Täräzälär

Bez uramnan ikäü ütep barabız. Min anıñ şäyenö genä barırga tırışıp akrınrak atlıym. Gacäp, ul da yak-yagına karanıp, haman adımnarın akrınayta. Nider äytergä telägändäy,
prospektnıñ argı başına yotılıp karıy. Annarı bötenläy tuktıy da,
nigäder oyalıp kına:
— Kara äle, niçaklı täräzälär! — di ul.
Min kütärelep karıym da, baya özelgän süzne yalgap, aña sorau biräm:
— Niçek soñ, Fähriyev abıy, pensiyädä bik küñelsez tügelme? Ul haman üzeneken söyli:
— Täräzälärne köndez tügel, tönlä, karañgıda kararga kiräk. Kiçlären alar üzläre nur sibälär! Täräzädä ut bar ikän, dimäk, anda tormış, tereklek bar!.. Min kiçlätep kenä şuşı prospekttan ber urap kaytırga yaratam.
Bez bara-bara älege isemsez mäydanga barıp citäbez. Kayandır suldan, äle salınıp ta betmägän yortlar arasınnan, şau-gör söyläşep, ber törkem keşelär kilep çıga. Ul, kemneder ezlägän sıman, törkemne kötep tuktap kala. Çınnan da, keşelär bezneñ turıga kilep citügä, aradan ber yeget ayırılıp çıgıp kıçkırıp cibärä:
— Fähriyev abıy!
— İsänme, Hadi,— di ul, tınıç kına.
— Altınçı yortnı tapşırdık. Bügen küçenep kilä dä başladılar. Bezne öy tuyına çakırdılar... Kızık!
Alar tagın ber-ike süz alıştılar, tik süzsez torgan çaklarında nıgrak añlaştılar bugay, tuktausız yılmaydılar.
Eget Fähriyev abıysı yanına kerergä väğdä birde dä iptäşläre artınnan yögerde.
Eget kitkäç, ul, miña taba borıldı:
— Pensiyädä küñelsez tügelme, dip soradıñmı äle baya?
— Äye.
— Mäğnäle sorau!.. Küñelsezme, yukmı?.. Gomereñ niçek uzgan bit. Eştän tuktagaç, uylanırga vakıt kala! Gomereñ niçek ütkän bit, menä närsädä eş... Hadi bu. Pıyalaçı yeget! Söylimme anıñ turında?
Bez yabaldaşları çak kına göcläşkän yäş agaçlar astına kerep utırdık. Şunda ul, prospekttagı täräzälärgä karıy-karıy, Hadi turında söyläde. Bu hikäyäne şunnan alıp yazdım.

1

Östälgä ike tälinkä, yuka gına itep turalgan ipi telemnäre häm ike kaşık kuyılgan. Berse zurrak, ikençese keçkenä — sabı bögelep, kıyıgayıp betkän alyumin kaşık. Tälinkälärneñ berse buş, ikençeseñdäge sötle öyrä suınıp, östenä pärävez yukalıgı gına cıyırçıklı elpä sarılgan.
Bülmädä tıp-tın.
«Çelter-r!» itterep täräzä pıyalası koyılgan tavışka Mahiräneñ yöräge cu itep kitte. Avızına kapkan ikmägen dä yotıp betermiçä, ul, abına-sörtenä, işekkä atıldı.
Urındık avıp kaldı, anıñ tez östendä yasmık qadär genä kan kürende. Ul kulların cilpep yıgıludan çak kotıldı häm koridorga çıktı...
Mahirä, yarım karañgı koridordan yaktı köngä çıkkaç, beravık berni dä ayırmıy tordı. Küze, iyäläşä töşkäç, iñ elek yäm-yaşel mük üsep kutırlagan taş stenalar arasında poçmakka poskan ulı Hadiga töşte. Adaşıp kalgan hälsez çebine sırıp algan däü kargalar kebek, anı biş-altı hatın-kız urap algan. Kargalar başında däü kozgın — ker-
feksez küzle, yuantık gäüdäle, berençe katta yäşäüçe incener Säyful-lin hatını Ömmegölsem ikän. Ul yazgı sudan kalgan taş kebek yomrı, itläç yodrıkların yomarlap, kiñ halat itäklären, ciñnären cilferdätep Hadi östenä oçıp-oçıp kuna: malay tuplı uynaganda yalgış alar-nıñ täräzälären vatkan ikän.
Usal telle buluları belän tirä-yün yortlarında dan algan hatınnar, kullarına tup qadär tup dälil bulıp kergäç, bötenläy tugarılgannar. Küz kürmägän, kolak işetmägän ğayeplärne kurkudan der-der kaltırap torgan malay östenä öyälär genä. Ällä kayçangı, kadimdäge hällär, yugalgan ker bauları, onıtılıp betkän sıñar galoşlar, sötkä töşkän tıçkannar, nindider velosiped tägärmäçläre dä telgä alına.
— Başıbızga kara häsrät buldı inde! — dip, Ömmegölsemneñ çäreldäve ayırmaçık işetelep kitä.
Hadi yılamıy, ul keçeräygännän-keçeräyä häm kügärgän stenaga señä genä bara. Yañak häm borın tirälärendä törle tügäräklär yasap äylängälägän yodrıklar artınnan küze dä iyärmi anıñ... Kıynamasınnar gına!.. Kıynıy başlasalar, berärseneñ korsagına baş belän törtergä dä kamalıştan ıçkınırga kiräk!..
Şul çagında malay başın kütärep karıy häm ömetsezlänep näni yodrıkların yomarlıy: ıçkınıp kaya barırsıñ? Böten tirä-yakta unnarça täräzälär işegaldına karagannar. Uh, bötenesen vatıp-kırıp, tomalap beteräse ide şularnıñ! Kinänä-kinänä, rähätlänep kırır ide ul alarnı! İrkenläp uynar häl yuk, yä bersennän, yä ikençesennän açulı berär keşe suzıla da:«Äy, kaya çabasız? Täräzä vatarsız! Kerlärne pıçratmagız! Çokırga töşmägez! Tegeläy itegez! Bolay itmägez!» dip kıçkırına başlıy.
Hadi ul minutlarda hatınnarga tügel, täräzälärgä nıgrak açulı ide...
Hatınnar kıynamadılar. Bazmadılarmı, yahşısınmadılarmı, belep bulmıy. Arttagı rätlärdä toruçılarnıñ «Yatim bala bit, nindi tärbiyä kürä ul!» digän kızganu katnaş ärnüläre alarnı tıylıktırıp tordımı, sukmadılar. Menä alar tez kümäçe bärelüdän beraz aksabrak kilüçe Mahiräne kürep aldılar. Malay bökräyep, keçeräyep ber kırıyda torıp kaldı, kargalar yaña tabışka — Mahirägä taşlandılar. Tavış köçäyde, «P» härefe tösle itep salıngan bäläkäy işegaldı yortnıñ öç yagınnan da unnarça täräzälär açıldı. Tuzgan çäçlär, çäbälängän sakal-mıyıklar işegaldına suzıldı:
— Tagın Mahirä malayımı?
Süz dä yuk: işegaddındagılar barısı da Hadinı belälär ide...
Yartı säğattän Mahirä cilkäsenä zur agaç tartma kütärgän beräüne iyärtep kaytıp kerde. Aña vatık ölgene kürsätte dä, berkemgä dä endäşmiçä, öyenä kerep kitte.
Pıyalaçı, tartmasın işegaldı urtasında üskän berdänber agaç yanındagı östäldä kaldırıp, aşıkmıyça gına vatık täräzä yanına kilde. Çalbar kesäsennän öterge sıman äyber çıgarıp, ram cegenä kısılışıp torgan pıyala kisäklären kırıp töşerde. İşegaldınıñ törle poçmaklarına taralışkan bala-çaga, uyınnarın bülep, anı sırıp aldı. Baştarak kıyar-kıymas kına karanıp torgan Hadi da tıgız rät bulıp baskan malaylar yanına kilde. Ul pıyalaçıga da, anı iyärtep kaytkan änisenä dä açulı ide. Tomalap, bayagı kebek mendär belän, kaplap kuyası ide ul Söyfullinnarnıñ ölgelären!
Vatık ölgene ülçägäç, pıyalaçı tartmasınnan ber tabak pıyala alıp östälgä kuydı. Ülçäde, kesäsennän şomarıp betkän kün savıtka salıngan ber äyber tartıp çıgargaç, aldarak torgan malaylar:
— Almaz, almaz! — dip pışıldaştılar.
Pıyalaçı, malaylarga kütärelep karap, kalın tavış belän:
— Kaysıgız vattı? — dip soradı. Berniçä malay Hadinı algarak ettelär:
— Menä, menä ul vattı!
Pıyalaçı da kıynarga cıyınmıy ikän. Ul süzsez genä başın çaykadı häm kisärgä äzerlände. Şul çagında gına Hadi anıñ sul kulınıñ yuklıgın kürep aldı. Menä ul kisek beläge belän pıyalanı kıstı, çak kına yantaydı häm uñ kulındagı almaz belän «çıc-c» itterep yörtep aldı. Pıyala kert itterep kiselgäç kenä, Hadi ciñel suladı.
Tagın ber ezdän kert ittergäç, pıyalaçı almazın yäşerde häm Säyfullinnar täräzäse yanına kitte. Malaylar törkem bulıp aña iyärdelär, Hadi da alardan kalmadı. Başta anıñ küze gel pıyalaçıda buldı. Tora-bara ul kinät Säyfullinnarnıñ öy eçen, radioalgıç yanına baskan olı malayların kürde. Bozılasıñ, äşäke malaylarga iyäräseñ, dip, äniläre balaların işegaldına çıgarmıy ide. Ul da Hadinı kürde, tanıy ikän, telen çıgarıp kürsätte. Tele däü, Hadinıñ yamaulı kızıl biyäläye hätle bar ikän... Ulınıñ kem belän bulaşuın kürgäç, Ömmegölsem zarlana-zarlana pärdälären tartıp kuydı.
Ul arada işektän, buş çiläk totıp, Mahirä kilep çıktı. Ul da pıyalaçı yanına kilde. Avır sulap alyapkıç kesäsennän unlık akça çıgardı. Pıyalaçı akçanı algaç, kaya kuyarga aptıragan şikelle, kulında ävälägän arada, Mahirä yalgız yäşäven, üzeneñ konduktor bulıp eşläven, Hadinı köndezlären genä tügel, tönnären dä yalgız kaldırırga turı kilüen, küzätü citmäven söyläp zarlanıp aldı.
Tormışta bik siräk zarlana torgan äniseneñ bötenläy çit-yat keşegä, citmäsä, pıyalaçıga üz nucasın söyläven işetep ürtälgän Hadi ber çitkäräk kitte. Änisenä karamaska tırıştı ul. Öy kıyıgına kungan kügärçennärgä küz salgan buldı, dürtkel bäläkäy kük yözennän ütep bargan sıyık bolıtlarga ürelep karadı.
Ul borılıp karaganda, pıyalaçı eşen beterep, koralların cıyıştırıp tora, änise sıñar çiläk belän bögelä-sıgıla su kütärep kerep bara ide. Menä Mahirä baya Hadinı kısrıklagan poçmakka citte. Essedän erep tübädän akkan sumalalar çuarlagan şoma taşlar arasında zäñgär sädäfne kürep aldı. Ul çilägen kuymıyça gına södäfkä ürelde, vakıtsızrak ölkänlek öretelgän yözenä saran gına kızıllık yögerde. Tol hatınnıñ küñele tuldı, ul kaptır-kıptır atlıy-atlıy tar işekkä kerep yugaldı...
Bu bäläkäy sädöfneñ Mahirä öçen zur tarihı bar. Öyläneşkän yılnı uk ire Ähtäri, sigezençe martka dip, Mahirägä zäñgär külmäk büläk itkän ide. Şul külmäkneñ ciñ oçında ide inde ul sädöf. «Bigräk yaratam, karçık, şuşı külmägeñne!» diyä torgan ide Ähtäri. Läkin alar-nıñ bergä yäşäü gomerläre az buldı. Ähtäri sugışka kitep bardı. Mahirä sugış yıllarında küp kıyınlıklar, kısanlıklar kiçerep, artık-portık äyberlären genä tügel, räyeşkä asragan kiyem-salımın bazarga iltsä dä, zäñgär külmägen bik qaderläp sakladı. Yıl sayın yaz da, köz dä cillätep alıp kerde. Ähtäridön dürt yıl eçendä siräk kenä kilep torgan öçpoçmaklı qaderle hatlar belän sakladı ul anı.
Kırık dürtneñ közeñdä yaralangan Ähtäri, tıldagı gospitaldän frontka ütep barışlıy, tugan şähärendä beraz kunak bulıp çıktı.
İre kaytkan könnärdä Mahirä zäñgär külmägen kiyep ciñeläyep, yäşärep yörde... Töş kebek kenä bulıp kalgan bu kıska oçraşunıñ ön ikänlegen raslap alarnıñ ulları Hadi tudı. Üze kebek ük zur küzle, olırak avızlı tomrap torgan ulı dönyaga kilgändä, Ähtäri Berlin yanında, bäläkäy genä ziratta, çit ilneñ salkın tufragında yata ide inde...
Ozak kötte Mahirä iren. Zäñgär külmägen ällä niçä yaz cilläre, közneñ saran koyaşları kipterdelär. Koyaş-yañgırdan uñıp betkän kırık töyenle ker bavında cillätergä soñgı yıllarda nibarı şul zäñgär külmäk kenä kaldı. Tüzmäde Mahirä, soñgı ömetlären yandırıp, ul külmägen dä kiyä başladı. «İsän-aman kaytıp citsä, ällä nindi külmäklär yünätä torgan ir äle!» — dip yuattı ul üzen. Zäñgär külmäk tuzıp, itäkläre, ciñnäre sizri başlagaç, Mahirä añardan vak-vak kapçıklar tekte. Ähtöri rannıy bulıp yatmıymı, berär cirdän häbäre kilmäsme, dip, soñgı akçalarına satıp alıp şul kapçıklarga kipkän öreklär, urman çiklävekläre tutırıp tottı.
Öreklär aşaldı, çikläveklärneñ istälege bulıp urındık başlarında bäläkäy çokırlar kaldı. Çikläveklär belän tägäräp Mahiräneñ ulı üste. Zäñgär kapçıklar tuzıp, östäl sörtkeç tastımallarga öyländelär. Tik ciñ oçındagı sädäflärne saklıy ide Mahirä. Ulı üsä töşkäç, küz aldında bulsın, dip, anıñ külmäk izüenä takkan ide ul alarnı. Bala ananı añlıymıni soñ ul?! Änä bit, yugarıga karagan da katkan... Mahiräneñ ulına räncise bik kilde, tik tele äylänmäde, ul, külmäk itäklärenä su çaypalta-çaypalta, açı käbestä ise añkıgan yarım karañgı koridorlar, kuhnyalar aşa ütep, bülmäsenä kerep yugaldı.
Pıyalaçı eşen betergäç, yöntäs kaşların kütärep, malaylarga karap tordı. Annarı işegaldına küz saldı. Tar ide işegaldı, ä malaylar bik küp, artık küp ide...
Avır timer kapkaları yak-yakka kıyşaygan taş baganalar yanına barıp citkäç, pıyalaçı tagın artına borılıp karadı. Başka balalar kaysı kaya taralışkannar, nider kıçkırışıp uynap mataşalar, borını kupşaklangan, däü küzle, olırak avızlı malay gına, kulın zurlarça artka kuyıp, aña karap tora ide. Yamaulı külmägeneñ açık izüennän yabık kükräk söyäkläre kürenep tora.
— Äy, malay! Monda kil äle!
Hadi, säyersenep, yak-yagına karanıp aldı.
— Sin inde, sin!
Kapka yanına kilgäç, pıyalaçı kürde: malaynıñ ayakları çebiläp betkän. Pıyalaçı tın gına aña karap tordı da baya Mahirädän algan unlıknı malayga suzdı:
— Bar, äniyeñä kertep bir.
— Kiräkmi, abıy.
— Al inde, al!
— Almıym. Min ozaklamıy üzem eşli başlıym.
Pıyalaçı köçläp diyärlek malayga unlıknı tottırdı, häm kabalanıp, uramdagı ıgı-zıgı arasına kerep yugaldı. Ara-tirä anıñ kiñ cilkäsenä menep kunaklagan däü tartma gına kürenep kitte.
Unlıknı uçına yomarlap, malay şaktıy ozak basıp tordı. Kızgan taşlar kayraklangan ayak tabannarın rähät kenä irkälilär ide. Ul Säyfullinnar turısına küz saldı, tuzan kunarga .ölgermägän yaña ölge yaltırap, başkalardan ayırılıp tora ide.
Ul işegaldına atlauga, açık täräzälärdän şöpşä kebek ozın barmaklar suzıldılar:
— Änä sugış çukmarı kaytıp bara!
— Änä täräzä vatuçı!..
Däşmi-tınmıy gına ütep kitärgä uylagan Hadi ike kıznı komga törtep yıktı, alar akıra başlagaç, unlıknı kısıp totıp, çatır-çotır çabıp ikençe katka menep kitte.
Busagada yuaş kına basıp torgan ulın Mahirä koçaklap uk aldı. Şeltälärgä teläde, buldıra almadı. Muyınına tamgan kaynar tamçılardan siskänep kitte malay.
— Cılama, öni! Monnan bolay vatmam şularnıñ täräzälären,— dide ul.
— Äy, ulım, ulım! Bigräk tar şul uynar urınnarıgız... Mahiräneñ küze ulınıñ ayagı yanıñda yatkan unlıkka töşte.
— Bu närsä tagın?
— Tege abıy birde.
Tanıy anı Mahirä, tanıy... Şul unlık ikän şul... Ananıñ küñele tagın da neçkärä töşte, ul Hadinı tagın da kısıbrak koçakladı:
— Alay şuklanırga yaramıy bit, ulım... Yaramıy. Ätiyeñ dä yaratmas! Koyaşnıñ çıguın da, bayuın da işegaldında ber çagında da kürep bulmıy. Ämma karañgılık ber aşıksa, bik tiz iñep, täräzädän täräzägä yörep utlar aldıra. Kemnärder eştän kaytalar, kemnärder eşkä bara, işegaldında zurlar häräkäte.
Kiç citügä, Mahiräneñ tınıçsızlıgı arta töşä: balanıñ östennän bikläp, tönge smenaga eşkä barırga kiräk. Ul şıpırt kına aña aşarga-eçörgä äzerli, saran gına süzlär belän anı ügetlärgä kereşä:
—Arı-bire sugılma, tamagıña aşa da yatıp yokla!
Äniseneñ ayak tavışları tınuga, Hadi ipi belän sötne yalt itterde dä salkın su belän genä çınayak çokırın yuıp kuydı. Şunıñ belän eş, mavıgular betep tä kitte. Ul ärle-birle yörende, karavat astınnan tıçkan täbese tartıp çıgardı, kire kuydı häm urınga menep yattı.
Kaydadır yırakta zıñgıldap tramvaylar uzdı. Kükne şaulatıp samolet ütte. Ämma ul arıgan ide, avızın tämläp çäpedtsätä-çäpeddötä cäyräp, rähätlänep yokıga da kitte.
Şähär urtasına utırgan işle keşele bu yortnıñ başka täräzälärendä dä beräm-beräm utlar sünde. Dominoçılar kitügä, işegaldına parlılar kayttı. Alar karañgırak poçmaklarga, aulagrak urınnarga basıp übeşälär. Ap-ak pärdälär elengän täräzälär alarga kul bolgıy. Belep kenä bulmıy, huplıylarmı alar parlılarnı, ällä aşıkmaska öndäp kisätälärme? Yeget kıznı nıgrak koçaklıy häm täräzälär işetmäslek itep kenä:
— Bülmä tapkaç ta öyläneşäbez, canım!—dip pışıldıy...

2

Hadi kızgan may isenä uyanıp kitte. Yap-yaktı! Änise, eştän kaytıp, maylı taba tiräsendä bulaşa. Malay, sikerep torgan uñayga ber-ike koymaknı elderde dä, tomırılıp, baskıçtan töşä başladı. Kürşe karçıgı su alıp menä ikän, can-färmanga atılıp töşkän Hadi büksäse belän çiläkkä barıp ta bärelde. Karçık sukranıp tormadı, yabık yodrıgı belän malaynıñ cilkäsenä genä kundırdı. Hadi şul şäpkä işegaldına atılıp çıktı.
Tik yüeş çalbar belän keşe küzenä kürenergä yaramıy... Ul tiz genä Säyfullinnar täräzäsen karap kilergä häm öygä kerergä niyätläde. İşegaldı urtasına citügä, anıñ küze kiçtän dominoçılardan kalgan tayakka töşte. Yuan, şop-şoma, äybät tayak... Tukta äle. Bu tayaktan uyınçık täräzä ramı yasap cibärsäñ!.. Pıyala da tapsañ...
Ul yak-yagına karandı da, tayaknı elderep, härvakıt açık avızlı işekkä çumdı. Koymak tiräsendä ävärä bulıp yörüçe Mahirä kürmi dä kaldı, malay tayaknı yalt itep karavat astına şudırdı. Kürmäve häyerleräk, yä açulana başlar... Täräzäne Hadi änise yugında yasap kuyar... Soñınnan, äzer bulgaç kına kürsäter. Menä maktar inde önise!
Aşap-eçep algaç, Mahirä yoklarga yattı. Şunı gına kötep torgan Hadi tayakka yabıştı, tırışıp-tırmaşıp anı dürtkä yardı häm eşkä kereşte.
Döp-döp yörgän ayak tavışları Mahiräne tämle yokısınnan uyattılar. Küzen açsa, busaga yanında dürt-biş keşe basıp tora. İdändä yomıçkalarga, çıralarga kümelep, kiselgän çänçä barmagın kısıp, ulı Hadi utıra.
— Menä kür inde!
— Şul malay aktıgı algandır, dip äytemme min sezgä?
— Närsä buldı tagın?— dip soradı Mahirä, karavat başındagı yaulıkka ürelep.
— Närsä bulsın! Menä Sämigulla abzıy tayagın işegaldında kaldırgan. Sineñ malayıñ şunı urlagan.
Yuaş, basınkı Sämigulla kart ber çittäräk tora häm bu şau-şunı kuzgatuına ükengän sıman sakalın tartkalıy ide.
— Sin, Ömmegölsem kilen, alay dimä äle... Sabıy kızıkkandır da algandır, digen.
— Min täräzä yasıym,— dide malay, zur küzlären mölderätep. Ömmegölsem därräü çäreldäp kıçkırdı:
— Yasıy, he, kara äle beräülärne!
— Sin täräzälärne vata gına beläsen!
— Sineñ işelärdön gomergä igelek bulası yuk!
Açık täräzä turısına böten işegaldı cıyıldı. Sämigulla akrın gına Mahirälärdän çıgıp kitsä dä, yarsıgan hatınnar tiz genä tıyıla almadılar. Malay, äniseneñ yäş belän çılangan yañaklarına karap, kaltıravıklı tavış belän:
— Min çınnan da täräzä yasıym, äni. Menä ramnarı. Menä...—dide. Nihayät, bülmä tın kala. Mahirä ulınıñ kiselgän barmagın ak çüpräk belän bäyli, anıñ yäş tulı küzlären kürep koçaklap üze dä yılap cibärä:
— Alay yaramıy bit inde, ulım! Yaramıy...
Kiç belän Mahirä tagın eşkä kitä. Malay anıñ cıyınuın süzsez genä küzätep tordı da:
— Äni, bügen işekne biklämä inde. Min işegaldında az gına uynıym da keräm,— dide.
— Yaramıy, ulım.
Mahirä ber şeşä söt belän ber kisäk ipine sumkasına saldı.
— Äni...
— Yaramıy, ulım...
— Peçtik kenä, näni genä uynıym.
— Azga gına tüz inde. Menä ike könnän köndezge smenaga küçäm. Üzeñne Botan bakçasına alıp barırmın. Arıslannar kitergännär, di.
— Arıslannar? Äy, çitlektä bit alar!— Malay ömetsezlänep işekkä karıy, näni yodrıkların yomarlap küz tirälären ua. Menä tege yakta yozak çıltırıy häm Mahirä apa soñgı kat ulına endäşä:
— Ulım, äybät kenä bul.
Menä ul poçmaktagı yarıkka açkıçnı yäşerä, baskıç arataları yämsez şıgırdıylar.
İşegaldına çıkkaç, Mahirä täräzägä kütärelep karadı. Yuk, Hadi üpkälägän, kürenmi...
Küñelsez kiç citä. Hadi öylänä, tulgana, mendären izep beterä, tik yokı haman kilmi. Uramda çır-çu, çıñgıldap tramvaylar ütep kitä. Menä kürşe karçıgı da kerep kilä. Malay atılıp işek yanına bara.
— Apa-u!
— Närsä bar?— dip sorıy kırıs tavış.
— Poçmakta, primus astındagı yarıkta açkıç bar. İşekne genä aç inde, apa.
— Kaya barasıñ?
— Monda gına, monda gına, apa! Ayak tavışları yıragaya:
— Öyendä genä utır!
Malay, keşe ütkänen kötep^ kolagın işek yarıgına kuyıp, bik ozak busagada utıra. Tırnakları belän işekne tırnap çirtep karıy.
Täräzädän aylı tön bülmägä karıy. Tamçılı gölneñ hisapsız küp alkaları kömeştän koyılganday yaltırıylar. Şundıy kömeş alkaların bulsın ikän dä şul arnı äniyeñä büläk itsäñ ikän!.. Malay ber tamçını özep alıp uçında uıp karıy. Annarı göl çülmäklären ber kırıyga etep, tüşe belän täräzä töbenä yata.
Täräzälärdä ber-ber artlı utlar sünälär. Poçmaklarda yegetlär, kızlar toralar. Malaynıñ därte, teläkläre kükrägenä sıymıy, anıñ bu täräzälär belän çuarlangan işegaldınnan çitkä, yırakka kitäse, telägänçä uynıysı, çabası, yögeräse kilä. Aşıgıp işekkä kilä, yabık iñnäre belän etep karıy. Annarı, açuı kabarıp, miç aldınnan yartı kirpeç tabıp ala, täräzä karşısına kilä. Karşıdagı sarı täräzädä kemnärneñder şäüläläre uynıy. Malay teşlären kısa da bar köçenä kirpeç kisägen täräzägä tondıra... Şäülälär kurkışıp sikerälär...
«Çelter-r!» itterep pıyala koyılgan tavış yañgırıy. Kemnärder tap-top çaba başlıylar. Yartı säğat ütör-ütmästän işegaldında militsiyä sıbızgısı yañgırıy.
Malay karavat astında bögärlänep yata. İşek bikle şul, aça almıysız!.. Ä açkıçnıñ kayda ikänen ul sezgä gomerdä dä äytmäs!..

3

Mahirä ikençe könne ulın uramga bötenläy çıgarmadı. Ana balası öçen çın-çınlap kurkuga töşte. Ällä işegaldındagılarnıñ süze raska çıgamı, huligan, başkisär bulıp üsäme ällä anıñ ulı? Öy eçendä ifrat tındaulı, hälennän kilgänçä änisenä bulışıp, yärdämläşep yörüçe bala işegaldyga çıkkaç nigä üzgärä?..
Balalar bakçasına urnaştıra almadı şul ul anı!
Yaña kvartira da kayçan birerlär äle. Ni disäñ dä, kısan bulsa da, torır kuışıgız bar, dilär...
Ä tol kalıp, meñ häsrät belän küz tekäp üstergän berdänbereñ yünsez bulıp çıksa, nişlärseñ? Nindi çaraların kürergä, nişlärgä inde yalgız anaga?..
Hadi, änise aldında gayıben sizenep, tın gına yunışıp utıra. Utıra torgaç, anıñ tüzeme betep kitte, malay kiyerelgöläde, suzılgaladı, täräzä yanınnan äylänep kilde. Karşıdagı kvartiraga pıyalaçınıñ kilüen kötä ide ul. Ällä anıñ osta kulı, ällä atalarça yagımlı karaşı malaynıñ yörägenä kerep kalgan ide.
Pıyalaçı töş vakıtında gına kilde. Karşı kvartirada häräkät başlanuınnan sizde monı malay. Änise yal itärgä yatkan ide. Ul, aña sizdermäskä tırışıp, täräzä yanına kilde häm pärdä poçmagın açıp küzätä başladı. Menä täräzä açıldı, menä ike kul suzıldı. Menä pıyalaçınıñ başı kürende. Ul tügel lä bu!
Malayga kinät kenä küñelsez bulıp kitte. Kiçäge abıy nigä kilmägän inde? Ay-yay osta eşli ide! Monısı anıñ kebek ük buldıra almıy torgandır äle, mögayın. Berär poçmakta yarık kaldırır da kitär äle menä. Monısınıñ da almazı şulay yaltırıy mikän? Yuk, kiçäge abıy kebek kert itep kenä kisep töşerä almas bu, totınuı uk başka bit tegeneñ. İh, şul abıyga iyärep, yorttan yortka pıyala kuyıp yörise ide!
Üz başına kilgän bu duamal fikerdän malay tınıçlıgın cuydı. Göl sabakların sındıra-sındıra, täräzä töbenä ük menep, pıyalaçınıñ yaltır-yoltır mataşkanın karap tora başladı. Tege abıy nik kilmäde, dip kıçkırırgamı ällä? Änise uyanır inde...
Pıyalaçı eşen beterep, täräzäne yabıp kuydı. Hadiga kızık ta bette. Ul yañadan çıraları, yomıçkaları yanına kilep utırdı. Anıñ eçe poşa, kulı kıçıta, ayak tabannarı kımırcıp tora ide. Ul nöümizlänep işekkä karap aldı. Änise irtän: «İşetsen kolagıñ, busaganı atlap çıgası bulma!» — dip kisätkän ide.
Yalt itep kenä çıgıp, tege abıy turında soraşıp kersä? Änise sizmi dä kala iç!
Hop lä! Baskıç arataları şıgırdarga da ölgermi kaldılar. Hadi, bala-çaga öyeren yırıp, urtagarak çıktı da kürşe kızınnan:
— Pıyalaçı abıy sezdä çäy eçep utıramı ällä?— dip soradı.
— Beldeñ,— dide kız.— Ul ällä kayçan kitte inde.
Malay ber sekund uylanıp tormastan kapkaga yögerde. Pıyalaçı uramda da kürenmäde. Sorap kala almavına ärnegän malay kiçäge abıy kitkän yakka karap çaba başladı.
Suluı kabındı, uram taşları yalan täpine çagıp avırttırdılar. Hadi ällä nikadär abıylarnı, apalarnı kuıp uzdı, tik cilkäsenä agaç tartma utırtkan keşe kürenmäde.
Ber bakça yanındagı su satuçı yanına citkäç, malay tuktaldı. Kipşergän irennären yalaştırıp karap tordı da keşe yugrak vakıtta su satuçı yanına kilde.
— Apa, pıyalaçılar kayda eşli, belmisezme?
— Nindi pıyalaçılar?
— Täräzä pıyalası kuyuçılar.
— Kayan belim di min? Änä tegendä yortlar salalar, şunda eşlilärder.
Malay, başın iyep, borının tarttı:
— Apa, buyamıyça gına ber stakan su eçert äle.
— Akçañ barmı? - Yuk.
Hatın, sıyık kına kızartıp, malayga ber stakan su suzdı:
— Ätiyeñnän algaç, kilep tülärseñ. Malay yotlıgıp sunı eçep beterde:
— Ozaklamıy üzem eşli başlıym min! -Ällä?
— Rähmät!
Hadi çaba-çaba tuktalışka kilep citte.
İñ kirägen — yortlar sala torgan cirgä tramvay belän barıp buluın ul belep algan ide inde.
Şaktıy bardılar. Vagondagı keşelär ällä niçä kat alışındılar. Ahırgı tuktalışta Hadi töşep kaldı. Zur-zur kütärü krannarın, däü-döü yortlarnı, ällä nindi maşinalarnı kürgäç, malay avızın açıp kattı da kaldı.
Yortlarnıñ inde salınıp betep kilgännäre dä, yartı yuldaşları da bar ide. Maşinaga töyälgän kızlar Hadiga kul bolgap kıçkırıp uzdılar. Yortlardagı yözlärçä täräzälärne kürgäç, ul bötenläy yugalıp kaldı. Täräzälärdä keşelär, östä keşelär, asta keşelär... İsemen dä belmägän kileş pıyalaçını kayan ezläp tabarsıñ monda? Bıltır Botan bakçasında änisennän ayırılıp kalıp ta ah itkän ide. Halık ta küpme genä ide äle anda...
Kaya barıp kerergä belmiçä, ul arı-bire sugıldı, ekskavatornıñ eşen karap tordı. Yakında gına üz isemen işetkäç, malay siskänep kitte.
— Hadi, nişliseñ monda?
Karasa, Säyfullin ikän. Malay, şürläp, artka çigenä başladı.
— Tukta, tukta! Nigä kildeñ monda?
Hadi ıçkınıp çaba başladı, abınıp yıgıldı. Säyfullin kölep cibärde:
— Kaya kaçasıñ, cülör?! Mondarak kil. Ni ezliseñ, äyt?
Malay ık-mık itte dä söyläp birde. Malaynıñ yomışın belgäç, işegaldında bik kırıs, kurkınıç bulıp kürengän Säyfullin ozak kına kölde, annarı anlatıp birde. Şähär urtasında «Remstroykontora» digän ber urın bar ikän, vatılgan ölgelärne şundagı pıyalaçılar kuya ikän. Säyfullin töşenderep kenä kalmadı, malaynı üze belän iyärtep kitte, tramvayçılarga dip atap salına torgan yortnı kürsätte, soñınnan, ütep baruçı maşinalarnı tuktatıp, malaynı şuña utırtıp ta cibärde.
Bähet ber kilsä kilä bit ul! Hadi kontora aldına qadär göct itterep maşinada utırıp kilde. Rähmät äytep töşep kaldı. Kızganıç, malaylar kürmäde! Söyläsäñ, ışanmaslar!.. Ä Säyfullin täräzä öçen orışmadı da, barı:
— Sin täräzä kırıp yörmä inde alay. Däü üskänseñ bit,— dip kenä kuydı...
Kontora işegennän kerügä, anı täbänäk kenä ber babay tuktattı.
— Äy, äy! Kaya barasıñ, malay?
— Miña pıyalaçı abıy kiräk ide.
— Ä-ä, täräzägezne kırdıñmı?
— Yuk, bolay gına.
Kart şunda uk kırıslandı:
— Bolay gına monda kilep yörmilär. Bar, bar! Çık! Hadi kirelände:
— Çıkmıym,— dide ul.— Miña pıyalaçı abıy kiräk.
— Vät, Hoday koşı! Kaysısı kiräk? Alar moñda unlap, yözläp! Kart beraz gına arttıra ide. Malay pıyalaçınıñ kıyafäten söyläp birgäç, ul başın çaykadı häm, açı tötenle çelemen suıra-suıra, uñga kerep kitte. Berazdan kire çıktı häm endäşmiçä genä üz urınına — barer artına kerep utırdı. Malay soraulı küzläre belän aña tekälde.
— Yuk ul bügen. Kilmägän. Kilmi dä. İşetteñme? Fähriyev abıyıñ bula inde ul.
— Kayda soñ ul?
— Bolnitsaga kergän.
— Bolnitsaga?
— Äye. Pıyala kuyarga bargan ikän dä, sineñ kebek ber tuzga yazmaganı ul mengän baskıçnı audarıp cibärgän. Ayagın sındırgan Fähriyev.
— Babay,— dide Hadi, yılamsırap,— kaysı bolnitsada ikän?
— Min kayan belim.
— Babakay...
— Bar, bar, mıyık çualtıp yörmä äle monda.
Kart, açulanıp, aralıgına kerep kitte. Aralık artıñdagı gıcıldavık säğat dürtne suktı! Säğat dürt! Äniseneñ eşkä kitär çagı citä! Hadi baskan urınında tıpırçındı.
— Kitmädeñmeni äle sin?
Malaynıñ yäşle küzlären kürep, kart, sukrana-sukrana, tagın uñga kerep kitte.
— Cidençe bolnitsada. Beläseñme, tege Çkalov uramında. Oçuçı Çkalovnı beläseñme?..
Bolnitsada Hadinı bötenläy sanga almadılar. Kertü kaya ul, yakın da cibärmilär, usal-usal apalar kuıp uk çıgardılar. Tagın äylänep kerde Hadi. Apalar bu yulı kumadılar, anıñ çebile ayakların ber-bersenä kürsätö-kürsätä köleştelär. Kemeñ ul Fähriyev, ätiyeñme, fälän-fäsmätän dip soraştılar. Ul arada eçke bülmälärneñ bersennän ölkänräk hatın çıktı. Anı kürgäç, mondagılar avızların cıydılar. Şul apa Hadinı Fähriyev yanına kertergä kuştı.
Bülmädä iñ elek ul zup-zur täräzälärne kürde. Ay-yay olı! İşegaldı ap-açık kürenep tora! İşegaldıñda agaçlar, çäçäk tütälläre.
Ä menä Fähriyev abıy da monda! Ul arkasın mendärgä teräp yatkan da yılmaep karap tora. Ber ayagın ällä nilär belän bäyläp, urap betergännär.
— Ber malay, digäç, kem ikän, dip aptıragan idem. Sin ikänseñ,— dide ul, ise kitmiçä genä.
Ul kar kebek ak cäymälär arasınnan kıtırşı, däü kulın çıgarıp malaynıñ koyaşta uñgan citü çäçen sıypadı.
— Kildeñme?
— Kildem.
Malay kat-kat borının tartıp kuydı.
— Ni atlı äle sin?
— Hadi.
Malay pıyalaçıga tup-turı karadı.
— Ä sin Fähriyev abıy. Pıyalaçı tagın kölemseräde.
— Avırtamı, abıy?
— Peçtik kenä. Kul nıgrak avırtkan ide.
— Anısın kayda kistelär?
— Anısın... Berlin yanında.
Malay, Berlin digänen işetkäç, tagın işegaldı yakka karadı. Anda tütällär arasında ak halat kigän hatınnar yörilär ide. Bayagılar tügelme? Kürep Hadinı açulanmaslarmı?
— Ay-yay täräzäläre zur! — dide malay, şakkatıp.— Nigä bolay olı itkännär inde?
— Zur,— dide pıyalaçı, malaynıñ başınnan sıypap.— Siña oşamıymı ällä? Yaratmıysıñmı?
Malay yaratmavın raslap başın çaykadı. Alarnıñ işegaldında mondıy zur täräzälär bulsa, bötenläy aptıraş bulır ide. Pıyalaçı isä üze yanında keçkenä malay utırganın onıtıp cibärdeme, ällä uylanıp yatkan fikerlären äytergä cay çıktımı, täräzälärgä karap söyli başladı.
— Äybät ul zur täräzälär!.. Bülmälär yaktı bula. Annarı tış ta apaçık kürenep tora. Täräzä karşında bakça da bulsa, ä, Hadi!.. Keşene tışkı dönya belän bäyli bit ul täräzä... Şunıñ öçen zur bulsınnar alar. Täräzä allarında bakçalar, göllär bulsın...
Malay endäşmäde, ul, mışık-mışık borının tartıp, pıyalaçıdan küzen almıy ide. Menä pıyalaçı tumboçka östennän ber telem ipi alıp aña tottırdı:
— Aşa, açıkkansıñdır.
Hadi, ap-ak teşlären ikmäkkä batırıp:
— Tämle! — dide.
İkmäk teleme küz açıp yomgançı yukka çıktı. Pıyalaçı tagın anıñ başınnan sıypadı.
— Ä häzer bar, kayt inde. Äniyeñ kötä torgandır!
— Min irtägä tagın kilimme? Minem sineñ belän eşlisem kilä, Föhriyev abıy...
Pıyalaçı süzsez genä başın ide.
Hadi, halat itäklärenä uralıp, koridorga taşlandı. Änise yugaltkandır inde anı! Fähriyev abıysı:
— İşek pıyalaların vatma! — dip kıçkırıp kaldı. Malay halık belän kısıla-kısıla vagonga kerde. Konduktor bilet alırga kuşkaç, ere genä:
— Minem äni üze konduktor,— dip cibärde.
Aña timädelär. Menä ul vagon poçmagınarak bastı da änisen dä, tizräk kaytırga kiräklegen dä onıtıp, ike yaklap artta kala torgan yortlarga karadı. Üze dä sizmästän yortlarnıñ täräzälären sanıy başladı ul. Menä ber yort... Asta sigez täräzäse bar. Monısında unbiş... Tik bik keçkenälär... Alar bakçaga da, şıp-şır işegaldına da, uramga da karıylar.
Ä Fähriyev abıy, täräzälär bakçaga karasınnar, di... Şul abıy kebek bulsañ ide ul! Ayagın avırtmıy dip yüri genä äytkänder äle, mögayın... Avırta inde anısı! Äle menä Hadinıñ barmagı gına kiselgän ide... Şunıñ kebek pıyala kuyıp yörsäñ ide... Bakça yagı täräzälärenä...
Tramvay tuktausız zıñgıldıy, selkenä, malay isä ike kulı belän dä çıtırdatıp yabışkan da üze yanınnan artka çigenüçe yortlarnıñ täräzälären sanıy. Bügen täräzälär aña nindider äkiyätlär dönyasın açuçı bähet kapkaları bulıp toyılalar. Ul yotlıgıp, birelep karıy häm üz kapka töplärendä moñayıp, aptırap basıp toruçı änisen dä kürmiçä zıñgıldap ütep kitä...

1960


Click or select a word or words to search the definition