Tarihi Döreslek Däresläre

(hikäyä)
Sanau-kontrol bülege mödire Zinnur Miñnuroviç tarihi döreslekne yarata.

Anıñ eş östälendä härvakıt vizitka yatır. Berniçä yıl elek tipografiyädä eşläüçe beräüdän yasattırıp algan vizitkası. Anda eş urını da, kem bulıp eşlägänlege dä tügel, ä “Zinnur Miñnuroviç T., tarih fännärenä kandidat” dip yazılgan. Çınlıkta bernindi fännär kandidatı da tügel inde ul üze. Läkin anısın zavodka himikat alırga kilgän şoferlar häm ekspeditorlar tikşerep utıramı soñ? Yuk, bilgele. Zinnur

Miñnuroviç monı yahşı belä. Şuña kürä vizitkanı yalgış kına, onıtıp kına kaldırgan kebek östälgä salıp kuya da, kemneñ bulsa da şuña iğtibarı töşkänne kötä ul.

Zinnur Miñnuroviçnıñ här könne diyärlek kabatlana torgan tarih “därese” bolayrak başlana. Yökçelär çittän kilgän maşinalarga tonnalap-tonnalap himik aşlama tutırgan arada ul şoferlarnı häm alarga iyärep kilgän ekspeditorlarnı üzeneñ tar gına bülmäsenä – dürt urındık ta ber keçkenä östäldän tış ber närsäse bulmagan poçmagına

– çakırıp kertä. Biredä ul huca. Biredä anıñ vizitkasına kemneñ bulsa da küze töşä inde, bilgele. Şunnan soñ sorap kuyalar:

- Sez çınlap ta professormı?

Galim keşeneñ zavodta eşlävenä isläre kitep soramıylar, çönki häzerge zamanda anısı berkem öçen dä yañalık tügel. Tere professor belän söyläşep toruların kürsätep kenä sorıylar.

Zinnur Miñnuroviç bu soraunı kötä, bilgele. Şunnan soñ iskitärlek berni yuk digän räveşlär belän vayımsız gına äytep kuya:

- Çınlap tügel, uynap kına!

Belä bit ul: bolay disäñ – kiresençä, çınlap buluına ışanalar.

Vizitkanı almıy. Kemneñ kulında – şuña bulsın digändäy kul selti dä, lektsiyäsenä kereşä. Kerep kitä şul temasına, tarihi döreslekne raslarga. Teglärneñ başın katırıp betermi torıp çıkmıy. Alarnı da çıgarmıy. Niçek çıgarmıymı? Ul bit äzer produktsiyä cibärep toru öçen cavaplı. Anıñ imzasınnan başka berkem çıga almıy bit zavodtan.

Tegelär nişläsen, monıñ imzası käğazgä töşkänçe, küzenä karap, yotılıp tıñlagannarın kürsätep utıralar inde. Maşinaları da ozak tula – döres inde anısı.

Läkin maşinaları tulgaç ta tota äle ul alarnı üz avızına karatıp. Ä anıñ yaratkan teması – tatar tarihındagı kayber tomanlı vakıygalarnıñ versiyäläre. Üzeneñ gipotezasın keşelär aşa dönyaga taratu, üze äytmeşli, anıñ iñ zur maksatı. Şuña kürä himiyä zavodında, kapçıkka töyälgän himikatlar arasında, kalkulyator töymäläre şıkıldatıp kına utırunı cene dä söymi Zinnur Miñnuroviçnıñ, monı üze öçen artık vakçıllıkka da sanıy.

- Menä sez beläsezme ikän, - dip, baştan tınıç kına, üz fikeren başkalarga taguçıga ber dä ohşamagan keşe kebek, yıraktan başlıy ul, başın tovar nakladnoylarınnan kütärmiçä. - Tatar tarihı entsiklopediyäsenä ber möhim vakıyganı kertergä onıtkannar.

Şulay di dä, vakıyga turında söylämi elgäre, ä anıñ nindi säbäplär arkasında tatar tarihına kertelmägän buluın farazlarga kereşä. Anıñça, tarihi faktnı kürmämeşkä salışu ildäge urıs milli ideologiyäse arkasında çäçäk atkan. Annarı ul bernikadär vakıt tıñlauçılarnı gipnozlau belän şögıllänep ala. Monıñ öçen anıñ berniçä standart soravı bar:

- İh, - di ul tirän sulap. – Küçenep kitäsebez kalgan tege yıllarnı Urta diñgez buylarına, böten halık cıyılıp, äyeme?

Älbättä, soraunı bolay kiñäşkän formada birü karşıñda utırgan keşene äñgämägä tartıp kerü öçen eşlänä. Başka şähärdän yäki Rossiyäneñ bötenläy başka regionınnan kilgän şofer häm ekspeditorlar nişläsen – kızıksınalar – baş kaşıp kuyalar da, soramıyça buldıra almıylar iç inde:

- Kaysı yıllarnı ul? Kaya?

Zinnur Miñnuroviç şunı gına kötä. Menä ul äzer soravınıñ tagın bersen kiterep “çäpi”:

- Soñ, - di ul potentsial äñgämädäşläreneñ beraz aptıraşta kaluınnan bik osta faydalanıp. – Tatar halkınıñ kaysı yıllarda kaya küçep kitü mömkinlege bulganın işetkänegez yukmı ällä?

Kayber tatarlar Tukaynıñ “Kitmibez!” şigıren isenä töşerä häm şunda “Törkiyäder” dip farazlap kuygan bula. Läkin küpçelek oçrakta berkemneñ dä ul turıda işetkäne yuklıgı açıklana. Zinnur Miñnuroviçka şul gına kiräk tä. Ul, näticäse ğadättän tış ükeneçle, eçtälege serle häm ähämiyäte äytep betergesez möhim bulgan fikerne eşkärtkän ğalim kebek, cilkäse aşa ber yakka başın borıp, bernikadär vakıt poçmakka tekälep karap tora. Kötterä. Hikäyäseneñ tämen arttıra. Tıñlauçılarnıñ kızıksınuın tudıra. Ara-tirä şaltıragan telefonga da cavap kaytarırga ölgerä. Şunnan soñ kisken genä turaya da, ber kulı belän östälenä kiterep suga.

- Kabızıyk äle berne, - diyep, östäl tartmasınnan tämäke kabı çıgara. – Bu tarihi ğadelsezlekkä çıdap bulmıy.

Tartkan keşe tarta başlıy anıñ belän bergä, tartmaganı baş kaşıy. Läkin tartkanı da, tartmaganı da häzer Zinnur Miñnuroviçnıñ gipnoz yätmäsenä eläkkän inde. Hikäyäneñ çın başın kötälär. Bula, bilgele, kayber skeptiklar. Alar, gomer buyı şul zavod skladınnan başka dönya kürmägän bu abzıy nindi kızık mäğlümat birä alsın digändäy, yä tışka çıgıp kitä, yä monıñ bıtıldavına iğtibar itmäskä tırışıp, gäzit-mazar ukıgan bulıp utıra.

Menä Zinnur Miñnuroviç torıp basa. Ürelep, fortoçkanı açıp cibärä. Urınına kire utırgançı uk serle hikäyäsen başlıy:

- Ber meñ dä ike yöz dä illençe yıl. – Anıñ här süze çıkıldap çıga. – Misır. Küz aldına kiterä alasızmı monıñ kayçan ikänlegen?

Älbättä, tıñlauçılar endäşmi. Bu zamannıñ kayçan buluı da, Misırnıñ tatarga nindi katnaşı barlıgı da alar öçen gomerlärendä ber tapkır da aşap karamagan baka botı kebek kenä bit inde. Alarnıñ ber-işese, Zinnur Miñnuroviç täqdim itkän pıyala bankaga tämäke kölen selkep kaga-kaga, Misır piramidaların iskä töşerep ala.

Söyläüçeneñ küzenä karıy. Maktau süzen işetmi, çönki tarihi hronologiyädän, Zinnur

Miñnuroviç äytmeşli, “zerrä dä yırakka kitkän” bulıp çıga. Ä skeptik aña gazeta artınnan küzeneñ agı belän genä karap ala bit inde. İmeş, ise kitkän sineñ Misırıña!

Misırıñ ni dä bezgä sineñ, kısır sıyırıñ ni – absolyutno barıber!

Ä Zinnur Miñnuroviç dävam itä:

- Şul şul, küz aldına da kiterä almıysız. Ä bit şul yılnı böten tatar halkınıñ

Misırga küçep kitü mömkinlege bulgan. Häm bez bügen monda çilänep yäşäp yatmagan bulır idek. Yılnıñ un ayın öy cılıtabız, zavodlarnı cılıtabız, atmosfera cılıtabız, çönki klimat şundıy – salkın. Tormış itügä totılgan barlık çıgımnarıbıznıñ siksän protsentı şul klimatka yaraklaşuga kitä. Ä bit... – Ul tagın beraz pauza yasap ala. – Ä bit bez barıbız da Urta diñgezneñ ocmah bakçaları kebek matur häm bay könyak yarında kızınıp yäşäp yatarga tiyeşle halık. Menä anda, içmasam, miç çıgarırga da, utın äzerlärgä dä, öylärne kalın stenalı itep tözergä dä, cılılık magistralläre suzarga da kiräkmi.

Küpme ekonomiyä, ä?!

Anıñ bu süzläre küpçelek oçrakta ällä ni kızıksındıru tudırmıy. Zinnur Miñnuroviç monısın da belä. Läkin beraz gomumi süzlär belän sıyıgaytmasañ, kaymagınıñ da täme sizelmi bit – anıñ fikerençä şulay ul. Häm ul dävam itä:

- Ä kar köräp, boz vatıp küpme vakıtıbız äräm kitä?! Bu bit başka sıyıp beteşle tügel

– yılnıñ yartısın, häy, yartısın gınamı soñ, cide ayın kar astında uzdırabız labasa bez!

Cildän, burannardan saklanu öçen närsälär genä tözemibez dä, küpme akça tuzdırmıybız?! Ul klimat şartları arkasında bit inde iñ zur bälabez dä! Nik, şulay tügelmeni? Ä ikençe iñ zur problemabıznı karagız äle!..

Beräü, Zinnur Miñnuroviçnıñ kabinet stenalarına yabıştırılgan nindider säyer portretlardan küzen almıyça, bayadan birle “ähä”, “äye şul”, “nu” dip anıñ härber süzenä diyärlek möher sugıp utıra-utıra da, bu cömlädän soñ sorap kuya:

- Ä-ä, tege ni turında äytäsezme? Karale, onıttım... Tege... niçek soñ äle?..

Bolay ık-mık kilep, uylangan bulıp kılangan keşedän anıñ soravınıñ obektı häterenä kilgänne kötep tormıy Zinnur Miñnuroviç. “İ, nadan da bit inde bezneñ halık, - dip uylıy ul. – Üz ileneñ iñ zur bälasen genä dä belmi bit!” Şuña eçe poşa, şuña tagın da usallana töşä ul.

- Yullar!

Ho! Yullar turında süz çıkkaç, şofer halkı niçek kolagın tırpaytmas ikän?! Zinnur

Miñnuroviçnıñ yul temasına kerep kitüe bula – anıñ bülmäsendäge böten halık, “du” kilep, kaynıy başlıy. Çönki bu bäla – şofer halkınıñ iñ näzek kapillyarlarına qadär barlık kan tamırlarına señgän problema bit inde ul. “Äye şul, - diyeşälär alar,

üzlärenä kagılışlı tema tabılganga çın küñeldän kuanıp. – Yullar yuk inde bezdä.

Bulası da yuk!” Hätta iñ çınıkkan Skeptik ta süzgä kısıla:

- Yullarnı, beläsegez kilsä, bezdä spisialno şulay “yasıylar” – yıl sayın cimerelsen dip. Yıl sayın remontlıylar. Dimäk, yıl sayın byudcettan akça sorıylar. Dimäk, yıl sayın şul akçanı yulga salalar. Dimäk, yıl sayın şul byudcet hisabına kemder kottedc sala, kemder maşina ala, kemder deputatlıkka ürmäli.

Gadättä, kaysı gına Skeptik yullar turında şundıyrak fälsäfä kormasın, ul anı bik tiränten, bik yakın belgän teması kebek söyli. Äyterseñ, yullarnıñ bezneñ ildä nigä naçar buluı turında näq menä ul gına, Skeptik, belä dä, ul gına dissertatsiyä yaklagan. Ä Zinnur Miñnuroviçka Skeptiknıñ äñgämägä kuşıluı gına kiräk bit inde. Anıñ

öçen bu bayadan birle monolog kına bulıp kürengän “tarih däresen” dialogka, hätta diskussiyägä äyländerü yulında zur borılış.

- Kahirädä näq şul ber meñ ike yöz illençe yılnı patşalıknıñ milli gvardiyäçeläre, mämlüklär, baş kütärä. Vlastnı alalar da bolar, Misır belän idarä itä başlıylar. Ä bu vakıtta dönyanıñ kaysı poçmagı niçek yäşägän soñ – karap karıyk äle! Yaponiyädä härbi sögunnar idarä itä – imperator vlaste betkän. Kıtay – böyek Çıñgız imperiyäse okkupatsiyäsendä. Mongollar, Kıtay häm Aziyä belän genä çiklänmiçä, Evropaga yünälgän çor bit inde. Evropa – poşamanda! Evropa – kurkuda! He, kurıkmassıñ! Kıtay hätle

Kıtaynı basıp algan, İran hätle İrannı buysındırgan mongollar yakınlaşsın da, kurıkmıyça utırıp kara! Häterlisezme, bezneñ Bolgar däüläten mongollar kayçan cimerä?

Älbättä, berkem dä häterlämi bulıp çıga. Kayan häterläsen inde?! Kem soñ mäktäptä urıs tarihınnan tış tarihnı ukıgan da, üz halkınıñ tarihın başka halıklarnıñ, başka illärneñ tarihları belän, keşelek tarihı belän çagıştırıp karagan?! Şoferlar, ekspeditorlar, äle östäldäge imzasız nakladnoyga, äle “tarih fännärenä kandidat”nıñ küzenä karap, cavap kötälär. Cavap, bilgele, alarnı kızıksındırmıy. Alarga Zinnur

Miñnuroviçnıñ hikäyäsen tizräk söylätterep beterergä dä, monnan tayarga kiräk! Şul gına. Ä Zinnur Miñnuroviç aşıkmıy. Başkalarnı kötärgä mäcbür itä aluınnan, situatsiyä belän idarä itü mömkinlegennän läzzät alıp, berärseneñ cavap birep karavın kötä ul.

Häm tegelärneñ berse üz variantın äytep karıy inde:

- Kayçan cimersen, şul yılnı inde – 1250 yılnı – cimerä bugay.

Belep äytmi. Telenä nindi data kilde – şunı äytä.

Zinnur Miñnuroviçka şul citä kala.

- Beläseñ, pıçagım! – di ul, çäçräp. – Bolgarnı 1236da cir belän tigezlilär. Şunnan soñ bezneñ halık tarala-tuzıla başlıy da inde. Ä 1250 yılnı, mämlüklär Turan Şahnı üterälär. Alarnıñ başlıgı Aybäk, bik ozak fiker alışulardan soñ, soltan bulıp eşkä urnaşa. Şul uk yılnı yaña vlast İdel buyına ekspeditsiyä cibärä. Anıñ maksatı mongol okkupatsiyäsendä kalgan babalarıbıznı Misırga çakıru bulgan. Ekspeditsiyäneñ başlıgı itterep zamanında mongollar kısırıklavınnan kaçıp Bolgardan kitkän Şäymorza mullanı bilgelilär. Äye, batır yöräkle keşelär bulgan halıkta. Bezneñ işe meskennär tügel inde! Citmeş cide döyägä atlanıp, çıgıp kitälär bolar Kahirädän. Sälcüklär imperiyäse aşa uzası bit! Ay-hay, avır bula biçaralarga! İke aydan soñ Altın Urda çiklärenä barıp kerälär...

Zinnur Miñnuroviç bu turıda şulkadärle äsärlänep söyli ki, üze söylägännärgä hätta üze dä ışana başlıy. Anıñ yöze çalşaya, küz karaşı ğasırlar aşa şul zamanga barıp citkän kebek sizelä, arkası urındık artına söyälä, yarım yatkan gäüdäsendäge baş kına selkengäläp ala. Anıñ konkret şäheslär, datalar, illärne atap söyläve başkalar öçen, bilgele, dälil bularak kabul itelä. Monı da belä ul, çönki hikäyäseneñ başı, çınlap ta, tarih bitlärennän alıngan. Menä ul çäçlären sıpırıp ala. Ber ayagın ikençeseneñ tezenä kütärep kuya da anı ike kulı belän ugalıy. Tagın ber sigaret çıgara. Kabızıp, kem belän bulsa da tagın pışkıta başlıylar. Annarı tirän itep sulıy da, hikäyäseneñ kulminatsiyäsenä citkänlekne belderep, torıp basa.

- Bezneñ avılga qadär kilep citkännär bolar, - dip, şunıñ qadär gadi itterep äytep sala – äyterseñ, Misır ekspeditsiyäsen üz küzläre belän kürgän dä, Şäymorza mullanıñ yuldaşların üz öyenä alıp kerep, söyläşep utırgan!

- İh, yegetlär! – di annarı, tegelärne tagın beraz aptıratıp torgaç. – Şunnan arı kitmägännär şul alar!

Skeptiklar tarafınnan vakıyganıñ bolay borılışı bäylänerlek fakt bularak kabul itelä, älbättä. Baştarak ışanmagan bulıp kılansalar da, tora-bara hikäyä alar öçen dä kızık toyıla başlagan inde. Şuña kürä skeptiklarnıñ berse sorap kuya:

- Sezneñ avılga citkäç, döyälären suyıp aşagannarmı ällä?

Zinnur Miñnuroviçka bu sorau oşamıy. Ul, zähärlänep, tegeneñ östenä yabırıla:

- Köläseñ, iptäş... Ä bit bernindi kölke yuk!

Şundıy iñ kızu vakıtta telefonı da borçıy bit äle anıñ. Möhim däülät vazifasınnan bülderelgän kıyafättä anı ala da, sabırlıgın cuymaska tırışıp, möräcäğat itüçene tıñlıy.

- Äye, tıñlıym. Andıy markalısı bügengä bette... Skladta bulganı – Bİ-95. Niçä tonna kiräk?.. Äye, kilegez! Äye, äzer produktsiyä cibärü tsehında...

Sizelep tora, telefonnan söyläşkändä dä tege skeptikka layıklı cavap turında uylıy ul. Häm telefon apparatın östälneñ sul yagına şudırgan uñayga äzer cavapnı şapıldatıp çıgarıp ta sala:

- Bezneñ avılda yal itärgä tuktagannar alar. Läkin şunnan soñ tarihta ezläre yugala.

Kaya kitkännär? Nişläp Bolgarga hätle barıp citmägännär? İ-eh! Barıp citmägännär şu-ul!

Kayan belä ul bolarnıñ barısın da? Nindi tarihi çıganaklarga tayanıp söyli bu uydırmaların? Kemnän işetkän? Bolar turında kızıksınırga berkemneñ dä başına kilmi, bilgele. Barısınıñ da zihenen ber genä sorau biläp tora: kayçan betä inde monıñ äkiyäte? Ä ul tarihi missiyäneñ nindi säbäplär arkasında ütälmi kalganında eşläre yuk alarnıñ. “Äye, kızganıç, bik kızganıç!” diyeşkän bulıp, üzlärençä lektornıñ hälenä kerep, anı añlaganday, anıñ belän bergä çınlap torıp ükengändäy, “ih”ıldaşalar, “eh”ıldaşalar da, nihayät, tovar dokumentları kullarına eläkkängä çiksez şatlanışa-şatlanışa, çıgıp kitälär.

Zinnur Miñnuroviç tagın berüze kala. Tagın üz uylarına çuma.

“Añlamadılar... Añlıylarmı soñ inde?! Kiräkme soñ inde alarga bu tarihi döreslek?” digän çiksez köyenü hisennän küzläre yäşlänä. Şundıy mömkinlek tatar kulınnan ıçkıngan öçen ükenü anıñ böten uyların, häteren, canın, küñelen biläp algan bula.

“İ-eh!” dip, östälenä kiterep berne tondıra da, östäl tartmasınnan başlangan “yartı”sın häm stakanın çıgarıp kuya. Bismillası urınına “Gadel tarih yuk şul u-u-ul!” digän replikasın pışıldıy-pışıldıy, stakanga arakı sala. Tutırıp sala. Kulına kütärep, töbendä çın tarihnı kürergä telägändäy, tekälep şul stakanga karap tora da, “ıh!” dip üpkäsendäge havasın çıgarıp beterä. Şunnan soñ ber kütärüdä stakannıñ töbenä töşä. Äbitennän mahsus kaldırılgan kätlit kisägen çemetep sındıra da, beravık isnäp torgaç, kabıp cibärä... Ber stakannı “çemetkännän soñ” anıñ gel tartası kilä.

Kaltırangan kulları belän şırpı sıza almıyça aptırap betä. Ahır çiktä kabıza tämäkesen. Nikotin aguı, älbättä, arakınıñ näticäsen köçäytä, häm Zinnur

Miñnuroviçnıñ räncegän küñele beraz tınıçlana başlıy: “Alay da, bolarga söylävem yukka gına tügel bit inde, - dip uylıy ul. – Bolar min söylägänne kürşesenä söylär, tugannarına söylär. Şulay itep, bu ğadelsezlek turında uylanuçılar ber min genä bulmam äle”. Kiçkä hätle tämam tınıçlanıp kala...

Kiç Zinnur Miñnuroviçnıñ hatını televizorga señep betä. Tatar tarihındagı ükeneçle vakıygalar ul hatınga ällä bar, ällä yuk – “tarihi yaktan mäğnäsez” serialdan küz yäşen agızıp utıra da utıra ul, tomana! Ä Zinnur Miñnuroviç üzeneñ tugızınçıda ukuçı ulı Tahir belän, tämläp, tarihtagı başka vakıygalar turında söyläşä. Tahirı – aña fikerdäş. Tahirı anı añlıy. Ul da ulın añlıy, ulınıñ kiläçäktä “tarih fännärenä kandidat” kına bulıp kalmıyça, professor bulasına çın küñeldän ışana.

Ulı bügen aña yaña ideya birä:

- Niçek uylıysıñ, äti, 1552 yılnı Kazan morzalarınıñ, yärdäm sorap, Kuçum hanga ekspeditsiyä cibärgännäre bulmadımı ikän?

Şunnan soñ bu vakıyganıñ törle versiyälären tikşerep karıylar. Zinnur Miñnuroviçnıñ tiktormas canın tagın ber tema biläp ala. Çınlap ta, urıs kenäzläre isereşep bratlaşıp yatkanda, nigä beznekelär yoklap kaldı ikän? Nigä ul vakıtta uk ber akıllısınıñ başına İdel-Ural-Seber tatar däüläte tözü turında ideya kermäde ikän?

2003 yıl

"Beznekelär bit ul!" kitabınnan