Tapşırılmagan hatlar

İskändär!

Duslarça yazılgan cılı hatıñ öçen rähmät. Min anı kat-kat ukıp çıktım. Bu sagınu hatıñnı ukıgan çakta, minem küz aldımda ayırılışkan könnärdäge tar holıklı, bozık küñelle İs-koidär tügel, bälki monnan 8 yıl elek: «Sezneñ çäçegez nindi yomşak, näfis», — dip kilep tanışkan İskändär ide.

Nindi matur istälek! Äye, minem berençe mähäbbätem dä, keşelär belän aralaşa başlaudan tugan berençe şatlıgım da, siña, sineñ belän tanışu vakıtına barıp bäylänä. Mindä yaña hislär tudırgan, küñel küzläremä maturlık buyauları birgän bu qaderle minutlarnı min bik yış iskä töşeräm. Tormışnıñ tis-kore, usal, şakşı yakları belän köräşkändä tuñsam, arısam ägär şul rähät minutlarnı häterläp cılınam häm köç cıyam.

İseñdäme berençe tanışuıbız?

Min, maturlıknıñ närsä ikänen barı hıyalda gına kürep, äkiyätlärdän genä işetep kilgän yätimä ber kız, kinät önemdä çın maturlık diñgezenä çumdım, şatlık dulkınnarında yözä başladım. Çınlap ta, korıp, sargayıp betkän yaz çäçägen iñ tämle huş islär çıgarıp torgan çäçäkkä äyländerü — ohşaşı bulmagan maturlık bit. Üzemne, gomumän, keşelärne çäçäkkä tiñläşterü döres ük bulmasa da, läkin minem häl ul çagında şuña bik yakın ide.

Min elekke Kuznetsk öyäzendä, karañgı mişär avılında — Yalgaşta tudım. Minem atamnıñ gomer-gomergä kürgäne barı biş-altı avıl bulgan. Ä min — anıñ kızı — Moskvada tordım, Leningradta buldım, Harkov, Taşkent, Bakunı kürdem... Min diñgezdä yözdem, Kavkaz taularına mendem. Minem atam üz telen dä kirägençä belmägän. Ä min — anıñ kızı — tatarça gına tügel, rus, nemets tellärendä dä söyläşäm. Minem atam böten gomeren kötüçelektä, gazap-mihnät eçendä uzdırgan, ülgändä dä sarıklar arasında ülgän. Ul bik yış sırhaulagan, läkin ber genä tapkır da doktornı kürmägän. Ä min — Çulak Fähri kızı — häzer üzem doktor.

Zur tormışnı çın-çınlap belü häm şunı belgännän soñ kiñ sulış alıp eşläü şatlıgın, yäşise kilü maturlıgın añlatu kıyın. Miña äle küptän tügel ber yaña roman ukırga turı kilde. Bu kitap miña äytep betergesez söyeneç, läzzät birde. Çönki häzer doktor bulgan tatar kızınıñ näsele dä, tormış töbennän yugarıga, yazuçılık däräcäsenä kütärelgän yazuçınıñ näsele kebek ük, iske zaman bizgägendä, cäfa çigü utında yäşägän näsel.

Äye, berençe tanışuıbız! Tärtipsez yazuım öçen gafu it, irkäm. Minem öçen tormış häzer şundıy bay, şundıy küñelle, ber äyber turında yaza başladım isä, berse-bersennän matur bulgan toygılar, fikerlär käğazgä agılırga gına toralar. Menä häzer dä üzem siña hat yazam, üzem radio arkılı Şubertnıñ «Yazılıp betmägän simfoniyä»sen tıñlıym. Bu simfoniyädä nindi genä avazlar yuk! Akrın, bik akrın başlangan muzıkal tavışlar yomşak, yagımlı küçenülär belän zur zilzilälärgä citä... tına... tagın kütärelä. Yöräk tä muzıkaga kuşılıp tibä başlıy. Gafu it, İskändär. Şubertnı tıñlap betermiçä, hatımnı dävam itä almıym. Yanımda utırgan cide yäşlek Kadriyäm dä:

— Änkäyem, şundıy matur muzıka... ä sin tıñlamıysıñ, — dip tora. Ulım Rafael yoklıy. Nindi tınıç yoklıy ul! Rafael dä, sineñ kebek ük, uçların yañak astına kuyıp yoklıy. Änä ul töşendä närsägäder matur itep yılmaydı. Ä bez analı-kızlı, Kadriyä belän ikäü, Şubertnı tıñlıybız. Häyer, Kadriyä närsä uylıy torgandır — belmim. Ul bik akıllı buldı. Küpne belä başladı. Şulay da bala küñelen añlamassıñ: yä «Ätkäyem nik ozak kaytmıy?», yä «Änkäyem irtägä närsä kiterer ikän?» — dip uylana torgandır. Bez Şubertnı endäşmiçä tıñlıybız. Bu muzıkada sagınu moñı da, yaratu-yaratmau tavışı da, cil-davıl da — bar da bar. Rähätlänep tıñlıym äle. Üzäk kalalardan bik yırak urnaşkan Ädräs avılında Şubert simfoniyäse ayıruça matur yañgırıy.

Şatlıklı tugan ilem! Şubert, Bethoven şikelle kompozitorlarnıñ iñ tirän moñnarın yırak avıllarga işetterüeñ öçen siña cılı rähmät yausın.

İskändär!

Hatımnı dävam itäm.

1923 yıl ide. Ayausız tormış kamçısı astında törle şähär, avıllarnı gizep tuygannan soñ, min Kazanga kilep çıktım. Ka-çanda universitet rabfagına ukırga kerdem. Bu rabfak ul yıllarnı universitet belän ber binada urnaşa ide.

Berençe däreslärne tıñlau belän ük, min bähettän, şatlıktan, närsägä totınırga belmiçä, şaşıp yöri başladım. Rabfakka barganda da, kaytkanda da bik yış: «Şuşı uramnar, şuşı koridorlar buylap kayçandır kitap, däftär totıp Lenin yörgän, şul binada Tolstoy ukıgan. Şunda ukırga dip, yäş Gor-kiy hıyal korgan. Şul binadan dönyanıñ ataklı ğalimnäre çıkkan. Min ukıy torgan bülmälärdä alarnıñ da tavışları yañgıragan», — dip uylana başladım. Rus ädäbiyätı buyınça kerim I ukıtuçı Morozov ta berençe lektsiyäsen şul fikerlär belän başladı.

Ä kayçagında universitetnıñ ap-ak kolonnalarına söyälä idem dä, başımnı yugarı kütärep: «İptäşlär, küräsezme min nindi bähetle... Min — Çulak Fähri kızı — Lenin... Tolstoy ukıgan yortta ukıym», — dip kıçkırıp, bik katı kıçkırıp cibäräsem kilä ide.

Şuşındıy böyeklekkä aşuıma, tormışka yul tabuıma min şat idem. Ul yıllarnı tormış minem öçen al da göl genä, böten bähetlär bergä, minem yörägemä cıyılganday toyıla ide. Min barı tik irek, maturlık köçen genä his ittem. Min üzemne çäçäkle bakçada kürdem. Ber sınık ikmäk belän ike bäräñge aşap, altışar säğat däres tıñlarga turı kilgändä dä, min şat häm köläç idem. Çönki min küzläremne kiläçäkne kürergä öyrätä başladım. Ä kiläçäkne kürü, şunı küräm dip his itü iñ avır minutlarnı da ciñel häm kürkäm itä.

Menä şunda, bähettän şaşıp rähättä yörgän çagımda, min sine oçrattım, härber söyü häm söyelüneñ: — «Eh, yaratası ide, soyase... söyeläse ide», — dip, hislär taşkan çagı bula. Almagaç ta, tula häm peşä başlagaç, huş isle almaların cirgä ırgıtıp, cir belän şayara başlıy. Şomırt ta çäçäk ata. Sandugaçlar da sayraşa. Çiyälär dä vakıtı citkäç kızaralar, tulılıktan maturayalar. Min dä üzemneñ maturlık toygılarıma tulganımnı sizdem. Minem dä yaratasım, yaratkan keşem belän: «Nsz nindi bähetle, bezgä şundıy rähät», — dip, tın betkänçe koçışasım kilde.

Ozak vakıt ütmäde — studentlar arasında zur kiçägä äzerlek repetitsiyäläre başlandı. Ul yıllarnı min rabfaknıñ Os-trovskiy uramındagı tulay toragında tora idem. Bez ber bülmädä biş kız tordık. Bez bişävebez biş törle millättän bulsak ta, bezneñ aradagı revolyutsiyä tuganlıgı cır belän dä äytep birä almaslık däräcädä tirän ide.

Bez kübräk kiläçäkne uylarga yaratabız. Bügengeneñ maturlıgı, kiläçäkneñ tagın da soklandırırlık buluı arkasında, ütkän zamannı küzdän kiçerergä bik az vakıt kala. Ä uylana başlasañ — çäçlär agara. Elek, 17 nçe yılga hätle Kazan universitetınıñ yözellık tarihında bez barı biş-altı gına tatar studentı küräbez. Un yılga ber tatar studentı da turı kilmi. Boları da aksöyäk näselennän. Ä häzer anda yartı meñ tatar studentı ukıy.

Min bik yış tatar muzıkasınıñ, cırınıñ akrın üsüe turında uylaganım bar. Başka säbäplär belän bergä, kahär sukkan zamanda räsem yasıy başlasañ: «Bu räsem tege dönyada sinnän can sorar, birerlek canıñ bulmagaç, ul sineñ üz canıñnı alır, räsem yasama, taşla»; cırlıy başlasañ: «Cırlama, färeştälärne kaçırasıñ... tukta», — dip kurkıtkannar. Ä häzer bezneñ bähetkä, bezneñ şatlıkka ülçäü yuk. Kiçä bula digäç tä, bez böten bülmäbez belän anda katnaşırga yazıldık. Berençe repetitsiyä TKU studentları tulay toragında bilgelände. Bez barıp kergändä, sin anda ideñ inde. Sine kürü belän ük bez sineñ turıda yäşeren ser itep söyläşä başladık. «Bu kem?» — dip soravıbızga şundagı ber student:

— Artist İskändär, — dip cavap birde. Yäşermim, sin bezneñ kübebezgä oşadıñ. Hätta yegetlärneñ matur bulu-bulmaula-rın bilgeläüdä ayaklı gradusnik bulıp yörgän Liza da tüzmäde, kıçkırıp uk:

— Nindi çibär, übäse kilä kahärne, — dip kuydı häm sine söylätep karar öçen yanıña bardı. Biş-altı minuttan soñ Liza bezneñ yanga kaytıp, sineñ tavışıñ, küzläreñ, teşläreñ turında söyläde.

Äye, sin matur ideñ. Bezneñ bülmä kızları isä sineñ bu maturlıgıñnı hıyal buyauları belän tagın da bizärgä, bizäp bayıtırga tırıştılar. Sin sizdeñme, yukmı — belmim, ämma repetitsiyälärdä kızlarnıñ çiktän tış küp buluları alarnıñ siña karata cılı mähäbbät totularına da bäylängän ide. Ä repetitsiyälär bulmagan könnärdä, afişada sineñ familiyäñne kürgän sayın, bez, aktık tiyennärebezne cıyıp, teatrga çaba torgan idek.

Söyü keşegä şatlık häm köç birä. Çönki kiçägä äzerlänep yörgän könnärdä min rätläp yoklagan çagımnı da häm şul uk vakıtta arıganlıgımnı da häterlämim. Bu zur kiçä öçen min «Tormış turında cır» äzerlädem. Bu cır minem başımda bik küptännän birle yörsä dä, köyen taba almıyça cırlamıy tora idem. Läkin sineñ yomşak mögamäläñ, zäñgär küzläreñne tutırıp yılmaep karavıñ miña köç birdelär, uylangan cırımnı köygä saldılar.

«Tormış turındagı cır»ga min üzemdä bulgan böten irkälegemne birergä tırıştım. Min anıñ härber süze, härber ava-çı turında ozak-ozak uylandım. Ällä küp uylap yörgängä, kolak göbemdä gel şul köy yañgırap tordı. Bu cırda min azatlık häm maturlık, tabiğat häm söyü turında küp kenä närsä äytergä telädem. Min cırımnıñ härber süzenä açık buyau häm tavış yaktılıgı birergä tırıştım. Kırga çıgıp, buş binalarga kerep, repetitsiyälär yasadım. Cırlanası cırımnı min irtänge hava cillärendä nazladım, koyaş nurlarında cılıttım. Minem cırımnı ilebezneñ maturlıgı bizäde. İrtänge zavod gudokları aña akkordlar birde. Hezmätem buşka kitmäde. Zal mine tiz añladı. Minem cır, yäm-yaşel ülännär, al, zäñgärsu çäçäklär arasınnan atılıp çıkkan çişmä kebek, akkan sayın arta, kiñäyä barıp, diñgezgä kuşılgan zur yılga tösen aldı... Çäçäklär arasınnan çıkkan çişmä diñgezgä kuşılgan kebek, minem cırım da şähes lirikasınnan, ayırım keşe toygısınnan ciñüçe sıynıf lirikasına, cır diñgezenä äylände. Mine kat-kat sähnägä çakırdılar. Ä min, nişlärgä belmiçä, sähnä artına çıgıp, üzem tudırgan cır täesirennän iserep, dekoratsiyälär arasına kerep kaçtım. Şul vakıt beräü:

— Sezneñ çäçegez nindi yomşak, näfis, cılı, — dide.

Bu «beräü» — sin ideñ. Min, sineñ şulay yakın buluıñ şatlıgınnan bernärsä dä äytä almıyça, sineñ zäñgär küzläreñä karadım. İotıla-yotıla matur itep kararga tırışkanımnı hä-çsr dä häterlim. Şul uk vakıtta bu zur bähettän ällä kaya kaçası, çıgıp kitäse kilgän ide. Läkin baskan urınımnan kuzgala almıyça tordım. Çönki sul ayaktagı oyıgımnıñ sütege botinkama tıgıp kuyılgan ide. Menä şul çıkkan tösle toyıldı. Min anı, siña kürsätmäs öçen, uñ ayagım belän kaplarga tırıştım.

Kontserttan soñ tantsılar buldı. Sin valska çakırdıñ. Tanets vakıtında sin:

— Galiyä, sezgä artistka bulırga kiräk... Sez üzegezdä bulgan galantnıñ qaderen belmisez... Min sezne şefka alırga telim... Sez ataklı cırçı bulırsız... Sezneñ cırıgız böten Soyuzga, böten cir yözenä işeteler... Min sezneñ kara küzläregezne yaratam... Alar ällä niçek yagımlılar... Sezneñ küzlärdä min üzemne küräm. Röhsät itsägez, min sezne ozata barır idem, —- dideñ. Min şatlana-şatlana riza buldım.

İkäü bergä zaldan çıgıp kitkändä, min, ällä kemne ezlägän sıman, yak-yakka karandım. Yuk, min beräüne dä ezlämädem, bu barı tik hatın-kız tabigateneñ «küräsezme, min kem belän çıgam!» dip masayırga tırışuı ide. Bez çıgıp kitkändä, bezgä taba bik küp küzlär tekäldelär. Bezne ozatkan küzlär arasınnan ayırmaçık kürengäne student Väli Safiullinnıñ kara küzläre buldı. Safiullin mine yarata ide. Döres, ul üze bu turıda miña bervakıtta da äytkäne yuk. Kiresençä, ul härvakıt minnän kaçarga, miña kürenmäskä tırışa ide. İptäşläremneñ äytülärenä karaganda, anıñ här irtö-kiç şahmat taktasına karap uylana-uylana cırlıy torgan cırı şağıyr Tukaydan alıngan.

Ämma läzzätle dä soñ yäşeren gazap, yäşeren yanu!

Bar mikän, belmim, monıñ minnän bütän añlauçısı? —

süzlärennän gıybarät bulgan. Ä min Safiullinnan kölep yördem. Min bu akıllı studentta, böten fännärdän iñ alda bargan ukuçıda, hatın-kızlarnıñ baytagın soklandırgan kıyulık, batırlık sıyfatların kürmädem. Ul küp vakıtta yokımsırap yöri ide. Minem karşımda mondıy yokımsıragan, salmak keşe ozak yäşi almas, häräkät yaratkan zamanıbız andıy keşelärne onıtır digän fiker tugan ide. Bezne ozatıp kalgan çagında da, Väli Safiullinnıñ küzlärendä änä şul betü, sünü ezläre kürende.

İskändär!

Bu kiçne sin gacäp iğtibarlı ideñ. Süzläreñ cılı, tavışıñ yomşak ide. Aylı kiçtä yaugan berençe kar täñkälären sin, çäçäklärgä ohşatıp, süzne kiñ küñelle, batır yöräkle, tirän hisle zur akıl iyälärenä bordıñ. Sin bu kiçne baytak dahilarnıñ üzlären häm alarnıñ äsärlärendä bulgan kaharmannarnı telgä aldıñ. Böyek keşelär turında bulgan süzläreñ mine kanatlandırıp, samoletta oçırtkan kebek, yugarıga taba kütärdelär. Tön buyı sine tıñlıysı kilde. Min bu kiçne sine kultıklap barganda: «Nindi bähet! Min üzemneñ kiläçäk tormışımnı küräm. Akıllım İskändär, min sine ülgänçe yaratırmın, min siña yahşı iptäş bulırmın», — dip uyladım.

Sin mine tulay torakka hätle ozattıñ. Tañga hätle yanında torırga, sineñ belän bergä bulırga telädem. Läkin: «Bik soñ inde, irtä torası da bar, bügengä citär», — dip kitärgä aşıktım. Ä üzem: «Nik kittem?» — dip ükendem.

Paradnıy töbenä citkäç, sin yöräkkä yatışlı gacäyep ber yılmayu belän minem irennäremä karadıñ. Ä min oyalıp çitkä borıldım. Sin: «Galiyä... sin nindi akıllı... bu onıtılmaslık kiçäneñ dävam itüen telim», — dip, mine koçagıña aldıñ. Bertuktausız übä başladıñ. Minem tınım bette. Tıştan: «Kiräkmi, citär, nişläveñ inde?» — disäm dä, eçemnän bu berençe übeşüneñ ozagrak dävam itüen telädem. Çönki sineñ übüeñ şul minutta bar närsädän dä östen ide. Çönki sineñ koçagıñ ana koçagınnan da cılırak ide. Şuşındıy rähät koçaktan soñ bas- buylap niçek mengänemne, bülmägä niçek kaytıp kergänemne dä häterli almıym.

Mähäbbät keşene matur itä. Bülmägä kerü belän ük min közgegä karadım. Gomeremdä berençe tapkır min üzemneñ yözem-kı-yafätem belän kanäğatländem. Şatlık kızıllıgı belän bizälgän bit almalarım kara küzläremnän sibelgän nurlar yaktısında häm çäçelep töşkän bödrä çäçlärem astında tagı da maturrak bulıp kürendelär.

— Min matur... «tral-lä-lä», — didem min. Häterliseñme, «tral-lä-lä» dip, Fatıyma İlskaya ber roldä sähnägä çıga ide. Min anıñ şulay «tral-lä-lä» dip äytüendä ollä nihätle täm tabam. Anda nindider cılılık, maturlık bar. «Tral-lä-lä» digäç, niçekter küñelle bulıp kitä.

Şulay «tral-lö-lä» dip çibärlänep torganda, min üzemne: «Galiyä, bolarnı bit sin İskändär öçen eşliseñ», — digän fikerdä tottım. Kinät:

— Ä şulay bulsa soñ?! «Tral-lä-lä», — didem dä tönge säğat berdä urındık alıp biyergä totındım. Biyep tuygaç, östäl ;şdına utırıp, bergä tora başlavıbıznı, sin talantlı artist, min vraç bulıp, yaratkan keşeñne tirän itep söyärgä, telägänçä tat yäşärgä mömkinlek birgän Sovetlar ilenä hezmät itüebezne uylarga kereştem.

Tönge säğat ikedä bülmädäşlärem kayttılar. Alar, östälgä küz töşerü belän ük:

— Oho, eş zurga kitkän ikän. Häyer, zarar yuk, yegete çibär, — didelär.

Min, uylanıp utıra-utıra, östälgä cäyelgän käğaz östen «İskändär», «İskändärem», «İskändärçegem» şikelle bödräle süzlär belän yazıp tutırganmın. Äye, bu kiçne min sine çiktän tış därtlänep yarata başlaganmın. Ä Liza, çınlap yaratudan kurıkkan Liza, miña karap, nemets telendä Geynenıñ ber şigıren ukıdı. İptäş kızım Fatıyma: «Bu şiğırneñ rusçası da bar bit», — dip, tübändäge yullarnı deklamirovat itte:

Starinnaya skazka, no veçno Ostanetsya novoy ona, İ luçşe b na svet ne rodilsya Tot, s kem ona sbıtsya dolcna.

Menä şunda, gomeremdä berençe märtäbä min Geynenıñ bu fikerlärenä karşı çıktım. Döres, min yäş idem äle. Läkin ädäbiyät ukıtuçıbıznıñ däresne küñelle itep alıp baruı arkasında, küp kenä äsärlär belän tanışırga ölgergän idem. Annarı rus tele häm ädäbiyätı kabinetında kötephanäçe bulıp eşlävem dä üsüemä az yärdäm itmäde. Mähäbbät turında süz çıkkaç, min üzemdä bulgan böten belememne cıyıp, älege şiğırneñ soñgı ike yulın şatlıkka, bähetkä borıp üzgärtergä telädem. İlebez belän bergä bezneñ hislärebez dä üzgärä... Bez mähäbbättän kurıkmıybız. Bezneñ toygılar tagı da bayırlar, maturayırlar... bez matur itep, cılı itep yaratırga öyränäbez, didem min.

İrtägese kön — yal köne ide. Şunlıktan bu tönne minem belän bergä Fatıyma da yokısız ütkärde. Bez tön buyı sineñ turında söyläşep çıktık. Fatıymanı onıtmagansındır bit. Ul soñınnan da bezgä kilep yörde, häzer Bondyugta incener bulıp eşli.

Berençe mähäbbät yaratkan keşeñne matur itep kürsätä. Çönki bu tönne min sineñ turında uylaganda, sindä ber genä dä ker, naçar yak kürmädem. Tik Fatıyma gına:

— Yahşı kara, Galiyä, ul sineñ cırıña gına ğaşıyq tügelme? — dide.

İkençe tapkır kayda häm niçek oçraşu turında bez süz kuyışmadık. Repetitsiyälär dä bilgelänmäde. Ä küreşäse kilä. Şunıñ östenä kiçäge qaderle minutlar da özelep kalgan matur töş bulıp kına toyıldılar. Min irtük, berkemgä bernärsä äytmiçä, uramga çıktım. Kaban küle buyı uramına kittem. Nik? Belmim. Ällä bulmasa, sin süz arasında üzeñneñ şul uramda torganıñnı äytkän ideñme? Şulay bugay şul. Läkin uram—ozın, yortlar — küp. «Minem bähetem şundadır, ul da mine uylıy torgandır», — dip, min täräzägä küz töşerdem. Ämma sin kürenmädeñ. Bu könne dönya — yaktı, kön cılı ide. Kaban küle küperenä barıp, bik ozak basıp tordım. Miña karap, küp kenä halık ütte. Uzıp baruçılarnıñ berse yanındagı iptäşenä:

— Kürdeñme koşnı... kaşıkka salıp kına yotarlık bit... Kahär sukkan cenes... Alarnıñ härberse şul. Sin alarga irek kenä bir... eläkkän ber irgä tagılaçaklar, — dide dä minnän ike-öç adımda tuktadı. Beraz karap tordı. Annarı iptäşenä: — Teliseñme, vallahigazim, häzer alıp kitäm üzen, — dip, maktana-maktana söyläşep kitte.

Yuk, yuk, min gomeremdä dä andıy irlär kolı bulmam. Min üzemneñ hisläremne çüpräklätmäm. Min ber genä keşene söyärgä, ber genä keşene übärgä telim..

Şulay uylanıp torganda, yanımnan irle-hatınlı ber par ütep kitte. Eh, keşelär dä soñ... Barularına gına kara: berse — aldan, ikençese — arttan, et belän mäçe şikelle, ırıldap-mırıl-dap baralar. Kem belä? Bälki, alar da berençe oçraşkanda gıyşık satkannardır, alar da, bälki, ber-beren tizräk kürer öçen ozın tönnärne säğatkä karap uzdırgannardır. Ä häzer — kararga çirkanıç!

İskändär!

Bu uylar mine häzer dä taşlamıylar. Menä şuşı hatnı yazganda da: «Soñ nigä bezdä matur semyalar az?» — dip sorau biräsem kilä.

Minem Marks turında anıñ kızınıñ istäleklären ukıganım bar, Marks häm anıñ hatını Cenni iñ avır minutlarda da, şähär-don şähärgä kuılıp yörgändä dä, ber-bersen yaratıp, üzara ihtiram totıp, kütärenke ruhta yäşägännär. «Kapital»nı yazıp keşelek dopyasına yaña gıylem açkan Marks üzeneñ iptäşe öçen iñ yagımlı, iñ şiğriyätle cırlarnı cıygan, alarnı «Minem yörägemä» dip, aña, söyekle dustına bagışlagan. Materialist Marks iptäşeneñ mi turlıgı, kürkämlege, zifalıgı belän maktangan. Ä kiçlären balaları öçen Şekspir äsärlären, «Nebelungi» poemaların kat-kat ukıp çıgarga vakıt tapkan. Cenni Marks äsärlären akka küçergän, alarnı massaga taratırga bulışkan, Marks öçen hatlar yazgan. Dimäk, ul Marks belän bergä toru gına tügel, Marks belän bergä ber Gyuräk, ber his, ber uy bulıp yäşägän. Dönyada ul zamannı alardan da şat, alardan da köläç häm küñelleräk yäşäüçe keşe bulmagan. ] hcin bu böyek keşelärneñ töp maksatları üz bähetlären kaygırtuda! I küp yugarı bulgan. Alar keşelek dönyasın kollık bogaularınnan azat itär öçen, anı bähetle yasar öçen yäşägännär. Şunsız min añlagan semyanıñ bähetle buluı mömkin dä tügel.

İskändär!

Hatım ber-ike kön özelep tordı. İnde dävam itäm.

Äye, matur semyalar da bar. Läkin alarnı küp itäse kilä. Yuksa naçar semya arkasında tormışlar vatıla, keşelär birtelä, garip toygılar cämäğat eşenä naçar täesir itä. Bezdä semya )şenä ciñel karap irtä öylänü, irtä kiyäügä çıgu, ike-öç yıl bergä torgannan soñ, «harakterlar belän kileşä almadık» dip ayırılışular bar. Mondıy bozık semyalarnıñ iñ avır yagı eşkä 1yum yäş buınga töşä. Menä siña 12 yäşendä semya eşen kaygırta başlagan pionerka A.İ.Moykinanıñ hatı. Bu hat «Rabotnitsa» curnalında basılgan:

Barlık eşçelärdän, eşçe hatın-kızlardan häm «Rabotnitsa» curnalın ukıp baruçılardan miña minem ätiyemne tabıp birüdä yärdäm kürsätülären ütenep sorıym. Minem ätiyem—Moy-kin İvan Petroviç. Min dönyaga tugaç ta, ul mine häm äniyemne taşlap kaçıp kitte. Şunnan soñ anı bik tiz taptılar häm ul ike yıl äniyemä bulışıp kilde. Läkin tagın kaçtı. Häzer menä un yıl inde anıñ kayda kaçıp yörüe bezgä bilgele tügel. Zinhar, tabarga yärdäm itegez.

Pionerka A. İ. Moikina

Semya turında uylana algan kiñ küñelle keşe öçen bu dokument yöräk ärneterlek närsä.

Üzem hat yazam, üzem Kaban küle küperenä basıp torgandagı-day uylanam. Yañadan küz aldıma şul çagımnı kiteräm. Küzläremne yomıp, onıtıla başlagan küreneşlärne häterlärgä tırışam. Änä ber par bara. Nindi bähet! Bu ike keşe, ber-bersenä kısılıp, çit keşelär işetmäsen digändäy, närsä turındadır ser itep söyläşep baralar. Tukta... Ällä küzlärem sataşamı? Bulmas, yalgışamdır...

Äye, küpme genä ah-vah itsäm dä, bu ike keşeneñ berse sin ideñ. Bu küreneş, dörese — sine tanu, minem iñ matur uylarımnı pıçrattı. Küpme katıp torganmın, açık häterlämim, läkin şul minutta küz aldımnan nindi kartinalar uzganı isemdä. Äle mine üpkän ezläreñ betärgä dä ölgermägän... inde anı, yanıñda bara torgan kıznı, übäseñ, koçasıñ tösle toyıldı. Miña söylägän süzlärne aña da söyliseñ kebek işetelde.

Sin mine kürmädeñ. Ä min sezne teatr uramına hätle ozata bardım. Köleşkän çaktagı kılanışlarıñ, teatr uramı çatında anıñ belän saubullaşularıñ — sineñ ul vakıtta uk irlärneñ bozıklarınnan ikänlegeñne kürsättelär.

Şunnan soñ bez gacäp ozak toyılgan ike atna buyınça oçraşmıy tordık.

Min tormışta, İskändär, söyläp betergesez kıyınlıklar kürdem. Sigez yäşemdä min ata-anasız kaldım. Tugız yäşemdä tugannarım tärbiyäsenä küçep, bala çagımnı, sabıy könnäremne bişek tirbätep ütkärdem. Änä şuña, şuşındıy avırlıklar korbanı bulganga kürä, min «Uralda gına» cırın böten neçkälekläre belän birelep cırlıym. Sin bu cırnı bik yarata ideñ. Süzlären yazıp cibärüemne dä soragansıñ. Min anı kiçke tınlıkta, sineñ Kaban külenä karagan bülmä täräzäläreñne açıp, moñga çumıp cırlarga yarata idem. Küzläreñne yom da küz aldıña şulay cırlavımnı kiter. Menä min cırlıym, läkin bu yulı hat arkılı gına... Tavışımnı häterläsäñ, işetkändäy bulırsıñ:

Uralda gına mikän öy tufani, Äylänäse altı la çakrım. Tauga gına menep, taşka basıp, Yıglıy mikän Zälifä fakırım. Zälifökäy kayda?.. Su çitendä... Su sibä lä mikän bakçaga?.. Zälifäkäy mesken — nihäl itsen. Üz agası satkaçtın akçaga?..

Min üksez balalar belän bergä uramda yördem. Haksızga kıynalganım, ğayepsezgä iñ äşäke süzlär belän sügelgänem bar. Läkin bolar bar da sineñ yalganıñnı belüdän ciñelräk idelär.

Kayber ciñel karaşlı keşelär arasında yakın kürep yörgän iptäşeneñ hälenä, uylarına kerä almau, tirän toygılar belän hisaplaşmau bar. Min monı, ihtimal, vraç bulganga kü-ro, artık däräcädä yugarıga kütärep äytä torganmın. Çönki üz miyen yaratkan vraç avırunı tiz añlıy torgan sizger küzlärgä dä, yagımlı yöräkkä dä iyä bulırga tiyeş. Sineñ yalganıñ turında yaza başlap ällä kaya sikergänmen. Äytergä telägän süzem: keşelär standart tügellär. Ber uyda, ber fikerdä yörgän keşe-lor arasında da harakterda, başkada ayırımlık bula. Gertsen da bit (nindi zur keşe!) yaratkan iptäşe — hatını belän ikese arasında semya facigase kütärelgäç, isemen pıçratudan kurıkmıyça, şul vakıyganı matbugatta yazıp çıgıp, dusları hökemenä birä.

Sineñ yalganıñnı sizgännän soñ, min yabıktım, suırıldım.

İkençe oçraşuıbızda min sinnän kem belän buluıñnı soradım. Sin: «Kürşe yortta toruçı tanışım», — dideñ. Annarı soragannı kötmiçä ük: «Anıñ belän minem arada şikläner-isk bernärsä dä yuk», — dip, şikländererlek äyberlär söylädeñ. Yäşermim, min siña ışanmadım. Çönki keşelärneñ bozık öleşendä bulgan ählaksızlık alarnı yalganlarga öyrätä. Yalganlau sezne kızartmıy da. Sez, irlärneñ bozık öleşe, ber ük «söyäm» süzen ike-öç kön eçendä öç-dürt keşegä äytä alasız. Kayber ir-iorneñ semya, mähäbbät mäsäläsendä bulgan bozıklıkları şul doräcägä citä ki, — alar yalgan belän döreslekne dä ayıra belmi başlıylar. «Yaratam» digän minutta sez — bozık irlär — çın küñeldän yaratam dip uylıysız. Sez, Gogolneñ Hlestakovı şikelle, üz yalganıgızga üzegez ışanasız. Sez, irlärneñ bozık holıklı öleşe, ber kiçlek hislär, satıp alıngan «bähetle» minutlar kolı bulganda, ozakka suzılgan maturlıknı, tirän toygını añlaudan bik yırak häm tübän bulasız. Bolar bar da iske zaman tärbiyäsennän, hatın-kızga kurçak, çäçäk itep karaudan kil-

Bu karaşlar ütkän zamanda üzeneñ fahiş şağıyrlären dä tudırgan ide. Andıy şağıyrlär:

Hatın-kız — matur çäçäk. Sin anı huş isle çagında, Çäçäk atkanda özep alırga tırış. Özmösöñ ükenerseñ, şiñärlär alar... —

dip cırlagannar ide.

Hatın-kızlarnıñ kayber öleşe üzen şulay maktaunı (ä maktau hatın-kıznıñ baytak öleşen bik tiz buysındıra äle), çäçäkne özep taşlagan şikelle, üzen ütep barışlıdan özderüne maturlıkka sanadı häm irlär hökemenä birelde. Yalgan yaratu küp kenä hatın-kıznı kurçak itte. Ä çın yaratu ire belän bergä urak urgan krestyan hatınında, ata-anaları söygänenä birmägängä protest itep suga taşlangan kızda, irenä bulışlık itep stanokka baskan, dönya batırların tärbiyälägän eşçe anada, ire artınnan Sebergä kitkän dekabrist hatınnarında ide.

Kazan universitetında ukıgan çakta, min cämäğat eşe buyınça Yılga aryagı eşçeläre arasına yördem. Anda miña Galiäkbär digän ber eşçene öyenä yörep ukıtırga turı kilde. Gacäp bähetle semya ide bu. Galiäkbär abzıy revolyutsiyägä hätle Bondyugta, annan soñ Alafuzov zavodında eşlägän. Täülegenä unike-undürt säğat eşlägändä dä, anıñ semyası açlıkta-yalan-gaçlıkta mihnät çikkän. Salkın barak öç balasın tereläy kabergä kertkän. Ä häzer kvartirasına kersäñ — çıgasıñ kilmi: korı havalı, yap-yaktı öç bülmä, vanna, kuhnya. Zur ulı Kızıl Armiyädä komandir, ikençe ulı — incener-tözüçe, ber kızı — incener-himik, Leruna isemle iñ keçe kızı muzıkaga öyränä.

Berençe baruımda Galiäkbär abzıy, ber miña, ber karçıgına karap:

— Balalarıñ komandir da incener bulgaç, nadan kalu niçekter kileşmi. Nehoroşo! Häref tanıp bulmasmı dim, karçıgım, samovarıñnı kuyıp cibärsäñ, niçek bulır ikän? Sabaktan soñ eçäse kiler bit, — dip, däres arasında üzeneñ tormışın söyläp kitte. Minnän dä söylätte. Mine tıñlap betergäç, ul:

— Bez ikebez dä ber almagaçtan ikänbez, — dide.

Ul öç ay eçendä ukırga-yazarga öyrände. Matur itep söyä-söyä, üze belän bergä kitapka hatının da tarttı. Menä şuşı kart belän karçıknıñ, Sovetlar ilendä yañadan yäşärgän, yäşlek belän çäçäk atkan ike keşeneñ, şatlıgın kürsäñ — şakkatır ideñ. Hätta tik torganda sabıylarça şayargan çakları da yış bula. Min alarga bik tiz iyäläştem. Alar da mine üz kızları kebek yörtä başladılar.

29 nçı yılnı Galiäkbär abzıynıñ zavodta eşlävenä utız yıl tulu uñayı belän zur bäyräme buldı. Zavod upravleniyese aña, kızınıñ muzıkaga öyränüen belep, pianino häm tagı da başka närsälär büläk itte. Hökümät Hezmät batırı isemen birep olıladı. Bäyrämgä kartnıñ böten balaları cıyıldılar. Basmaçılarga karşı köräştäge batırlıkları öçen orden belän büläklängän ulı turında Kızıl Armiyä diviziyäsennän kotlau hatı da kilde. Klubtagı tantanalardan soñ, bez — Galiäkbär abzıynıñ yakın dusları — anıñ kvartirasına cıyıldık. Monda tatıgan şatlıgımnı min häzer tınıç yaza almıym. Annarı sin anı bik tiz genä añlıy da almassıñ...

İskändär!

Berençe hatımnı siña cibärmädem.

Özek-özek cömlälär belän yazılgan fikeremne añlata almıym tosle. Äytergä telägän töp fikerem äytelmiçä kala kebek. Hagımnı cibärermenme, yukmı — anısın da belmim. Menä häzer do sineñ öçen tügel, üzem öçen yazam, üzemneñ tormışım belän soyläşkändäy utıram.

İkençe oçraşuıbızda sin:

— Galiyä, min sine genä yaratam. Minem matur tormış tözisem kilä. Yäşermim, min bik küp hatın-kıznı kürdem. Läkin andıy tormıştan tuydım. Häzer ber genä keşene yaratasım kilä. Ul ber keşe — sin, äydä, bergä tora başlıyk, — dideñ.

Frantsuz yazuçısı Anatol Frans yahşı yaratu öçen küp yaratırga kiräk digän fikerne äytä. Sähnä keşese bulganga kürä sin mohäbbättä dä repetitsiyälär yasadıñ, ahrı, çönki sin: «Siña hätle bulgan gıyşıklarım sine kübräk, tiränräk yaratu öçen bulırlar, iske tanışlarım onıtılırlar», — digän ideñ. Min ışanmadım. Çönki irlär üzläreneñ yarsıp söygän yarların bik tiç onıtuçan bulalar. İrlärneñ bozık öleşe biş-altı yıldan soñ yaratkan keşeläreneñ isemnären dä häterlärennän çıgaralar. Andıy fahiş doncuannar üzläre belgän hatın-kızlarnı barmak bögep maktana-maktana: «Polyaçka, marca, yevreyka, tatar-ka, çuvaşka, ukrainka», — dip, millät belän genä sanıy başlıylar. Nindi kabahätlek!

Min sine, İskändär, artık yakın kürdem. Şuña kürä sine bu kabahätlär arasına kertergä telämädem. Annarı üzeñ dä üzgär-ti, buntarlıgıñ basıla töşkän kebek toyıldı. Bez yış oçraşa başladık, härber oçraşuıbız matur töş şikelle ütä ide.

Başta min bu oçraşular ukuıma zarar kiterer dip uyladım. Läkin köçle yaratu eşne yaratuga da bäylängän. Sine kürgän sayın, mim üzemdä yaña köç artkanın sizä idem. Sinnän kaytu belän däresläremne äzerlärgä totınıp, bik kıska vakıt eçendä iñ avır materialnı bik tiz üzläşterä idem.

İlebezgä kara! Kıska vakıt eçendä anıñ iskitkeç uñışlarga ireşüe — eşçelär sıynıfınıñ, hezmät iyäläreneñ partiyäne, tormışnı, tugan ilne yaratuları, kiläçäkkä ışanuları näticäsendä bulgan närsä tügelme! Äye, çın yaratu keşene genä tügel, ilne dä üsterä.

Şuşındıy qaderle minutlar belän matur kış ütep tä kitte. Yaz... çäçäkle yaz... mähäbbätle yaz citte. Siren agaçları çäçäk attı... Berençe May bayrakları cilferdäde... Uram şaularga totındı. Sandugaçlar sayravı işetelde... Bakçalarda muzıka yañgıradı... May kostyumnarına kiyengän yäş yöräklär, yoldızlarga karap, törle tellärdä, törle tavışta «söyäm», «yaratam» süzlären äytä başladılar.

Bu yaz minem häterdän bik ozak çıkmas. Bu yazda min rabfaknı beterdem. Bu yaznı bez bergä kuşıldık.

Häterliseñme, bu yaznı sineñ uramıñnı su baskan ide. Kaban küle tiräse çın-çınlap Venetsiyägä — su şähärenä ohşap kitte. Läkin bu maturlık şähärebezgä küp kenä zarar da kiterde. (Maturlıknıñ da yämsez yagı bula ikän. Keşelär uram buylap köymälärdä yörergä totındılar. Min dä könaralaş kiçke koyaş nurları astında köymädä, köymä bulmasa, ayaklarımnı salıp, itäkläremne cıyıp, siña, sineñ bülmäñä aşıga idem.

Oçraşu kiçäläre ğadätkä kerep kitkängä, sin mine, zur samovarıñnı kuyıp, tämle küçtänäçläreñne äzerläp kötä ideñ. Tora-bara oyaluım da bette. Kvartira hucalarına da iyäläştem.

Şul kiçälärneñ bersendä sin minnän «Gıyşkım» köyenä cırlavımnı soradıñ. Yaratu toygısı köçle bulganga kürä, ahrı, min anı böten tänem, ruhım belän cırladım. Şunnan soñ sin mine «Gıyşkım» dip kenä yörtä başladıñ. Bu kiçälärdä baytak matur kitaplar ukıldı, küp kenä rollär öyränelde. Mandolina belän köymädä yörgän çaklar da isemdä äle. Spektakllär bulganda, sin teatrga kitä ideñ, ä min sineñ bülmäñdä, yalgız kalıp, kitaplardagı kaharmannar belän söyläşä-söyläşä, sineñ kaytkanıñnı kötä idem.

Yaratu miña küp köç birde. Sineñ alda keçkenä bulıp kalmau, iptäşläreñ belän oçraşkanda küzdän yugalmau öçen, min üzemneñ belememne arttırırga öyrändem. Däres kitapların ukıp arıgan säğatlärdä dörestän tış äsärlär belän dä tanışa kildem. Ädäbiyät, fän, tehnika kitapların, tarih-politika curnalların härvakıt küzdän kiçerep bardım. İñ yaratıp ukıgan kitaplarım —böyek keşelärneñ tärcemäi hälläre häm alar turında yazılgan istäleklär ide. Häzer dä min alarnı yaratıp ukıym. Sin dä ukı. Alar sine dönyada niçek yäşärgä, närsä öçen köräşergä öyräterlär.

Läkin kultura yugarılıgına omtılgan, eşkä çumgan keşe öçen vakıt citmäve — zur bäla. Bu närsä bigräk tä hatın-kızlarnıñ aldıngı öleşe öçen kıyın häl. Min monda utız yäşkä citmäs borın üz-üzlären onıtkan hatın-kızlarnı kertmim. Andıy hatınnar, zamanga iyärüne yalgış añlap, başlarına kepka, ayaklarına itek kiyep, tämäke tartıp, irdäükä bulırga tırışalar.

Mondıy hatın-kızlar, şulay kılanıp, bolay da kıska bul-I ip gomerlären tagı da kıskartalar. Andıy hatın-kızlarga mıyık üsteräse genä kala. Mondıy tiplarnıñ: «Bez — cämäğat miçese, bez — sovet hatın-kızları. Bez meşan tügel», — dip, mssı kükräklärenä suga-suga söyläüläre yalgan. Min eş-belem tınnan aldıngı irlär belän ber yugarılıkta torgan, kürkäm ham sılu rus, gruzin, tatar, yevrey, törekmän, ukrain, kazah ha-n.ş-kızların beläm. Kollık çadralarınıñ yırtılıp taşlanuına az gına vakıt ütkän bulsa da, eşlekle, talantlı, matur incener, agronom, vraç, professor, eşçe, kolhozçı hatın-kızlar bezdä häzer iskitkeç küp bit.

Yaşermim, min aldıngı sovet hatını gına tügel, güzäl hatın bulırga da telädem. Menä şunıñ öçen dä min sine teatrdan kaytkanda belememne arttırıp kına tügel, maturlıgımnı saklarga tırışıp ta karşı ala idem. Sin dä mine buş itmädeñ. Bik yış grimıñmı da sörtmiçä miña, minem yanıma, koçagıma aşıga ideñ. Nigä bolay? — diyüemä sin, mine übä-übä: Galiyäm, min bu rolne sin kürsätkän tözätmälär belän, sine soyıp, sineñ turında uylap, sin birgän şatlık eçendä uynadım. ügen iptäşlär dä, tanış tamaşaçılar da, yanıma kerep, k ü immim kıstılar, rähmät, didelär. Zalda yañgıragan alkış ber m 11 tsa gmna tügel, siña da ide. Añladıñmı inde ni öçen min gıyş-m.gma çaptım? — dip cavap birdeñ.

Kayber könnärne min dä spektaklğä bara idem. Sineñ belän (yurga şatlana häm kaygıra torgan idem. Sineñ yahşı uynavıñ — minem öçen dä şatlık, sineñ naçar uynavıñ — minem öçen dä |ygı bula torgan ide. Läkin sin, İskändär, sähnädä genä tügel, •rmışta da artist bulgansıñ. Bu yagıñ belän sin tatar sovet i käseneñ çın artistlarınnan, aldıngı köçlärennän ayırıla-,ş. Ber yazarga kereşkäç, tärtip belän yazıym inde.

Artistlar tormışı belän yakıntın tanışa başlaganda, yaznıñ soñgı aylarında, min rabfaknı beterdem. Rabfaknı beter-gon könne ük siña küçendem.

Köz köne min Kazan universitetınıñ meditsina fakultetına ukırga kerdem. Bu közgä hätle bezneñ tormış yahşı bardı. Ä koç köne irtä çäçäk atkan mähäbbätebezneñ huş isle yafrakları arasında sarı yafraklar kürenä başladılar.

İñ elek sin minem ukırga kerüemä karşı tordıñ. — Artistka bulırga telämiseñ ikän, miña yahşı iptäş bul... Belemeñ bolay da citärlek... Kügärçennär kük görläşep torıyk, ukıma, — dideñ.

Bu berençe bäreleşüdä sineñ süzläreñdä ata-babalarıbız-pıñ tavışları işetelgändäy buldı. Läkin min üzemneñ irkemne, telägemne, kiläçägemne korban itärlek däräcädä tügel idem. Çönki min, sineñ ämerläreñä karamastan, universitetka kerdem. Ä sähnä mine kızıktıra almadı.

Şunnan soñ bez ber bülmädä bergä torsak ta, siräk, barı tik tönlä belän genä oçraşa torgan buldık. İrtä belän min däreskä kitkändä, sin yoklap kala ideñ. Ä kiçlären sine teatrdan kötä-kötä, min yokıga kitä idem. Çönki sin unikedä kaytası urınına bik yış ikedä-öçtä kaytırga öyrändeñ. «Gıyşkım» belän başlangan matur tormışıbıznıñ şuşındıy tös aluı turında min baytak uylandım. Cimerelä başlagan semyanı nıgıtu öçen «Semya däftäre» uylap çıgardım. Minem uyımça, bez bu däftärgä semya eçendä bulgan barlık kimçeleklärne yaza barırga, şunı ukıp tözälergä tırışırga tiyeş idek. Bu däftär mindä häzer dä saklana äle. Menä anıñ berençe bite:

İskändär!

Häzerge çorda da semya — cämgıyätneñ kiräkle ber yaçeykası. Semyanı burcualarça añlaudan arçınıp, yahşı sovet semyası tözergä kiräk. Bıyıl bez şuşındıy cavaplı eşkä kereştek. Garip semya öçen bez ber-berebez aldında gına tügel, il aldında da, balalarıbız aldında da ğayeple bulaçakbız. Yahşı uyla, akıllım, çönki naçar semya eşkä zur zarar kiterä.

Menä bu däftär semyabıznıñ közgese bulsın. Semya közgesenä karap, üzebezneñ yahşı yaklarıbıznı da, yaman yaklarıbıznı da kürik. Bälki, bu romantikadır. Bulsa soñ! Minemçä, semya häm mähäbbät romantikasız bulmıy.

Bu däftärgä min üzemne kızıksındırgan, ikävebez öçen dä kiräk bulgan barlık fikerläremne, uylarımnı yaza baraçakmın. Sin alarnı iltifat belän ukı häm üzeñ dä yaz. Kayçagında tel belän äytä almagan süzlärne kaläm belän äytüe ciñelräk bula. Bu däftär üzebez öçen fayda kitermägändä dä — balalarıbızga, kiläçäk buınga ata-analarınıñ tormışları turında ber dokument bulır. Däftärdän yahşı äyber tapsalar — cılı itep iskä alırlar, naçar närsä kürsälär — tuygançı kölärlär.

Galiyä

«Semya däftäre» änä şulay başlangan ide. Läkin sin bu däftärgä barı ber genä tapkır karadıñ. Çönki «Däftär» yazıla başlagan yıllarnı «meşan» süze bik modada ide: tanets — meşanlık, duhi — meşanlık, çäçäklär — meşanlık, galstuk — meşanlık... küp närsäne meşanlık dip «añlauçılar» bar ide. Sin dä minem däftäremne «meşanlık» dip pıçgattın. Menä sinen cavabın

Galiyä!

Bu eşeñ miña oşamıy. Bu — çep-çi meşanlık. Däftär belän semya tözep bulmıy. Tizräk taşla üzen. Küz aldında totma. Keşe-fälän kürsä, kölkegä kalırbız. «Däftär»sez dä torır bula me. Keşe soklanırlık tormış koru öçen küp närsä kiräkmi. Minem harakterımnı öyrän, mine yarat, soraularıma iğtibar it, sähnä eşemä yärdäm kürsät... Yahşı semya öçen şular çit).

İskändär

Şuşı yazuıñnan soñ sin «Däftär»gä äylänep tä karamadıñ min siña bolay dip cavap birgän idem:

Yalgışasıñ, akılsızım!

u meşanlık tügel. Bu fäqat sineñ kurkuıñ gına. «Keşe kölkegä kalırbız», imeş. Annarı «minem harakterımnı beläseñ soraularıma iğtibar it, yärdäm kürsät» digän süzläreñne niçek añlarga? Nigä min sine öyränergä tiyeş tä, sin mine tugel? Sineñ bu süzläreñ: «Miña buysın, miña kol bul», — diyü şul ber bit. Bu bik iske karaş. Şulay uk min sineñ turıda önıtımmıni?

Galiyä

Äye, yalgışkanmın şul. Çönki bez ikävebez dä ul çaknı mä-hobbotneñ närsä ikänen añlap citä almaganbız. Köräşçelär gsmyasın, sovet semyasın koru öçen tabigıy häm ideya saylanışınnan tugan mähäbbätneñ buluı kiräk. Tabigıy saylanışka (ışkı maturlık, tän baylıgı, sälamätlek, tös, küz, yöz, tavış, porü kürkämlege kerä. (Älbättä, kemgä kem oşıy. Kemdä nindi ) Nu saylanışka bez ikebez dä cavap biräbez. Bezne başta änä şul tabigıy saylanış bäyläde dä. Bez ber-berebezgä soklandık. şunıñ isereklegendä ikençe saylanışnı, ideya saylanışın, anıñ kiroklegen sizmi kaldık. İdeya saylanışına tormışka, cämgı, eşkä karaşnıñ ber buluı, säyäsi karaş berdämlege kerä. Şuşındıy ike saylanış bulmaganda, semyada talaş, kıçkırış tuatır kon nervlar kakşıy, facigalär başlana, ata-analar tarafınnan balalar taşlana. Döres, matdi yak ta zur urın tota. Läkin bu iorso baştagı ike saylanışka nık bäylängän bula. Bezneñ arada ideya saylanışı yuk ide. Kiresençä, bu saylanış urınına sindä, bergä tora başlagaç ta, tışkı maturlık astına yäşerengän iske karaşlar çäçäk atarga totındılar.

Ozaklamıy min balaga uzdım. Bu häl ikençe bäreleşügä, taplşuga säbäp buldı. Başta sin, çırayıñnı sıtıp, ike-öç kön endäşmiçä yördeñ. Ä soñınnan artistlık talantıñnan faydalanıp, mine söyärgä, nazlarga, nazlagan bulıp, abort yasatırga kiñäş birergä totındıñ, hätta kuşa da başladıñ:

— Bez äle yäş. Sineñ ukıysıñ da bar. Min artist, min icat keşese. Bala ikävebez öçen dä tere bogau bulaçak, — süzlärennän, — mine yaratsañ, minem belän torırga teläsäñ, bala kitermä! — dip kurkıtuga küçteñ.

Ägär dä märhüm Taktaşnıñ «Mähäbbät täübäse»n berär genä yıl irtäräk belgän bulsa idem, min anıñ tübäñdäge şigıren altın kara belän yazıp siña büläk itkän bulır idem:

...Şulay, dustım!

Sezneñ pesi halkı

Balaların taşlap kitälär.

Pesi halkı gına tügel,

Etlär, ayular da,

Keşelär dä şulay itälär...

Yarıy äle, sezneñ pesi malayları

Ni bulsa da tere tualar.

Ä keşelärneñ kübese,

Bala tabudan kurkıp,

Korsakta çakta uk bualar.

Äye, kiläçäk buınnı korsakta çakta buarga, abort östälenä yatarga min riza bulmadım... Kısır bulıp yäşäüdän keşelär nindi kızık tabalar soñ? «Tınıç» tormışların, «rähät» könnären bozarga telämiçä, sälamätleklärenä zarar kiterep bulsa da, kübesençä irläreneñ kuşuı belän, gomer buyına balasız yäşägän hatın-kızlarnı beläm min. Alar (alar belän bergä irlär dä) ko-ça-koça et asrıylar. Et übep, üzlären yuatalar. Yal könnärendä, keşelär balaların kütärep yörergä çıkkanda, alar etlären citäkläp çıgalar. Et belän bergä yoklarga yatalar häm şunı yugarı kultura neçkälegenä hisaplıylar. Ä min kiläçäk tormışka et tügel, batır yeget, köräşçe üsterergä telädem. Balaga uzgaç, min nilär genä uylamadım! Berençe märtäbä üzen ana itep his kıla başlagan hatınnıñ tatlı hıyalların, tämle uyların añlata algan keşe barmı ikän!

Karınımda çakta uk min balamnı ällä kem itep kürdem. Menä ul — yegerme ike yäşlek yeget, incener, sıynıfsız cämgıyätneñ ataklı keşelärennän berse, Sovetlar ileneñ yäş ğalime, imeş. Şul uk minutta min anı kız dip tä kürdem. Çibärlegenä iseñ kitär. Ul — rässam, imeş. Anıñ kartinalarında ilebezneñ şatlıgın, eşçänlegen kürsätkän iñ yaktı buyaular küzlärgä rähätlek birä.

Min kız taptım.

Bala da bulgaç, kız da tugaç, sin ällä nişlädeñ. Döres, yılmaygan buldıñ. Hälemne soradıñ. Läkin sineñ härber kı-

Cämäğat eşen taşlau, zaman agışınnan ayırılıp kalu, sineñ «çapreşayu»larıña buysınu minem öçen ülem belän ber bunı r ide. Döres, min bik küp närsägä töşenep citä almıy idem şul. Şulay da cämgıyät hise, cämgıyät öçen yäşäü fikere sineñ buysınudan östen bulırga tiyeş ikänlegen min gipop idem inde. Minem semya, mähäbbät turında bulgan karaş-narım da änä şul hisne — cämgıyät öçen faydalı bulu toygısın üsterergä teläüdän tugan närsälär. İdeya saylanışı bulmau arkada bezneñ semyabıznıñ cimerelüenä dä töp säbäp — cämgıyatış karata mönäsäbätne törleçä añlau buldı. Min üzem monı bik soñ añladım, häm şunı yahşı itep añlagaç kına, semya facigase moticäsendä tugan yaralarım tiz häm ciñel tözäldelär.

Balama min Kadriyä dip isem birdem. Bu da siña oşamadı.

- Kadriyä-ya-ya... ha-ha... Kad-ri-ya-ya-ya... — dip, balanı kurkıt-1.1P çaklarıñ yış buldı.

minem öçen ul qaderle ide, qaderle bulganga kürä Kadriyä dim atadım da. Min anıñ öçen tön sayın biş-altı märtäbä tora manışıñnan «menä kötmägän bäla» digän fikerne ukıp bula ide.

Kayberäülär, hatınnarı bala tapkaç, semyaların taşlap kaçıp kitälär. Sin kaçmadıñ. Läkin barlıgın belän yuklıgıñ ber ide.

Bala tuu belän, semyaga bala karauçı kiräk buldı. Sin kön sayın diyärlek:

— Bügen dä rolne öyränep bulmadı. Bu şau-şuda icat itep bulamıni?! — diyä başladıñ. Küñel öçen genä bulsa da, ällä ni-ço aylar buyına balanı kulıña alıp karamadıñ. Balaga isem kuşarga kiräk bulgaç, sin teş arasınnan äçe kölü belän:

- Dezdemona, Rozaliyä, Luiza, Ofeliyä kuşıyk, — dip, yö-rokko toz saldıñ. Çönki bu isemnärne tezgän çagında sineñ tanışıñda «sin, biçara tatar kızı, Ofeliyälär üsterä alasıñmıni!» digän kahkahä bar ide.

.)ys, semyada bala tavışı yañgıragaç, sin mine tatar kızı buluım öçen dä tirgi başladıñ. «Tatar kızı matur itep söyä belmi. Tatar kızı üzeñdä bolay da az bulgan maturlıknı balaga birep, üçe buş kala» şikelle süzlär sineñ töp süzlegeñ bulıp kit-•gslor. Şul rättän ük minem cämäğat eşenä katnaşıp yörüemne do topkıyt itä başladıñ:

Cil kuıp yöriseñ şunda. Şaytan kuşamıni siña ällä kemnärne ukıtıp yörergä? Cıyılışlarga çabarga beräü dä kuşmıy, üzeñ çabasıñ. Minnän çibärräkne taptıñ, küräseñ. Däres-go11 başka cirgä yörergä min siña zapreşayu! — dip, barmak yanadıñ.

idem. Ä sin, İskändär, minem hälemne beläse urınga, ällä nigä ber uyanganda da:

— Keşegä tınıçlık birmiseñ... — dip, balanı yoklatır öçen kuhnyaga çıgıp kitärgä mäcbür itä ideñ. Şunda da min siña süz äytmädem. İptäşläreñ aldıñda:

— Dönya kızık ul: ber genä yıl elek yalgız idem, ä häzer — öylänü belän — dürt keşelek semyanı kaygırtırga turı kilä.

— Kızlar bar da yahşı, tik menä naçar hatınnar kaydan kilä? — kebek kügärgän avır süzläreñne şayaruga, şayarıp äytelgän süzgä äyländerergä tırışa idem.

Döres, siña ciñel bulmadı. Läkin sin ber genä tapkır da semyanıñ kıtırşı yakları turında küzgä-küz karap söyläşergä, añlaşırga telämädeñ. Tik rashodnıñ küplege turıñda gına zarlana ideñ. Hätta köndälek rashodka birelgän akçanıñ kayda häm niçek totıluı turında tiyenenä hätle hisap aludan da tartınmıy ideñ. Avırga alma, İskändär, bergä torgan çagında min sine çıgışıñ, tärbiyäñ belän şeltälämädem. İnde häzer küp närsäne añlıy algannan soñ, tormış küreneşlärenä tikşerü yasıy algannan soñ, ul yıllarnı sin bik yış atañ möäzingä ohşap kitä ideñ, dip äytä alam. Sin bit balaga söt alırga birgän akçanı da, sadaka akçasın karagan şikelle, äyländerep-äyländerep, meñ kat karıy ideñ.

Şulay da min tüzdem. Çönki ber yıl eçendä ber-bereñne añlap matur semya koru eşe ciñel tügel ikänlegenä töşengän idem. Vakıtlı kıyınlıklarga karap semyanı cimerergä, Kadriyämne yätim itärgä telämädem. Min bik yış: «İskändärneñ yahşı yakları da küp, ul üzgärer äle», — dip uylıy idem. häm, kulımnan kilgänçä, sine üzgärtergä tırıştım. Yomşak mögamälä kürsätü, balanı Galiäkbär abzıylarga iltü, studentlar arasına katnaştıru, yaña kitaplar uku... törleçä tırışıp karadım. Min siña töşkän rashodnı ciñeläytü öçen az säğatlär belän genä çiklängän yalımnı törle uçrecdeniyelärgä plakatlar, lozunglar yazıp ütkärdem. Bu da yärdäm itmägäç, bala karauçımnı çıgarıp, Kadriyämne yäslegä yörtä başladım.

Häzer şularnı uylasam, üzemneñ tüzüemä gacäplänäm. Kışkı salkında, äçe buranda, irtänge sigezdä ber kulıma kitaplar kıstırıp, ikençe kulıma bala kütärep, yäslegä aşıga idem. Däreskä soñga kalmas öçen, yäsle belän universitet arasın un minutta ütim dip çaba-çaba şabır tirgä bata idem. Sin tatlı yokıda kala ideñ. Miña bulışu tügel, «Bolay torunıñ ahırı bulırmı, yukmı? Aşarga äzerlämiçä kitkänseñ», — dip, tirgäü süzlären genä äytä ideñ. Rähät çagım — yal köne bula torgan ide. Yal könnärendä sin bik ozak yoklıy ideñ, yokıdan torgaç, kırınıp, sörtenep ipkipläreñä dip çıgıp kitä ideñ dä tönge 12 gä, 1 gä hätle kaytmıy ideñ. Ä min, Kadriyämne söyä-söyä, anıñ köndälegen yazam, därestän artta kalmıyça taza bala üsterüemä gacäplänep şatlanam, kayçandır sineñ öçen cırlagan «Gıyşkım» cırın Kadriyämä cırlıym. Minem kardäşlärem yuklıknı sin yahşı be-loseñ. Yal könnärendä miña barı universitettagı iptäşlärem gsno kilälär ide. Kayçagında üzem Galiäkbär abzıylarga barıp çıga idem. Läkin eçke serläremne beräügä dä söylämiçä, üzemdä gs1 yu tota idem. Min alarnı «Semya däftäre»mä, «Balamnıñ kön-dolsge»nä yaza idem.

İskändär!

Ana mähäbbäteneñ zurlıgın, tiränlegen, cılılıgın añlatırga köç citmi. Bu mähäbbät şiğriyättän östen. Anı barı tik keşelek dönyasınıñ zur akıl iyäläre genä añlata alalar. Bu turıda Leninnıñ ata-analarına yazgan hatlarında iñ matur, iñ pşğriyätle yullar bar. Şul hatlarnı ukıp, ata-anamnıñ irtä ülüenä bik kaygıra idem. Nazsız, irkäsez üskän sabıy çagımnı häterläp, balamnı änkäyem öçen dä irkälärgä, söyärgä tırışa idem.

Eh, şul toygılarnı kitap itep yazsalar ide! Revolyutsiyä öçen koroştä korban bulgan analarnıñ da iñ berençe cılı süzläre balaları turında bulgan. Olğa Delevskaya — şularnıñ berse. Ul 1919 yılnı Tömändä aklar tarafınnan kulga alına. Şunnan soñ anı yärminkä mäydanında gazaplap üterälär. Olğa Delevs-kmyapıñ törmägä utırtılu aldınnan yazgan soñgı hatın tatarçaga şrcsmä itep küçeräm. Bu hat siña, minem balaga bulgan tirän yutımnı häm sineñ toygıga yarlı buluıñnı añlarga yärdäm itär. Menä ul:

Aleksandra Nikolayıvna! Bu hatnı min minem kulga alınuımnan soñ ukırsız dip yazam. Sezgä İrina turında kaygırtırga turı kiler. Beläm, utenmäsäm dä, sez monı eşlärsez. Min sezdän närsä turında ütener idem: min ulgäç, sez dä minem keçek ük İroçkanı irtä-kiç söyegez, irkälägez. Min anı, ihtimal, nazlaganmın. Zinhar, katı süz äytep açulanmagız. Ülär minutlarımda İroçkamnı cılı itep irkäläuçe kalmadı dip uylau minem öçen bik avır bulır ide. Minem uyımça, revolyutsio-nsrka yörägendä İroçkaga karata da cılı mähäbbät häm irkä-1Ts'k tabılır. Äytergä telägän suzem şul gına ide. Tonık häm pin-sez süzlär. Matur süzlär ezlärgä häzer soñ inde. Bu his — keteneñ iñ tirän häm yöräkkä iñ yakın hise. Min anı añlata almıym. Üzegez sizegez dä İrinanı söyegez.

Olğa Delevskaya

Menä şuşındıy hatlarnı ukıp, min semya eçendä tupaslana başlagan hisläremne matur keşelärneñ toygıları belän bizärgä, Olğalar öçen dä Kadriyämne söyärgä, irkälärgä tırıştım. Min balamnıñ «Köndälek» däftären yazudan, yazılganın ukudan rähätlek taba idem. Däftärne yazgan çagında, bik yış Olğa hatı täesire astında İroçkanı uylıy idem. Menä häzer dä, küzläremne yomıp, küz aldıma anı, İroçkanı bastırırga, matur itep kürergä tırışam. Häzer 34 nçe yıl. Dimäk, hatnıñ yazıluına 15 yıl vakıt ütkän. İroçka änkäsennän 4—5 yäştä kalgan bulsa, häzer aña, az digändä, 19—20 yäş bulırga kiräk. Änkäseneñ hatı anıñ öçen iñ yahşı däres kitabı bulgandır. Bu hat İroçkada ilebezgä, ilebezdäge eşkä — äytep betergesez mähäbbät, doşmanga — açu toygısı tudırgandır.

İroçka Delevskaya, sin häzer kayda? Sine küräsem, sineñ belän söyläşäsem kilä.

İroçka turında uylau balamnıñ köndälegen bayıttı. Läkin sin, İskändär, bu däftärgä ber genä tapkır da küz töşermädeñ.

— Andıy meşanlık belän şögıllänergä minem vakıtım yuk, — dip kırt kisteñ.

Soñga kalıp bulsa da, «Köndälek»neñ kayber urınnarı belän tanış. Bezneñ arabız yırak häzer. Läkin Kadriyä sineñ dä balañ bit. «Köndälek»neñ kayber özemtälären uku fayda kiterüe mömkin. Menä alar:

2 ay, 20 kön.

Kadriyäm añlırak bula başladı. Üzenä endäşkändä, tulı yılmayu belän cavap kaytara. Äle küptän tügel genä ber tavışlı itep yılıy ide. Häzer törle avazlar çıgarıp yılıy. Anıts sälamät yılavı mine kuandıra. Tik İskändär genä bu yılauga açulana.

3 ay, 10 kön.

Kadriyäm mine häm miña yış kilep yörüçe iptäşlärne tanıy, tanış bulmagan keşene kürsä — kaşların cıyıra, açulana. Nindi şatlık! Dimäk, kızımnıñ başı eşli. Tik İskändärgä iyäläşmäve genä mine borçıy. Häyer, monda bala ğayeple tügel. İskändär üze ğayeple. Ul äle haman da kulına alıp balanı söygäne yuk. «Egarmın dip kurkam», — di.

4 ay, 24 kön.

Bügen yal köne. Kön buyı balam belän söyläşep utırdım. Kiç belän Galiäkbär abzıylarga barıp kayttım. Änkäm semyasındamıni! Şundıy küñelle bulıp kitte.

Bügen Kadriyägä ber buket çäçäklär aldım. Kadriyä açık, yaktı, yaltıravıklı äyberlär yarata, «bım-bım» avazların äytä. Şatlanuın şulay belderäme? Ällä: «Änkäyem, siña bik avır, — .ipk,)y añlamasa da, min añlıym... Tüz, min tiz üsärmen häm siña ciñel bulır», — dip äytüeme?

6 ay, 20 kön.

Min biyegän çagında, Kadriyäm kıçkırıp kölä. Kaçış uyının islä kebek. Başın kükrägemä kuyıp, öydäge keşelär belän kaçıp uynarga yarata. Yäsledä dä üzen bik yaratalar. «Ber dä yılamıy, ayak-Ş/1H1 belän tik uynap utıra», — dilär. Meskenem. İsän üssen

7 ay, 18 kön.

Kadriyä «Ännennä» dip äytä başladı. Bügen (yal köne) kön buyı çpımda şayarıp utırdı. Min stena gazetasına kilgän mäqalärlärne tözättem, ul, keçkenä közge alıp, közge artınnan üzen tabarga tırışıp, bertuktausız söylänep utırdı.

10 ay, 20 kön.

Kadriyägä teşlär çıga. Yäsledä kaldırganda, mine moñayıp ozata. Alırga bargaç, koçagıma kerä, kükrägemä kısıla. Kulları giş bitläremnän sıypıy: «Ännä ü-ü», — di. Uyınçıklar belän şuşı räveştä uynıy. Kübräk käğazlär belän uynarga yarata.

İskändär bügen berençe tapkır Kadriyäne kulına aldı. Läkin nişlärgä belmägängä: «Ulım... ulım... ä, ulım tügel lä, kı-i,1 m... ä... sin bit kızım», — süzlärennän başka bernärsä äytä açmadı. Nişläp ulım dip yalgıştı ikän? Ällä berär cirdä ulımı? Yöräk sızlıy.

11 ay, 18 kön.

ügen kön buyı İroçkanı uylap yördem. Kem belä? Bälki, eçendä telägän ber keşeñne tabıp söyläşergä mömkin bu-pççak. İroçka turında min siña üzemneñ uylarımnı yazdım. Ägär dä min ülep kitsäm, İroçkanı ezläp tap. Minem urınıma ul siñ bulır.

Ker yäş.

Sovetlar ileneñ keçkenä gracdankasına bügen ber yäş tuldı. Tazalıgına soklanmagan keşe yuk. Çistalık häm sälamätlek yarışında büläklädelär üzen. Bügen min añar yaña külmäklär illtem. Küçtänäçlär kiterdem. İptäşlär dä kotlarga kilde. Tik İskändär genä Kadriyäneñ tugan könen onıtkan. Ul bügen tonge ikedä kayttı. Küptän yılaganım yuk ide. Bügen yılarsıñ.

Ker yäş, 2 ay.

Kadriyä yöri başladı. Bik matur itep ladoşki uynıy. Miçem kitap alıp utırganımnı kürsä, ul da kitap sorap yödätä. aç, räsemnären kararga totına, söylävemne sorıy. Şırpı savıtı belän uynarga yarata: ber buşata, ber tutıra. Şırpıga ohşaşlı uyınçıklar satmıylarmı ikän — kararga kiräk.

Ber yäş, 4 ay.

Kadriyäm kızamık belän avırıy. Läkin kurkınıç tugel — ciñel uzdıra. Şulay da bolnitsaga saldım, här kön yanına barıp yörim. Öydä şundıy küñelsez...

Ber yäş, 5 ay.

Balamnı bolnitsadan aldım. Häle yahşı. Bik köçlänep kenä kaçış uyının uynadı. Şundıy sagıngan uzemne: kön buyı itägemdä utırdı. Läkin İskändär Kadriyä avırgan çagında hiç poşınmadı tösle. Ul, artık mäşäqattän kotılu öçen, ihtimal, balasınıñ üluyın dä telägänder. Bar bit şundıy atalar. Kitegez, taralıgız, yülär fikerlär!

Tagın İroçkanı uyladım. Anı da söyäse kilde.

Ber yäş, 9 ay.

Kiçä Kadriyäne demonstratsiyägä alıp çıktım. Kulına keçkenä kızıl flag tottırdım. Başta halıknıñ kuplegene, muzıka tavışına aptıradı bulsa kiräk — däşmi yörde. Tora-bara iyäläşte. Flagın kutärep kıçkırırga, uynarga totındı. Öygä kaytkaç, bik ozak «şulay, şulay» dip, uramdagıça marşlap yörde.

İskändär!

Bergä torgan çagında sin bu «Köndälek»ne ukırga telämädeñ. Ä häzer hatıñda balalarnıñ köndälek tormışları, niçek tärbiyälänüläre turında yazuımnı sorıysıñ. «Mindä dä atalık hise kuzgaldı», — diseñ. Eç poşkannan gına äytelgän süz tügelme bu?

Balalarım yahşı üsä. Atasız üsülärennän başka zarlanırlık närsäläre yuk. Avıl digäç tä, ala torgan tärbiyäläre şähär-dägedän ber dä kim tügel. Kadriyäm MTS yanındagı balalar bakçasına yöri. Köz köne ukırga başlıy. Läkin häzer dä bik şäp ukıy, yaza, räsem yasıy. Bik küp cırlar belä.

Kiçlären bez anıñ belän ikäüläp cırlıybız. Bezgä karap Rafael dä cırlagan bulıp kılana.

Ütkän yıl radio kuydırdım. Bu radio balalarga gına tügel, üzemä dä, kürşelärgä dä zur şatlık buldı. Rayzdrav üzemä aşlık cıyu vakıtında meditsina eşlären yahşı kuyuım öçen patefon büläk itte. Ul häzer tulısıñça Kadriyä irkendä. Közgä pianino alırga uylıym.

İskändär!

Hatıñnı sin bik neçkä, äytergä yarasa, bik töçe yazgansıñ. Läkin ayırılışkan minutlardagı çırayıñ haman küz aldımda tora.

Rafael tugaç nindi tamaşa yasaganıñnı häterliseñme? Anı onıtu ı kıyın. Sin bit bolnitsaga mine karşı alırga da barmadıñ. I [töşläremneñ yärdäme belän kaytırga turı kilde.

Frantsuz halkında gacäp yahşı ber mäqal bar. Bu mäqalne (yulay tärcemä itärgä mömkin: «Keşe üzenä kürergä turı kilmi yurgan kaygılarnı, facigalärne kaygırtıp kartaya, gazap çigä». ( 'ni dä yuknı, bulmıy torgan närsälärne bula dip poşına ideñ nit. Bu ike balanı niçek tärbiyälärmen, artistlık talantım bet-yu, nişlärmen, dip uylamıy ideñme? Sin kiläçäktän kurka torgan keşe tügel ideñme? Äyt, İskändär, sine närsä borçıdı? Bälki, berär pıçrakka batkan bulgansıñ.

Min bolnitsadan kaytıp häl cıyarga da ölgermädem, sin:

— Siña, Galiyä, artist hatını bulırga tügel, yäslegä bala karauçı bulıp kerergä ide, — annarı beraz yomşarıp, — häyer, min sine ğayeplämim, min üzem ğayeple, uylamıyça öylänüem öçen I peple, sähnä keşese härvakıt irekle bulırga tiyeş... Ä min semya belän, balalar belän bogaulandım... Yazmış şulay, küräseñ. Mine yäştän ük bähetsez, dilär ide... Döres süz... Min sineñ belän artık tora almıym. Üsmägän balalar öçen üzemne korban itä almıym... Huş... Mine ezlämä, — dideñ dä taşlap çıgıp kitteñ.

Döres, yörägemneñ ällä kay poçmagında siña karata cılı hisem bar ide äle. Şulay da min sine tuktatmadım. Sin, ihtimal: «Bu yılar, muyınıma asılınır, minnän başka tora almas, çakırtır, yalvarır», — dip uylagansıñ. Çönki sineñ şikelle tügel i keşelär üzlärenä baş iyüne yaratalar.

Min yalvarırga da, tezlänergä dä telämädem. Başta miña bik kıyın buldı. Sin çıgıp kitkändä, minem böten baylıgım, şatlıgım — ike balam ide. Uramda yılagan çaklarım buldı. Ber ba-nammı bakçaga, ikençesen yäslegä yörtkändä, ruhi avırlıktan, iaskan urınımda katıp kala idem.

Ällä ukuımnı taşlıymmı dip ikelängän çaklarım da buldı.

Min sinnän ber tiyen dä soramadım, üzeñ añlap birmädeñ. Häyer, sine häzer teatrda eşlämi, kitkän dip tä söylädelär. (Aliment tüläüdän kaçmagansıñdır bit?)

Mine bäladän kotkaruçı keşelär universitet direktorı Dau-gon iptäş belän partkom sekretare Nikolayıv buldılar. Galiäk-bor abzıy belän studentlar kollektivı da küp kenä yärdäm itte-lpr. Alarnıñ miña kürsätkän tuganlıkları sıynfıy tuganlık ide. İptäşlärem küñelsezlänergä birmäsälär, başkalar matdi yıgıludan saklap kaldılar.

Dautov belän Nikolayıv iptäşlärne min bik ozak onıtmam. Alar gacäp yahşı citäkçelär. Galiäkbär abzıy minem nindi häldä kaluımnı belgäç tä, Dautovka barıp söylägän. Alar 14—15 nçe yıllarnı Bondyug zavodında bergä eşlägän bulgannar. Şunnan Dautov iptäş mine üzenä çakırtıp aldı. Nikolayıv ta şunda ide. Nindi sizger keşelär — alar minem semya tormışım turında bötenläy soraşmadılar. Yaraga toz salıp ärnetergä telämädelär, küräseñ. Barı uku turında gına söyläştek. Şul könnän başlap miña yöz ille sum stipendiyä bilgelände.

Galiäkbär abzıy üze dä, hatını da bik yış hälemne belä başladılar. Artta kalgan däreslärdän kualap citü öçen üzemä yärdämgä iñ yahşı studentlarnı berkettelär.

Bu soñgı ber yıl eçendä bez bötenläy küreşmi tordık. Ahı-rısında institut tämam buldı (bu vakıt meditsina fakultetı ayırım institutka äyländerelgän ide inde). Däülät imtihannarın birep betergäç, min Dautov iptäşkä barıp (ul başka hezmätkä küçerelgän ide), zaçet knickamnı kürsätep, aña häm anıñ aşa partiyägä, hökümätkä rähmätemne belderdem.

Galiäkbär abzıylarda institutnı beterep vraç bulu häbäre zur bäyrämgä äylände. Yal köne turı kilgän ide. Köne buyı balalarım belän şunda sıylanıp, kunak bulıp utırdım.

häm ber aydan soñ, ike balamnı kütärep, Ädräs rayonına vraç bulıp eşlärgä kittem. Kitär aldınnan Kadriyäm belän «Şveytsariyä» bakçasına bardım. Anda tatarça spektakl kuyıla, spektakldä İskändär katnaşa, digännär ide. Sin üzeñneñ yaratkan roleñdä ideñ. Bez siña kürenmäs öçen bik saklanıp utırdık. Kadriyä sine onıtmagan ikän, tanıdı:

— Änkäy, ätiyem bit bu, — dide.

— Yuk, akıllım, ätiyeñ tügel... ohşagan gına... Sineñ ätiyeñ yırakka, bik yırakka kitte. Sineñ ätiyeñ häzer artist tügel inde, — didem min.

Spektaklğä baru siña soñgı sälam kaldıru ide.

Sin miña küpme genä gazap-mihnät kitersäñ dä, mindäge yomşaklık haman üzeneken itä kilde. Kazannan kitkändä, niçekter, küñelsez toyıldı. Parohod kuzgalgaç, Olğa Kovalevanıñ yaratıp cırlagan:

...Lyudi dobrıyı, poverte, Pomnyu, çto bılo. Rasstavaniye huce smerti: Yıgo ya ne zabıla... —

digän cırın cırladım. Läkin bik tiz:

—Citär, Galiyä, taşla... İskändär siña tormıy,—dip, üzemne kulga aldım da başımnı yugarı kütärep, alga, küp kaygı kürgän İdelneñ tınıçlıgına karadım.

İskändär!

Min siña monnan ike atna elek ike hat yazgan idem. Läkin cibärmiçä kaldım. Menä bu hatım belän bergä cibärermen, mhrı.

Sin üzeñneñ hatıñda: «Tormışıñ niçek uza? Balalar mine I agınamı? İskä töşerälärme? Üzeñ närsä eşläp yatasıñ? Avılda küñelsez tügelme? Bersen dä kaldırmıyça yaz», — diseñ. Kı-(ıksınuıñ öçen çın küñeldän rähmät.

Min rayon üzäge bulgan Ädräs avılına kilep töştem.

Bu avıl miña bik oşadı. Monda iske avıl ezlären kürsätep torgan mäçet tä, fälän dä yuk. Avıl urtasınnan borgalanıp-sır-galanıp agım su ütä. Şunda şatlana-şatlana bäbkäläre belän kaçlar, ürdäklär häm näni balalar koyına. Su buyına almagaçlar, çiyä häm şomırt agaçları tezelgän. Yaz könnärendä avıl ap-ak çäçäklärgä kümelä. Avıl östenä huş is — aromat cäyelä. Kürşe taulardan çişmälär aga. Tau östendä urman şaulıy. Avıldan kilometrda urman eçendä yal yortı urnaşa. Yal yortınıñ flagı köndezge kızıl yoldız sıman cem-cem itä, cilferdi. Bu yal yortına här yıl sayın ilebezneñ törle poçmaklarınnan yal itüçe-lor cıyıla.

Kön sayın avıl östennän hava yañgıratıp korıç koşlar oça. Lnıl urtasınnan bezgä dönya yañalıkların kiterep, sälam hat-narın kaldırıp, poyızdlar uza. Poyızdda baruçılar, çäçäkle avılga karap, yaulık selkälär. Poyızd tavışına kuşılıp, bürtä baş kırlarda traktorlar cırı yañgırıy. Ak tasmaday suzılgan taş yuldan gruzovik häm ciñel maşinalar yöri.

Avılnıñ cäyge küreneşe änä şul töstä. Läkin avılda tora oaşlau belän miña bik küp kıyınlıklarga da oçrarga turı kilde.

İñ äüväl ike ay buyına ambulatoriyäneñ keçkenä genä ber bül-mosendä urnaşıp tordım.

Min kilep töşkändä, ambulatoriyä — vraç punktı taşlandık häldä ide: binası cimerek, pıçrak, salkın—kiçlären cil-lor ıcgırıp tora. Miña hätle punkt belän ber feldşer mödirlek itkän. Ul punktka kilgän spirtnı eçü häm yalgan spravkalar yazıp öläşüdän başka bernärsä belän dä kızıksınmagan. Min kiler aldınnan gına anı, şundıy eşläre öçen häm däülät aşlıgın urlau eşenä katnaşuda ğayepläp, kulga algannar.

Mödir üze bozık bulgaç, punktnıñ başka meditsina eşçeläre dä: feldşer Nikolay Yakovlev, akuşerka Hädiçä Tahirova, sanitarka Märyam Galiyeva, çäçäk saluçı Petrov ta eşkä salkın kararga ğadätlängännär. Hezmätkä soñ çıgalar, irtä kitälär, punktka kergän avıllarga barıp yörmilär.

Rayzdrav urındıgına vakıtlıça utırgan täcribäsez 20 yäşlek kız üzennän çıgıp bernärsä dä eşli almıy.

— Monda min niçek eşlärmen ikän, — dip kotım oçtı. Şunıñ östenä balalarımnıñ avırular kilep yörgän cirdä yäşäüläre dä yöräkne ärnetä başladı. Raybaşkarma keşeläreneñ punkt eşläre belän citärlek ük kızıksınmavı açunı kiterde. Aptekanıñ yarlılıgı eçne poşırdı. Berniçä tapkır «Ällä taşlap, kaçıp kitimme?» dip tä uyladım. Läkin kitmäskä, kirtälärne cimerergä buldım.

MTS eşçeläreneñ yärdäme belän tiz arada gına ambulatoriyä binasın çistarttım, tüşämen häm stenaların agarttım. Apteka mödirenä kisken räveştä iñ kiräkle darularnı buldırırga kuştım. Avırularnı karagan çakta:

— Kay cireñ avırta, apa?

— Başım.

— Mä alaysa, şunıñ belän aptekadan poroşok alırsıñ. Köngä öç tapkır eçärseñ.

— Sineñ närsäñ avırta?

— Ayaklarım sızlıy. Salkın tide, küräseñ. Eçem dä rätle tügel.

— Maz bulır. Yoklar aldınnan sörterseñ, — dip kenä karaularnı tuktattım. Avırunı tıñlap karau, gradusnik kullanu, avıruga kartoçka tutıru şikelle närsälärne kerttem.

Bilgele, şuşındıy keçkenä äyberlär dä başta karşılıklarga oçradı. Cıyılış uzdırırga turı kilde. Punktnıñ eçke tärtiben tözep añlattım. Avıllarga çıgıp yörergä plan tözedem. Eşneñ iñ küp öleşen üzemä aldım.

Läkin iñ kurıkkanım — avırunı belä almau, döres diagnoz kuymıyça yalgışu ide. İkençe könemdä ük üzemä tilerä başlagan 6 yäşlek ber ir balanı kiterdelär.

— Küptänme avırıy?

— Kiçägenäk bik yahşı ide äle. Bügen kiçkä taba şulay buldı, — dide anası.

Aptıradım bit. Balanı tıñlagan buldım, temperaturasın karadım, pulsın sanadım. Läkin närsä belän avırıy — belä almıym. Feldşer da yuk. Ä bala tilerä: akıra, kulları belän baş äyländergeç häräkätlär yasıy, küzlären akayta.

Bu berençe bäladän mine vraçlık sizgerlegem kotkardı: avırunı koyındırırga, yüeş prostınya belän törep totarga kuştım häm nervlarnı tınıçlandıra torgan daru birep cibärdem. İke- öç könnän soñ bala elekke sälamät hälenä kilde. Ul, mesken, ti-lsborän üläne aşagan ikän.

Aşlık cıyu vakıtı citte. Avılda berüzem kalıp, eşçeläremne uçastoklarga berketep, törle avıllarga çıgarıp cibärdem. Yırak avıllardan monda kilep at kuıp yörgänçe, halık üzenä kiräk berençe yärdämne urında alsın, didem.

Şul vakıt eçendä rayonıbızda meditsina eşen yugarı däräcägä kütärgän öç vakıyga bulıp aldı. Şunıñ arkasında vraç iseme bik ozak teldän telgä söylänep yörde.

Berençe vakıyga — 6—7 yäşlek ber kız balanıñ Ädräs suıma batu vakıygası. Bu kıznı min elegräk tä belä idem. Anıñ iseme Näfisä. Ul bik yış minem Kadriyäm belän bergä uynıy ide. erkön Kadriyä artınnan alarga kergändä, semyaları belän dä tanışıp çıktım. Atası aşlık häzerläü punktında mehanik Hulıp eşli. Bik yahşı eşçe. Partiyä çlenı. Anası Zäytünä ki-oskıda gazeta-curnallar sata. Tatu torgan menä şuşı semyanıñ berdänber balaları — Näfisä, yözä belmiçä su kerep, tirän çokırga oçrap batkan. Balalar şau-şuına cıyılgan halık anı ber-mpço minuttan soñ gına sudan ülek kileş çıgargan. Atası miña çapkan. Min öydä yuk idem. Ambulatoriyägä kildelär.

Batu häbären işetü belän ük, min, çemodanımnı eläkterep, su yanına yögerdem. Läkin balanı öygä alıp kaytkannar ide inde.

Häzer dä küz aldımda. Änä ul östäldä yata. Täne kügelcem tös-ko kerä başlagan, irennäre karalıp böreşkän. Ayak barmakları arasına ülän kısılgan. Nindi matur bala ide. Äle irtä belän gepo bezneñ täräzä yanına kilep, şatlıklı küzlären uynata-uy-N11 ga:

- Kadriyä, äydä uynarga!.. — dip kıçkırgan ide. Uynarga, sikerergä, kölärgä äzer ide. Ä häzer ülek. Anıñ baş oçında, ba-iasınıñ yüeş çäçlären übä-übä, ana yılıy. Zäytünä apanıñ üksep yılanı ülem kaygısın tagı da avırayta. Ayak oçında närsä eş-lorgu dä belmägän ata:

- Doktor, beräü genä bit... Berdänber balabız ide... Şulay uk üldemeni? — di. Närsäder äytergä teli. Läkin süzen äytä almıy, totlıga. Anıñ süzen ana dävam itä:

- Min... min genä ğayeple... min karamadım... Bägırem, nik mine kaldırdıñ?.. Katı süz äytkän idemme ällä?.. Zinhar... zinhar... doktor...

Öy eçe halık belän tulgan. Bolar barısı da minem küz aldımnan ike-öç sekund eçendä ütkän närsälär. Halıknı çıgarırga, ananı alıp kitep tınıçlandırırga kuştım. Balanıñ avı-çın açıp, sulış alu eşlärgä totındım. Puls bötenläy yuk. Täräzälärne açtırıp, havanı almaştırdım.

Biçara Näfisä! Kadriyä yanında yış kürgängä, min anı yaratırga da ölgergän idem. Ä häzer ülek. Üzem sulış birü eşlim, üzem hıyallanam. Güyä minem aldımda Näfisä tügel, Kadriyä yata... yuk, ikäve dä ülek yatalar, imeş. Min Näfisäneñ ike kulınnan totıp sulış yasıym. İrtä belän dä şulay ide bit: ul, kulıma sarılıp, Kadriyä belän bergä mine öydän ozata çıkkan ide.

Täräzä töbendä Kadriyä yılıy. Anıñ tavışın min bik açık tanıym. Ul Näfisä öçen yılıy. Dustın kızgana. Min Näfisäneñ atasına borılam:

— Kadriyä yılıy, — dim, — ul bik sizger. Ul Näfisäsen sagına. Alar bergä uynıylar ide. Sudan çıgargannı da karap torgan. Äytegez, alıp kitsennär üzen. Näfisä terelä, diyegez, yuatıgız üzen.

Kullarım talgançı sulış yasadım. Soñgı ömet itep balanıñ tänenä kamfora cibäräm. Tagın ber tapkır^avızın, borının arçıym. Küzläremnän yäşlär tamarga tora. Yomşaklıgıma açulanam. Doktorga bolay izrärgä yaramıy, dip, üzemä batırlık kertergä tırışam. Ä üzem, sulış yasıy-yasıy, avız eçennän genä: «Terel, terel, bägırem, yañadan uynarsıñ, Kadriyä belän yörerseñ, zur üsärseñ, ilneñ maturlıgın, tormışta yäşäüneñ kürkämlegen kürerseñ... Terel...» — dim. Balanıñ atası närsäder söyli: «Arıdıgız inde, doktor, bulmıy, küräseñ»,—di bugay. Läkin min işetmim. Kürşe bülmädä balanıñ anası — Zäytünä apa akıra: «Balamnı cäfalıysız gına... Harap buldım bit...» Monısın da açık işetmim, haman sulış yasıym, haman avız eçen arçıym.

häm... şatlıgımnan küz yäşem tamdı... Yöräk tibeşe kuzgaldı.

Böten ömet özelgäç, biçara ana yılıy-elıy tavışsız kalgaç, bala üzeneñ tere ikänen belderde, sulış algan kebek buldı, avızınnan su aktı. Küz kabakların selkette. Äye, balanıñ yöräge tibä başladı. Şunnan soñ mindä köç artkanday buldı. Min böten köçemne balanı saklap kalırga, tibä başlagan yöräkne tuktatmaska tırıştım.

Ata-ananıñ şatlıgın kürsäñ ide.

Äye, bala isän kaldı. Un könnän soñ ul yañadan Kadriyäne uynarga çakıra başladı.

Bu vakıygaga häzer dürt yıllap vakıt uzdı. Ä Näfisäneñ ata-anası häzerdä dä äle miña rähmätlären äytep beterä almıylar. Yıraktan kürgändä dä, berär urında tavışımnı işetkändä dä, yanıma kilep isänlegemne soraşalar, bik ozak itep küzläremä karap toralar.

İkençe vakıyga kürşe avılda buldı. Berkönne üzemne Çım-tı avılına avırunı kararga alıp kittelär. 40—50 minuttan soñ min anda idem inde. Keçkenä genä ber öy yanına tuktaldım. ' )ş vakıtı buluga karamastan, öy häm işegaldı halık belän tulgap.

— Avıru kayda? — didem. Küz yäşen sörtä-sörtä, ber karçık (avırunıñ anası bulıp çıktı ul):

- Menä, bägırem, — dip, säkegä kürsätte. Karasam, säkedä I olıplar belän tomalanıp, barmakları belän mendärgä yabışıp, anızınnan kübeklär çıgarıp, 18 — 20 yäşlek ber kız yata. Tolıplarnı alu belän par kütärelde.

- Avırunı torgızırga kiräk, halıknı çıgarıgız, täräzä-lorne açıgız, — didem.

Cıyılgan halık beräm-beräm çıga başladı. Läkin älege karçık: «Yuk, yuk, bolay gına avırıy ul, kuzgatmıyça gına kara-I ıç», — dip, avıruga kagılırga da birmi. Avırunıñ temperaturasın karadım — 39°. Pulsın sanarga dip kulına suzılsam, tarmaklarım yüeş bernärsägä tide. Bu — kan bulıp çıktı. Ä karçık haman sayın:

- Kuzgatmagız, uzar... Zıyandaşlı bala ul... här yıl şulay bula torgan ide, — di.

Halık çıgıp betügä, karçıknı çitkä etep cibärdem dä avırunı, külmäklären kütärep, yöze belän üzemä äyländerep, kararga totındım. Ul kan eçendä ide. Karçık yılıy-elıy kullarıma yabıştı:

- Zinhar, hur itä kürmägez... çıgıp kitegez... sezdän başka da terelä ul, — di.

Min karçıknı tagın etep cibärdem. Açu katış:

— Balagız ülä bit, kürmisezmeni? — dip kıçkırganımnı sizmi dä kaldım.

Kullarımnı yuıp, avıruga yärdäm birergä totındım. Ul bala tapkan. Läkin soñgılıgın almıyça kaldırgannar. Min tiyeşle yärdämne kürsättem dä karçıkka:

- Avıruga tınıçlık kiräk, berkemne dä kertmä, — dip, anıl sovetına kittem.

Uramga çıgu belän, üzemne kart-karçık, bala-çaga sırıp aldı. Äle anısı, äle monısı!

- Närsä bar?

- Tereläme?

- Nişlättegez üzen?

- Bala tabamı? — dip, soraular belän yabırıldılar. Avıl sovetına kıznıñ bala tapkanın, balanıñ yukka çıga-

rıluın häm akt tözergä kiräklegen äyttem. Militsioner kilde. Akt tözelde. Karçık yılıy-elıy kıznıñ balaga uzu tarihın söyläde:

— Ulım Gabdelhak avılda komsomolda eşli ide. Gäcitlärgä dä yaza ide. Şäkür bay semyasınıñ kaldıkları bulgan tege Nizam, Gayazlarnı da yazgan, dip äyttelär. Avıldan kuarga kiräk, dip yazgan, didelär. Şunnan soñ ulım şähärgä eşkä kitte. Häzer dä şunda. Ä tege yavız Nizam Mahinur kızım belän yörergä totındı. «Min sine üzemä alam, öylänäm», — dip söylägän, küräseñ. Kızım ışangan. Ä Nizam Gabdelhaktan üç alu öçen genä şulay yörgän ikän. Soñınnan ällä kaya kaçıp kitte. Mahinurım balaga uzdı. Kızım, üzen hurlıktan saklap kalu öçen, törle darular eçep karadı, böten seren miña söyläde. Ä min «Gabdelhak işetsä, nişlär?» dip, bik kurıktım. Kızım eçen bäyläp yöri başladı. Kübräk öydä utıra torgan buldı. Halık sizmäde, ahrı. Ul-bu ber dä işetelmäde, häm bügen tañda bala taptı. Läkin bala ülek ide.

Şunnan soñ bez munça yanında cirgä kümelgän balanı kazıp karadık ta tikşerü yasadık. Min balanıñ çınlap ta ülek tuuın rasladım.

Avıru ber atnadan ayakka bastı.

Läkin mine kıznıñ kölkegä kaluı, anası tele belän äytkändä, «hur buluı» borçıdı. Kız terelep citkäç tä, berkaya çıkmıyça öydä genä utıra torgan buldı. Yomış belän kergän kürşe hatınnar:

— Tereläseñme inde? Gabdelhak närsä yaza?

— Kulak Nizamnı äytäm äle... Töçe tellänep Gabdelhak se-ñelesen niçek aldıy algan! — dip, yaraga uçlap-uçlap toz salalar.

Şularnı işetkäç, min kıznıñ ruhın kütärergä, anı yuatırga tırıştım. Läkin küzlärendä açu kürdem.

— Nigä sin katnaştıñ? Ülep kotılgan bulsam, bu hurlıknı kürmägän bulır idem. Tere kalsam da, bolay söyläp yörmäslär ide, — digän kebek, miña çirkanıp, açulanıp karıy. Min añlatırga tırıştım, läkin faydasız, kız tıñlamıy da. Üzägenä ütkän, küräseñ. Tirän itep kaygıra belä ul.

Bolay yärdäm kürsätä almagaç, min ikençe yulnı kabul ittem. Böten mäsäläne añlatıp, Gabdelhakka hat yazdım. Kıznı gaybättän, «hurlıktan», üz-üzen üterüdän saklap kalu öçen anı häzer ük şähärgä aldırırga kiräklekne añlattım. Ğadätemçä, hatnı yomşak süzlär belän tutırdım. Hat täesir itteme, ällä Gabdelhak şulay tiz añladımı: ike atna eçendä ul Mahinurnı üz yanına aldırdı. Hätta rähmätlär belän tulgan cavap hatı da yazdılar.

Bu vakıygadan soñ avılda: «Doktordan yäşerep kala almassıñ, ul barısın da belä», — dip, bik ozak söylädelär. Ä kıznı alırga kilgän Gabdelhak avıl sovetında, komsomol yaçeykasında:

- Keşe ülem aldında bulgan, ülä başlagan, ä sez bäladän gprtmp alası urınına, gaybät çäynätep aña kaber kazıgansız. Yarıy äle, şundıy yahşı doktor turı kilgän. Doktorıgıznıñ qaderen belegez, — dip söylägän didelär.

Öçençe vakıyga — törle cirdä dävalanıp ta sälamätlänä al-m;i an ber kartnıñ Ädräskä kilüe buldı. Anı älege uñışlı eş-iorsmnän soñ tugannarı: «Bezdä bik şäp doktor bar, sine şul 11.) na tereltsä terelter», — dip çakırtkannar. Bu kart Ädräskä (ur ömetlär belän kilde. Ul berniçä rayon bolnitsasında bulgan. Anı: «Sindä rak», — dip kurkıtkannar. Kart miña kilgän-do bötenläy yabık ide; yañakları yabışkan, küzläre eçkä batkan, üze köçkä yöri. Tıñlap karadım: yöräge yahşı eşli, üpkäläre 1n ,)p. Böten zarlanganı:

— Aşıy torgan aşımnı yota almıym, kire çıgaram, — di.

Şul uñay belän ike-öç kön eçendä üzemdä bulgan böten ädä-Opitnı yañadan karap çıktım häm şunnan soñ gına ışandırırlık räveştä kartka:

- Kurkırlık bernärsä dä yuk. Sindä rak tügel, — didem, — tulay da rentgen nurlarına kürenäseñ kalgan. Berär atna häl cıy da Kazanga rentgenga bar, — dip, kulımnan kilgänçä üzen doiilarga totındım. Närsä belän dävaladım? Cılı vanna. Aş yulın yomşarta torgan darular. Sıyık aş. Kişer sıgıntısı.

Şuşındıy çaralardan soñ avıruım az-az gına bulsa da aşıy hişladı, baş çatnavı bette, üze tışka yörergä totındı, häm 11.ŞIÇ yoklıy torgan buldı. Ber ay vakıt eçendä tämam taza hä-isno kerde.

Bu öç vakıyga minem ruhımnı kütärde, kıyulıgımnı art-i.fdı. «Ukuım yukka bulmagan, cämgıyätkä minem dä faydam tiyä», — dip, kanatlanıp eşli başladım.

Doktor iseme halık telendä ayıruça ber cılılık belän söy-iopsä dä, raybaşkarma predsedatele punktka haman da yärdäm kunıp suzmadı. Remont yasatırga dip tözelgän smetanı kire kay-gardı. Aptekanı başka binaga çıgarırga röhsät birmäde. Katırak söyläşä başlagaç, raybaşkarma predsedatele Galiul-lmn:

Remontka akça yuk. Kvartira öçen irtä tıpırçınasıñ. Yuknı kaydan alıym soñ? Üz yanıma torırga kermässeñ bit, — dip, kotoçkıç süzlär tezep kitte.

Şuşındıy yülär başnıñ rayonda citäkçe bulıp toruına isem kitte. Ul üzenä baş igänne yarata ikän. Yomış belän kabinetına kergän keşegä urın da täqdim itä belmi. Galiullin be-noi yartı säğat söyläşüdän soñ, min rayonnıñ ni öçen koyrıkta söyrälüen, çäçü buyınça da, başka kampaniyälär buyınça da plannıñ tutırılmau säbäplärenä töşendem.

Galiullin ütkän yıl Kazanda eşlägän. Anda ul ber uçrecdeniyeneñ başında torganda eşçelär, hezmätkärlär arasında talaş, cäncal çıgarırga säbäpçe bulgan. İñ yahşı köçlärne üzennän kaçıp kitärgä mäcbür itkän. Bıyıl katı şeltä belän rayonga kilgän. Läkin ul monda da «Yul yırak, işetelmäs» dip uylagangamı, yä bulmasa iske «gönahları» betmägängäme, haman üzeneken itä kilde.

Min üzemä, eşemä digän bulışlıknı barı tik MTS direktorı Kadıyrovtan häm raypo mödire Latıypovtan gına kürä idem. Alar miña baytak yärdäm ittelär. Ambulatoriyägä remont yasaganda, material tabıştılar. At soraganda, at birdelär. Alar-nıñ kiñäşlären istä totıp, Galiullin kabinetınnan min raykomga kittem, häm äle ber atnalar çaması gına rayonga kilep eşli başlagan raykom sekretare iptäş Korbanov yanına kerdem. Ul, min kilep kergändä, närsäder yazıp utıra ide. Ber byurokrattan ikençe byurokratka eläktem, ahrı, dip açuım kilde, häm, tavışıma usallık birep:

— Min, iptäş, Kazanga kaytıp kitäm. Min tik yatu öçen vuz betermädem. Min eşlärgä kilgän idem, läkin sezgä eşçelär kiräkmi ikän... Min añlamıym, Galiullin şikelle buldıksız keşelärne eş başında nigä totalar ikän? — didem.

Korbanovnıñ yılmayuı minem süzemne bülderde. Ul, tagı da yılmaya töşep:

— Gafu itegez, süzegezne büläm. Utırıgız. Min monda yaña keşe — yalgışmasam, bez tanış ta tügel äle. Sez kem bulasız? Min — Safa Korbanov, — dip, küreşergä kulın suzdı.

— Doktor Galiyä Safiullina, — dip, min dä kul birdem. Oyaluımnan bitlärem uttay yana başladı. Yaulık çıgarıp, mañgay tirläremne sörtergä totındım. Anıñ tınıç tavışı, küzlek arkılı miña tekälgän sorgılt küzläre yomışımnı onıttırdılar. Ul:

— Kilüegez öçen rähmät. Min sezneñ turıda küp kenä yahşı närsälär işetergä ölgerdem. Halık: «Ädräs doktor kürgäne yuk ide. İnde menä digäne buldı», — di. Üzegezne bik yaratalar. Nigä kitäm disez? Galiullinga nik açulandıgız? Yärdäm kiräkme? Söylägez, mömkin bulgan bulışlıknı eşlärgä tırışırbız, — dide dä, urınınnan torıp, bülmä buyınça yörergä totındı. Ul keçkenä buylı ide.

— Sez minem açulanıp kerüemä gacäpsenmägez. Moña min ğayeple tügel. Ädräsneñ Galiullinnarı ğayeple. Sezne kürgäç, dörese, sez torıp yöri başlagaç, niçekter ciñelräk bulıp kitte.

mışım şul: ambulatoriyä taşlandık häldä, şunda uk apteka da, kvartiralar da. Kışka hätle remont yasatırga kiräk. Ä Ga-ppullin bu turıda işetergä dä telämi.

— Yarıy, — dide Korbanov, — min söyläşep kararmın. Hä-11'rgo bernärsä ışandıra almasam da, mömkin bulganın eşlärgä tırışırbız.

Korbanov yanınnan min tämam tınıçlanıp çıktım. Korba-şş minem belän söyläşkän kebek ük, Galiullin yanına barıp kına söyläşäsem kilde.

Şul uk könne kiç belän, min kürşe avıllarnıñ bersenä kit-kş! arada, Korbanov, Galiullin häm tehnik — öçäü ambulatoriyäne kilep karagannar. Ä irtägese könne Galiullin mine üzenä çakırtıp aldı da:

- Ämma usal da ikänseñ. Usallar eşlekle bulalar. Min üzem do usal. At doktorına dip totkan ber kvartiram bar ide. Şunı gitsa biräm. Barıp kara. Oşasa, bügen ük küçärgä mömkin. İrtä-go prezidium utırışı bula. Şul vakıtka rayzdrav, tehnik häm üçeñ — öçäüläp remont turında smeta tözegez. Läkin smetañ ike meñ sumnan artmaska tiyeşle. Dokladnı üzeñ yasarsıñ, — dide.

Şarkıldap köläsem kilde. «Kvartiram bar, şunı siña bi-rom, imeş». Korbanov katı kızdırgan, küräseñ!

Ahırısında kvartiraga da küçtem. Meñ bäla belän, annan takta, monnan kadak, tegennän bur cıyıp, remontnı oçlap çıktım. Aptekanı ikençe binaga küçerdek. Läkin bu eşlärneñ ahırına çıgar öçen küp köç tügärgä, yokı kaldırırga, aş vakıtın istän çıgarıp, onıtılıp eşlärgä turı kilde. Ä eş — muyınnan: şilık cıyu, doprizıvniklarnı äzerläü, remont alıp baru häm Gşşkalar. Menä bolar hämmäse dä meditsina ölkäse buyınça berençe aylarımda uk minem östemä töşkän ide. Şul uk vakıtta kem I sayın avıllarga da çıgarga turı kilä ide. Annan arıp, tuzanga buyalıp kaytasıñ. Öygä kilep kerü belän ike yaktan ike balam gprşa. Alar belän rähätlänep, uynap-kölep yoklarga yatasıñ. İz-rom yoklıysıñ. Läkin tuygançı yoklarga bik siräk turı kilä ide. Çönki bik yış tönlä belän avırularnı kararga alıp kitämer. Min zarlanmıym. İrenmiçä, tatlı yokımnı taşlap, karañgı tmdä sikältäle yullardan, kara urman aşa, avıruga yärdäm kunıp suzarga baram. Tik Galiullin şikelle keşelärne oçratkaç kına yöräk ärnep kitä. «Avtomobilne anıñ kebeklärgä tügel, doktorlarga birergä ide», — diyäse kilä. Soñınnan, tınıçlangaç, şundıy fikerläremä üzem dä gacäpsenäm häm kıçkırıp kö-nom. Şulay da yahşı eşläre öçen ciñel avtomobil belän bü-ioklongän «Kızıl tañ» kolhozı doktor artınnan avtomobil cibärgändä, şul avtomobilğä utırıp, kiñ kırlar aşa barganda: «Berniçä yıldan soñ minem matur ilem härber rayon vraçın avtomobilğä utırtıp yörter», — dip, şul närsäneñ tormışta buluına ışanıp uylanam.

İskändär!

Bu yullarnı ukıp, sin tagın: «Galiyä kızu eş arkasında balaların da onıtkan»,—dip uylıy kürmä. Balalar — minem şatlıgım. Bala karauçı Nataşa da alarnı üzem kebek ük tirän yaratu belän yarata. Ütkän yıl balalarım öçen radio kuydırdım. Cäy könnärendä bu radio öy aldın klubka äyländerde. Balalar gına tügel, zurlar da kilep kiç buyı kontsert tıñlıylar, cırlıylar, biilär. Häzer Ädrästä 40 radiotoçka bar. Şulay da halık kübräk minem radionı tıñlarga cıyıla. Çönki minem radio buyınça telägän ber şähärne tıñlarga mömkin.

Eş bulmasa da, balalarım belän bergä su kerergä baram, urmanga çıgam.

Kiläse yılga pianino alırga cıyınuımnı yazdım şikelle. Läkin balalar öçen bolar gına citmi. Alarga tere keşe dä, ata da kiräk. Avıl tormışın kürmägän keşelär genä, krestyan balaları ata-ana mähäbbäten kürmiçä üsälär, dip söylilär. Bu döres tügel. Äye, avıl balaları kübesençä üz ireklärendä üsälär. Läkin ata-anaları buşagan minutta tuygançı söyelälär dä, nazlanalar da.

Sineñ belän ayırıluga öç yıllap vakıt uzgaç, Kadriyä bik yış:

— Änkäy, nigä bezneñ ätiyebez yuk? Ul kayçan kayta? Minem ätiyem kemgä ohşagan? Nik ul hat yazmıy? — dip soraştıra başladı.

Menä şuña kürä dä eştän artkan härber minutımnı min balalarıma birep kildem. Miña alar yanında ana da, ata da bula belergä kiräk ide. Ä bu bik kıyın närsä. Balalarım — yäş, ätiläre turında döresen söyläsäm, añlıy almaslar. Şul uk vakıtta: «Bez ayırıldık», «Sez yätim kaldıgız», — dip, iske zaman süzläre belän käyeflären dä bozasım kilmi. Ata turında süz çıkkan sayın, min alarga:

— Ul Moskvada ukıy. Ukıp betergäç kaytır. Sezgä büläklär kiterer, — dip söylim.

Balalarga şulay söylägäç, semya tormışım belän kızıksıngan çit keşelärgä dä «irem çittä» dip yalganlarga öyrändem. Kem belä. Bälki, gaybättän saklanu öçen genä dä min «irem bar» diyär idem. Çönki avılda tol hatınga, ire bulmıyça balalar asragan keşegä naçar küz belän karau betmägän äle.

Hatın-kızga hayvani teläklärne niçek ciñelräk ütäü küzlegennän karau betep citkäne yuk äle. Ütkän yıl min üzem şuşındıy tiplarnıñ bersenä oçradım. Bu tip — älege Galiullin.

Mäsälä yahşırak añlaşılsın öçen, min sine ber vakıyga (kmyun tanıştırıp ütäm.

Bezneñ avılda ber avtomobil bar. Bu avtomobilğä kübesen-ço raybaşkarma predsedatele Galiullin utırıp yöri. Bu maşina turında ütkän yıllarnı törle-törle äkiyätlär söylände, cır-oostlor äytelde.

Könnärneñ berendä miña rayonıbıznıñ iñ yıraktagı Ak kayın /i 1GOİ avılına eş belän barıp kaytırga kiräk ide. At sorap yör-gopdo, älege Galiullinnı oçrattım. Ul, at soraganımnı işet-koç:

— At köçen yukka äräm itmägez, häzer şul yakka maşina kitä. Siñä genä urın tabılır. Maşina belän ük kaytırsız da,—dide.

Min riza buldım. Başta dürt keşe barırga tiyeş bulsak ta, kitü vakıtı citkäç, maşinaga şoferdan başka Galiullin be-.110N min genä utırdık. Şuşındıy üzgäreştän häm Galiullin-phş minem belän bügen «sez» dip töçe tellänep, yomşak itep sipläşergä tırışuınnan, min üzemä tiyeşle näticälärne çıgardım. Yulda üzemne mömkin hätle irken totarga buldım.

Avılnı çıgu belän ük, Galiullin, minem tormışım turında süz başlap: «Yalgızıña küñelsez tügelme? Menä sezneñ işe usal hatınnar avılda kübräk bulsa, bez bik tiz üsär idek. Yuk tul, az. Annarı matur hatın-kızga avılda yäşäve dä küñelsez. Maturlar bik saylauçan bulalar. Ber sorau birsäm, açulanmassızmı? Yuk. Fiziologiçeskiy potrebnostka niçek karıysmç?» — dip, ber-ber artlı özek-özek cömlälären tezep kitte. Şul arada tozsız anekdotların da söyläp aldı. «Tuñmıysızmı?» dip, cilkämä salıngan plaşımnı tözätkän bulıp, kulların häräkätkä kiterä başladı. Annarı üzen zur kaharmanga isäpläp, şähsi tormışında, öy eçendä rähät küräse kilgänen, läkin bu rähätneñ, uñmagan hatını arkasında, yuklıgın añlattı. Läkin min, anı kirägençä tıñlamıyça, soraularına cavap kaytarmıyça bardım. Çönki anıñ mäçe küzlären yıltır-eltır kiterep, mal karaganday sözep karavı, mışnauları mine çirkandırdı.

sr yartı säğat bargannan soñ, bez kuyı urmanga kerdek. Ga-iiullin şoferga akrın barırga kuştı. Ul bu urmannıñ maturnı, ıp, çäçäklären, ciläklären maktadı. Şul urman arkılı ütkändä, kulaklar tarafınnan üterelgän ike kommunistnıñ batırlıkların söyläde, häm beraz endäşmi bargaçtın, «Kara urmam» köyenä cırlap cibärde. Galiullinnıñ härber kılanışı, cırlagan çakta cilkälären selketüe, tavışı, mäçe küzläremä moñlık kertüe — bötenese dä miña oşarga tırışuın kür-soyulär ide. Läkin ul şulay yasalma kılangan sayın, minem iofrätem tagın da arta bardı.

Urmannı çıgabız digändä, ul maşinanı tuktatırga kuştı. Min aña kiñäşmägä barasın, üzemneñ dä aşıguımnı äyttem. Ul yarım gacäpsenü belän:

— Tabiğatne yaratmıysızmıni? Miña kalsa, sezneñ şikelle matur hatın belän şuşındıy yäşel urmanda, çäçäklär arasında, saf hava urtasında bergä bulu öçen min kiñäşmäne genä tügel, böten dönyanı onıta alam, — dip, kuyı agaçlar arasına kerep kitte.

Min maşinadan töşmädem. Biş-un minuttan soñ Galiullin ber buket çäçäklär häm tamırları belän ük özelgän kıp-kızıl ciläklär kiterde. Ul alarnı:

— Teläsägez niçek añlagız, minnän istälek, — dip, miña suzdı.

Maşina kuzgalıp kitte. Galiullin üzeneñ taktikasın üzgärtte. Turıdan-turı alırga mömkin bulmagaç, yomşak mögamälä belän minem küñelemne tabarga tırıştı.

Ak kayın avılında ozak tormadık. Min, balalar yäslesendä smotr uzdırıp, şunıñ kürşesendä ük bizgäk belän avırgan ber hatınnı karaganda, Galiullin kilep tä citte.

— Kittekme, doktor? — dide.

Kire kaytırga dip maşinaga utırganda, karañgılık töşä başlagan ide inde. Bödrälänä başlagan bolıtlar yañgır bulıp yavarga cıyınalar. Aşıgırga kiräk ide. Yañadan urman arkılı kaytırga turı kilde. Yul buyı Galiullin üzeneñ kiñäşmädä buluı, anda närsä söyläve turında mine tanıştırıp bardı. Anıñ tavışında da, süz saylavında da «Küräseñme, min sezneñ belän niçek urtaklaşam, sezne yakın kürergä teläüdän şulay itäm bit» digän närsäne añlap bula ide. Şuña bäyläp, üzeneñ semya tormışın, hatınınıñ buldıksızlıgın da söyläde. Oçragan ber keşegä hatının, semyasın yamanlap yörgän vak keşelärne yaratmıym min. Şuña kürä bu süzlärdän soñ mindä Galiullinga karata näfrät tagı da arttı, üste.

Urmanga kerdek. Urman urtasında maşinabız kinät tuktadı. Şofer İbray:

— İh, şaytan algırı, maşinanıñ motorı bozıldı bit, — dide.

— Nu? — dide Galiullin.

— İnde nişlibez? Tözätep bulamı? — dip soravıma, şofer borçılgan kıyafät belän:

— Östemä karap tormasagız, tiz tözätermen, — dide dä, motornıñ kalfagın alıp, kazınırga totındı.

Galiullin, mine kultıklap:

— Minem şofer bik tiskäre keşe, äydägez, beraz çitkäräk kitep tınıçlandırıyk üzen. İbray karap torgannı häm üz eşen tıgılgannı yaratmıy,—dip söylänä-söylänä, mine urman eçe-po, yuldan çitkä alıp kitte. Şofer, maşinanı tözätep betergäç to, bırgı kıçkırtırga buldı.

Galiullin yarım karañgıda miña ciläklär cıydı, çäçäklär kiterde. Ä min bırgı köttem, maşina turında uylandım. «Maşina vatılmagan. Bu barı urmanda tuktap toru öçen korılgan çoylä genä. Galiullin nindi plannar kora ikän?» Minem bu uy-nmrımnı Galiullinnıñ, yañadan ber koçak çäçäklär kiterep, yanıma utıruı özde. Ul ber çäçäk aldı da, anıñ yafrakların beräm-berom özep, «Yarata-yaratmıy, yarata-yaratmıy» diyärgä totındı. Müçne mähäbbätkä borıp şayara başladı. «Urmanda sulavı rä-hot», — dip, kulların ber kütärep, ber töşerep, tirän-tirän sularga kereşte. Annarı:

— Ä sez nigä sulamıysız? Sulagız, sezneñ tirän sulavıgızmı karıysım, tıñlıysım kilä. Hatın-kızlarnıñ, bigräk tä sezneñ şikelle maturlarnıñ, sulavı ayıruça matur bula: kükräk ber kütorelä, ber töşä... yägez, — dip, minem kullarımnan eläkterep indı, häm niçekter cayın turı kiterep übärgä omtıldı.

Min:

- Bu närsä tagın?! — didem dä bar köçem belän üzen etep cibärdem.

Läkin Galiullin kılanuınnan tuktalmadı, min etep cibär-I oç, şayaram dip belde, küräseñ, şarkıldap kölde dä:

— ho, sez köçle... karap karıyk... kaysıbız köçleräk ikän, — din, mine koçaklap aldı.

Min laç itep anıñ bitenä tökerdem häm katı kıçkıru belän (şofer işetsen dip) «kabahät», «şakşı» dip, anı etep cibärdem. Üzem maşinaga yögerdem.

- Nigä bırgı kıçkırtmıysız?

Kıçkırtırga gına tora idem, üzegez kilep cittegez, — dide şofer.

Maşina kuzgalıp kitkäç, Galiullin bötenläy başka, ğayeple keşe tavışı belän:

— Zinhar, gafu itegez... Min belmädem... Min tüzmädem, nazlanasım kilgän ide... Karşı tormassız dip uylagan idem, — dide.

- Sez kabahätneñ dä kabahäte ikänsez. Ber tapkır etep ci-yorgäç, nigä inde ikençe kat suzılırga?

- Şayarasız dip beldem. Hatın-kızlar bervakıtta da: «Min gppeke», — dimilär. Alar härvakıt: «Nişläveñ inde bu? Ki-rokmi», — dilär, ä üzläre koçakka kısıla baralar. Ä sez başka. ()iıtıyk. Bu turıda bervakıtta da iskä töşermägez, — dip yal-vardı.

Şunnan soñ bezneñ süz, ällä niçek, bäylänmäde. Min Galiul-linnıñ bu kılanışına ällä artık ähämiyät birgängä, ällä anı öyrätergä telägängä maşinanı tuktatırga sorap, şofer yanına küçep utırdım häm kahkahä belän:

— Sineñ naçalnigıñ, İbray, hatın-kızlar yanında üzen tota belmi, huligannarça kılana. Min sineñ yanında utırıp baram, — didem.

Galiullin ber süz dä endäşmäde.

Törle bäyet, takmaza, cırlarnıñ tuuına säbäp bulgan Galiullin maşinası änä şul inde. Takmaza-cırlarda töp kaharmannar bulıp älege Kamal Galiullin, MTS keşese Möstäkıymov häm hatın-kızlardan yäsledä bala karauçı Marfüzä häm timer yul stantsiyäsennän Tamara isemle ber kız yöri. Äytelgän takmaklar, cırlangan cırlar buyınça da maşinanıñ motorı bik yış bozıla ikän.

Läkin Galiullinnıñ bu «batırlıkları» ozakka barmadı. Çuan tiz tişelde. Eş Galiullinnıñ partiyädän çıgarıluı, urınınnan alınuı belän bette. Galiullin kitep, yaña citäkçelär saylangaç, rayonıbız bik tiz alga, yugarıga taba kütärelä başladı. Işanmassıñ, bıyıl uramnarga agaçlar utırtıldı, trotuarlar yasala. Kolhozçılar da, Galiullin kuılgaç, niçekter yahşırak eşlilär kebek toyıla. Korbanovnı bik yaratalar. Ul — Galiullinnıñ kirese, onıtılıp eşli belä, tınıçlıgı belän iñ avır bälalärne dä ciñep çıga.

İskändär!

Bu hatnı min özep-özep, yalgız kalgan minutlarımda yazam. Yaza başlavıma baytak vakıt ütte, ä ahırına, soñgı süzemä haman citä almıym äle. Hatlarımda añlaşılmıy torgan urınnar, äytelep betmägän fikerlär bulsa, gafu it. Küräseñ iç, balalar turında yaza başlagan idem. Galiullinga küçkänmen. Kayçagında şundıy ozın hatlar yazuıma käyefem dä kitä. «Ni öçen yazam?» — dip, üz-üzemä soraular biräm. Yöräkkä tulgan şul. Buşanasım kilä. Ä vakıt-vakıt hatlarda kuzgatılgan mäsälälärneñ tiränlegenä töşenep, alarnı «Ana hatları» isemendä gazetaga da yazasım kilä.

Min siña balalarıma «ätkäy» tabuım turında yazarga uylagan idem. Bu gacäp eş bolay buldı.

Kiçlärneñ bersendä, studentka çagımnan kalgan däftärlärne aktarganda, korzina töbennän ber räsem kilep çıktı. Bu räsem — minem belän bergä ukıgan, miña yäşeren mähäbbät totıp yörgän rabfak studentı Väli Safiullin räseme ide. Rabfakta çakta min stena gazetasında sekretar bulıp eşli idem. Şunnan elägep kalgan räsem, ahrı. Räsemne kulga alıp karıy başlau oyılän küz aldıma tere Väli kilep bastı. Kara küzlären töbäp, oyıçneñ zaldan çıgıp kitüebezne karap kaluın häterlädem. Kızgandım üzen. Añardan kölep yörüemä açulandım. Läkin räsem karagan kiçne, İskändär, min sine uylamaska tırıştım. İrek-ne-ireksezdän gel Väli Safiullin tiräsendä äyländem. Häm yaña dönya açkan şikelle, «Välineñ familiyäse dä minem familiyäm belän ber, min dä Safiullina bit. Kadriyä: «Ätkäy kayda? Ul kemgä ohşagan?» — dip sorıy. «Menä sineñ ätkäyeñ. Menä minem irem», — dip, Väline üzemä hıyalıy ir ittem.

Açulanma, İskändär! Bu kiçne min sine bötenläygä onıttım. Bu kiçne min Safiullin räsemen, ramaga kuyıp, stenaga eldem. Ä irtägesen Kadriyä belän Rafaelğä:

— Karagız, ätkäyegez nindi çibär! Ul tizdän kaytır, — dip, alarmı hıyalıy ataları belän tanıştıra başladım.

Räsem töşerergä yaratuımnı sin yahşı beläseñ. Tora-bara räsemen min berniçä danä itep eşlädem, zurayttım, keçeröyt häm Väli räsemen üz räsemem belän yänäşä kuyıp töşerdem — ikoü bergä töşkändäy çıktı.

ervakıt ütenep soragaç, sin minem belän räsemgä töşärgä bargan ideñ. Şunda sin Kadriyäne itägeñä alıp töşkän ideñ. Bu rosem mindä äle dä saklana. Alar ikäü. Şunıñ bersennän sineñ (başıñnı kisep alıp, Safiullin başın kuyıp töşerdem.

Bu räsemnärneñ barısı da stenaga elendelär. Alarga üzem dä, Palalar da, kürşelär dä iyäläştek. Ä Rafael, «Ätkäyeñ kayda?» diyüç, «Menä» dip, böten räsemnärdän Väline kürsätep çıga. «Ät-kosñms niçek yaratasıñ?» dip soragaç, «Menä niçek», — di dä Mol imeñ räsemen übärgä totına.

Läkin kayçagında şuşındıy närsäne uylap çıgaruıma üzemneñ dä isem kitä. Şayarudan başlangan äyber çınlap ta zurga kitä.

İñ kurıkkanım Safiullinnıñ tere bulıp çıguı yäki anıñ aşışlarına oçravım ide. Läkin nişläpter küpmillionlı halık arasında Safiullin yugalgandır, onıtılgandır, dönyanıñ antıday ber öleşe bulgan kiñ Sovetlar Soyuzında Väli minem (kmyui oçraşmaslık urında eşläp yata torgandır, dip, üz-üzemne yürleçä tınıçlandırırga tırışa idem.

Yaşermim, bik yış Väline küräse kilgän könnärem bula. Hät-1i, ambulatoriyädäge uñışlardan soñ öygä kaytıp kergäç, anıñ rosemenä karap: «Väli, sin häzer kayda? Galiyä isemle «hatınıñ» narlıknı üzeñ beläseñme? Galiyä — sineke!» — dip hıyallanam.

Kalalarga ata tabıldı. Läkin hıyalıy atanı çın ata itep özleksez räveştä saklap baruı bik kıyın buldı. Kadriyäneñ «Ätkäy nik hat yazmıy?» dip soravına karşı, üz-üzemä hatlar yazarga turı kilde. Soñra här un kön sayın min başımnan uylap çıgarıp Välidän dip, üzemä häm balalarga sälam hatları kiterergä öyrändem. Hat algaç, cavap ta yazarga kiräk bula. Ayga ber-ike tapkır minem belän bergä ütkän cöydän birle Kadriyä dä Väligä, dörese — «atasına» hat yaza. Menä anıñ bügen salıp cibärergä digän yaña hatı:

Ätkäygä sälam! Rafael dä siña hat yazgan bulıp utıra. Ul yaza belmi. Minem käğazlärne genä boza. Min aña açulanmıym. Rafael — keçkenä, ä min — zur. Läkin ul usal — tayak belän başka suga. Tayak belän kıynaşırga yaramıy, dip äytäm, añlamıy.

Ätkäy, sin kayçan kaytasıñ? Tizräk kayt inde. İkäü bergä urmanga yörerbez. Anda bik kup matur çäçäklär bar. Änkäy küp eşli, buşamıy. Nataşa Rafaelne karıy, ä yalgızımnı cibärmilär. Sin kaytsañ, ikäü yörer idek. Sin miña risovalnıy däftärlär, tsvetnoy karandaşlar, pionerskiy galstuk häm skakal-kalar alıp kayt, Rafaelğä dä al. Almasañ, ul yılar, mineken sorar.

Kayt inde, ätkäy. Min siña üzem yasagan räsemnäremne kürsätermen. Übäm.

Kızıñ Kadriyä.

Tora-bara Välidän «kilgän» hatlarga min gazetalardan ukılgan häbärlärne, kızıklı vakıygalarnı alıp, alarnı hatlar itep balalarga tärbiyä birerlek ruhta yazarga öyrändem. Siräk kenä bulsa da, «Välidän — atagızdan posılka» dip, balalarga büläklär kiterä başladım. Läkin bu eşneñ ahırı kurkıta. Balalar üskänçe bu «ser» açılmasın gına ide. Ä üskäç, min alarga üzemneñ yülärlegemne äkiyät itep söylärmen. Ul çagında keşelär dä bit bik nık üzgärgän bulırlar.

Läkin ütkän yıl — älege suga batkan Näfisäneñ anası — Zäytünä apa, gazeta kiterep, bik katı kurkıttı:

— Kara äle, Galiyä, monda sineñ ireñne yazgannar. Räsemen dä töşergännär, — dide.

Aptıravımnan närsä äytergä belmädem. Katıp kaldım.

— Nigä şatlanmıysıñ? Anı maktagannar bit. Mä, ukı, «ukıtuçı Safiullin» digän, — dide dä miña gazetanı suzdı.

— Ätkäyne yazgannarmı? Karıym äle, — dip, Kadriyä dä, yögerep kilep, kararga totındı.

— Nişläp şatlanmıym! Älbättä, şatlanam. Läkin min bik arıganmın. Annarı Väli bu turıda miña hatta da yazgan ide, — dip, kurka-kurka gına gazetanı ukırga totındım.

Mäli Safiullin, Kazan rabfagın betergännän soñ, Moskvaga kitkän. Universitetnıñ fizmatıñda ukıgan häm tönnär buyınça matematika östendä utırgan. MGUnı betergäç, Moskva urta mäktäp ipläreneñ bersenä matematika ukıtuçısı bulıp kergän. Anda iuçlar da soklanırlık räveştä matematika kabinetı oyıştırgan. U kıtu eşenä üzeneñ modellären kertkän, professornıñ üsmä karaganda, Safiullin matematikanı iñ küñelle, iñ ciñel dores itkän. Safiullin mäktäbe ürnäk mäktäpkä äyländerelgän. Hokümät Safiullinnıñ ukıtu hezmätlären, cämäğat eşen is-kä alıp, anı Hezmät Kızıl Bayragı ordenı belän büläklägän. Mokalädä änä şular yazıla.

Çäytünä apa çıgıp kitte. Ä min, Välineñ gazetada basılgan rossmen karap, törle uylarga çumdım. İlebez Välineñ yokım-gıranın yugaltkan, keşelärdän kaçıp yörgän Väli partiyägä ker-

Tugan ilem, sin nindi köçle! Väline ataklı keşe bulu därä-kütärgänseñ. Mine dä, mine dä, ilem, üzeñneñ koçagıñnan çıgarma.

Küpme uylanıp utırganmın — açık häterlämim. Tik bolay açtın, Välineñ «hıyalıy ata» buluı açılır, minnän kölär-lor, dip kurka başlavım gına isemdä. Nişlärgä? Anıñ ata bu-iumna üzem dä, balalar da, kürşelär dä iyäläşkän idek inde. Annarı Sovetlar ilendä Väli şikelle ataklı keşelär baytak itta. Väline Ädrästä kem kürsen soñ? dip, üz-üzemne yuatıp ta kundım, häm:

Kadriyä, Rafael, tıñlagız, ätkäyegez turında söylim, — dip, olege mäqaläne balalar telenä küçerep añlata başladım.

Yarıy. Tınıç yokı yäki häyerle irtä, İskändär. Väli turında uylap, öçençe hatımnı şunıñ belän tämam itäm.

İskändär!

Hatlarımda yazılgan vakıygalardan soñ, üz-üzemä açuım arttı, «Sin, Galiyä, iske karaşlardan arçınıp betmägänseñ, semyanı bik yugarı kütäräseñ, romantikaga birelep, tormıştan çit-ko tägäriseñ. «Vraç hatları», «Ambulatoriyä hatları» yazası urınga, İskändärgä yazasıñ» dip, üzemne tirgärgä totındım.

'["ik eştä genä onıtıla alam. Ambulatoriyäneñ çistalıgın, kilgän avırularnıñ gazeta-curnal karap utıruların kürgäç, prismda bulgan kayber täcribälärne däftärgä yaza başlagaç kına, çın-çınlap rähätlänäm.

Yal könnäremdä balalarımnı citäkläp, Mäftuha apayga baram. Ul kolhoz predsedatele bulıp eşli. Bez anıñ belän kiçke lampa aldında kolhoz turında, ilebez turında söyläşäbez. Keç-kenä-keçkenä kitaplar ukıybız. Revolyutsiyä korbannarına bagışlangan istäleklärne aktarabız. Min Mäftuha apaynıñ könnän-kön üsä barganın küräm.

Kayçagında bu söyläşü çöyenä kürşe hatın-kızlar da, hatın-kızlar baş bulgannı karap toru öçen irlär dä kerälär.

Şuşındıy çäylärneñ bersendä min cıyılgan halıkka tübändäge dokumentnı tatarçaga tärcemä itep ukıp çıktım. Bu dokument 1920 yılnı Odessa şähärendä aklar tarafınnan üterelgän kız turında. Menä ul:

Kaderle iptäşlär!

Min üzemneñ keçkenä tormışımnı namus belän üttem, namus belän uläm dä. Bugen kiç mine ataçaklar. Ä sigez könnän mitsa 22 yäş tula. Üluyım kızganıç tugel, revolyutsiyä öçen bik az eşlädem — şunısı kızganıç. Üläse kilmi. Çönki min uzemne häzer genä, törmägä eläkkäç kenä añlı revolyutsionerka häm partiyä eşçese itep sizä başladım. Eşlise kilä.

Kulga alınganda häm sudta uzemne niçek totuım turında iptäşlär söylärlär. Alar: «Sin uzeñne yegetlärçä tottıñ», — dilär. Änkäy bägıremne kısıp-kısıp ubäm. Änkäy, tormışımnıñ ahırı törmä eçendä, pulya astında betüe öçen yılama. Sovetlar ileneñ eşçän anası bulırga tırış. Doşmannar kulında ulgän kızıñnıñ istälegenä ker töşermä — bolşeviklar yaklı bul.

Bez, ülemgä hökem itelüçelär, barıbız da uzebezne yahşı his itäbez. Bugen soñgı märtäbä gazetalar ukıdık. Beznekelär Pe-rekopka kilälär. Tizdän Ukraina irken sulış alır. Kızu eş, irken hezmät, rähät könnär başlanır. İlebez çäçäk atar. Tik min bulmam. Menä şunısı kızganıç.

Yä huşıgız, bähetle bulıgız!

D. Lyubarskaya

Yomış belän genä kergän 60 yäşlek Miñnisa äbi tüzmäde. Cıyırçıklar belän kaplangan bite buyınça mölderäp akkan küz yäşlären sörtä-sörtä:

— Kem yaza diseñ äle, doktor apa? — dip soradı.

— Lyubarskaya. Nigä sorıysıñ, äbi?

— Yahşırak kara, doktor, minem kızım Fäthullina tügelme? 22 yäş digän bit. Annarı Ukrainası da bar. Minem kızım Märyam dä atası yanına Donbasska kitkän ide. Atası turında häbärem bar. Beznekelär kaya kilälär dip ukıdıñ äle?

Perekopka.

— Äye. Kartım menä şunda Perekopnı alganda üterelgän. Ä kıçım turında hiçber häbärem yuk. Bälki, bu hatnı ul meskenem i pandır. Tele bik yomşak. «Änkäy bägırem» digän bit. Minem m.pım da yomşak küñelle ide, — dip üksep yılıy başladı.

Min mömkin hätle ciñel itep añlatırga häm yuatırga tırıştım.

Mäftuha apay törmädän yazılgan älege hatnı üzenä birüemne ofadı häm başka hatnı ukırga kuştı. İkençe hatnı da, ukıgaç, üzenä aldı.

Hatlar ukılıp betkäç, şul uñay belän bez gracdannar sugışı häm sugışta hatın-kızlarnıñ katnaşuları turında söyläşem aldık. Söyläşü ozakka suzıldı. Kitkän çagında, Mäftuha Pay:

Min sin ukıgan hatlarnı izba-çitalnyaga biräm, — dide.

Mäftuha apay bik ziräk keşe. İkençe baruımda, ul mine, avıru kararga digän bulıp, Miñnisa äbigä alıp kitte. Tik yulda yurgamda gına:

- Sin inde bernärsä dä belmägän bul. Miñnisa äbi sine oşatkan. «Doktornı miña alıp kil», — di. Kunakka çakıra üçgñpe. Başka hatın-kızlar da bulaçak. Sin bezgä avırudan sak-lipu, balalarnı niçek tärbiyä itü turında söylärseñ, — dide.

Bu turıda min üzem dä uylap yöri idem. Hätta ber tapkır Moftuha apayga: «Berär kolhoznitsa yortında äñgämä uzdırası ide. Şähärdä häzer cıyılışlarnı udarniklar öyendä uzdıralar», din söylägän idem.

Bez barıp kergändä, Miñnisa äbi ber hatın belän östäl häs-torlop yöri ide. Öye çista. İdännär sap-sarı itep yuılgan. Täräzlärgä ap-ak pärdälär korılgan. Stenada Lenin räseme.

Ozaklamıy yegermeläp keşe cıyıldı. Süz ara süz çıgıp, min profilaktika turında söyläp aldım. Miñnisa äbi, iske zamannı iskä töşerep, açlı-tuklı yäşäven, gazap-mihnät kön kürüen söyläde. İren, kızın sagındı. Anıñ ulı — rmmomnıñ iñ yahşı traktorçısı — Märdanşa garmun alıp uynıy başladı. Aradan beräü ul uynagan köygä süz kuştı. Cır kütärelde.

Akılga kilgännän birle ber genä tapkır da cırlaganım yuk ide. «szneñ doktor cırçı ikän» dip söyläülärennän kurıktım. Doktorlıgıma karaganda, cırçılıgıma tizräk ışanırlar, dip uylagan idem. Ä monda tüzmädem — cırlap cibärdem.

Cır betügä, garmun biyü köyenä sipterergä totındı. Komsomolka Galiyä häm tagın beräü du kiterep bii başladılar.

Täräzä aldı halık belän tuldı. Ber minutlık tınlıktan faydalanıp, Mäftuha apay aşlık cıyu kampaniyäseneñ citüe häm niçek eşlärgä kiräklek turında söyläde. Üzeneñ kolhozındagı aldıngı keşelärneñ isemnären dä äytep ütte. Şunnan soñ ul cıyılgan halık arasınnan ällä kemne ezläp tabıp aldı da aña sorau birde. Añardan cavap algaç, ikençe keşegä küçte, annan öçençesenä, dürtençesenä... Anıñ sorauları häm algan cavapları bu töstä buldı:

— Kamär apa, sineñ Fatıyma isemle ber kızıñ bar ide, ul häzer kayda häm kem bulıp eşli?

— Beläseñ iç. Bua rayonında agronom ul häzer.

— Ä sin närsä tik torasıñ? Sineñ dä bit, Gayşä ciñgi, Şäm-sinur isemle kızıñ bar ide. Kayda soñ ul?

— Ul Kazanda incener bulıp eşli.

— Ä sineñ kızıñ Halisä kayda?

— Halisä Moskvada ukıy. Sudya bula ul.

— Ä sin, Cihanşa abıy, nik däşmiseñ? Täräzä töbendä torasıñ. Öygä kerer ideñ. Sineñ dä bit Mayşäkär isemle kızıñ bar. Ul häzer kayda?

Cihanşa abıy tiz genä cavap birmäde. Başta mıyık astınnan yılmaydı. Annarı «Rähmät, kızım Mäftuha, mine dä telgä aldıñ» digän sıman tamak kırdı. Şunnan soñ gına:

— Minem kızga berävegez dä tormıy. Minem Mayşäkärem traktoristka. Menä minem kızım kem, — dip, maktanıp cavap birde.

— Küräsezme, iptäşlär, — dide Mäftuha apay, — bezneñ avıl hatın-kızları arasınnan kemnär çıga! Agronomnar, incenerlar, vraçlar, sudyalar, traktorçılar, predsedatellär. Bu bezneñ ildä! Läkin dönyada başka illär dä bar. Hatın-kızlar anda niçek yäşi soñ? Yäle, doktor, sin ukıgan keşe — añlatıp bir äle, — dip, hiç kötmägän cirdän miña borıldı da, — miña söylägän närsälärne söylä, — dide.

İskändär!

Min üzemne yahşı oratorlardan sanamıym. Läkin söylär äybereñ bulganda häm söylise kilgän çagında süz üzennän-üze agıp tora ikän. Mäftuha apay «söylä» digäç tä, min miña tekälgän yözdän artık küzne kürdem.

Bervakıt min Mäftuha apay belän utırganda, aña yöräk özgeç ber dokument ukıgan idem. Bu dokument çit il hatın-kızlarınıñ açı facigase, küz yäşe turında. Menä ul:

Dogovor

Oşbu dogovor küñel açu yortınıñ hucası (isem, familiyä) häm şul yortka eşkä kerüçe (isem, familiyä) arasında, (isem, familiyä)neñ, matdi häle naçarşşu sobäple, ata-analarınıñ yäki başka tugannarınıñ röhsäte belän, fahişä üium turında tözelä.

Şuşı dogovor nigezendä küñel açu yortınıñ hucası (isem, familiyä) fänni tiyen külämendä (ise!*, familiyä)gö ssuda birä. Bu ssudanı (isem, familiyä) fihişälek itep tapkan akçalarınnan hiç totkarsız fälän srokta tüläp betergä tiyeş.

Fahişälekneñ härber priyem hakı fälän külämdä bilgelänä.

Yaponiyä üzeneñ fahişälek «promışlennosten» änä şuşındıy dogovorlar belän üsterä. Mondıy dogovorlar ber Aumari rayonında gına cide meñ krestyan kızı belän tözelgän. Burcua matbugatında çıkkan materiallarga karaganda, häzer Yaponiyädä registratsiyä arkılı uzgan ille meñ öç yöz ille öç fahişä bar.

Germaniyä faşistları hatın-kıznı moñarçı kürelmägän hurlıkka kaldırdı. Anda hatın-kızlarnı universitetlardan, institutlardan kualap çıgardılar da:

Sineñ eşeñ hatın bulırga, sineñ eşeñ irlärne nazlarga, sip millätneñ söyärkäse, sin eşlämä, ukıma, sineñ urınıñ kuhnya, çirkäü, krovat, — didelär.

İskändär!

Mindä gazeta-curnallardan häm üzem kürgän vakıygalardan cıyılıp barılgan iskitkeç dokumentlar bar. Dokument-nar nankası üzeneñ böten gomeren eşçelär sıynıfına, keşelek dönyasınıñ iñ yaktı kiläçägenä bagışlagan Lenin ber safta eşlägän Nadecda Krupskaya, Klara Tsetkin häm Ppşka keşelärneñ isemnäre belän başlana. Minem papkamda yürle millät hatın-kızları bar. Menä Sofya Kovalevskaya — mi tematika fälsäfäse buyınça professor, änä gistologiyä orı. Ä menä üzbäk kızı, kükrägendä maktau ordenı yaltırım Ono paraşyutta dönya rekordı yasagan ordenlı Fyodoro-ii, Menä salkın Kotıpnı öyränügä küp köç kuygan häm orden büläklängän gıylmi eşçe Rusinova. Änä incener. Meni oçuçı. Yazuçı.

()ç yöz bitlek papka-curnalım şuşındıy dokumentlar tulgan. Bu minem yomşak yagım. Kayberäülär taşlar, cıya, ikençe beräülär markalar kollektsiyäse tözi. Ä min sovet hatın-kızları turında dokumentlar cıyam.

Mitsnisa äbi öyendä min menä şularnı söylädem. Bik gadi i I sm I soylärgä tırıştım. Añladılar ahrısı, çönki yapon krest-nn km (ların kızganıp yılauçılar buldı. Çönki paraşyutta dönya rekordı kuygan Fyodorovalar turında söylägändä, tıñlauçılar aşa kükkä karap tordılar. Kolhoz predsedatele Mäftuha apay turında söylägändä, «Bezneñ arada nindi şäp keşelär bar» digop sıman, berniçä tapkır kul çaptılar.

İskändär!

Tormışıma zur üzgäreş kertkän ber vakıyga bulu arkasında bu hat näq 20 kön özelep tordı. Şunlıktan Mäftuha apay turında da yazalmıy kaldım. Min siña baytak närsä turında yazarga uylagan idem. Läkin kötmägän ber vakıyga kilep çıgıp, hatımnı çualttı. Şunıñ arkasında başta yazılgan öç hatımnı da cibärmi kaldım.

Berkön ambulatoriyädä avırularnı karap beterep kitärgä cıyınganda gına, yal yortı doktorı kerep:

— İreñ bezgä yal itärgä kilde. Sineñ turıda söylägäç, bik şatlandı. Bügen yanıña kilä, — dide.

Kulımda gradusnik ide — töşep vatıldı. Ber-ike minutka telsez kaldım. Nindi irem? Kem? İskändärme? Välime? Närsä uylarga da, kemne kürergä dä belmädem. Yal yortı doktorı gacäp kulturalı keşe. Ul kanlı yaraga toz salırga yaratmıy — minem nindi häldä kaluımnı añladı, küräseñ:

— Şatlıgıñnan şakkattıñ bit, Galiyä. Yarıy, min kittem. İreñne karşı alırga komaçaulamıym. Annarı aşıgıç eşlärem dä bar. İkäüläp bezneñ yanga morocenoyı aşarga barıgız, — dip çıgıp kitte.

Yal yortı doktorı çıgıp kitkäç, yartı säğat çaması kabinetımda biklänep utırdım. «İskändär bulmas, anıñ belän böten närsä özelgän, betkän. Ul bulsa — küreşermen, söyläşermen dä betär. Väli bulsa nişlärmen? Romantikaga birelep tudırılgan hıyalıy irem yukka çıkkaç, halıkka, balalarga närsä äytermen?» — dip uylandım. Avır uylardan başım avırta başladı. Öygä kaytırga cıyınıp, ambulatoriyä işegen açtım. İşek töbendä Väli Safiullin ide.

— Mömkinme? — dide.

— Rähim itegez...

Bez kabinetka kerdek. Ul bik nık üzgärgän. Yokımsıravı betkän. Olılık töse kergän. Tik anıñ küzlärendä genä elekke Safiullin bilgeläre kalgan. Yözendä — şatlık.

— Ädrästä oçraşırbız dip kem uylagan?!

— Äye.

— Yä, niçek torasız? Sez mine onıtkansızdır da inde. Häyer, belmim. Ä min rabfaknı, rabfak belän bergä sezne dä bik yış iskä töşeräm, — dip söyläp kitep, mine uñaysızlıktan çıgarırga tırıştı.

Ber yartı säğat söyläşkännän soñ:

— Buş bulsagız, mine çäy belän sıylar idegez. Yal yortında çäyne köngä ber genä tapkır birälär, ä min yaratıp çäy eçärgä oyropgän keşe. Semyagız belän dä tanıştırırsız, — dide dä urımınnan kuzgaldı.

Kaşta min anı öyemä çakırırga da, çakırmaska da belmädem, çon ki balalarım ätkäy dip Välineñ muyınına asılınuları mömkin. Räsemnärne kürep, mine dä, üzen dä uñaysız häldä kaldırır. Min şulay uyladım. Läkin şulhätle ozak küreşmi torgannan soñ, «vakıtım yuk» dip, Väline dä kaytarıp cibärergä slomodem. Tik ambulatoriyädän çıkkaç kına, başıma kilgän fikerne oytä aldım:

Änä tege ak yortnı küräsezme? Min şunda toram inde. İrismnan soñ ös-başnı almaştırası bar. Un-unbiş minuttan goñ tunda kilergä bulsagız, miñ sezne varenelap çäy belän sıyparmın, — didem.

Ul riza buldı.

Mim, öygä kaytıp, balalarnı urmanga ciläkkä cibärdem. Sa-monmr kuyıp, östemne almaştırdım, häm tüzemsezlek belän Väli koyu başladım. Stenalarga elenep kuyılgan räsemnärne kuz-I i gmpska buldım. Ser açılgaçtın ahırına qadär açılsın, didem.

('amovar östälgä menü belän, Väli kilep kerde.

Sezneñ kvartiragız şähär kvartiralarınnan ber dä kim tugel, dip, kerüenä bülmäläremne maktıy-maktıy, küzen ste-mpnprga, räsemnärgä töşerde.

Räsemnärdä üzen kürügä gacäpsende. Läkin endäşmäde. Tik çoy aldında gına, ber-berebezgä iyäläşä töşkäç kenä, tübändä-gsço soyläşülär kitte:

Karagız äle, Galiyä, — dide ul. — Min yal yortına kilep yuşkonnsñ ikençe könendä ük miña: «Sezneñ hatınıgız biredä |ts i* yur bulıp eşli», — didelär. Yulda yörgändä, yal yortlarında itkanda, keşe belän nindi kızık närsälär bulmıy! Tiz tanı-işsıts. Şunda moñarçı beräügä dä söylämägän serläreñne söyliseñ. Monnan soñ mäñge oçramaslık keşelär belän duslanasıñ. u yulı da: «Mine berär keşe belän butıylar, küräseñ, äydä kı-1ık bulsın», — dip uyladım da, «hatınıñ monda» dip äytüçe-loryu: «Äye şul, minem hatınım monda eşli», — diyä başladım. Läkin yal yortı doktorı da şul uk süzne äytkäç, «sezneñ hininıgız Galiyä Safiullina» digänne dä işetkäç, borçılırga yugındım häm sezne küräsem kilde: «Familiyälär ber bulganga tulay äytä torgannardır», — dip uylasam da, «yuk» dip cavap birergä telem barmadı. Çönki rabfakta çakta min hıyal itep yörmi 11 al iyämneñ häzer keşelär tarafınnan «sineñ hatınıñ Galiyä» dim yörtelüe minem öçen rähät ide. İnde üzegezne kürdem. Menä momda, sezneñ öyegezdä utıram. Stenada üzemneñ räsemnäremne küräm. Läkin bit min sezneñ belän bervakıtta da räsemgä töşkänem yuk. Miña ohşagan keşe kem ul? Yalgışmasam, sez artist İskändärgä çıkkan idegez. Ayırıldıgızmı ällä? İskändärdän soñ änä şuşı räsemdäge keşegä çıktıgızmı? Nindi kämit bu? Zinhar, añlata küregez.

— İskändär belän min küptän ayırıldım. Şunnan soñ beräügä dä çıkmadım, diyär idem, hata bulır. Çönki räsemdäge keşe «irem» bulıp hisaplana. Balalarım aña «ätkäy» dilär.

— Kem soñ ul?

— Ul — sez. Min ul räsemne rabfaktan kalgan däftärlärem arasınnan taptım.

— Dimäk, sezne minem hatınım dip yörüläre döres?

— Äye, döres.

— Läkin min bernärsä dä añlıy almıym. Bu eşkä säbäp närsä?

— Ägär dä bu eş sezne borçısa, min häzer ük räsemnärne alıp yäşerä alam häm, telisez ikän, yal yortına barıp, «Bu Safiullin minem irem tügel» diyä alam. Läkin sez monda küp bulsa tagın ber ay torırsız. Avırsınmasagız, min sezdän bu «kämit»neñ, «facigale kämit»neñ, dävam itüen sorar idem.

— Yağni?

— Yağni semyagız turında süz çıkkanda...

— Min öylänmägän, minem semyam yuk...

— Minem turıda süz çıkkanda, dim min...

— Äye...

— Galiyä — minem hatınım, iptäşem, dip äytegez.

— Ni öçen? Nigä? hiç añlamıym.

— Väli, sez miña bik avır soraular biräsez. Kurıkmagız, min sezgä ike balamnı tagarga, sezgä kiyäügä çıgarga uylamıym. Bu barı sezne häm üzemne keşelär aldında da kıyın häldän çıgaru öçen genä. Yuksa yä sez, yä min, ikebezneñ berse häzer ük monnan kitärgä tiyeş.

— Berebez dä kitmi. Min riza. Tik üzem belmiçä min niçek itep sezneñ iregez bulganmın? Şunı beläse kilä.

— Anısın häzergä soramagız. Min anı sezgä... Dimäk, riza?

— Riza.

— Rähmät, — didem dä, kulımnı suzdım häm anı balalarnıñ yäşläre, isemnäre belän tanıştırdım. Üz öyenä kilgän kebek miña kerep yörüen soradım. Balalar belän ätkäyläre şikelle söyläşüen ütendem.

Şunnan soñ ul kön sayın bezgä kilep yöri başladı. Balalar aña bik tiz iyäläştelär. «Ätkäy», «Ätkäyem», dip, artınnan kalmıyça yörilär. Bergä urmanga, çiyägä yördek. Şul vakıtlarnı rayzdrav:

- İreñ dä kaytkan, aşlık cıyu vakıtı da citä. Sin ber 15 koşç) otpuskıga çıgar ideñ. Annarı kızu eş bulır, — dip, üze-mp otpusk birde.

Sez kön sayın oçraşa torgan buldık. Bergä törle kitaplar ukıldı. Student çaklar iskä töşerelde. Läkin Väli hiçber vakıt Galiullin şikelle naçar kılanmadı. Min üzemnän kurık-gım. Çönki Väline çın-çınlap yarata başlaganımnı sizdem. Liıñ belän niçek saubullaşırmın, bergä kuşılmas borın — niçek ayırılırmın dip, yörägem sızladı.

Menä häzer dä, şuşı hatnı yazıp utırganda da borçılam. Väli kom sayın minnän üzemne anıñ hatını dip halıkka belderüemneñ sobäben sorıy. Min «irtägä», «irtägä» dip suzıp kildem. Soñgı soravına «kitär köneñdä äytermen» didem. İrtägä ul kiç. Niçek añlatırga! Kayçagında miña ul mine elekkeçä ük yarata tele toyıla. Hätta şayarıp utırganda:

Galiyä, çınlap ta, min sineñ çın ireñ — iptäşeñ bulsam, yagış bez bergä kuşılsak, ni äyter ideñ? — dip, soraular da birä.

Lokin min mondıy soraular birelgändä, yä endäşmi kalam, (ı şayarıp äytelgän süzgä boram. Çönki min anıñ mähäbbätenä cinap birä almam tösle. İke balalı buluım, rabfakta añardan I i 1sp yörüem — sineñ belän toruım anıñ isenä töşär, ul borçılır, borçılsa da äytmäs. Äytmi kaluı aña gazap bulır. Ä min gazap kürüen telämim.

İrtägä Välineñ kitü köne. Min bügen eşkä çıktım. Başım hiç iplämi. Gel anıñ turında uylanam. Anıñ belän ayırılu — kauşan kitkän minutlarıma karaganda da avırrak bulasın be-nom. Bu hatnı şunda özep: «Väli, min sine yaratam bit, läkin bez sineñ belän hıyalda gına ir häm hatın bulıp kalırbız», — dip, 1 1 im aña borası kilä.

eroü işek şakıy.

İoli: «İrtägä soñgı kiç, ozak utırırga kilermen», — digän

Yarıymı? — di. Ul!

İskändär!

Kürşe bülmädä Väli utıra. Yaza almıym, kullarım kaltırıy.

Mali:

İrtägä kitäm, Galiyä. Läkin kitäse kilmi. İyäläştem. Şu-ni'| da kitäm. «Hıyalıy ireñ» buluımnıñ säbäben beläsem kilä. Pi ı da yartı ayga kalırga mömkin ide. Kalsam, bötenläy kitä «.imim, dip kurkam. Serne açıgız, — di.

Min «häzer» dip ikençe bülmägä keräm häm şuşı süzlärne i şm. olay gına söyläp, min aña barıber añlata almam. Çönki üzemne bik naçar his itäm. Şuña kürä dä siña yazılgan hatlarnı Väligä birergä buldım. Ukısın da teläsä niçek añlasın. Häzer yanına çıgam da:

— Mä, dustım, şularnı ukıp çık. Bu — minem tormışım. Şunnan barısın da añlarsıñ, — dim.

Huş, İskändär. Sau bul! Huş, Väli! Sineñ belän saubullaşuı miña bik avır bulır.

Galiyä

Click or select a word or words to search the definition