.

- Minem başıma arttan suktılar, huşımnı cuyıp yıgılganmın. İsemä kilsäm, barısı da ülep betkän, - dip yalganladı ul.

- Şulay da närsälär kürdeñ?

- Gafu itegez, äfändem, kıpçaklar sanap betkesez küp ide, bez alar belän äy sugıştık, äy sugıştık, ä alar haman arta gına tordı...

- Sin miña şunı äyt: basurmannarnıñ başlıkların kürdeñme?

- Kürdem, kenäz, kürdem! Diyü päriyedäy ber närsä, kılıçı yalt-yolt uynıy, seltägän uñayı tolım-tolım çäçläre yılan öyeredäy tuzgıy. Beznekelärneñ ugına da, kılıçına bireşmäde, bälki, siherçeder ul, belmim, tikkä tügel bu.

- Tolım çäçle diseñme? Alar takır başlı bit! Närsä sin, kurkuıñnan küzeñä kürengänne söyläp, minem başnı butarga buldıñmı ällä? Küräm, sineñ arkañ kamçı sagıngan.

- Yuk, yuk, kenäz, tamçı da arttırmıym, täre übep ant itäm menä. Näq şulay. Ul pärineñ tavışı da säyer, biçä tavışı sımanırak ide.

- Närsä, biçä tavışı, diseñme? Sin anıñ tavışın da işetteñ meni, närsä dide soñ ul?

- “Ura!” dip bakırdı. Ayırım açık işettem, kötmägändä tön tınlıgın bozıp änä şul “Ura” digän oran yañgıradı. Şunnan soñ ber mizgel eçendä kamauda kaldık, törle yaktan östebezgä uklar yaudı, basurman ğaskäre höcüm itte.

- “Ura” diseñme? Nindi süz ikän soñ ul? Berär yaña ıru kilep çıkkanmı ällä?

Kenäzneñ kuştannarı şunda uk ber äsir kıpçaktan beleşep tä kilde: “ura” digän süz urısça“okrucay” bula ikän.

- Okrucay, okrucay, - dip üz aldına söylände kenäz. – Urap alırlık bulgaç, dimäk, çınlap ta işle ğaskär höcüm itkän. Kıpçaklarda mondıy otryadlar az tügel, vakıtı-vakıtı belän alar küp meñlek ğaskärlärgä tuplanıp ta häräkät itä. Tik, andıy säyer başlıkları yuk ide, şikelle. Yarar, karap karıyk, kırgıylarnıñ bu otryadı tagı berär cirdä kalkıp çıkmas mikän?

Kenäz yalgışmadı, urıslar östenä “Ura!” kıçkırıp taşlanuçı kıpçaklar öyere äle ber, äle ikençe cirdä “kalkıp” çıktı. Bolar zur-zur köçlär tuplap anı ezläp tä karadılar, hisapsız şımçıların, vak-töyäk dozor otryadların da dala buylap tarattılar, tik näticäse bulmadı. Kiç bar cirne tikşerep çıgalar - taba töbedäy tigez dalada can äsäre bulmıy. Tön citüe bula, sakçılar ber tavışsız yuk itelä, annan inde “Ura!” tavışı astında kap-kara kıpçaklar yokılı sugışçılar östenä yabırıla häm ber mizgel eçendä alarnı kırıp ta sala. Ällä ul kırgıylarnı cil alıp kilä, ällä bolıtlarga yäşerenep kilälär, niçek kenä bulmasın, adäm zatınnan tügelder, ahrı, bolar. Başlıkları çın päri. İseme dä säyer, yaudaşları üzenä ällä “Yahya”, ällä “Yaga” dip endäşä. Mondıy özek-ertık mäğlümatlar tön keşelärenä siräk-sayak isän kalgan İvannardan bilgele buldı.

Yahya üzeneñ Kılköltäsen canınnan artık kürep yarata. Ä koyrıgı bu atnıñ gacäyep ozın häm kuyı. Buşkamıni anı Kılköltä dip atıylar! Başka atlardan ul cilberdäk koyırıgı belän ayırılıp tora. Kılköltä östendäge yözbaşın kürü belän doşmannar: “Yaga, Yaga, baba Yaga idet!”- dip sörän salıp, kemese kayda kaça başlıy. Yözbaşınıñ atı isä teläsä nindi kilmeşäk atnı kuıp citä häm Yähya ütken kılıçı belän doşmannı başkaça bu cirdä yörmäslek itä.

Örkäk at yaugirnı hurlıkta kaldıra, ä Kılköltä hiçber nidän kurıkmıy. Yähya şuña üzen kıyu tota häm alışlarda härçak ciñep çıga. Äye, süz Yähya turında bara. Närgizä yuk. Baybiçä ğaip. Ä Yähya, doşmannarga tıngılık birmägän, alarga laçınday ırgıluçı yözbaşı, bar. Anıñ yögerek otryadı dala kiñlekläre buylap cildäy cilä, zur sakallar hiç tä kötmägändä alarnıñ erele-vaklı komandaların tar-mar itä, tirän tıllarına ütep kerep olauların, stannarın tuzdıra häm tagı da ezsez yugala. Tön yak keşeläreneñ işle ğaskärlär cıyıp karavı da faydasız buldı, küzgä kürenmägän doşman belän niçek sugışasıñ?

Närgizägä ire Yähyaga “äverelüe” ciñel bulmadı. Küçkä kem baş? İñ akıllı, iñ häyläkär, iñ ços, citez, batır sugışçı. Yau koralları kılıç, söñge belän osta eş itüçe. İñ märgän atuçı. Närgizägä moña ireşüe ansat buldımı? Gomumän, bu bula torgan eş tügel. Alay äkiyättä genä bula. Läkin, ällä Närgizägä çınlap ta Yähya ruhı küçkän ideme, ällä küklär şulay telädeme, ämma tugrı dustı Irıskol häm Kılköltä yärdäme belän ul Yähyaga äverelde. Ä Närgizä yuk, ul yukka çıktı. İl öçen kem qaderleräk – çatırda bızlap utırgan tol hatınmı, ällä kiñ kükräkle aygırın hay-haulap, häläl cirgä basıp kergän doşmannarnıñ başın kıygan batır ir – yözbaşı Yähya bäkme? Menä şuña da Närgizä - yuk, Yähya - bar!

Yahya kılıçınnan isän kaluçılar az bulsa da bar inde ul. Şuña da doşmannar arasında anıñ turındagı şomlı häbärlär tarala. İmeş, ul berkemne dä isän kaldırmıy, imeş, ul adäm zatınnan tügel, şuña anı ber uk ta almıy, uñga-sulga karamıy yabırılıp öskä kilä ikän. Şuña pohodtagı otryadlar tönen yoklarga kurka, uçakların sündermilär, bigräk tä cille könnärdä kolakların sagaytıp dala tavışların tıñlıylar, berär yomran tavış birep kuysa da, Yähya ugı oça dip başların iyep kuyalar. Ul sizdermästän höcüm itmäsen öçen lagernı arbalar, kazıktan, çıbıktan ürelgän çitännär belän uratıp alalar. Läkin bolar Yähyaga totkarlık tügel, ul äle ber, äle ikençe urında üz eşen eşli tora. Üzenä korılgan tozaklarnı niçek urap ütäder, ällä oçıp çıgamı? Beräü üz küzem belän kürdem dip çukına-çukına ant itkän, imeş, Baba-Yaga ber bolıttan ikençesenä oçıp ütkän. Ay yaktısında ayırım açık kürdem, dip äytä, di. Tik, Yaga atka tügel, seberke kebek ber närsägä atlangan, koyrıgı költä qadär, imeş. Caydak hatınnıñ çäçläre çıbırkı oçı şikelle uynaklap bara, di. Yalgan häbär, mögayın. Yäki akılınnan yazgan ber tintäk süze. Söyäksez tel ni söylämäs. Kenäz şulay uylanıp ayga karap yata. Tön tın. Nigäder yokı almıy. Kinät anıñ küzläre şar açıla: tulıp zur baraban qadärle bulgan ay karşınnan seberkegä atlangan Baba-Yaga oçıp bara läbasa. Kurkıngan kenäz küzlären çıtırdagançı yoma, annan tile keşedäy yänä kükkä tekälä. Läkin anda, tulgan aydan başka, berkem dä yuk.

...Bu hällär berniçä aymı, yılmı, ällä distälägän yıllar dävam itkänme – täüarih taşına yazılgan häbär saklanmagan. Läkin här närsäneñ çige, soñgı noktası bula. Yähyanıñ da ber alışta kabırgasına söñge kadala. Monı kürgäç, hätta Irıskol da ber mizgelgä kurkuınnan katıp kala. Ä Yähya kılıçı belän söñge sabın çabıp özä dä, berni dä bulmaganday, alışuın dävam itä. Şunnan soñ tañ atkanga qadär kıpçaklar kırık çakrım cir çabıp ütä. Kükrägenä söñge kadalgan keşeneñ kırık çakrım at çapkanın berkemneñ dä kürgäne yuk, dönyada andıy eş bulmıy da ul, şuña barısı da säyersenä. Bälki, çınnan da Närgizä belän Yähyanıñ tazalıgı, köç-kuäte ber gäüdägä küçkän bulgandır? İptäşläre şomlana, ni bulıp betär, Yähya küpme tüzär, dip uylıy. Nihayät, bolar üz stannarına çaptırıp kaytıp citä. Şunda Yähya kulı belän ımlap Irıskolnı çakıra da, aña ber genä yomış kuşa:

- Minem urınga sin kalasıñ.

Bulgandırmı bu hällär, ällä borıngı zamannardan kalgan ber uydırmamı, kem belä... Tik şunısı ras: urıslarda häzer “Ura!” digän sugışçan oran bar. Tagı kilep yulbasarlarnıñ kaysı vakıt küzlärenä oçıp bargan Baba-Yaga kürenep kala ikän. Läkin, alar bu öräkne yämsez, kart karçık itep tasvirlıylar. Häyer, monısı añlaşıla torgandır, nindi yavız bändä: “Min çibär häm yäş baybiçä kürep kurıktım”,- dip tanısın? Tik, şunısı añlaşılmıy: cillär belän yarışuçı Kılköltä nişläp ber seberkegä äylänep kaldı ikän? Bälki, anıñ söldäläre küptän çerep, ana şul cirlänmägän koyrıgı gına ber cirdä qadersezlänep tuzgıp yatadır. Şunıñ zähmäteme? Berkem berni belmi. Şulay şul, dönyada barısı da yugala, onıtıla. Barısı da onıtıla!

Menä şundıy hikäyät yazılgan ide Nurmöhämmät häzrät saklagan däftärdä. Şunıñ arkasında bez dä äüliyäneñ borıngı babasınıñ yazmışı belän tanışıp üttek. Anıñ, yağni Irıskolnıñ Däşt-i-Kıpçak ileneñ ber vatanpärväre buluın da, gäräplärgä iyärep Bulgarstanga kilüen dä aldarak bäyän itkän idek inde. Şulay itep oçına çıktık. Irıskolnıñ näsele Nurmähämmättä dävam itkän, ä küräzäçe näsele Yakub Çınmorzinga kilep yalgandı. Tik, ber genä närsä añlaşılmıy kaldı: Auçı, anıñ yırak onıgı Kadir näsele kaya buldı, bötenläy ük özelde meni? Yuktır, bezneñ kulda mäğlümat bulmaganga gına berni äyter hälebez yuk, ä bit Kadirnıñ ulı kalırga tiyeş, dip äytkän idek. Ul da bezneñ yaklarga yullangan bulsa kiräk. Irıskol kebek härkem üz tarihın käğazgä yazıp barsa ide...

Läkin, käğazgä sırlangan äyber dä härçak tarih sähifäse bula almıy ikän, änä bit nindi yädkarlär yanıp yukka çıga. Ä menä taş ozak saklana. Şuña da Nurmöhämmät mäçetne taştan salırga bulgan ide, kürenekle keşelärneñ isem-şäriflären dä ul kaber taşlarına uyıp yazıp kaldırdı. Berçak ukuçı bulır äle, dide.

Yakub haman da ni yakka sugılırga belmi yörede. Döresräge, baş kütärüçelärgä bulışudan da baş tartmadı, şul uk vakıtta aña vlastka tugrı buluın da kürsätergä kiräk ide. Aptıragaç, ber mälne mulla belän dä kiñäşep karadı.

- Sin şunı küz aldıña kiter, - dip başladı süzen Möslim Boharov vafatınnan soñ mullalık vazıyfasına alıngan Teläkkabul häzrät, - häzerge bolgavır zamannar ütär, kiler yaktı könnär, şul vakıtta bügenge tarihlarnı kitap itep yazarlar. Ul kitapta minem isem bulmas, başkalarnıkı bulmas, sineke bulır. Çönki sin – starşina, kanton başlıgı. Kaysı starşina halık öçen canın ayamagan, kaysı patşa ğaskärlärenä tabak totkan, namusın satkan - barısı da ayırım-ayırım yazılır. Sin üz isemeñne tarih kitabında hıyanätçelär arasında kürergä teliseñme? Min alay ozak yäşämäm, dimä, sineñ öçen varislarıñ ğarläner, monısı bigräk tä oyat. Sin şunı teliseñme?!

Mulla süzeneñ yogıntısı zur buldı. Tik menä Hälimneñ hälaq buluı Yakubka tagı da nıgrak täesir itte, ul hätta başta uk bolaçılar yagına çıkmavına ükenep ük kuydı. Ulınıñ üleme bigräk ayanıç şul. Bolaga kuşılgan avıllarda ezlänep, isnänep yöregän, yağni şımçılık itkän ike urısnı totkannar. Läkin bolar Hälim Yakupov häm anıñ iptäşläre bezdän sorau alganda ifrat rähimsez kılandılar, tukmadılar, dip başırışkannar. Şul hainnar süzenä ışanıp, Çika Zarubin Hälimne Sarımsak avılına alıp kilergä boyıra.

Bärseüän yılgasında utırgan Sarımsak avılı Ufadan yırak tügel, şuña da ul borın zamannan başkortlarnıñ korıltay kora, kiñäş itä torgan urınnarı ide. Bu yulı da avıl bola üzäge sıman buldı: biredä komandalar tuplandı, biredä boyırıklar çıgarıldı, biredä akça häm koral saklandı. Bäylängän Hälimne menä şunda alıp kilälär, Pugaçevnıñ uñ kulı bulgan Çika Zarubin anardan sorau ala, läkin ber süzenä dä ışanmıy, şikelle. Batır yegetne abzarga yabıp kuyalar da, şunda pıçak kadap üterälär.

Hälim Yakupov belän bulgan faciga bik gıybrätle. Bolaçılar stanında berdämlek häm ışanıç bulmavın bik açık kürsätä. Bu älege ihtilalnıñ ciñelüeneñ tagın da ber säbäbe. Hälil Yakupov kem ul? Täcribäle, utnı-sunı kiçkän, baştanayak korallangan osta yaugir. Tagı da Hälil Yakupov kem ul? Üz halkın söygän, anıñ öçen canın fida kılırga äzer bulgan vatanpärvär. Anı üterüdän Yemelyan tarafdarları köçländeme, halık häräkätenä faydası buldımı? Köçlänmäde häm bulmadı. Barı zıyan buldı. Akılga sıymıy torgan mäğnäsezlek buldı. Bu Zarubin digän bändäneñ kılanmışı hiç añlaşılmıy.

Menä şulay Çınmorzinnıñ canı ärnep yöregändä volosttan boyırık kilde. Yänäse, sin nişläp sülpänlek kürsätäseñ, bolanı bastıru maksatında närsälär eşläveñ turında hisap yazıp cibär.

Yazdı kanton başlıgı, nişläp yazmasın di. Üç itep, bolaçılarga tagı da berniçä olau tarı häm solı töyäp cibärde dä, raport yazarga utırdı. “Bezneñ yakta halık arasında kotkı taratıp yöregän, tentü vakıtında yortlarınnan koral tabılgan citmeş keşene kulga aldık. Tik, alarnı ozatırga köç citmäü säbäple, yavızlarnı konvoy belän volostka alıp barganda, alar buysınmas buldı, sugış kütärde häm sakçılarnı tukmap kaçıp kittelär”,- dip yazdı.

Yakub Çınmorzin äbi patşa ğaskärenä bulışmasa da, ul üze ük farazlagança, Mäskäy tagı da ciñde. Tagı da bik küp halık harap buldı, vähşilärçä üterelde, balalar kollıkka ozatıldı (urıslar arasında Başkirtsev, Tatarinov kebek familiyälär oçratsagız, gacäplänmägez), bik küp avıllar yandırıldı, alarnıñ kayberläre azak mantıy almıy yukka çıgıp kuydı. Ä Taşmäçet avılı isän kaldı. İnde niçänçe tapkır! äüliyä ruhı saklıymı anı, ällä Yakub kebek starşinalar akılımı, ämmä niçänçe tapkır karatellär yakın-tirä avıllarnı yandırıp kölgä oçırganda, Taşmäçet avılı isän kaldı, ul üsä, yortları arta, näsel-ıruı işäyä bara. İh, halkıbız da şulay işäysä ide.

Soñgı süz

Döres, soñgı däverdä Taşmäçet avılı citmeş yıl mäçetsez yäşäde. Bu ber dä kileşmi ide, Nurmöhämmät äüliyä ruhı saklangan, borıngı kaberstan cireneñ Allah yortsız kalıp kilüe döres tä tügel ide. Bu töbäktä un yılda yegermeläp mäçet üsep çıktı, ä monda tınlık. Üz gamsezleklärenä kartlar berzaman üzlär tüzmädelär şikelle, cıyıldılar, kiñäştelär dä, mäçet tözergä kiräk, didelär. Halıktan akça cıyarga da, başlarga. Köç citmäs dip kurkıp utırası tügel, başı bulsa, äkertenläp cayı çıgar äle.

Niçkter, ber mälne başkaladan avılga möhtäräm kunaklar kilep töşte. Alarnı ber cirdä şulkadär küp tarihi yädqarlär bulı gacäpländerde. Şul uk vakıtta biredä mäçet bulmavına da iğtibar ittelär. Kunaklar arasında Şärifulla isemlese dä bar ide. Ul, avıl agaylarınıñ agaçtan mäçet tözergä uylauların belep, alarnı cıyıp yañadan söyläşte. Ni öçen agaçtan, borın zaman Tuymöhämmät häzrät ber yalgızı taş mäçet tözergä totıngan bulgan, ä bez häzer kümäkläp totınıp ta buldıra almabız mıni digän. Taştan ikän, taştan bulsın. Häm mäçetneñ sızımnarın eşlätüne üz östenä algan, tözeleş hakınıñ yartısın şulay uk üze tülärgä väğdä itkän. Menä şulay itep gayät matur mäçet kalkıp çıktı, bügen şunıñ bäyräme.

Ä nigä äle Şärifulla häzrätneñ Tuymöhämmätkä ohşavına gacäplänäbez. Nurmöhämmätneñ dä, anıñ borıngı babası Irıskolnıñ da tärcemäi hällären bez tulı kileş belmibez. Alar ikese dä dönya kürgän, hatın-kız kürgän, şulay bulgaç, üzläre belgän balaları da, belmägännäre dä bulgandır. Bu ırunıñ väkilläre härçak mulla, tabip häm başlık buluın da kürdek. Şärifulla kim digändä yahşı mulla häm citäkçe. Annan soñ, can tartmasa da kan tarta digän süz dä bar bit äle...

Mart, 2011 yıl.

İskärmälär

Bolak – bäläkäy yılga.

Saba – kımız yörtü öçen kün savıt.

Dastarhan – aşyaulık.

Kämär – bilbau.

Sart – Urta Aziyä halıkların şulay atagannar. Bu yul Başkortstannıñ tönyagı aşa ütä. Küräseñ, Mäskäügä tügel, Novgorod yaklarına yünälgän bulgan.

Tuyıralık – imänlek, imän urmanı.

Kurtım – arenda.

Çirü – ğaskär.

Däfen itü – cirläü, cenazalau.

Söyäl – sorau.

Kavem – halık, ıru, ber törkem halık, ber ıru keşeläre.

Äcer – tüläü, büläk. Nindider ber eş öçen şuña tiñ hak, äyber birü.

Hali tügel – azat tügel, yaklanmagan, kurçalanmagan.

Balbal – taş sın.

Katil – keşe üterüçe, başkisär, palaç.

Turki – borıngı mıltık.

Mäğdän – ruda.

Mäsläk – printsip, inanu, ruhi yünäleş.

Hanzädä – han ulı.

Kaleb – küñel, yöräk.

Şähristan – han, ämir yortı, rezidentsiyä.

Mäktüb – yazu, hat, yullama.

Tärcemäi häl – tormış yulı, biografiyä.

Click or select a word or words to search the definition