Täqdirdän Uzmış

(Novella)

Barisnıñ açırgalanıp kıçkıruı böten uramnı kütärde.

Ber ay elek üpkä yalkınsınuı belän hastahanägä kitkän ide, menä bügen aşıgıç yärdäm maşinası belän öyenä kaytarıp kuydılar. Anıñ yütäl belän genä başlangan çiren vraçlar hätär avıruga yuragannar, imeş... Baris üze dä kaysıdır vraçnıñ: “Lutçı üz öyendä, yakınnarı yanında ülsen”, - dip äytkänen işetep kalgan, döres bulsa...

Üz ayagı belän kaytıp kersä dä, Baris şunduk tüşäk iyäse buldı. Yuk, avırudan da, çirdän dä tügel, tänennän, üpkäsennän bigräk, anıñ ruhı kübräk zägıyflängän ide bu minutta.

Ul bertuktausız sügende, arakı taläp itte. Yanına darular kütärep kilgän hatını Täskiräne bärep cibärde, ayak oçında böterelp yörgän malayın tibep oçırdı...

- Üläm!.. Üläm!.. Minnän kalasız... Yuk, kaldırmıym! Dömekterep üzem belän alam... Uh!.. Ah!.. U-u-u...

Keşelektän çıgıp, akırıp-bakırıp, iñräp-sıkrap yatkan Barisnı bu mäldä hiç kenä dä añlarlık tügel ide – tilelänep köläme, ällä yazmış açıgısı belän üksep-ükerep yılıymı?..

Aptıragaç, kürşedän kergän irlär anıñ kul-ayakların bäyläp kuydılar. Berazdan avıru yatkan tüşäk yanında şeşengän yañagın uıp, hatını Täskirä belän yänäşä yortta yäşäüçe Hörmät kart kına torıp kaldılar.

Barisnıñ kılanmışlarına yözen çıtıp, çirkanıp karap torgan kürşe kartı berençe bulıp süz başladı:

- Nigä yılıysıñ?

Barisnıñ şomlı uylar belän tomalana başlagan zihenenä bu sorau bik avır barıp ireşte. Tiz genä añlamassıñ da şul: ul ülep yata, ä annan: “Nik yılıysıñ?” – dip sorıylar.

- Üläm min, kartlaç, üläm... Kürmiseñmeni – üläm!.. Sin, içmasam, cannı ürtäp torma. Bar, olak monnan! Yuksa!..

- Üläseñme dimim min, nik yılıysıñ, dim... – Kart iskitkeç sabırlık belän tagın ber kabatlap soradı.

Ällä inde kartnıñ sabır holkı, tınıç ahäñe täesir itte, bu yulı Baris akırınmadı, cikerenmäde, basınkı gına cavap kaytardı. Läkin barıber küñel tetränülärennän kotılıp citä almagan ide äle ul...

- Nigä yılamaska, ülem tikle ülem kötä bit mine! Yuk, ülemneñ üzennän kurıkmıym min, ülgänçe yäşäyaçäk gomerdän kurkam... Yä äyt, abzıy, miña menä häzer – ülemgä qadär - niçek yäşärgä? Nu... voobşe, min häzer kem – terekme, ällä inde ülekme?

Hörmät kart süzen ozaytıp, uyların äylängeçtän uratıp tormadı, şunduk turısın yarıp saldı:

- Sin, Baris olan, iñ elek keşe, adämi zat, şunı onıtma... Ä keşe soñgı sulışına qadär keşe bulıp kalırga tiyeş. Soñgı sulışına qadär yäşärgä tiyeş...

- Ä annan soñ närsä? Karañgılık? Salkın kaber? Buşlık?..

- Tuktale, olan, aşıkma... Ä päygambär süzen kaya kuyasıñ?

- Nindi päygambär? Nindi süz tagı? Canımnı ürtäp torma inde, Hörmät abzıy, ä?!.

- Ülem – yäşäüneñ ber mizgele genä, digän päygambärebez. Ülem – yäşäüneñ başı gına ul, digäne dä bar...

Kürşe kartınıñ säyerräk süzlärennän soñ Bariska beraz can iñgändäy buldı. Ul, kul-ayakların irekkä çıgarırga teläp, tüşägendä tıngısızlanıp borgalandı.

- Hörmät abzıy, çiş äle şul kul-ayaklarnı!.. Ülem turında, bigräk tä yäşäü turında bäylänep taşlangan sarık hälendä söyläşü kıyın la ul...

Kul-ayakların baulardan buşatkaç ta beraz kıymıldamıyça yattı Baris. Annarı kisken genä torıp utırdı.

- Çınlap ta şulay digänme? “Ülem – yäşäüneñ başı”, digänme?

- Äye, şulay digän.

- Ä häzer añlatıp bir.

- Añlatası-nitäse yuk, bezneñ fani dönyada yäşägän gomerebez – mäñgelekkä äzerlänü genä ul. Töp gomerebez şunda – bakıylıkta ütäçäk. Bügen yäşägän gomerebez dä şunda bäyälänäçäk...

- Şulay bulsın da di... Kem... Kem häl itä soñ monı? Allamı?

- Yuktır... Alla ul... Alla! Hoday Täğalä! Ä bezneñ gomerlärne Täqdir häl itä...

- Täqdir? Yazmışmı?

- Yuk. Yazmış – bilgelänep, yazılıp kuyılgan olı yul ul. Ä Täqdir – kıybla yagındagı ofık kebek. Ul bar, ul kürenä, hätta ımsındırıp tora, ämma aña barır yulnı sin üzeñ tabarga tiyeş...

- Ä Alla? Alla ni öçen, alaysa?..

- Täqdir ul – Allanıñ ihtıyarı...

- Şulay bulgaç, bez ni genä kılsak ta, barıber Allanıñ ihtıyarında kalabızmı?

- Yuktır. Hoday Täğalä äytkän: “Min üz-üzenä bulışkan keşegä genä bulışırmın”, - digän.

Barisnı tanırlık ta tügel ide. Anıñ sünep bargan küzlärendä kabat nur çatkıları balkıp yana başladı. Menä ul Hörmät kartnıñ söyälgä katkan kıtırşı kul-barmaklarınnan totıp aldı.

- Rähmät siña, Hörmät abzıy. Ciñel bulıp kitte. Tik...

- Närsä, Baris olan?

- Barıber üläse kilmi... Şul hakta uylasam, yörägem yarsıy, canım sızlana, gomerem kızurak aga başlıy... Nişlärgä miña, äyt, nişlärgä? Niçek tınıç kına yäşäp beterergä bu gomerkäylärne?

Küpne kürgän kürşe kartı tiz genä cavap birergä aşıkmadı. Barisnı tämam aptıraşta kaldırıp, ör-yañadan soraşırga kereşte. Läkin huşlı keşe añlarlık ide – anıñ süzlärennän Baris birgän soraularga cavap tabarga bula ide...

- Sin kem?

- Niçek inde – kem? Baris...

- Ä nigä Baris?

- Kayan belim... Atay belän anaydan sorarga kiräk...

- Atañ kem?

- Sergey.

- Anañ kem?

- Miñnurıy.

- Allañ kem?

Tın da almıy cavap birep bargan Baris kauşabrak kaldı, şulay da bik tiz üzen kulga aldı:

- Belmim... Bezneñ öydä Alla yuk ide. Döresräge, Ul kaçıp yäşäde... Anay, ataydan yäşerep, üz dogaların ukıy, mäçetkä bargalıy ide. Atay da keşegä kürsätmi genä ikonalar tota, eçep alsa: “Çirkäügä alıp barıp çukındıram!” - dip yanıy... Ä min... Anaydan kürmäk, “Bismilla” äytep aş aşıym, comgaların mäçetkä keräm, atayga iyärep çirkäügä yörim, şäm kuyam, tüş östendä barmak yörtäm... Şunnan soñ kem bulam inde min?..

Ä bit atay belän anay miña isemne dä üzara kileşep kuygannar. “Baris”, yağni mäsälän, rusçaga da, tatarçaga da yatışıp tora, soglasen?.. Min bit Bo-ris tügel, Ba-ris, abzıy keşe... Şulay, minem üz dinem dä, üz denem dä, telem dä yuk. Ällä şuña da Hoday Täğalä mine bähillämi mikän, dim. “Lutçı yäşämäsen bu imgäk”, - di mikän?

- Gönahına kermä, Baris... tugan. Hodaynıñ märhämäte çiksez anıñ... İsemdä genä, cisemdä genä tügel hikmät... Hikmät näselneñ asılında, gomer kiçeşendä, holkında, imanında, annarı gına... bähetendä. Bähettän aldagıları “Täqdir” dip yörtelä, ä bähetne keşe üze yäşäp, ezläp taba yäisä... tapmıy.

Menä sin ülärgä cıyıngansıñ. Ä bit bezneñ dindä, anañnıñ dinendä, ülem – Täqdir cimeşe. Päygambärebez Möhämmät galäyhi äs-sälam äytkän: “Ualä yahlikun galä illäyä illä halikun...” – digän. “Allahı hälaq bulırga telägänne genä hälaq itä”, yağni mäsälän... Şuña kürä aldan uk gaziz gomereñnän baş tartu – gönah ğamäl...

- İ abzıy, min ber dä baş tartmas idem dä... Vraçlar şulay di bit...

- Vraçlar, imeş... Şul imeş-mimeşkä karap dönyadan vaz kiçäseñ inde, alaysa... Bu hakta kitap bolay di: “Dönyadan çitläşü – üz kulıñda bulgan närsägä karaganda Allah kulındagısına kübräk ömetlänü, bäla kilsä, anıñ öçen äcer alunı, gomereñ sineñ kuldan kitkänçe, Ahirätneñ sineñ öçen äzerlänep toruın teläü ul...”

- Min bolarnı añlamıym, abzıy. İzvini...

- Ber süz belän äytkändä, Baris tugan, Täqdir digän äyberdän hiç uzarga yaramıy. Ul – yäşäü dä tügel, ülem dä tügel. Hodaynıñ bakıylıkka, Ahirätkä bilgelägän tarafı...

- Şunnan ni?

- Şunnan şul. Täqdir ul – küñel tınıçlıgı. Çınlıkta ul - Hodayga tayanu, üz-üzeñä ışanu... Ülemnän kurku – ülemne çakıru belän ber, dimäk...

- Ä Ahirät ni ul? Ülgännän soñ yäşäüme? Raymı? Ocmahmı?

- Anı Hoday üze genä belä. Päygambärebez äytkän: “Ahirät belän çagıştırganda dönya tormışı vakıtlı läzzät kenä”, - digän.

Bu minutta ber säğat elek kenä akırıp-bakırıp yatuçı Baristan berni dä kalmagan ide inde.

- Abzıy, sindä bu hakta kitaplar barmı? Kert äle...

Hörmät kart başın kagıp kına väğdä birde dä çıgarga cıyına başladı. Läkin ul haman da bayagı päygambär süze belän yäşi ide äle.

- “Läzzät” digän bit. Şulay bulgaç, bu tormışnıñ böten yämen tatıp, rähättä, bähettä yäşäp kalırga kiräk. Ä monıñ öçen sälamät bulu zarur. Cismi genä tügel, ruhi yaktan da sälamät bulu zarur. Siña ülän suı eçärgä kiräk. Yegerme ber ülän suı kuşıp, yegerme ber kön eçsäñ, terelerseñ... Siña äle yäşärgä dä yäşärgä...

Kart işek katına citkän ide inde, Barisnıñ soravınnan siskänep, kisken tuktap kaldı.

- Abzıy, sezneñçä, Täqdirçä, arakı eçmäskä inde, ä?

- Ä sin niçek uylıysıñ?

- Eçmäskäder... Alla belän söyläşkändä trezvıy bulırga kiräkter... Ne poymet...

Hörmät kart süz ozaytıp tormadı, çit-çitläre bozga tuña başlagan işekne köç-häl belän etep, karlı-buranlı kışka çıgıp kitte. Berazdan äylänep tä kerde. Kulında berniçä sargayıp betkän yuka kitap. Dogalıklar.

Baris tüzemsezlek belän bersen kulına aldı. Kinät küñele hislänep, küzläre kamaşıp kitte. Garäp häreflärennän tezelgän tigez, totaş yullar aña gomereneñ özelmäslegen häbär itep toralar kebek toyıldı...

Şunda uk yañgıraşı rus härefläre belän birelgän yullar...

Baris, mäktäp ukuçısı kebek, icekläp, küzenä çalıngan berençe doganı ukıy başladı:

- Al-la-hı-dan baş-ka i-lah yuk, Mö-häm-mäd – A-nıñ il-çe-se... – Menä ul beraz häl cıyıp, uylanıp tordı da ukuın dävam itte: - İman – Allah keşelärne kaberdän çıgaraçak, ğamälläre öçen hisap kılaçak, äcer-cäza biräçäk Kıyamät könenä ışanu. İman – ğamäldäge barlık närsäneñ, şul isäptän keşe gomereneñ dä, Allahınıñ Täqdire belän buluına ışanu...

Baris öçen bolarnıñ barısı da yañalık ide. Ul üz uylarına ölgerä almıyça, avıru belän kilgän hälsezlektänme, ruhi tetränülärdänme, - arıp-alcap, başın artka taşladı, küzlären yomdı... Hörmät kart anıñ tınıç, yaktı yözenä karap tordı da izge dogaların pışıldıy-pışıldıy çıgıp kitte.

h h h

Barisnıñ gomere dävam itte.

Çir belän alış ciñel bulmadı – ul yabıgıp söyäkkä kaldı, hälsezlänep, torıp yöri almaslık hälgä kilde, hätta küzgä kürenep çäçe agardı. Bu avır sınauda hatını Täskirä aña zur tayanıç, ayak oçında böterelep yörgän malayı yuanıç buldı.

Kürşedäge Hörmät kart ta anı taşlamadı. Hätär suıgına, buranına-cilenä karamıyça, kön sayın kerep yörde, äle bersennän-berse huş isle ülännär taşıdı, äle dogalıklar yünätep birde.

Yazga kerğç kenä kart kinät yukka çıktı, yugaldı. Anıñ yuklıgın baştarak sizmädelär dä. Çönki, Hoday hikmäte belän, kayçandır tabiblar kul seltägän avırunıñ hätär çire ütep bara ide. Gazaplı sızlanular da inde küptän bette. Baris üze torıp yöri, tezlärenä utırtıp, sabıyın üçteki-üçteki söyä başladı...

Uramga çıkkannıñ berençe könendä ük ul kürşe kartı hakında soradı. Täskirä kauşap kaldı. Bu hällärdä üzeneñ dä gayıbe bar kebek, ul kıyınsınıp kına häbär itte:

- Yuk inde ul... Mart başında üpkäsenä salkın tiderep, tüşäk iyäse bulgan ide, ayagına basa almadı... Urını ocmahtadır, izge zat ide märhüm...

25 dekabr, 2007 yıl.

«SÄGADÄT» BÄHET DİGÄN SÜZ
(Hikäyä)

1.

“Soñgı yıl — diplom yılı, tınıçlık kiräk”, — dip, Säğadät bişençe kursta, tulay toraktan baş tartıp, fatirga küçep yäşärgä buldı. Tanış-beleşläre aşa ber tatar äbisen tabıp, avgust ahırında ör-yaña tormış başlap cibärde. Tulay torak şau-şuı siräk-miräk kenä sagındırıp kuysa da, Säğadät üzeneñ yaña tormışınnan kanäğat ide. Ällä nigä ber genä, berämläp tä, cıynaulaşıp ta gruppadaşları kerep çıga, ämma alar, Gölcihan äbidän kıyınsınıpmı, ällä çınlap ta akılga utırıpmı (uyın eşmeni — ber yıldan üzläre mäktäpkä balalar tärbiyälärgä baraçaklar bit) yomışların tiz-tiz genä yomışlap, söyläşäsen söyläşep, hucabikägä dä, Säğadätkä dä kat-kat rähmätlär äytä-äytä, itağatle genä saubullaşıp, çıgıp ta kitälär.

Gölcihan äbineñ bar ikäne dä belenmi. Ul öydä siräk bula. Kön sayın diyärlek, irtä tañ belän, berär ahirätenä dip çıgıp kitä dä, şul kitüdän kiçkä qadär yugalıp tora, yış kına kunıp ta kalgalıy, bu hakta telefon aşa Säğadätkä äytep kuyarga da onıtmıy...

Anıñ karavı, kürşedäge Bähtiyär isemle yeget könneñ kön buyı öydä. Närsä kiräk bulsa da aña barıp kerä Säğadät. Üzeneñ başı da, huşı da citmäs ide, Gölcihan äbi şulay öyrätte. Bişençe kurska küçkän student kız nindider kürşe yegettän kıyınsınıp tormas inde, ike-öç märtäbä ipi-tozga kerep çıkkaç, Säğadät Bähtiyärga tämam künegep, iyäläşep citte.

Ällä kayan kürenep tora: Bähtiyär, koyıp kuygan çibärlege östenä, zamança tärbiyä algan, ukımışlı, akıllı da. Tar gına kaldırılgan kara mıyıkları, alardan kürä, sızılıp kitkän kaşları yılmaep cibärsä, Säğadätneñ yäş, därtle küñele şunduk cilkenep kuya, yözenä alsulık yögerä. Änä şul kıygaç kaşlar arasındagı ike şomırt börtegennän iñgän cılı, nurlı balkış isä kıznıñ küñelen ällä nindi serle uylarga sala. Ämma Säğadät üzeneñ hıyalıy uylarına, därtle hislärenä bik tuarılıp, irkenäyep kitärgä irek birmi. “Mondıy çibär, insaflı yegetlärneñ ällä kayçan söygän yarları bardır inde”, dip, küñelen ımsınudan, hätta çak kına üsenep kitüdän dä saklap tora, ike yäş yöräk arasındagı mönäsäbätlärne ut kürşelär arasında gına bula torgan matur duslık yagına köyli...

Bähtiyär üze dä yış kerä Säğadät yanına.

— Adaş, çäyeñ yukmı, mineke betkän...

— Adaş, menä bu süzne tatarçaga tärcemä itep bir äle, minem akıl gına citmi...

— Adaş, tege bit äle, bu bit äle...

Ul ber firmada programmist bulıp eşli ikän. Barıp zakazlar alıp kayta da köne buyı kompyuterı aldında utıra. Ätise belän änise çit ildä yäşilär ikän. Malayları yanına yılga ber märtäbä genä kaytıp kitälär, di. Bähtiyär bik yäşli üzaldına tormış korıp yäşägän, üze ukıgan, üze keşe bulgan. Säğadätkä bu bik oşıy, ul üze dä şundıyrak bit... Läkin alar par tügel, Bähtiyärne böten näsel-näsäbe — gıylem iyäläre, ä Säğadätneñ ätise — avılda balta ostası gına, änise isä mäktäp aşhanäsendä peşekçe bulıp eşli... Yuk-yuk, ätisen dä, änisen dä bik yarata Säğadät. Alarsız ütkänen dä, bügengesen dä, kiläçägen dä hiç küz aldına kiterä almıy. Kaytıp kersä, ber närsä belän genä canın ürtäp intekterälär intekterüen... “Şul yäşeñä citep, ber töple yeget taba almadıñ inde, kara anı, soñgı yılıñ kaldı, küzle-başlı bulırga vakıt”, — dilär.

Bulmadı tügel, yegetläre buldı Säğadätneñ. Äybät kenä, çibär genä, akıllı gına yegetlär dä buldı. Läkin bersen dä küñelenä ala almadı. Maturlıkları, akıllı buluları belänmeni, yarata, döresräge, yarattıra belmilär ide alar. Ä yaratu ihlaslık digän süz. Ä bu yegetlär kübräk uynıylar ide. Yaratışu, söyeşü uyını uynıylar. Uyın bar cirdä falş bar, häylä bar. Berençe mavıklanularınnan soñ uk kitä ide Säğadät. Şulay itep, instituttagı soñgı yılın yapa-yalgız karşı aldı ul.

Ni öçen “adaş”mı? Çönki tanışkan çakta uk Bähtiyär anıñ isemenä iğtibar itep:

— Beläseñme, “säğadät” süzeneñ tatarçası “bähet” digänne belderä bit, — digän ide.

Şulay bulıp çıga. İsemenä ük “bähet” kergäç, bähetle bulırga tiyeş tä tiyeş inde ul. Bähtiyär üze dä bähetkä iyä läsa. Änä iç iseme ük äytep tora: “bähet iyäse”... Ä bälki? Bälki “bähet tiyär”der? Aña tigän bähet kemder bit?! Bähtiyär belän barı tik bähetle genä bulıp buladır...

2.

Poçta savıtındagı roza çäçägen iñ elek Gölcihan äbi kürep kerde.

— Poçtaga ülän kıstırıp kitkännär, kagılırga şikländem, karap ker äle, kızım, tik alası bulma, siher buluı bar...

Säğadätkä kızık bulıp toyıldı, ul şunduk yögerep çıgıp ta kitte, kıp-kızıl roza çäçägen totıp ta kerde.

— Bernindi siher dä, tılsım da tügel, çäçäk bu, roza çäçäge — mähäbbät çäçäge! — Säğadät, çäçäkne aldına suzıp totkan kileş, vals äylänergä kereşte.

— Kit, yülär kız! Nindi söyü?! Nindi mähäbbät?! Minem kebek karçıknı Allahı söysä, şul citkän häzer...

— Nişlä-ä-p? — Säğadät, biyüennän tuktap, Gölcihan karçıkka tekälep, säyersenep karadı. — Ä min? Min dä bar bit äle monda. Allahıñ açulanmasın berük, läkin min äle yegetlär karatırlık, yegetlär yaratırlık kına...

Kıznıñ yarımşayarıp, ämma kıyu häm cor söyläşüe, Hoday katına yünälgän küñelen beraz siskändersä dä, Gölcihan karçıkka huş kilde.

— İ-i, kızım, berük açulanma. Yaña bulgaç, sineñ hakta uylamadım da. Bäy, şulaydır şul, siña dip kaldırgannardır bu söyü gölen.

— Äbekäy, ä nigä anı “söyü göle” digännär ikän?

— Belmim şul, balam, enäle bulgangadır inde. Mähäbbät, söyü çäneçkele bit ul. Yöräkkä kerep kadala torgan enäläre bula anıñ. Siña da süzem şul: yörägeñ çıdam bulsa gına mähäbbätkä ker, ägär çıdam tügelseñ ikän, şunduk sınıp-sıgılıp kalasıñ, yäisä inde... keşe kölärlek tübänlekkä töşäseñ...

— Ä kızıl tös — kan töse, minemçä. Yöräk töse, can töse, şulaymı, äbekäy?

— Şulaydır, mähäbbätkä küp kan kiräk. Ä kan can sorıy...

— Şuña kürä dä yaratmıym min roza gölen. Matur, ämma... Kurkınıç!

Säğadät kulındagı gölne östäl östendäge sulı grafinga töşerep cibärde dä, enägä kadalgan barmagın irennärenä tiderep, kisken genä äytep kuydı:

— Ä min romaşkalar yaratam, alar — gadi dä, matur da... Alarda koyaş ta bar, kük aklıgı da... Mähäbbätlären yurasınnar dip, Hoday adäm balalarına cibärgän çäçäk kebek ul...

— Ay-hay matur äytteñ, adaş... Şiğır kebek äytteñ...

Säğadät tä, Gölcihan karçık ta därräü işek katına borıldılar. Anda küzlärendäge uyçan karaşın matur yulmayuına törergä azaplanıp, kürşe yegete Bähtiyär basıp tora ide...

— Si-i-n?

— Bähtiyär ulım?

— Min bu, min... Nigä aptıradıgız? Menä tozım betkän... Berär uç birep torıgız äle. İrtägä ük kertermen...

— Biräm, häzer biräm, Bähtiyär ulım... Burıçka tügel... Ut kürşelärdä ut belän toz burıç isäplänmi...

— Yarar, añladım. Üzegez toz sorap kerersez äle berär vakıt. Kererseñ bit, adaş, ä? Küp itep alıp kuyarmın...

Mähäbbät tiräsendä ser, tılsım küp bula. Yäki kiresençä: mähäbbät üze tılsımga, sihergä tiz iyäläşä, tiz künegä. Siher yagı niçekter, ä menä tılsım digännäre Gölcihan äbineñ poçta savıtına bik tiz iyäläşep aldı.

İkençe könne ük Säğadät ere, ozın kerfekle romaşka çäçäge totıp kerde.

— Äbekäy! Işansañ ışan, ışanmasañ — yuk, tege, min yaratkan romaşka kilep tä citkän!

— Närsä-närsä? Romaşka diseñme? Kiçä sin söylägän romaşkamı?

— Äye şul, näq min yaratkan romaşka!

— Ay Allam! Döres eş tügel bu... Nindider siher, şaukım kergän monda. Bolay bulsa, üzeñä zıyan tiyep kuymasın. Bar çıgarıp taşla üzen, bälasennän baş-ayak... Tfü-tfü, äguze bismillahi rahmani rahim...

— Yuk, taşlamıym, çista göl bu, serle, tılsımlı, ämma çın göl, saf, nurlı, izge göl, beldeñme?!

— Kemnän ikän soñ ul, kızım?

— Kemnän bulsa da barıber tügelmeni? Äybät keşedän, ihlas keşedän? Ä bälki keşedän dä tügelder. Prosto mähäbbättän, bälki... bähettänder...

— Kit, isär kız... Ukıy-ukıy ziheneñ yomşap kitteme ällä?.. Säyer söyläşäseñ...

— Nik? Mähäbbät iyäse bähet iyäse dä bulırga tiyeş bit inde. Yugıysä keşelärgä mähäbbät, bähet kayan kilä soñ?

— Anısı şulay, kızım... Tik kem bulır bu?

— Kem?

— Çäçäk kaldırgan keşe.

— Kem bulsın, minem belän ukıgan berär yegetter. Gruppabızdagı sigez yegetneñ kim digändä dürtese mähäbbättä añlaştı bit inde. Şularnıñ berärse şayartadır. Şayaru gına bulsa da, bu miña oşıy, niçekter, küñelemä rähät bulıp kitte. Matur şayaru, hıyalıy bulsa da, ihlas, igelekle şayaru... Hätta beraz gına söyü hisen dä toyam min bu şayaruda...

— Şulay gına bulsın ide, İlahım!.. İnşalla, şulay bulır da.

İmanlı, izge teläklären teläde dä, Gölcihan karçık şähärneñ ikençe başındagı ahirätenä kitep bardı. Säğadät ilahi işarä bulıp tormışına kilep kergän romaşka çäçäge belän berüze torıp kaldı. Yalgızı diyü döres bulmas, uylarınıñ, hıyallarınıñ ige-çige yuk ide. Kemnär hakında gına uylap betermäde Säğadät bu kisken minutta. Läkin ber genä keşedä dä ozakka tuktalıp kala almadı. Kürşedäge Bähtiyär: “Adaş, ut birep tor äle, utım betkän, kabızıp kına alam da çıgıp kitäm, açulanma, yäme”, — dip kilep kermäsä, üz uylarında tämam butalıp betep, bötenläy akıldan şaşar ide, mögayın...

3.

Kemder ber ay buyı romaşka çäçäge kiterep tordı. Baştarak bu säyer hälgä kölep-elmayıp kına karasa da, tora-bara Säğadät citdilände, bu säyer hälne küñelenä yakın alıp, aña yazmış, hätta täqdir mäğnäse birä başladı. Citmäsä, kürşedäge Bähtiyär dä:

— Ğaşıyq bulgan siña, ülep, başın yugaltıp ğaşıyq bulgan... Sabırlıklar birsen üzeñä... Aña da sabırlık, tüzemlek, nıklık birsen, — dip torgan bula bit äle...

Säğadät üzençä añlata, döresräge, añlarga tırışa:

— Bolay bulmıy bit inde, Bähtiyär. Yarata ikän, äytergä tiyeş, açılırga tiyeş ul. Nigä kaçışlı uynarga? Añlar idem äle. Añlaşır idek. Bälki... bergä dä bulır idek... Äydä, sagalap torıp, totabız üzen. Totıp, küzenä karap äytäsem kilä. Yaratsañ, äytep yarat, çäçäk taşıp can ürtämä... — diyär idem.

Bähtiyär bu yulı däşmäde. Yılmaerga tırışıp, yılmaya-kölä almadı. Küzlärendäge moñsulık, sagış pärdäse anıñ küñel hislären bik yırakka, tirängä yäşerep kuygan, ahrı... Şulay moñsu gına ayırılıştılar. Bu ayırılışu Säğadättä avır toygılar kaldırdı. Ul Bähtiyär hakında tirängä kerep uylarga kurıktı, şuña kürä dä urgılıp kaynap torgan küñelen bik tiz tomalap kuydı.

Tagın ber atna ütte. Çäçäklär haman kilä tordı, Bähtiyär küzgä kürenmi başladı. Gölcihan karçık kına ällä ni üzgärmäde: elekkeçä böten gomeren öydän çittä — ahirätläre yanında ütkärä torgan buldı.

Berkönne, romaşka çäçägenä iyärtep, koş tele qadär genä hat salıp kittelär. Hatnı, çäçäkne totkan kileş, Säğadät şunduk kürşedäge Bähtiyär yanına barıp kerde:

— Karale, närsä bu, açarga da kurkam. Berär siher bötiye bulmagayı...

Bähtiyär tınıç ide:

— Ber dä siher-mazar tügel, gap-gadi hat. Aç ta ukı. Tik... Monda tügel, öyeñä kergäç ukı, yäme...

— Nişläp alay diseñ?

— Siña yazılgan hat bit ul. Kemder ışanıp, inanıp yazgan hat. Hat — izge närsä. Doga kebek. Ä izgelek yalgızlıknı yarata. Üzeñ genä ukı, yäme...

Hat isä hat kebek tä tügel ide. Barı tik berniçä san yazılgan: “6.06.2003. 1700. Park.” Oçraşu vakıtına ohşagan, urını da kürsätelgän. Dimäk, Säğadätneñ uyların añlagan kebek, bu serle ğaşıyq üzeneñ küñelen açarga açıklarga teli, bälki äle mähäbbät hislären dä belderergä telider? Älbättä şulay.

İnde hatı da bulgaç, Säğadät üzen yaratıp yörgän yegetne açıgrak küzallarga tırıştı. Akıllı, tıynak, itağatle, insaflı, hıyalıy, çibär... Çibär? Ä bälki yämsezder? Şuña kürä kürenmiçä dä yörider äle. Yuk-yuk, çibär ul, beraz kıyusız gına. Kürşedäge Bähtiyär kebek...

Säğadät böten tanış-beleş yegetlären küz uñınnan kiçerde.

Marat. Mähäbbätenä tüzä almıyça, Säğadät karşında yılagan berençe yeget ul. Şuña da qaderle, gaziz. Läkin Säğadät anı kızgandı. Ä kızganu hise mähäbbätkä dus tügel. Küpme teläsä dä, küpme tırışsa da, Säğadät Maratnı yarata almadı. Ämma dus ta bulıp kala almadı. Yaratu yazmışka äverelsä, duslıknı çitkä tibä başlıy şul...

İlmir. Ayırım tarih. Säğadät anı yarata da başlagan ide inde. Här oçraşunı sagınıp kötep ala ide. İlmir anı aldadı. Ä Säğadät yalgannı yaratmıy. Yalganın belü belän, yörägendä kabınıp kilgän hisläre “gölt” itep sünde dä kuydı.

Salavat ta cilbäzägräk bulıp çıktı. Beryulı berniçä kız belän uynap yörgän. Häzer üzgärde. Säğadät sizenep yöri: haman yarata ul anı. Anı gına — Säğadätne genä yarata. Läkin soñ inde. Yäş yöräk hıyanätne avır kiçerä. Säğadätneñ yäş, sabıy yöräge hiskä dä, hıyanätkä dä toyımçan. Şuña kürä dä kiçerä almadı ul Salavatnı.

Timur belän dä araları tiz bozıldı. Äybät yeget. Yarata belä. Tik par tügel ul Säğadätkä. Bay ğailädän, äti-änise bu yegetneñ küñelendä baylık, mal cıyu toygısı tärbiyälägännär. Närsä hakında gına söyläşsälär dä süze härçak bay, mul tormış hakındagı fälsäfägä barıp totaşa. Bu, bälki, naçar da tügelder. Läkin Säğadät ber närsäne töşenep citmi: ihlas küñel hisläre belän baylık, mal toygısı niçek yaraşa ikän? Ällä Säğadät üze yäşägän zamannan artta kalganmı? Küñel öçen zaman toygısı yuk şul. Ul yä yarata, yä yaratmıy, şunıñ belän vässälam!

Tagın kemnär kaldı soñ äle? Älfis bar. Soñgı vakıtta çittän genä utlı karaşların sirpep yöri. Bulat ta bitaraf tügel, ahrı. Cay çıkkan sayın kilä dä citä, kilä dä citä.

Kem? Kem soñ ul? Kön sayın romaşka çäçäge taşuçı serle zat. Säğadätkä çittän genä gıyşık totıp yörüçe “Mäcnün”. Söyüenä tüzä almıyça, anı oçraşuga çakıruçı mähäbbätle, izge can...

Küñelen talkıgan soraularga cavap tabarga telägändäy, Säğadät tagın Bähtiyärneñ işegen şakıdı. Tegese anı aptıragan, hätta beraz kurkıngan yöz belän karşı aldı.

— Närsä buldı tagın? Hat oşamadımı ällä? Niçek häl itteñ?

— Menä ni... toz betkän ide...

— Yuk, toz gına tügel monda. Närsä buldı, adaş?

— Yuk, berni dä bulmadı. Oçraşuga çakıralar. Şul hakta soraşırga kerdem dä: barıym mikän, ä?

— Küñeleñ niçek di soñ?

— Küñel däşmi. Kızık itep barsam gına inde. Annarı... ber ay buyı çäçäk taşıgan keşene räncetäse dä kilmi...

— Alaysa bar.

— Bik barır idem dä... Berençe çakıru belän yögerep barsam, tanış tügel keşe aldında tübänlekkä töşü bulmasmı soñ? Kileşerme bu?

— Alaysa, barma.

— Barmas idem dä... Serne açası kilä. Kayçan da bulsa açılırga tiyeş bit inde ul, äyeme?

— Bar, alaysa, bar!

— Närsä kiim ikän? Häzer yegetlär niçegräk kiyengän kızlarnı oşatalar?

— Belmim tagı. Min kızlarnıñ kiyemnärenä karap yörmim. İñ elek küzlärenä, yözlärenä karıym.

— Annarı... ayaklarınamı? Şulay dilär bit... — Säğadät üzeneñ kiräkmägän süz äytüen añlap, kıyınsınıp, kızarıp kuydı.

— Ayaklar da, kullar da, hätta barmaklar da möhimder... Yaratkan keşeñdä bötenese dä matur buladır ul. Menä sindä bötenese dä matur. İsemeñnän başlap...

— Yä, yarıy, küp teleñä salınma. Äytsäñ äyt tä: barırgamı miña, yukmı?

— Barırga, adaş, barırga. Sine anda bähet kötä, min äytte diyärseñ.

— Rähmät, Bähet... Bähtiyär. — Säğadät üzeneñ yalgışın tiz genä tözätep kuydı kuyuın, ämma yalgış kına äytelgän “Bähet” süze küñelenä sizeler-sizelmäs kenä uyılıp kalırga ölgerde...

4.

Säğadät oçraşu köne citkäç tä ikelänä ide äle. Küñele tınıç tügel anıñ. Şul uk küñele, bähetenä ımsınıp: “Bar, bar”, — dip tukıp tora. Üze tagın: “Kara anı, iñ berençe çakırgan keşegä barasıñ bit... Hıyanät kebek bu...” — di. Annarı... Bähtiyär aldında da kıyın aña. Närsä genä uylıydır inde ul kürşedäge cilbäzäk kız hakında. Berkaya da barmas ide Säğadät, şuşı kürşe yegete belän genä aralaşır ide, çakırmıy bit, hätta uramda yörep kerergä dä, kinoga da çakırmıy... Kızı bardır şul, söygäne bardır... Ä üze... Küñellärne irkäläp, nazlap karap kuya bit, yugıysä... Yalgışıp kına karıydır, onıtılıp kına...

İnde barırga cıyınıp betkäç, kire uyladı Säğadät. İñ soñgı minutta küñele äytte: “Bäheteñne butaştırma, kara anı, kızıy!” — dide.

Bu hakta tizräk häbär itü öçen ul tagın Bähtiyär yanına barıp kerde. Häm, kergän uñayga, telsez, hätta buınsız, sansız kaldı. Anıñ karşısında bötenläy başka Bähtiyär basıp tora ide. Belä belgännän birle dcinsı belän futbolkadan yörgän yeget bügen buyına-sınına kileşle çem kara kastyumnan, ak-büz külmäktän, şundıy uk ak galstuktan ide, galstugına märcän kaşlı yoldız kadaklangan, kostyumınıñ tüş kesäsennän ap-ak kulyaulık kürenep tora... İñ aptıratkanı bu tügel äle. Östäl östendäge zur vazada aklıgı, saflıgı belän küzlärne çagıldırıp romaşkalar bäyläme tora ide...

Kauşavın sizdermäskä tırışıp, Bähtiyär süzne şul çäçäklärdän başladı da.

— Sinnän kürep, min dä yarata başladım alarnı...

— Şulay mıni? Berär kaya cıyındıñmı ällä?

— Äye, oçraşuga baram.

— Sin dä?

— Min dä...

— Sin şundıy matur bügen, Bähtiyär...

— Tırıştım inde... Hotya... galstugı bik kısa... Tüzärgä turı kiläçäk...

— Sala kürmä, galstuk bik kileşä siña, kostyum da kileşä, külmäk tä...

— Şulaymı? Yuksa... siña oşamas dip bik kurıkkan idem. Häzer küñelemnän taş töşte...

— Miña oşau belän meni?! Söygäneñä oşasın.

— Siña oşagaç, aña oşıy da oşıy inde!

— Min sineñ öçen bik şat, Bähtiyär. Bähetle bul, üz yazmışıñnı tizräk tap...

— Sin dä bähetle bul, yäme. Min siña barı tik şunı gına telim, adaş.

— Bez bähetle bulaçakbız äle, Bähtiyär. Niçekter sizenäm min: bezne bügenge oçraşularıbızda bähetlärebez kötä kebek...

— Min dä sizäm monı. Hätta tögäl beläm!

— Niçek inde?

— Şulay. Beläm. — Bähtiyär säğatenä karap aldı. — Läkin soñga kalmaska ide. Bähet bit ul köttermi. Bähet tögällekne yarata.

— Siña niçägä soñ?

— Näq sineke kebek — säğat bişkä.

— Oy, miña da yögerergä kiräk. Min dä soñga kalam bugay...

— Siña... Sezgä, kızlarga, soñga kalu kileşä ul. Beraz kötterebräk barsagız da yarıy. Ä min kitim inde. Uñışlar telä miña, bähet telä... Adaş...

— Telim, barı tik bähet telim siña, Bähtiyär. — Niçek kenä kütärenke, därtle küñel, şat tel belän äytergä teläsä dä, moñsu, sagışlı çıktı Säğadätneñ bu teläge. Mäñgegä huşlaşkan, ayırılışkan kebek, hätta bik qaderle keşesen yugaltkan kebek äytte ul bu süzlärne: “Bähet telim siña, Bähtiyär...”— imeş... Kölke!

Säğadät kürşe yegetennän nıklı kararga kilep çıktı: baraçak ul bu oçraşuga, hiçşiksez baraçak! Bähtiyär bara bit änä. Nişläp Säğadät barmaska tiyeş di äle?! Ul bähetkä layık tügel meni?! Layık, meñ märtäbä layık! Küpme kötte ul bu minutlarnı?! Bähete, kiläçäge, yazmışı belän oçraşu mizgellären...

* * *

Park aldında berkem dä kürenmäde. Berençe uyı: “Ällä yalgıştımmı?” — digän uy buldı. “Ällä aldadılarmı, şayarttılarmı” digän yämsez uy da küñel poçmagında tıpırçına başlagan çak ide, şulvakıt yakındagı yükä agaçı yagınnan ber bik tä tanış tavış işetelde:

— Säğadät! Adaş!

Bähtiyär tügelme soñ bu! Çınlap ta, zatlı kostyumına zur ap-ak romaşkalar koçıp, yılmaep basıp toruçı yeget Bähtiyär bulıp çıktı. Nigä yılmaya ul? Yılarga kiräk läsa! Anıñ yanına da kilmägännär bit...

— Säğadät!

— Bähtiyär?

— Sineke dä kilmädeme?

— Mineke kilde. Sineke dä kilde...

— Yalgışasıñ, mineke kilmäde, üzeñneke dä kürenmi äle...

— Kürenmäyäçäk tä! Min bit oçraşuga sine çakırdım, Säğadät.

— Si-i-n? Mine-e?

— Äye. Min ul siña çäçäk taşuçı bändä... Menä boları da siña... Açulanma, yäme, açulanmıysıñdır bit?

Säğadät Bähtiyärne açulanmadı. Çönki ul bu minutta bik bähetle ide.

19-20 iyün, 2004 yıl.

ÇÄÇÄK SATUÇI YıGET
(Hikäyä)

Bügen Samatnıñ soñgı göle şiñde. Yäsmin göle ide ul. Cäy buyı ak çäçäkkä törenep, yäşel yomgak bulıp utırgan ide dä... Kinät kenä şiñde dä kuydı, hälsez sabak-yafrakların çülmäk çitenä cäyep kaldırıp, can-tamırı belän tufrakka, töpkä kitep bardı... İzgelek falı bulıp yäşäüçe bu gölneñ ülep yatuı yukka tügelder şul, ih, izgelekkä bagınıp kına yäşärgä dä soñ...

Samatnıñ üz canı da bik tirängä yäşerengän ide bu minutta. Şulay da ul, sulgan gölgä karap: “Oçraklı täñgäl kilüne yazmış belän butarga çramıy, yaramıy, yaramıy!” – dip täqrarlap tordı da, afättän kaçkanday, aşıga-aşıga uramga çıgıp kitte.

Kaya barasın belmi ide äle Samat. Kaya barsa da yaramıymıni? Änä barıber, üze yaralgan utlı balçıknıñ cılısın ezläp, anıñ canı kayadır - ütkändäge mäñgelekkä – älmisakka kitep yugalgan... Ä menä zihene eşli. Zihene, añı härvakıt safta, ul härvakıt uyau, tere! Uydan, fikerdän ayırılmıysıñ ikän, äle yäşärgä bula, yäşärgä yarıy... Äye, cansız yäşäp bula, uysız yäşäp bulmıy!

...Samat iñ elek ätisen cirläp kilde. Annarı änise tüşäkkä yıgıldı, üze hastahanägä kerde... Ber yıl digändä olı ber dönya game belän yapa-yalgızı tordı da kaldı. Nişläp yalgızı bulsın?! Yul bar bit äle. Şähär belän avıl arasındagı taş yulnıñ iyäsenä, ruhına äverelä yazdı bugay Samat. Äle yarıy şul yul buldı. Küñeleneñ iñ neçkä hislären, küzläreneñ iñ saf yäşlären ul şul yulga birde. Çönki yul Samatnı añladı, bähilläde. Hätta söygäne Zärinä dä añlap, toyıp beterä almagan ide anıñ küñel tetränülären. “Tikkä yörmiseñ sin, yegetkäy, ber-ber keşeñ bardır avılda”,- dip, ber utırıp yıladı da, bütän keşegä kitte dä bardı.

Samat söygänen kire kaytaru öçen berni dä eşlämäde, eşlärgä telämäde dä, ahrı, çönki ata-ana kaygısı, avıl sagışı, tormış mäşäqatläre anıñ söyüen, häläl canı belän bergä, neçkärep, näzbereklänep kitkän küñeleneñ ber yäşeren poçmagına yabıp, tomalap kuygan ide.

Tuktalış çitendä balkıp kürenep torgan ul çäçäk kibetenä Samatnıñ elek tä iğtibar itkäne bar ide. Pıyala artında küzlärne kamaştırıp utırgan çäçäk göllämälärenä ul härvakıt soklanıp, küñelen, uyların alarnıñ cete maturlıgına köyläp ütä. Ämma şuşı köngä qadär alar yanına kerep, yakınnan tanışkanı, aralaşkanı yuk ide äle. Bügen ul üzen-üze beleştermiçä şul çäçäklär yanına barıp kerde...

Şunda uk küz-karaşların aklık biläp aldı: bu matur dönyada iñ kübe ak rozalar ide... Küperep torgan kübektäy Ak Rozalar...

Bu göl-çäçäklär dönyasın kem uylap çıgardı ikän?! Kem büläk itte ikän berençe çäçäkne söygän keşesenä? Kem berençe bulıp gaziz anasınıñ kaberenä ike börtek çäçäk kiterep saldı ikän? Kem?.. Kem genä bulmasın, izge keşe bulgandır ul, gadi-gadäti genä insan bulmagandır...

Samatka şulay toyıla: çäçäklär bu dönyaga nindider sihri işarä yäisä ilahi ım itep cibärelgännärder. Dönya akılı, Tabiğat iyäläre, Ğaläm hucaları alar aşa keşelärgä nider äytergä telägännärder... Telilärder... Äybätlekkä, izgelekkä künderergä tırışalardır... Bälki ul izgelär üzläre şuşı göl-çäçäklär bulıp yäşilärder?.. Menä şuşı ak rozalarnı da borıngılar yukka gına “päygambär çäçäkläre” dip atamagannardır. Mif-legenda buyınça, alar Möhämmät päygambärneñ häläl tänennän tamgan tir urınında häm anıñ küz yäşläre koyılgan cirdä üsep çıkkannar bit...

- Sezgä nindi çäçäk kiräk?

Samat kayda basıp torganın da onıtıp cibärgän läsa. Çäçäk kibetenä niçek kilep kerde soñ äle ul? Ni öçen kerde? Nindi çäçäk ezläp kerde?

- Ä-ä... Sezdä Yäsmin göle yukmı? – Ul şunda uk üz öyendä sulıp-kibep yatkan gölne isenä töşerde.

- Yuk şul. Soñgı vakıtta anı soramıylar... Menä sez berençe... Bälki kına göle alırsız?

- Yuk, kına göle kiräkmi.

- Ä yaran göl?

- Kiräkmi. Rähmät... Borçuım öçen gafu itegez...

Gafu ütende, rähmät äytte, läkin Samat tiz genä çıgıp kitmäde äle. Çıgıp kitmäkçe dä bulgan ide. Nindider köç, ciñ çabuınnan tartkanday, totıp kaldı. Ähä, menä kem bulgan ikän anıñ küñel çabuınnan totıp kalgan keşe – ber ıspay gına yeget çäçäk satuçı hatın belän kiñäşä-kiñäşä buket-göllämä saylap bulaşa ide...

- Menä bu sarı rozalar bik oşıy ...

- Kemgä dip alasız soñ anı?

- Söygän kızıma. Bügen bezneñ yäräşü köne, väğdä köne...

“Ay-yay, yaramıy bit, yaramıy!.. Yäräşü könenä sarı roza yaramıy!” -Samat kıçkırıp cibärä yazdı.

- Sarı rozanı sagışka dilär bit... – Satuçı hatınnıñ da bu şaukımlı çäçäklärne yegetkä biräse kilmi ide bugay.

- Yuk la, änä bit ul niçek balkıp tora! Altın töse, baylık töse bar bu çäçäktä, dimäk, tormışıbız mul bulaçak...

Ispay yeget ber koçak sarı roza saylap aldı. Hakın tülär öçen törgäge belän akça çıgardı...

- Mömkinme sezgä ber süz? - Üzeneñ niçek tege yeget yanında päyda bulganın añışıp ta betermäde Samat. – Sez bu rozalarnı almagız, yäme?

- Ni öçen? – “Kayan çıktıñ äle sin, kem äle sin mine öyrätergä?” digän küzlär belän tutırıp karap torgan yeget, “barıber birmim” digän kebek, sarı rozalarnı kükrägenä nıgrak kıstı.

- Borıngılıkta sarı rozalarnı mähäbbät uyını, köyäzlek, kılançıklık bilgese itep büläk itkännär. Ä sez bit mäñgelekkä yäräşäsez, şulaymı?

- Şulay da bulsın di... Şunnan ni?

- Ni dip... Sezgä bütän töstäge rozalar kiräk.

- Äydä, alaysa, al töstägelären alıym... Ä aları närsäne belderä?

- Al töstägeläre ömet rozaları. Minemçä, aları da tögäl kilep betmi. Sezneñ söyüegez ömetle genä tügel bit inde, sez urtak, bähetle tormış korırga cıyınasız... Sezneñ inde häl itelgän, kileşengän. Sezgä kızıl rozalar kiräk.

- Kızıl? Ni öçen kızıl?

- Kızıl rozalar elek-elektän olı, ihlas söyü bilgese bulıp yörgän.

- Şulay bulgaç, älläni ayırması yuk ikän bit başkalardan...

- Bar şul. Kızıl rozalar, şunıñ östenä, bähet, şatlık häm sälamätlek mäğnäsen dä beldergännär.

- Äybät çäçäklär ikän şul... Rähmät sezgä. Apa canım, şuşı kızıl rozalarnıñ barısın da törep biregez äle miña...

Eget çıgıp kitügä mölayım hanım karşına şaktıy yäş utırtıp ölgergän ber kız kilep bastı. Äye-äye, yäşe şaktıy bulsa da, küzlärendäge kız-kırkınlık, yäşlek nurı, därt oçkını şul kileş äle!

- Liliyä çäçäklären kürsätegez äle... – Üze nurlı küzläre belän şämähä töstäge liliyälärgä karıy...

“Hay monısı da harap bula bit inde!.. Ala gına kürmäsen ide şul şämähä çäçäklärne!..” – Samat tagın borçıldı, tagın özgälände. Läkin älegä däşmi kaldı.

- Matur bit, apa canım, äyeme? Ber yakın keşemneñ tugan köne ide, alırga yarıydır bit?

- Yarıy-yarıy, akıllım. Niçek yaramasın di... Bik matur çäçäklär. Bügen gel şunı aldılar. Tugan köngä dä, bäyrämgä dä, tuyga da...– Satuçı hatın üze kıznıñ süzen cöpli-cöpli çäçäk cıya, üze, min döres äytämme, digän kebek, çitlätep kenä Samatka karıy...

Döres äytmi älbättä! Samat monı belä! Bik yahşı belä! Gomer buyı öy tutırıp çäçäk üstergän äbisennän, annarı änisennän belä: şämähä liliyä - näfrätkä!

- Yuk, sez bu çäçäklärne almagız. Äybätkä tügel bu...

- Ä? Närsä? Sez kem? Nigä alay disez? Kayan beläsez şul hätle?

- Anısı möhim tügel. İñ möhime: şämähä liliyälär sezne bähetle itmäyäçäk...

- Ni öçen? Ni öçen?

- Anısın belmim... Min ata-babalar süzen genä söylim...

- Miña nindi çäçäk alırga soñ – kiñäş biregez...

- Tugan köngäme... Kemegez ul sezneñ?

- Tanışım. Yahşı tanışım. Yakın tanışım Läkin...

- Närsä läkin?

- Läkin anıñ ğailäse bar..

- Hatını bar? Ä üze sezneñ belänme?

- Äye...

- Sezgä zäñgär çäçäk kiräk. Zäñgär iris çäçäge... Änä, änä ul...

- Äytegez äle – ni öçen iris? Min çäçäklärdä berni dä añlamıym...

- İris elek-elektän ışanıç çäçäge bularau bilgele. Zäñgär iris büläk itsäñ, saylagan keşeñä ışanıçıñ arta.

- Şulaymıni?!

- Bu çäçäkne sinnän kabul itep algan keşe bervakıtta da taşlamayaçak, tormışta sineñ yaklauçıñ, terägeñ bulıp ävereläçäk...

- Bigräk kızık! Çınmı bu?

- Çın... Härhäldä, şulay dip uylagannar, şuña ışangannar.

- Alaysa, biregez äle şul çäçäklärne! Küp itep biregez!

- Yuk-yuk, küp almagız...Sez anı yäşel ülängä törep totıgız...

- Nigä?

- Yäşel yanında anıñ köçe arta...

- Ä - ä... Ay niçek kızık!

...Öçençe bulıp kibetkä kübäläk kebek oçıp ber kız kilep kerde. Kük kebek zäñgärsu küzle, koyaş kebek balku yözle, cil kebek uynak çäçle, matur poçık borınlı bu kız bötenläy başka dönyadan töşkän kebek toyıldı Samatka. Anıñ härvakıt alsulanıp torgan yözenä sibelgän sipkellär dä bu dönyanıkı tügel ide. Hätta çıñlap torgan tavışı da...

- Miña änä tege çäçäkne biregez äle...

- Kemgä alasız?

- Üzemä, barı tik üzemä genä! Yaramıymıni?

Samat şunduk kız ımlagan yakka töbälde. Satuçı hatın şikle-şöbhäle karaşların Samatka küçerde.

Kız ber çittäge olı sulı çülmäktä yapa-yalgızı moñayıp utıruçı küke yäşen, yağni orhideya çäçägen sorap tora ide. Karagan sayın tösen, isnägän sayın isen üzgärtep toruçı bu serle-sihri çäçäkneñ närsä añlatuın belä Samat: sihri, şaşkın därt simvolı ul. Bu çäçäk yanında ozagrak torsañ, küñeleñ iläslänä, därteñ kuzgala, ziheneñ yalgışa başlıy, söykemsez – söykemle, yavız – izge bulıp kürenä imeş...

Ällä şunıñ täesire buldı, bu yulı Samat tämam buınsız, telsez, cansız bulıp tordı. Kız isä ber börtek orhideya çäçägen satıp aldı da kıska itäklären cilferdätä-cilferdätä uramga çıgıp yögerde... Pıyala divar aşa anıñ nindider sılu yeget belän oçraşuı, alarnıñ şat kölä-kölä söyläşüläre genä şäylänep kaldı.

Berençe bulıp satuçı hatın huşın cıyıp ölgerde:

- Döres aldımı?

- Närsäne?

- Çäçäkne döres aldımı?

Samat bu yulı, fälsäfägä birelep, borıngılardan kalgan ışanu-ırımnar belän tel çarlap tormadı, “Döres”,- dide dä süzen beterde.

Bu oçraşudan anıñ küñelendä avır toygı kaldı. Ul kitärgä cıyındı. Läkin satuçı hatınnıñ yalvarulı tavışı Samatnı işek totkasına yabıştırıp kuyganday buldı.

- Kalıgız... Bezgä eşkä kalıgız...

Samat, üz kolakların ışanmıyça, ımsındırgıç tavış kilgän yakka borıldı.

- Zinhar öçen kalıgız, min sezne eşkä alam. Östäl kuyam... Akçasınnan da tormıym, zinhar karşı kilmägez...

- Sez... miñamı? Çınlapmı?

- Äye, kalıgız. Sez... monda bik kiräk. Sez keşelärgä kiräk.

- Minem bit çäçäk satkanım yuk.

-Satmagız da. Üzem dä bik yahşı satam min alarnı. Sez barı tik kemgä nindi çäçäk kiräklegen genä äytep torıgız. Kiñäşçem bulırsız, häzergeçä äytsäk – menedcer... Zinhar ayak astına salmagız süzemne...

Ä bit bu kızık! Çäçäk kibetendä çäçäk belgeçe bulıp eşläü!.. Şulay da, säyer bu, bik säyer...

Ä nigä eşlämäskä?! Bik möhim vazıyfa lasa – kemgä nindi çäçäk birü... Alarnı tanu, alardan tormış, hätta yazmış mäğnäse tabu, bähet-bähetsezlek, mähäbbät-näfrät, ömet-ömetsezlek, şatlık-häsrät simvolı itep bagu, inanu... Şul bagu, inanu aşa keşeneñ asılın üzgärtü, yahşırtu, anı izgelekkä yakınaytu, bähillekkä ireşterü...

- Min riza.

- Näsimä dilär mine...

- Samat.

- Nindi matur isem, ällä şundıy çäçäk tä barmı?

- Belmim. Anısın belmim...

- Ä bit min gomerem buyı çäçäk satam. Tik nigäder bervakıtta da çäçäklärneñ mäğnäläre hakında uylanganım bulmadı. Sin bolarnıñ barsın da kayan beläseñ, Samat?

- Beläm inde... Minem änkäy gomere buyı çäçäk üsterde. Ätkäy belän ikese bergä... Häzer ätkäy yuk inde...

- Kayçan?

- Bıyıl...

- Kaygıñnı urtaklaşam, Samat...

- Rähmät. Çäçäklär turında küp söylänelä ide bezneñ öydä. Änkäy, ätkäy, äbekäy bergä kereşep kitsälär... Yäşäeşneñ böten mäğnäse şul çäçäklärdän genä tora mikän ällä, dip uylıy idem min.

- Äle yarıy sin kilep kerdeñ, Samat. Kermäsäñ, şul nadan, gamsez kileş kartayıp ülä idem, billähi! İrtägä ük kötäm, kire uylama, yäme! Sin bik tä, bik tä kiräk monda. Kem belä, aldagı yazmışlarıbız bälki ber börtek çäçäktän toradır...

- Kileştek, kire uylamam. Barıber yaña eş kiräk ide...

İnde saubullaşıp ayırılışkaç, Näsimä-satuçı Samatnı tagın ber märtäbä borılıp kararga mäcbür itte:

- Samat, şulay da, äyt äle: orhideya çäçäge ni belderä? Närsägä yurala ul?

- Siherle mähäbbätkä...

- Ä – ä?.. Dimäk... ul döres almadı?..

Şulay eşkä urnaştı Samat. Hezmäte avır tügel: irtän irtük kilep utıra, çäçäk alırga kergän här keşe belän yagımlı itep küreşä, soraşa, çäçäk saylarga bulışa, kiñäşlär birä. Baştarak şiklänebräk, şöbhälänebräk totıngan ide, tora-bara bu eş üzenä dä kızık bulıp kitte. Ä bit här oçraşu, här aralaşu küñeldä nindider cılılık, yaktılık kaldıra, anı bayıta, hätta saflandıra, izgelekkä yakınayta...

Samat eşli başlagan könne ük ap-aktan kiyengän mölayım genä üsmer kız kilep kerde. Çäçläre dä kılgan kebek ak, salmak. Hätta küzläre dä... Toymıy, kürmi kalu mömkin tügel: bu küksel küzlärneñ ofıgı şulkadär kiñ, çiksez, Samat hätta kurkıp kuydı: ğaşıyq itä kürmäsen tagı!

Şunda uk isenä orhideya çäçäge algan kız kilep töşte. Änä şul kızga ğaşıyq bulır ide ul! Ällä... Ällä ğaşıyq buldı damı?

- Miña şundıy çäçäklär kiräk, alar üzläreneñ tösläre, isläre belän ük bähetle itsennär! Barmı şundıy çäçäk?

Kız çınlap sorıymı, ällä şayartıpmı – Samat tiz genä añışa almadı. Niçek kenä sorasa da cavap birergä kiräk. Bu anıñ eşe, hezmäte.

- Bar andıy çäçäk. Menä ul, - Samat iñ türdä balkıp utıruçı ak liliyälär göllämäsenä işaräläde.

- Liliyä çäçäkläre? Ni öçen liliyälär? Ä ni öçen ak?

- Çönki alar aklık, saflık häm kamillek simvolı bulıp yörilär.

- Yuk, sez miña dälilläp kürsätegez: ni öçen imenno ak liliyälär?

Kıznıñ uynabrak, hätta havalanıbrak söyläşkänen bik tiz çamalap alsa da, Samat ser birmäde, tınıç kına üz eşen eşläde:

- Dälilme? Häzer... Anıñ şundıy tarihı bar: bervakıt Ana keşe kükräk balasın imezep utırganda, yalgış berniçä söt tamçısı, çäçräp kitep, kük yözenä häm cir östenä sibelä. Kükkä sibelgännäre “yoldız disbese” hasil itä, cirgä çäçelgännäre ak liliyälär bulıp şıtıp çıga...

- Matur äkiyät...

- Äkiyät tügel bu, rivayät.

- Barıber tügelmeni?

- Tügel. Rivayät çınbarlıkta bulırga mömkin... Ä sin beläseñme: anası kuyınındagı sabıy bala kem ul?

- Yuk...

- Gerakl! Borıngı babalarıbıznıñ iñ mäşhür batırı. Yağni mäsälän, Ger uglı, tatarça – Yer uglı, Cir uglı...

- Oy niçek kızık! Añladım, barısın da añladım! Işandırdıgız. Çınlap ta matur çäçäklär – balasın imezgän ana söte genä şulay saf, çista, izge bula aladır ul...

- Alasızmı? Küpme törergä? – Samattan soñ Näsimä-satuçı üz vazıyfasına kereşte. Şulay itep Samat üz eşennän çirkançık aldı, ä çäçäk kibetenä äybät kenä tabış kerde...

Ul da bulmadı, ber yäş par kilep kerde. Yegete çaya gına, ä menä kızı artık oyalçan, tıynak. Yeget anıñ küzenä tutırıp karagan sayın, yomrı bit almalarına alsulık yögerä, çäçäk tacları kebek ozın kerfekläre, hälsez kübäläk kebek, kaltıranıp kanat kagınıp kuya...

Eget üzläre añlagan teldä şayara-şayara çäçäk saylarga kereşte. Äle liliyälärgä barıp yabışa, äle rozalarga küze töşä, şul arada kanäferlärne kürep, tagın ikelänep kala... Ä menä çittä moñayıp utırgan romaşkalarga yakın da barmıy, artık gadi, ğadäti, dip uylıy bulsa kiräk.

Samat küptän töşenep algan ide inde: bu kızga änä şul tıynak, ämma nurlı-koyaşlı romaşkalar bik tä turı kilä! Satuçı hatınnıñ ımlap baş kaguı buldı, Samat, yalt kına torıp, yeget belän kız yanına kilep tä bastı.

- Menä bu romaşkalarnı alıgız. Sezgä alar nık kileşä.

- Romaşkalarmı? Şuşı seberkelärme?

Kız çäçäklär yaklı ide:

- Ä miña alar oşıy. Min avılda çakta uk bik yarata idem alarnı. “Ay-hay törle keşelär bolar, niçek kenä bähetle bula alırlar ikän?”- dip uylap aldı Samat.

- Närsägä soñ alar? – Yeget haman üzeneken itte, tämam kirelände, Samat belän kıznıñ süzenä ise dä kitmiçä, kıymmätle çäçäklär tiräsendä ävärä kilde...

- Romaşka çäçäge tıynak mähäbbätne belderä, - Samat bu minutta gomerdä bulmagança citdilände. – Östävenä ul teläktäşlek, igeleklelek, nıklık, sabırlık bilgese bulıp ta yöri.

Bu yulı kız gacäyep däräcädä kıyu ide:

- Äyttem bit! Şuña kürä dä oşıy alar miña!..

Söyeneçennän kulların çäbäkläp torgan kızga karap, yeget tä yomşaganday buldı, rizalık belderep, baş kaktı: “Yarıy, sineñçä bulsın, soñınnan üzeñ ükenmä”,- yänäse... Menä ul, kıznıñ yäşençä, 17 börtek romaşka sanap aldı da, göllämäne kultık astına kıstırıp, çıgu yagına kuzgaldı. Kız, Samat belän Näsimägä rähmät äytep, yegete artınnan yögerde.

...İşektän şaktıy yäş utırtkan ölkän ber abzıy kilep kerde. Kürenep tora: avılda hezmät itep kartaygaç kına şähärgä kilep yäşi başlagan. Andıylar şunduk tanıla. Alar böten holık-tabiğatläre, hätta söyläm ahäñnäre, küz karaşları belän avılça – gadi, tıynak, ämma kiyemnäre, ös-başları belän inde şähärneke.

Abzıy keşe çäçäklär yagına karap ta tormadı, tup-turı satuçı östäle yanına kilde.

- Apagızga çäçäk alası idem... Bügen bezneñ bergä yäşävebezgä 50 yıl tuldı, akıllılarım...

- Nindi çäçäk yarata soñ ul, ä, abzıy?

- Nindi dip... Belmim şul. Elgäre zamanda çäçäk kaygısı tügel ide şul...

Bu yulı Samat Näsimä-satuçınıñ ımlap çakıruın kötep tormadı, abzıy yanına üze kilde:

- Abzıy keşe, min sezgä kıñgırau çäçäkläre alırga kiñäş itär idem, alar bit daimilek, sabırlık, bähillek, hörmät bilgese bulıp yörilär.

- Şulaymı? Yarıy, biregez...

İñ kızıgı şunnan soñ başlandı. Kulına pöhtä, cıynak itep törelgän kıñgırau çäçäkläre göllämäse kilep kerügä abzıy keşe siskänep, hätta tetränep kitte. Telsez, huşsız kaldı... Beraz şulay torataş kebek torgannan soñ, yarsınıp, iñränep söyli başladı. Küz töplärenä tibep çıkkan dımnan da kıyınsınıp tormadı hätta...

- Bez zäñgär kıñgıraulı alanda kavışkan idek... Şul çaklar iskä kilep töşte... Bu çäçäklär äle genä şul alannan özep alıngan kebek... Ul vakıtta çäçäk özep birergä dä baş citmägän... Yaratu köçle bulgandır şul, çäçäk kaygısı bulmagandır...

Abzıy keşene, äle tämle süz belän yumalap, äle açı darular birep, çak tınıçlandırdılar. Yukka bulmagan, ul, beraz häl kerügä ük, avır küz kabakların kütärep baktı da yılmaep cibärde:

- Apagız söyener inde!..

Samat eşkä kergän çäçäk kibete könnän-kön nıgrak görläde, anıñ halık arasında abruyı arta bardı. Samatnıñ da danı taraldı. “Çäçäklär telen, alarnıñ mäğnäsen belüçe Samat” eşlägän kibetkä halık agıldı, hätta işek töbendä keçeräk kenä çirat ta päyda buldı. Näsimä yanına tagın ber satuçı östälde, annan tagın...

Eş kübäyep kitkäç, Samatlar yaña binaga küçtelär, hälle genä yaña firma oyıştırıp cibärdelär. Bu yaña firma häzer zakazlarnı üzläre tözi. Nindi çäçäklärne kiräk dip taba – şularnı gına soratıp ala.

Kayandır kilep, kürşedä genä tagın ber çäçäk kibete açıldı. Samatnıñ anda kergäne yuk yugın. Kerergä atlıgıp ta tormıy. Yanınnan ütkändä täräzä-divar aşa şunı gına şäyläp kitä: ak çäçäklär bik az anda. Karañgı, şämähä çäçäklär kübräk...

Samatlar üz firmalarına “Akçäçäk” dip isem kuştılar. Kürşedäge kibet “Orhideya” buldı. Anıñ hucası da Samat hakında işetkän. Kara-kuçkıl yözle, eçkä batıbrak torgan törtke küzle, kılıç borınlı bu keşe Samatnı berniçä märtäbä eşkä dä çakırıp karadı. Bik küp akça väğdä itte. Samat riza bulmagaç, kurkıta başladı: “Kara anı, mindä eşlämäsäñ, monda da eşlätmäyäçäkmen!” – dip yanadı.

Ber kiçne Samatnı tönge uramda kıynap ta kitmäkçe bulgannar ide. Tege “kara keşe” yallagan yegetlär, Samatnı tanıp aluga: “Bu bit çäçäk satuçı yeget, anı Hoda bändäse dilär, kitik tizräk, başıbızga bäla almıyk, tizräk ıçkınıyk monnan!” –dip, niçek kinät päyda bulsalar, şulay uk bik tiz genä kitep tä bardılar. Beraz kitkäç, Samat yagına borılıp: “Äy, paren, sine beräüneñ yarasına toz salgansıñ, sak bul!” – dip tä kıçkırdılar. Läkin bütän bäylänüçe keşe bulmadı...

Samat tora-bara “çäçäk eşen” fänni nigezgä kordı, kliyentlar öçen mahsus curnallar, rekomendatsiyälär bastırıp aldı, alarnı här satıp aluçıga büläk itep öläşte. Ul häzer ata-babadan kalgan belem-miras belän çiklänmi, üze dä küp ukıy, küp öyränä. Ukıgan, öyrängän sayın nıgrak töşenä bara: çäçäkkä, gölgä “çäçäk”, “göl” dip kenä kararga yaramıy. Çäçäk ul – magik fal, serle ım, ilahi işarä, nihayät, yazmış... Sineñ bügenge köneñ, kiläçägeñ nindi çäçäk saylap aluıñnan, hätta siña nindi çäçäk büläk itülärennän torırga mömkin... Samat şuña ışanıp, inanıp yäşi başladı. Anıñ niçek eşlägänen karap torgan keşe, bu dönyada göl-çäçäklärdän dä möhimräk, izgeräk närsä yuktır, dip uylar ide, mögayın...

- Miläüşä (Fialka) - yäşüsmer, citü kızlar çäçäge, tıynaklık, gönahsızlık, saflılık, kızlık bilgese. Trihi zamannarda yäş, sılu kızlar äzmäverdäy yavız alıplardan kaçkanda Miläüşä çäçägenä äverelgännär. Bu çäçäkneñ töş yuravı da bar: töşeñdä şiñgän Miläüşä kürsäñ – mähäbbäteñ kire kagılaçak... Bu çäçäkne yış kına yäşli bu dönyadan kitkän kızlar kaberenä kuyalar...

- Närkiz – täkäbberlek häm gorurlık, hätta mäğrurlık bilgese. Bu gorurlıgıñ urınlı bulsa yarıy da... Borıngılar yauda ciñü yaulap kaytkan batırlarnı närkiz çäçäkläre belän karşılagannar.

- Ence çäçäk (landış) – yäşeren söyü bilgese. İkençe iseme – “kızlar yäşe”. (Samat küptän iskärde inde – küpçelek çäçäklär küz yäşläre tamgan urında şıtıp çıkkan.) Yar buyına kilep, sagışına tüzä almıyça üksep-üksep yılagan kızıynıñ küz yäşläre töşkän urında üskän ul berençe märtäbä. Şuña kürä dä landış yar buyların yarata (sunı sagışka dilär – döres ikän). Anı, yäşlek, söyü belän huşlaşu göle, dip tä yörtälär...

Lotos – borıngı babalarıbıznıñ iñ izge çäçäklärennänän sanala. Çigü-bizänü äyberlärenä, ornamentlarga küp töşep kalgan. lotos – tuu, yäşäü, gomer simvolı. Anıñ ak, al, zäñgärsu tösläre bik populyar. Bigräk tä al töstägesenä izgeläşterep tabıngannar. Töngä koyaş änä şul al töstäge lotos taclarına töşep kuna imeş...

Mäk çäçäge – berkatlılık bilgese. Anı cilbäzäk kızlarga büläk itälär.

Pion maktançıgrak, havalırak keşelärgä büläk itelä. Gomere ozın tügel – yomşak kına cildä dä oçıp betä ul. Kübräk bakça maturlıgı öçen üsä.

Gladiolus – duslık, tugrılık bilgese. Anıñ tarihı da bar: ber patşa hätär yauda ike batırnı - ike dusnı äsir itä. Şunda uk märhämätle bulıp kılana başlıy. Batırlarga şart kuya: ikese dä, mäydanga çıgıp, ber-berse belän sugışırga, alışırga tiyeş; kem ciñä, şul isän kala, patşa añaüzeneñ kızın da väğdä itä. Ämma ike batır - ike dus, patşanıñ täqdimen kire kagıp, kılıçların cirgä kadıylar da patşa karşına kilep basalar. Älbättä inde, patşa ikeseneñ dä başın çaptıra. Alar can täslim kılu belän, kılıçları kadalgan urında ike kızıl gladiolus çäçäge üsep çıgı.

Georgin – yazmış çäçäge. Açık töstäge georgin büläk itsäñ, ak, açık, bähetle yazmış yurauga tiñ.

Kanäfer (gvozdika) – azatlık, köräş simvolı. Berençe kanäfer çäçäge, azatlık hakına, kurayda moñlı köylär uynap, halık ruhın saklap kalgan, soñınnan hannar tarafınnan üterelgän kötüçe yegetneñ häläl kanı tamgan cirdä şıtıp çıkkan.

- Kükçäçäk (Vasilek) gadilekne, uñışnı belderä.

Bervakıt Hoday täğalä cirgä, böten tereklek häm üsemlek iyälärenä häbär cibärgän: “Barıgız da miña bagıgız, miña iman kiteregez, gıybadät kılıgız, baş iyegez!..” – digän. Böten tereklek, üsemlek dönyası Hoday karşına kilep baş igän. Ni hikmät: boday basuı gına başagın imiçä üsep utırgan. Hoday täğalä monı şunduk kürep algan. Soragan: “Nigä ber sin genä miña baş imiseñ, hörmät itmiseñme ällä, äy boday basuı!?” – digän.

Basu cavap birgän:

- Hörmätlim. Tik... baş iyä almıym şul. Bik baş iyär idem dä, vakıtım yuk, min bit köne-töne ber maksat belän yäşim - insannarnıñ tamagı tuysın dip tırışam, alarga ikmäk-nan biräm”,- digän.

Hoday täğalä boday basuına hiç açulanmagan. Ul anı añlagan, hätta boday igenenä baş iyärgä üze töşkän! İpineñ bar närsädän östen ikänen

ul yahşı belgän! Kükçäçäk änä şul Hoday täğalä boday basuına baş iyärgä töşkän urınnarda üsä başlagan...

- Lalä – törki babalarnıñ yaratkan çäçäge. İzgelek bilgese. Milli ruhnı, vatanpärvärlekne belderä. Tatarnıñ milli canı (ruhı) şuşı çäçäktä yäşi digän rivayät-mif ta bar. Tormış mäğnäläre hakında sorasagız, Lalä - yaz, yäşlek çäçäge. Anı kübräk hatın-kızlarga büläk itälär. Bigräk tä üsmer kızlarga, yäş ğailä koruçılarga, avırlı hatınnarga büläk itü farız. Lalä – ömet çäçäge. Anıñ sere şunda – yavız niyätle keşelär yanında ul bik tiz sula, izge zatlar yanında ozak şiñmiçä yäşi.

- Roza – göllär, çäçäklär patşabikäse. Söyü göle bularak dan kazangan. Mäğnäsen tösenä karap bilgelilär: kızıl roza - şatlık, yalkınlı söyü, sälamätlek, garmoniyä bilgese. Sarı roza – sagış, mähäbbät uyının belderä, anı yäşeren söyü belän dä bäyläp karıylar. Ak roza – saflık, gönahsızlık simvolı. Al roza – ömet çäçäge, hıyallarnıñ tormışka aşuına, bähetkä, yaktı kiläçäkkä işarä. Kırgıy roza (gölcimeş – şipovnik) - cavapsız söyü bilgese, şul uk vakıtta şiğriyät simvolı da.

Roza çäçäge belän bäyle küp yuraular bar. Busı kızlar kolagına: töşeñdä çäçäk atkan rozalar kürsäñ, tizdän kulıñnı sorayaçaklar. Berençe tuy kiçendä mendär astına kızıl roza göle salıp yatsañ, mähäbbäteñ mäñgelek bulır. Kiyäveñ büläk itkän rozalar kulıña kadalsa, tormışıñda borçu-zarlar küp bulaçak...

Samat üzeneñ kiñäşlärendä çäçäklärneñ töslärenä dä zur ähämiyät birä. Göl-çäçäk sorap kergännärgä alarnıñ tös mäğnälären dä töşenderergä tırışa. Elek-elektän mäğlüm bit: kızıl tös - tormış, mähäbbät, irek, tantana töse; al tös – mähäbbätneñ üzen tügel, kübräk teläkne, därtne, ömetne belderä; sarı tös - ayırılu, hıyanät töse; kuyı sarı – koyaş, şatlık, bäyräm, dan töse; şämähä töstä moñsulık, tıngısızlık belän dahilık, hätta täkkäbberlek, şulay uk däräcä, baylık bergä kilep oçraşa. Kük tös – saflık, tugrılık töse. Zäñgärsu kıñgıraularnı saf küñelle, eçkersez kızlarga, hanımnarga büläk itälär, zäñgärsu tösne ak tös belän yänäşä dä kullanalar, ä ak tös ul - ihlaslık, izgelek, söyeneç töse, şulay uk yäşlek, bähet töse dä. Ul kızıl tös belän bergä kilsä, bäyräm ruhın arttıra, yäşäü därten köçäytä. Ä menä kuyı zäñgär tös – karşılıklı, añarda şomlı tösmerlär bar; bu tös küp oçrakta köç-egärlekne belderä, şul uk vakıtta ul – çiksezlek, irkenlek, tınıçlık bilgese dä!

Yäşkelt sarı tösle çäçäklär dä bula. Ul kübräk könçellek, hösetlek, näfrät hise belän bäylängän. Şuña kürä dä güzäl zatlarga orhideya çäçägen büläk itärgä yaramagan. Bu küke yäşe keşelärne köçle därt birep aldıy, ämma bähetle itmi...

Läkin eşläre niçek kenä görläp barsa da, Samatnıñ küñele tınıç tügel. Anıñ häterennän tege vakıtta küke yäşe alıp çıgıp kitkän kıznıñ färeştäneke kebek yaktı, nurlı yöze, kübäläkneke kebek can-tän häräkätläre çıkmıy... Nindider serle töş bulıp kaldı ul Samatnıñ küñelendä. Menä ike ay inde şuşı töşendä yäşi. Kibet işege açılgan sayın, siskänep borılıp karıy – ul tügelme?

Gel şulay: ömete aklanmasa, keşeneñ küñel hisläre tonıklana başlıy, annarı ul tämam hıyalınnan vaz kiçä. Samat belän bötenläy başkaça: könnär uzgan sayın ul nıgrak kötte, nıgrak ömetlände. Belgän şikelle kötte: kiläçäk ul kız, hiçşiksez kiläçäk! Samat aña ak rozalar saylarga bulışaçak...

Kötkän keşese kilep kergändä Samat ber hanımga “sipkelle kanäferlär”neñ mäğnäsen añlatıp tora ide.

- Alsu-kızgılt kanäferlärne bik yakın keşelärgä küñel tınıçlıgı, can bötenlege teläp birälär. Ğadättä, alarnı söyü mäşäqatlärennän yödäp betkän näzberek canlı keşelärgä yäisä bala kaygısınnan arınıp kilgän analarga, atalarga büläk itälär...

- Miña, balam, şundıy çäçäk kiräk tä.

- Kemgä alasız, apa canım?

- Üzemä alam, kemgä bulsın... Miña çäçäk birerdäy keşelär ülep bettelär şul inde, balam... Üzemneñ küñelne üzem kürep tik yörim häzer...

...Tanış kızıynı Samat çak tanıdı. Elekkege çaya, köläç, bähetle adämi zatnı cennär, pärilär alıştırıp kuygan diyärseñ! Küz töplärenä yagılgan karañgı şäülälär anıñ şuşı vakıt eçendä bik hätär hällärgä taruı, kaygılar kiçerüe hakında söylilär. Änä, bit almalarındagı alsulık yuılıp töşkän, ciläk kebek susıl irennäre tonıklanıp kalgan, yäşäü susavın basa almıyça, kipşenep betkän, çäçlärendäge cil dä tıngan, kerfek oçlarındagı nur da süngän... Yöz-bitendäge sipkellär genä şul uk - tere, mähäbbätle!

- Miña çäçäk kiräk ide.

Hay, tavışı da moñsulanıp, basınkılanıp kalgan ikän bit bu färeştä zatınıñ...

- Nindi?

- Orhideya.

- Ä? Orhideyamı? – Näsimä-satuçı sorasa da soradı, soramasa da soradı. Orhideya çäçäge aldırmagannarın belä läsa ul. Nigä kabatlap sorap torırga inde...

- Äye... Yukmı ällä alar sezdä?..

- Yuk bit. Küptän aldırmıybız şul ...

- Ni-i-ik?

- Ul çäçäklärne küke yäşe dip yörtälär, işetkäneñ barmı? Borçu, kaygı kiterä ul adäm balasına. Dönyada bolay da küz yäşe citärlek... – Näsimä-satuçı Samatnıñ çäçäklär täğlimatın şaktıy äybät üzläştergän bulıp çıktı...

- Menä ak rozalar bar. Alarnı izgelekkä yurıylar, bähetkä... – Canın uçlarına kısıp, äñgämägä Samat kuşıldı.

- Bähetkä? – Kız siskänep, dertläp ük kitte.

- Äye, bähetkä. Ak tösne ğailä bähetenä yurıylar.

- Çınlapmı? Aldamıysıñmı?

- Çınlap.

Kıznıñ bolay da moñsu yöze tagın da nıgrak uyçanlanıp kaldı. Cıynak borının sargan tere sipkellär dä biyeşüdän tuktadı. Nihayät, kız ber kararga kilde:

- Biregez. Şuşı ak rozalarnı biregez.

Näsimä-satuçı törep birgän rozalarnı kız sak kına kullarına aldı. Kükrägenä kıstı... Çäçäklärneñ söttäy ak yözenä üzeneñ şundıy uk ak yözen kuydı. Küzlären yomıp, tınıp kaldı... Ber mizgeldän aynıp, başın kütärde... Sabıy bala totkan kebek, çäçäk göllämäsen salmak kına tibrätä başladı...

Samat “ah” itte. Telsez kaldı. Ul tagın ber märtäbä kızga ülep ğaşıyq buldı. Telsez ğaşıyq buldı. Söyläşergä niçek kenä atlıgıp torsa da, Samat bütänçä avız açıp süz äytä almadı...

Kız, çäçäk bäylämen sabıy bala kebek koçaklap totkan häldä, salmak kına atlap çıgıp kitte. Ber uñaydan, üze belän, Samatnıñ soñgı ömeten, matur, bähetle kiläçäk belän bäyle hıyal-niyätlären dä alıp çıgıp kitte...

Näsimä-satuçı, “ay-vay” kilep, urındıgına şuıp töşte. Ul kız belän bulgan ğalämätlärgä äle yaña gına töşenep citkän ide.

- Bäy, tege vakıtta kergän kız bit bu, Samat!.. Alıştırgannarmı ällä?.. Närsäder bulgan bu kız belän, nider bulgan... Ästäğfirulla...

Samat üz yazmışı belän kileşte. Ömet ike märtäbä kilmägänen belä ul. Şul gına söyenderä: kızıy Samat birergä telägän ak rozalarnı aldı, dimäk, bu borçulı cannıñ tormışında barıber üzgäreş bulaçak, yahşı yakka, yaktı yakka üzgäreş bulaçak... Samat birgän çäçäklär yärdäm itäçäk...

Ömeten özgän keşeneñ üksez küñelen Hoday tagın ber kilep yuata bit ul. Samatnıñ kötmägän keşese berniçä könnän tagın kilep kerde. Kerde dä ak rozalar soradı!..

Bu yulı ul küzgä kürenep üzgärgän: bit oçlarına alsulık kungan, küz karaşlarına nur çatkıları töşkän... Berençe kürgändäge mähäbbät cariyäsen tanıp, Samat küñelenä üsep çıkkan söyü kanatların kagınıp kuydı. Läkin ul sizger küñele belän kız karaşındagı sagış tösmeren dä kürmi kala almadı. Nindider tıngısız borçu, häsrät bar äle bu can iyäsendä. Nindider gamle uy anıñ yörägen yarsıtıp, anı tormışka, yäşlekkä, ömet-hıyallarına yakın cibärmi tora.

Aysılu (Näsimä-satuçı kay arada kıznıñ isemen dä açıklap ödgergän) bu kergänendä dä ak rozalar sorap aldı. Bu yulı da alarnı kükrägenä kısıp, sabıylarnı nazlaganday nazlap söyä başladı. Şulay säyer kıyafättä çıgıp kitte...

Kız “Akçäçäk”kä bik yış kilep yöri başladı. Koyaşka yılmaygan çäçäk kebek, kilgän sayın nıgrak açıla bardı. Bigräk tä Näsimä-satuçı belän alar ozaklap gäp satalar. Mondıy çakta Samat alarga yakın barmıy: hatın-kıznıñ süze betemeni?! Kız çıgıp kitügä, Näsimä barıber aña barısın da enäsennän cebenä qadär tükmi-çäçmi söyläp biräçäk.

...Ülep ğaşıyq bulıp yörgän ber mälendä Aysılu Näsimä-Samatlar kibetennän yegete birgän akçaga orhideya çäçäge satıp ala. Şul könne ük alar kavışalar. Ber-bersen söyep-nazlap ber atna yäşilär. Annarı tagın ber mähäbbätle atna ütä. Aysılu balaga uza. Yeget tuaçak baladan, döresräge, bäladän kotılırga kuşa. Aysılu: “Tabam”, - di. Yeget: “Tapsañ, kitäm”,- dip kurkıta. Läkin, balasın aldırıp çıkkanın gına kötkän kebek, Aysılunı taşlap kitep bara...

Samat niçek kenä yakınayırga tırışsa da, Aysılu anı üzenä yakın cibärmäde. Söyläşkändä dä “Äye”, “Yuk” belän çiklände. Çäçäklär hakında süz çıkkanda gına can kergändäy bula, tañ kalıp çäçäklär hakında rivayätlär tıñlıy... Samatka şul gına kiräk tä:

- Roza göle - çäçäklärneñ iñ maturı. Monı böten çäçäklär dä tanıy. läkin anı tiz genä kulga töşeräm dimä, şunduk enälären tırpayta ul... Güzällek üzen yaklıy da belergä tiyeş. Roza cir östenä änä şunı iskärter öçen cibärelgän...

Aysılu Samatnıñ söylägännären çın küñele belän birelep tıñlap tora-tora da, kulındagı rozalarnı beläklären çäneçkänçe kısıp koçaklap, aşıgıp çıgıp kitä. Samat anıñ artınnan çıgarga omtılmakçı bula, hätta kuzgalıp kuya, tik Näsimä-satuçı anı şunduk tuktata,”Yaramıy” digän kebek, başın çaykıy...

Berdän-ber könne Aysılu tagın yukka çıktı. Anıñ öçen mahsus saylap kaytarta torgan ak rozalar şiñä tordı, Samat yañaların alıp kayta tordı... Şulay çäçäk gamendä tagın ber atna vakıt uzdı. Küñele yuanmasmı dip, Samat berniçä köngä avılga – änkäse yanına kaytıp kilde. Büläkkä yaran göl belän yäsmin göle alıp kayttı. Änkäseneñ iñ yaratkan gölläre şular. Täräz töbendä yuktan gına korgan yäsmin göle hakında änkäsenä äytep tormadı, äytsäñ, ay-vay kilep, häzer naçarga yurıy başlayaçakların belä Samat...

Avıldan ömetlänep kayttı ul. Läkin,“Yuk şul, kermäde şul”, - digän kebek, cilkä sikertep karşı algan Näsimä-satuçı anıñ soñgı ömet çatkıların örep sünderde.

...Samat bügen berençe märtäbä üze al rozalar satıp aldı. Al rozalar – ömetkä. Kalgan, kalgan ikän äle Samatnıñ hisçän küñelendä ber ömet kıypılçıgı. Kalganı barısı tomalangan - kabına yazıp süngän söyü dä, cannı yarsıtıp torgan ımsındırgıç därt tä... Nindider ücät sizenü genä kalgan, bilgesez, añlayışsız, älegä tanış tügel halätne toyu gına...

Menä ul al rozalar göllämäsen kütärep uramga çıktı, şul çäçäklär belän söyläşä-söyläşä tuktalışka taba kitte. Oçragan ber keşe anıñ belän isänläşep uza. Kübese anı yakınnan belä – hiç yugı ber märtäbä bulsa da Samattan çäçäk satıp algannar bit alar. Tege çäçäk hakında, yä bulmasa bu çäçäk hakında kiñäş soragannar...

Can rähätlegen toyıp, matur, yaktı köz manzarasına äsärlänep barganda Samat karşına “Orhideya” kibete kilep bastı. Ul üze dä sizmästän kibet eçendäge çäçäklärgä kütärelep karadı. Häm telsez kaldı!.. Prilavka yanında anıñ can tanışı Aysılu basıp tora ide! Menä ul ber koçak orhideya çäçäkläre satıp aldı da çıgu yagına kuzgaldı. Samat çak taypılıp ölgerde, läkin barıber rozaların saklap kala almadı, - alar, ak söt çäçrägän kebek, kübäläktäy oçıp kilep çıkkan kız aldına sibeldelär...

Aysılu Samatnı tanımadı, hätta kürmäde dä. Yüeş cirdä ürsälänep yatkan çäçäklärne taptap uzdı da, koçagındagı aldatkıç kupşı, ämma gayrätne çigärerlek däräcädä çuar çäçäklär belän söyläşä-söyläşä, aşıgıp üz yazmışına kitep bardı.

Äle yarıy bu hälne Hoday täğalä kürmäde. Kürsä, cirgä, Samat basıp torgan urınga töşär ide dä bik matur, ämma ütä dä sagışlı ber çäçäk yaratır ide.

25 oktyabr, 2006 yıl.

Click or select a word or words to search the definition