Tänziläkäy–Gölkäy

(bäyän)
1

Uramda işelep-işelep kar yava. Ägär gel şulay beröz­leksez yavıp torsa, bu cepşek kar yortlarnı da, şä­härdäge bakçalarnı da, aşıgıp-aşıgıp çapkan maşi­nalarnı da - barısın-barısın da kümep kitär sıman. Ämma şuşı yomşak, yazgı kar astında kümelep kalu da hiç kurkınıç bulmas kebek. Şuñadırmı, uramdagı keşelär östän yaugan kar börteklärenä dä, ayak astında küperep torgan kar öyemnärenä da söyenep kenä baralar.

İşelep yaugan kar eçennän çıgıp, tramvay kilep tuktadı. Keşe­lär, aşıkmıy-kabalanmıy gına, tramvay baskıçınnan töştelär, härkemneñ yözendä üzenä kürä ber kanäğatlek, riza-bähillek bar kebek. Älbättä, här keşeneñ üz mäşäqate, üz borçuı, üz uyları bu­lırga mömkin. Ämma bügenge karnıñ aklıgı, yomşaklıgı älege borçu-mäşäqatlärneñ barısın da yuıp, sıypap-sıpırıp algan, keşe­lärneñ yözlärenä ihlas ber şatlık oçkını salgan.

Tramvaydan, iñ soñgı keşe bulıp, kulına şaktıy zur çemodan kütärgän undürt-unbiş yäşlärdäge kız töşte. Ällä inde näq menä iñ soñgı keşe bulıp töşkängä, ällä näq menä şul zur çemodanı bulganga, bu kız başkalardan bik nık ayırılıp, küzgä taşlanıp tora ide. Yuk- yuk, anıñ bolay küzgä ayıruça nık taşlanıp toruınıñ säbäbe bütän ikän: anıñ yözendä, küz karaşında älege şatlık oçkı­nı - kar aklıgınnan tugan kamillek oçkını yuk ikän bit. Kiresen­çä, kız tirä-yüngä aptırabrak, şomlanıbrak, gacäplänebräk karıy. Menä ul, çemodanın trotuar urtasına kuyıp, tuktalıp kaldı. Yak-yagına karanıp, äle ber yakka, äle ikençe yakka taba atladı. Annan soñ, kaysı yakka atlarga belmiçä, kire borılıp kilde. Küräsen, kız bu şähärneke tügel ide: kemneder kötkändäy, beryalgızı tuktalışta basıp kaldı.

Kıznıñ kötkäne, çınnan da, karşı yaktan şaulaşa-şaulaşa kilüçe malaylar häm kızlar törkeme bulıp çıktı. Alar tuktalışka citkäç, kız algarak atladı, nider soraganday, talpınıp-ımsınıp kaldı. Ämma üz uyları, üz uyınnarı belän mavıkkan üsmerlär kıznıñ süzlären işetmädelär, hätta üzen dä kürmädelär: kulların bolgap-bolgap, elekkeçä şaulaşıp, uzıp ta kittelär. Läkin yuk ikän: beraz bargannan soñ, törkemnän ber malay ayırılıp kaldı, kire borılıp kilde.

- Kaysı uramnı soradıñ sin? - dide ul häm, kulın suzıp, karşıdagı çatka kürsätte. - Änä şunda Taşlı Yar uramı. Bezneñ uram ul! Min siña kürsätä barır idem dä, aşıgam...

Şulçak törkemdägelär, kul bolgap, malaynı aşıktırdılar:

- Näcip!.. Äydä, tizräk!..

Malay, başta törkemdägelärgä, annan kızga karap aldı da, aklanganday itep, yılamayıp kuydı:

- Kötälär...

2

Ul könne rässam Samat Biktaşevnıñ irtä-tañnan uk käyefen kır­gan ber häl buldı. Bilgele, anıñ, ğailäsendä mondıy hällär elek tä yış bula ide. Ämma bu yulı Biktaşevnıñ, bar tınıçlıgı yugaldı, şatlıgı kaçtı.

Bu könnärdä Biktaşev üzeneñ kırık yäşlek bäyrämen bilgeläp ütärgä yöri ide. Şähärdäge kultura yortlarınıñ bersendä anıñ zur, şähsi kürgäzmäse açılırga tiyeş. Kürgäzmägä äzerlänü, nikadär mäşäqatle bulsa da, bu eşlär Biktaşevnı cilkenderep, kanatlan­dırıp tora ide. Şuña kürä ul, irtä-tañnan uk çıgıp yugala da törle icat oyışmalarında yöri, ya bulmasa, üzeneñ ostahanäsenä aşıga.

Menä bügen dä ul şaktıy irtä kuzgaldı. Aşıkkan çakta ezlägän äybereñ tabılmasa, bik tä kıyın bula. Biktaşev ta, tämam sabır­sızlanıp, kuhnya yagına kıçkırdı:

- Äni! Äni, dim! Minem galstuknı kürmädeñme? - Cavap işe­telmägäç, Biktaşev sukranırga kereşte: - Kaya gına kitep betäder bu öydä äyberlär, hiç ezläp tabarlık tügel!..

Kulına çınayak belän sölge totkan Zarifatti, üzaldına söylänä-söylänä, galstuknı ezlärgä kereşte:

- Äyber, kaya kuygan bulsañ, şunda tora inde ul, balam. Kuygan urının gına onıtmaska kiräk, - Zarifatti urındık artına elengän galstuknı bik ciñel genä tabıp alıp, Biktaşevka tottırdı. - Çäy eçep alır ideñ, içmasam. Kitap irtänge aşnı kaldırmaska kuşa.

- Kitap şulay kuşa da bit kuşuın, vakıt kuşmıy, vakıt! - Üze ozak ezlägän galstuknıñ şulay bik tiz tabıluı Biktaşevnıñ açuın gına çıgardı bulsa kiräk, közge aldına basıp, kisken häräkät­lär belän, galstugın bäylärgä kereşte. - Tın alırga da vakıt yuk­lıgın üzeñ kürep torasıñ bit.

Zarifatti avır gına sulap kuydı:

- Şul yübiley dip, tämam şaştıgız bugay inde. Ni üzegezgä tıngılık yuk, ni miña tıngı birmisez, digändäy. Alay bik kabalan­mıy gına ütkärep bulmıymıni soñ ul yübiley digännären?

- Bulmıy şul menä, bulmıy. Şähsi kürgäzmä yasau ciñel di­señme ällä sin? Şundıy çakta üzeñ kul kuşırıp yörsäñ, tagın kem sine sanga suksın?!

Ulınıñ açulı tavışın tanıgan Zarifatti aklanırga aşıktı:

- Anısı şulay inde, ulım. Sine zurlagan, olılagan keşelärgä rähmät. Mäşäqatläregez küp bulganga gına eçem poşa. Äle öydä dä mäcles cıyabız disez bit. Kemnärne çakırasız soñ ul mäcleskä?

Argı bülmädän inde kiyenep ölgergän Rabiga hanım çıktı.

- Kemne-kemne - ämma minem yaktan bulgan tugannarnı mäcles­tän kaldırdım yuk, cämäğat! Şulay bit, äyeme, äni?

Kileneneñ menä şulay turıdan törtterep, kisäk karap kuyuı kurkıta, kauşata ide Zarifattine. Bu yulı da, kauşap, kabalanıp, cavap kaytarırga aşıktı:

- Şulaydır inde, kilen, şulaydır. Üzegez beläsez, digändäy...

- Bu - minem icat bäyrämem, - dip kırt kiste Biktaşev. - Üzenä kürä, icat eşçänlegemneñ ber yomgagı. Min, iñ elek, üzemneñ duslarımnı, üzemä avır çakta yärdäm kulı suzgan keşelärne çakıram.

Rabiga hanımnıñ zur koñgırt küzläre tagın da zurrak bulıp açıldı. Alarda nindider ber zähär oçkın kabındı, häm ul, höcüm itärgä äzerlängändäy alga atlap, pältäseneñ öske töymälären ıçkın­dırıp cibärde:

- Närsä?! Närsä söylägäneñne añlıysıñmı sin, Biktaşev? Duslarım, imeş! İmeş, avır çakta yärdäm kulı suzuçılar. Ä mine­kelär siña az yärdäm itteme?! Ä? Bik beläsen kilsä... - Rabiga hanım, ütkenräk süzlär ezläp, yak-yagına karandı. - Bik beläseñ kilsä, Bik­taşev, beznekelär bulmasa, sin äle haman da şul pumalañ belän uram koyması buyap yörüdän uzmas ideñ!

Biktaşev, yañagına sugılgan keşedäy, karalıp-kaltıranıp kuydı:

- Kara sin monı, kara! - dip, kemnänder yärdäm ezlägändäy, kulların cäyde. - Tagın üzenekenä totındı bu. Alıştırasıñmı şul patefon plastinkañnı, yukmı?!

- Alıştırmıym da, alıştırasım da yuk! Beznekelär arkasın­da gına akçaga tiyendeñ, keşe buldıñ sin, Biktaşev! Ä häzer änä aña inde beznekelärneñ kiräge kalmagan! Ul, imeş, zur hudocnik bulgan!

Zarifattigä, bu bähäsne tıñlap toru gına tügel, däşmi toru da bik kıyın ide:

- Ällä soñ tugan-tumaçalarnı beraz soñrak, bu mäşäqatlär suına töşkäçräk çakırasızmı, kilen? - dip süzgä katıştı.

- Yuk inde, suıngan bäleşneñ täme kalmıy anıñ! - Rabiga ha­nım, aşıga-aşıga, kul sumkasın aktara başladı.

Bähäs, çınnan da, ozakka suzıldı. Ul tulısınça Rabiga ha­nımnıñ ciñüe belän tämamlandı. Kulyaulıgın kire tıgıp, sädäflären eläkterep çıgıp bargan Rabiga hanımnıñ soñgı süzläre genä işetelep kaldı:

- Çakıram şul! Ä nigä çakırmaska?! Üz tugannarım labasa!..

Biktaşev, ğadättän tış avır eş başkargan keşe kebek, alpan-tilpän atlap, urındıkka kilep tünde. Başın ike uçına salıp, ber noktaga töbälde:

- Menä bit, böten käyefne bozdı da taşladı! - dide ul beraz­dan. - Beznekelär yärdäm itte, imeş! Min bit al arga unı belän kire kaytardım. Unı, yöze belän!..

Çınayak-sölgesen kulına kısıp, haman şul ber urında basıp torgan Zarifatti yänä avır sulap kuydı:

- Kaygıgız yuk, kaygıgız yuk, balam... Kaygıgız bulsa, bolay yuk-bar öçen dä äytkäläşmäs idegez.

- Niçek inde ul «kaygıgız yuk»? Hatınıñ menä şundıy çäüçä­läk bulu üze ber zur kaygı! - Biktaşev, kulların cäyep, havanı urap aldı. - Ä bu mäşäqatlär? Kürgäzmä artınnan çabular? Alarnı kem kaygırta diseñ?

- Andıy kaygı turında äytmim min, balam. Urtak kaygıgız - balagız yuk dip äytüem. Urtak kaygı bulgan yortta gına tınıçlık bula, urtak süz bula... - Zarifatti, äytergäme-äytmäskäme digändäy, ikelänep tordı. - Ällä inde üzem nıklap kartaya başladım... Säriyäne töştä kürdem bügen... Sineñ öçen can atıp tora ide bit ul, balakayım...

- Citte siña, äni! - Biktaşev kıçkırıp cibärügä, Zarifattineñ kulındagı çınayak idängä töşep kitte. Ämma Biktaşev monı kürerlek häldä tügel ide. - Sin dä minem avırtkan cirgä kagılma inde, yäme! Ällä bügen barıgız da miña karşı oyışıp kuydıgızmı?! Tugan könemä dip äzerlägän bülägegez şuşımı?!

- Açulanma, balam... Süz uñayınnan gına äytkän idem... - Zari­fatti çınayak vatıkların cıyarga iyelde.

- Kiräkmi! - dip kıçkırdı Biktaşev. - Üzem cıyarmın. Ä hä­zer kaldırıgız minem beryalgızımnı! Kaldırıgız, zinhar!

Biktaşev beryalgızı kalgaç ta, şaktıy vakıtlar tınıçlana almıy utırdı. Nihayät, ul üzeneñ bar käyefe kırılganın, tänendäge köçneñ, küñelendäge omtılışnıñ yukka çıkkanın añlap, sizep aldı. Ul inde häzer berkaya da aşıkmıy häm kaya aşıgırga kiräklegen dä tämam onıtkan ide.

Kinät işek şakuga Biktaşev siskänep kitte.

- Äye! - dip kıçkırdı ul häm üz tavışın üze tanımıy tordı. İşektän kerüçe kürşe malayı Näcip bulıp çıktı:

- Häyerle kön, Biktaşev abıy!

Biktaşev däşmäde. Näcipkä taba töbälep, aptırap, gacäplänep karap tordı. Ul äyterseñ üzeneñ kürşesen - tugızınçı klassta ukıp yörgän şuşı üsmer malaynı bügen berençe tapkır kürä ide.

Näcip, idändäge çınayak vatıkların kürepme, Biktaşevnıñ säyer haläten sizepme, tagın da kauşabrak kaldı.

- Min vakıtsızrak kerdem bugay la inde... Sezdä yomışım bar ide, Biktaşev abıy...

- Yomış? - dip tarkau gına gacäplände Biktaşev. - Nindi yomış?

- Yomış dip, alay bik yomış uk ta tügel inde ul tügelen... - Monısı inde Biktaşevnı tagın da nıgrak gacäpländerde:

- Soñ, närsä alaysa?

- Miña bit, Biktaşev abıy, portret yasarga kiräk ide. Döres dip äytäm.

- Soñ?

- Min bit, Biktaşev abıy, yäş arhitektorlar tügärägenä yöri başladım äle. Şunnan kuştılar menä... Portret yasarga, dilär. Şun­dıy canr bar, dilär.

- Soñ, şunnan? - dip kabatladı, äle haman da añlap betermä­gän Biktaşev.

- Şunnan dip, Biktaşev abıy, min bit ul portret digännären yasıy belmim. Barıp çıkmıy. Döres dip äytäm.

Näcipneñ aptıraşta kalgan kıyafäte häzer inde Biktaşevnın köläsen kiterä başladı.

- Soñ, üskänem, portret ta yasıy belmägäç, närsägä dip barıp kerdeñ ul arhitektorlar tügärägenä?

Näcip taptanıp kuydı:

- Närsägä dip, Biktaşev abıy... Üzem bolay räsem yasarga bik yaratam bit min. Döres dip äytäm.

- Son, yaratkaç?.. Tot ta yasa berärseneñ portretın!

- Menä yomış ta şul ide inde minem, Biktaşev abıy. Kemneñ portretın yasarga soñ?

- Kemneñ dip... Yasa äniyeñneñ portretın, ätiyenneken yasa!

Näcip, yänä ber urında taptanıp, başın ide.

- Min äbi belän genä toram şul, Biktaşev abıy...

Biktaşev üz eçennän genä üzen sügep alırga ölgerde: kürşe ma­layınıñ äti-änisez genä üskänen belä ide läbasa! Şunı uylap yalgı­şın tözätergä aşıktı:

- Son, yasa menä äbiyeñneñ räsemen!

- Äbigä äytep karadım min, Biktaşev abıy. Riza tügel ul karşımda utırıp torırga. «Räsem yasap, şaytan kotırtıp yörmä äle», - di.

- Betkänmeni portretın yasarlık keşe! - Biktaşev kulların havada urap aldı. - Klasstaşlarıñ bar bit sineñ. Yasa räsemen şularnın! Alar, beläsen kilsä, ike kullap riza bula räsemen yasatırga.

- Riza buluın bulırlar da bit, Biktaşev abıy, soñınnan rän­cep yörerlär şul...

- Nişläp räncesennär?

- Anı bit, räsemne, Biktaşev abıy, yasagaç-yasagaç, kabatlan­maslık itep yasarga kiräk. Berdänberem dip äyterlek bulsın. Döres dip äytäm.

Biktaşev üz küñeleneñ kaysıdır poçmagında ürtälü kebek ber närsä kuzgaluın toyıp aldı.

- Ha! Dönyaga tagın ber böyek rässam tudı! - dide ul, yözenä yasalma soklanu bilgese çıgarıp. - Sin, üskänem, bu süzläreñ belän yañalık açmıysıñ. Barı tik üzeñä qadär äytelgän süzlärne kabat­lıysın, üzeñä qadär yasalgan yalgışlarnı söylisen.

- Nindi yalgışlarnı, Biktaşev abıy? - Näcip anıñ küzlärenä tup-turı karadı. Biktaşev, üzeneñ beraz kızıbrak kitkänen sizep, malaynıñ cilkäsenä kulın saldı:

- İh, duskayım... İdeal turında min dä hıyallangan idem. Tik tormış çabuıñnan tartıp cirgä töşerä. Küktä oçma, cäyäü genä yör, di. Ä sin äytäsen: kabatlanmas portret, berdänberem digän räsem!.. Sin başta buldıra alganıñnı yasa, gap-gadiyen!

- Andıy gına portretnı yasaudan ni fayda soñ, Biktaşev abıy... Minem bit çın portret yasıysım kilä. Döres dip äytäm!

Bu yulı inde Biktaşevnıñ çınlap açuı kilde.

- Karale, üskänem, - dide ul «üskänem» süzenä nıgrak basım yasap. - Bolay bik akıllı bulgaç, nişläp soñ äle sin minem yanga kiñäş sorap kerdeñ? Nigä ul «kabatlanmas» portretıñnı üzeñ genä yasamadıñ?

- Üzeñ genä dip, Biktaşev abıy, minem yomış ta menä şul ide inde... Min sezdä ber portret kürgän idem. Anı Zarifatti «Säriyä portretı» digän ide...

Biktaşev siskänep kuydı. Aña bügen inde ikençe tapkır Säriyä isemen äytälär, şuşı isemne kabatlıylar ide. Yuk, çınlap ta, üzara süz kuyışkan kebek. Borın astı kipmägän şuşı malay da «Säriyä port­retı» kebek portret yasarga hıyallanıp yöri. Yuk, üskänem, andıy portretnı sin yasıy almıysıñ. Ayga sikersäñ dä, yıgılıp ülsäñ dä - yasıy almıysıñ! Biktaşev şulay uyladı, şulay yarsıdı. Ämma ul süzlären yomşagrak itep äytte:

- Yuk, sin andıy portretnı yasıy almıysıñ! Andıy portretnı yasar öçen, üskänem, geroyıñnı yaratırga kiräk! Anıñ här häräkäten, yöz-kıyafäten, buy-sının, tabigaten - barısın beryulı yaratırga, yörägeñ aşa ütkärergä kiräk! Añladıñmı?

- Ä yaratmıyça andıy portretnı yasap bulmıymı, Biktaşev abıy?

Biktaşev däşmäde. Ul artık dulkınlangan, artık hislängän ideme - kayadır töbälep, uyga çumgan kebek ide.

- Bulmıy inde bu bulmagaç!.. - Näcip kinät kenä kul seltäp kuydı. - Kayan tabasıñ anı yaratırlık, yöräk aşa ütkärerlek keşe­ne? Baram da äytäm tügäräktä: çıkmıy minnän portret, dim. Döres dip äytäm.

Biktaşev, malaynıñ küñelen töşergänen añlap, ükenep kuydı. Bolay da yätim balanıñ hıyalın cimerü kileşep betkän eş tügel ide. Yörsen ide şunda üzençä havalanıp, hıyallanıp.

- Yuk, sin tügäräkkä yör, taşlama sin anı, - diyärgä aşıktı ul. - Ä kalganına... Äkrenläp öyränäseñ, künegäseñ aña...

Näcip däşmäde. Çıgıp kitärgä cıyıngaç kına, idändä yatkan çınayak vatıklarına ımladı:

- Bolarnı cıyıp alıym äle min, Biktaşev abıy? Kiräk ide alar miña, döres dip äytäm.

- Al soñ, al! - dide Biktaşev, malaynıñ üpkälämävenä şatla­nıp. - Närsägä kiräk soñ alar siña?..

Näcip däşmäde. Çınayak vatıkların börtekläp-berämtekläp cıyıp aldı da çıgıp kitte.

3

Zarifatti bazar-kibetlärdä şaktıy ozak yörde. Bulaçak mäc­leskä azık häm täm-tom äzerläü tulısı belän aña yöklängän ide. İke kulına ike avır sumka kütärep, tuktala-tuktala, yal itä-itä genä kayttı. Atlarga irek birmiçä, ayak astında öyelep yatkan kar öyem­närenä, uram cıyıştıruçılarga sukranıp aldı. Annan son, küñelen­nän genä, alarnıñ da hälenä kerep kuydı: köräüdän ni fayda bu kar­nı, barıber östän yavıp tora. Barıber erep betäse...

Baskıçtan menep, sumkaların koridor idänenä kuydı. Beraz häl alıp, kesäsennän açkıç ezläde. Şulçak ul yarım karañgı koridornıñ ber poçmagındagı şäüläne kürep aldı. Anda, stena yanındagı cılıt­kıç batareyagä sıyınıp, ber kız bala utıra ide. Kız, küräsen, anın ayak tavışların da, yış-eş sulış aluların da işetmägän: başın da kütärep karamadı. «Berär kürşe-külängä kilep, tegeläre öydä bulmadı mikän ällä?» - dip uyladı Zarifatti häm yänä açkıç ezli başladı. Nihayät, açkıç tabıldı, Zarifatti işekne açtı da sumka­larına ürelde. Ämma, kire tuktalıp, poçmakta çemodan östendä utır­gan kızga karadı. Annan soñ äkren genä endäşep kuydı:

- Ällä yoklıy inde?..

Cavap işetelmägäç, Zarifatti, kızga taba atladı. Kız, çın­nan da, yoklıy ide. Sulışın bülep-bülep aluınnan arıganlık, yon­çıganlık sizelä. Zarifatti anıñ iñenä kagıldı:

- Kızım...

Cavap bulmadı. Kız başın da kütärmäde.

- Ällä ülgän inde, hodayım!..

Kız siskände. Kinät uyanıp, çemodanına yabıştı. Gacäplänep, yokılı küzlären zur açıp, Zarifattigä tekälde.

- Ällä yoklap utırasıñ inde, balakay?

Kız, «yuk» digänne belderep, baş çaykadı.

- Ällä berärseiä kilep, kötep utırasınmı?

Kız yänä baş çaykadı. Çemodanın kullarınnan ıçkındırmadı. «Mögayın, fatir ezläp yöri bu...» - dip uyladı Zarifatti, tämam ap­tıraşta kalıp. Tik üzeneñ uyın üzgärtebräk äytte:

- Kunar urınıñ yukmı ällä sineñ, balakay?

Kız bu yulı, «äye» digänne belderep, baş kaktı. Zarifatti anıñ ciñennän tarttı:

- Äy, balakayım, sineñ dä başıñ kaygılı ikän. Tor, äydä. Yüeşlä­nep, tuñıp betkänseñ bit. Äydä, bezgä kerik. Çäy eçep, cılınıp çı­garsıñ.

Kız, ber süz däşmiçä, Zarifatti artınnan iyärde.

Yahşılık, igelek eşläü hise här keşeneñ küñelendä dönyaga kilgän könennän ük yäşi başlıy. Bu his - keşeneñ yörägendä, kan tamırında. Tik kiläçäktä, katlaulı tormış yulları buylap uzganda keşe bu hisne saklap kala alamı - monısı bik küp, bik küp närsä­lärdän tora, dilär. Zarifattine añlarga bula ide: kunar urınsız kalgan kıznı öyenä alıp kergäç, ul üz küñeleñdä añlaşılmas ber şatlık hise toyıp, balkıp, kanatlanıp yörde. Anıñ yözenä, bit oç­larına ciñelçä alsulık yögerde. Küzlärenä nindider ber läzzät oçkını kundı. Mondıy oçkınnıñ anıñ küzlärendä küptännän küren­gäne yuk ide inde.

Ulı Samattan da, kilene Rabigadan da soñgı vakıtta rähmät sü­zen az işette Zarifatti. Ul kılgan yahşılıklar öydägelär tara­fınnan bäyälänmäde, niçekter şulay bulırga tiyeşle ber häl kebek kabul itelde, cavapsız kaldı. Alay gına da tügel, yış kına naçar­lık bulıp äverelde. Zarifatti üz igelekläreneñ kabul itelüenä, döres kabul itelüenä, cavapsız kalmavına bik tä mohtac, bik tä mohtac keşe ide. Häm menä bügen, şuşı fatirsız kızga az gına bulsa da yärdäm itä aluına söyenep, mölayım yılmaep, balkıp, ärle-birle yörenä ul. Äle kunak kızın çişenderergä, äle çäy kuyarga aşı­ga. Üze haman kügärçen kebek görli, läzzätle ber kauşau kiçerep, aşıga-kabalana.

Anıñ bu kabalanuın işektäge kıñgırau tavışı bülde.

- İsänmesez-saumısız! Sıyırıgız bozaulagan, nigä çıgıp al­mıysız?! - işek açıluga, bülmäne kör, şayan tavış yañgırattı. Bülmägä kergän ir başta östendäge, büregendäge kar börteklären kak­kalaganday itte. Annan son, käğaz törgäk eçennän çäçäk buketı alıp, Zarifattigä tottırdı:

- Sin, Zarifatti, ber dä kartaya belmiseñ. Ällä, minäytäm, bezgä kürsätmi-nitmi genä, ber-ber siherle daru eçäseñ inde şunda?! Küz timäsen üzeñä!

Zarifatti tagın da balkıp kitte:

- Söylämä yuknı! - dide ul, kulın seltäp. - Çäçäk kebek çak­larım bar ide minem dä. Uz äydä, uz, Häbircan, menä bit, söyeneç östenä söyeneç! Niçek bolay kilep çıgası itteñ?

- Yuk, sin miña başta nindi şifalı darular eçep yäşärgäneñne söylä! - dip kirelände kunak.

- Ay allam, yäşärerseñ bu mäşäqatlär belän, - Zarifatti ber çitkä kuygan sumkalarına kürsätte. - Äle genä kibetlärdän, bazar­dan urap kayttım. Beläklärem özelep töşä dip toram.

Kunak sumkalarnı kütärep karadı.

-U-u! Mondagı niğmätlär, mondagı täm-tomnar! Yartı kibet sıyıp betkän bit monda! Nu, yaratasıñ üzeñ, Zarifatti, kibet tiräsenä yörergä!

- Allaga şöker, keşe eşkä kitep betkäç, böten kibetlär beznen işe pensionerlar kulında, - dip kölde Zarifatti. - Sin uza tor, häzer çäyem kaynıy...

- Ä çäyne anı eçsäñ dä yarıy! - kunak kuhnya yagına aşıkkan Zarifatti artınnan şulay dip kıçkırıp kaldı da, kulların uıp, algı yakka uzdı. Ber çittä kaçıp diyärlek basıp torgan kıznı kür­gäç, gacäplänep, kulların cäyde: - Oho! Monısı tagın nindi güzäl koş monıñ? Tanış bulıyk, - kunak kulın suzdı, - Häbir Şahin - böyek häm häväskär kompozitor.

Kız kulın birde häm äkren genä:

- Tänzilä, - dide.

- Tänzilä?! Menä bu isem, içmasam! Taneçka da, Toneçka da tügel, ä menä Tän-zi-lä! Näq bezneñçä, matur, milli köy. Sin, äl­bättä, Samat Biktaşevnıñ şäkerte? Räsem yasıysıñ? Ukıysıñ? Sän­ğat uçilişesında?

Kız däşmäde, «äye» digänne beldergändäy, çak kına baş kaktı.

- Oho! Dimäk, bez sineñ belän kollegalar ikän, - dide Şahin. - Rässsamnar häm kompozitorlar - keşelärneñ ruhi tabibları, şu­laymı? Yuk, sin äyt: şulaymı?

- Şulay.

Kıznıñ cavabına küñele bulgan Şahin tagın da därtlänebräk söyli başladı:

- Vraçlar keşelärne darular häm ukollar belän dävalasa, bez alarnı üzebezneñ sänğat äsärlärebez belän dävalıybız. Şulaymı?

Bu yulı kız kıstatmıyça cavap kaytardı:

- Şulay...

- İntektermä balanı şul yuk-bar süzlären belän, - Zarifatti kaynap torgan çäynegen östälgä kuydı da Şahinga şeltäle karaş taşlap aldı. - Fatirınnan çıgargannar anı, balakayımnı. Tämam tuñıp betkän. Ällä nindi keşelär bar bu dönyada. Mondıy köndä kem inde keşe balasın uramga çıgarıp cibärä? Çäy eçep, cılınıp çıksın dip alıp kerdem üzen.

- Döres eşlägänseñ, Zarifatti, - dide Şahin. - Adäm akıl­ları bar sineñ üzeñdä.

- Hodayım, sineñ gel şul bulır inde. Kergän sayın haman ber süz söyliseñ, - dip üpkälägändäy itte Zarifatti. - Adäm akılı bar, imeş. Adäm akılı bulmıy, kem akılı bulsın mindä?

- Nu, Zarifatti, sin üzeñ dä inde, - dip, şayartıp, kara-karşı üpkäläde Şahin. - haman ber ük süz söyliseñ dip, kunak kızı al­dında tämam oyatka kaldırdıñ. Belmägän keşeneñ ällä ni uylavı bar.

Zarifatti süzne citdigä bordı:

- Belmägän keşe digännän, kunak kızımnıñ kem ikänen dä, isemen dä belmim bit äle üzem.

Şahin kükrägen kiyerep, tantanalı kıyafät çıgardı:

- Kunagıñ belän tanıştırırga röhsät it, Zarifatti: iseme - Tänzilä. Sänğat uçilişesında ukıy. Sineñ ulıñ kebek ük, zur hu­docnik bulırga hıyallana. Menä bit, barısı da niçek turı kilä. Min äle anı Samatnıñ şäkerte dip uylagan idem...

- Ölgerlek bar inde sindä, - dide Zarifatti, yañadan şayartuga küçep.- Minnän soñ kürep, minnän dä alda tanışıp ölgergän.

Nihayät, tabın yanına utırdılar. Zarifatti Şahinnı da, Tän­ziläne dä kat-kat kıstap alcıttı. Täm-tomnı alar aldınarak etärgä tırıştı.

- İrkenläp ber çäy eçik äle, - dide ul, zarlanganday itep. - Bügen irtän üzemneñ dä tamagımnan aş ütmäde. Şul yübiley dip, mäcles dip, bar tınıçlıgımnı aldılar.

- Närsä, Zarifatti, ällä Samat Biktaşevnıñ icat çişmäse kibä başlaganmı? - dide Şahin.

- Monısı ni digän süz tagın?

- Soñ, yübileyga äzerlänäbez diseñ iç!

- Äzerlänsä soñ?

- İh, Zarifatti, berni dä añlamıysıñ sin. Adäm berkatlılık­ları bar üzeñdä, - Şahin barmakların bögä-bögä sanarga kereşte. - Ägär keşe yübiley, bäyräm ütkärä başladımı - ul inde eşlämi, yazmıy digän süz. Eşlägän keşeneñ bäyräm itep yörergä vakıtı bul­mıy anıñ. Añladıñmı?

- Häy, sin uylap tabarsıñ inde şul cıyın tuzga yazmagan zakunnarnı, - dide Zarifatti kul seltäp. - Üzeñ soñ kayçan ütkäräseñ şundıy ber yübileeñnı? Sin dä kırıktan uzıp kitteñ tügelme?

Şahin, nihayät, Zarifattine çınlap açulandıra alganına küñele bulıp, rähätlänep kölde.

- Yäşeñ citsä kırıkka, eşeñ kitär şırıkka, diseñ inde, ä, Zarifatti?! Yuk, Şahin mondıy yuk-bar yübileylar belän genä mataş­mayaçak. Şahinnıñ yöz yıllıgı, meñ yıllıgı häm başka şundıy tügä­räk bäyrämnäre genä bilgeläp üteläçäk...

- Alla, digen.

- Ä häzergä, Zarifatti, - dip, yasalma ber havalanu belän dä­vam itte Şahin, - ä häzergä Şahin eşli, Şahin icat itä!

Ul, üzeneñ çınnan da eşlägänen kürsätergä telägändäy, barmak­ların östäl östendä uynatıp aldı:

- Trat-ta-ta-lya, ta-ra-ram, tryal-lya-lyam! Yä, niçek, oşıymı siña, Zarifatti, bu köy?!

- Hodayım, öydägeläreñ niçek tüzäder sineñ bu ğadäteñä?! - dip, ketkeldäp kölep kuydı Zarifatti. Anıñ Şahinnı yakın kürüe, yara­tuı änä şul törtkele, şayan süzlärennän ük kürenep tora ide. Alar yänäşäsendä utırgan Tänzilä dä monı añlap, bik tiz toyıp aldı.

- Öydägelärme? - dip kütärep aldı Şahin. - Bik kıyınlık be­län tüzälär, Zarifatti. Ägär min royal yanına utırsam, hatınım aş-su bülmäsenä kerep biklänä. Cir teträsen, dönya yarılsın - şun­nan çıkmıy. Ä kızım... Ä kızım Gölnara, Zarifatti, min uynaganda bülmädä ayak oçlarına gına basıp yöri. Ul şulay ütep kitkändä miña bülmä buylap akkoş yözep bara sıman toyıla, häm küñeldä matur cırlar tua!..

Moñarçı tıñlap, küzätep kenä utırgan Tänzilä kinät kenä sorap kuydı:

- Ä sezneñ kızıgız?.. Gölnara? Ul da köylär yazamı?

- Gölnaramı?! - Şahinnıñ kaşları mañgayına uk mende. - Min aña nindi genä uyın koralları alıp birmädem! Garmun, kuray, fleyta, skripka, klarnet - sanap betererlek tügel. Nik bersen totıp kara­sın şularnıñ?! Min aña royaldä uynap kürsätäm dä: «Do-re-mi-fa-sol», - dim. Ä ul äytä: «Min fasol aşı yaratmıym, min tokmaç aşı yaratam», - di.

- Menä kızık! - Tänzilä kölep ük cibärde. Anıñ açılıp kölüe Şahinnı tagın da kanatlandırdı:

- Kızıgın kızık ta bit, ä sin anıñ ni öçen şulay digänen beläsenme?

- Belmim.

- Çönki, Tänziläkäy-gölkäy, tabiğat çın talantlardan son yal itä, añladıñmı?

- Yuk.

- Äytik, tabiğat muzıkadagı bar köçen mina birgän dä yal it­kän, kızıma kaldırmagan.

Zarifattigä cay çıktı:

- Nişläp soñ sin ul talant digännäreneñ barısın da üzeñä alıp beterdeñ? Yünle ata bulsañ, kızıña da beraz kaldırgan bulır ideñ, - dip törtterde. Şahin baş çaykadı:

- Minnän genä tormıy, Zarifatti! Tabiğat zakonı bu, añlıy­sıñmı? Äytik, menä Tänziläkäy-gölkäygä tabiğat rässam säläten birgän. Şuña kürä dä ul, uçilişeda ukıy, icatka omtıla, fatirsız kalıp, gazaplar kiçerep, üz maksatına taba bara. Ä menä anıñ äti-änise başımnı kisärgä biräm, räsem sängatendä hiç tä talant tügel. Çönki nıklap yal itkän tabiğat kenä ber ük ölkädä yaña talant tu­dıra ala. Şulaymı, Tänziläkäy-gölkäy? Min döresen söylimme?

- Belmim. Minem äniyem cırlarga yarata, - dide Tänzilä.

- Menä-menä, äytäm bit! - dip eläkterep aldı Şahin. - Ä ätiyeñ? Ätiyen pumala da tota belmi, şulay bit?! Cırlıy belä, başka ber hönärgä iyä - ämma räsem yasıy belmi, şulaymı?

- Yarar, intektermä balanı, - dip yänä şeltäläp aldı Zarifat­ti. - Bolay da arıp-talçıgıp betkän inde ul. Varenedan avız it, kızım.

- Menä şulay, Zarifatti, - dide Şahin, kızıp bargan bähäsneñ tuktaluına balalarça üpkäläp. - Ä sin mine «kızıña talant kaldırmagansıñ» dip ğayepliseñ. Aña tabiğat talantnıñ başkasın bir­gän: menä digän matematik. Kompyuterlar belän cenlänä. Mine bö­tenläy sızıp taşlamakçı.

- Ay, hodayım, nişläp alay itä? - Şahinnıñ üpkäläven sizgän Zarnfatti «salpı yakka salam kıstırdı».

- Kiläçäktä muzıkanı elektron maşinalar gına yazaçak, di. Kompozitorlarnıñ ber kiräge dä kalmayaçak, di. Knopkaga gına ba­sası da köy üze tuaçak, di.

- Räsem yasıy torgan maşina da uylap tapmaslar mikän şunda? Samat tönnär buyına eşläp azaplana bit.

- Tabalar, Zarifatti, tabalar! Minem kızım äytkäç, tabalar tek tabalar inde anı. Şundıy maşina uylap tabaçaklar - Samat Biktaşevnıñ gomer buyı yasagan räsemnären ike säğat eçendä eşli dä birä. Bette-kitte, vässälam!

- Äybätlär dä maşina bulaçak ikän. Tizräk yasasınnar ide, iç­masam, şunı.

Şahinnıñ küzläre yılmaep kuydı:

- Äybäten-äybät tä bit, Zarifatti, tik monda ber katlaulı mäsälä kilep tua şul.

- Anısı nindi mäsälä tagın?

- Äytik, älege dä bayagı maşinanıñ yübileen kayçan ütkärergä? İke säğat ütkäçme, ällä kırık yäşe tulganın kötärgäme?

- häy, üçekläşteñ şul yübileyga. Ällä çınlap könläşäseñ inde?

- Könläşäm, Zarifatti... - Şahinnıñ küzläre moñsulanıp kit­te. - Min Samattan gomerem buyı könläşep yäşädem.

- Ä minem äniyem äytä, keşelär könläşüdän östen bulırga tiyeş, di, - Tänzilä Şahinga akıl birgändäy äytep kuydı.

- Sineñ äniyeñ döres äytä, Tänziläkäy-gölkäy, - dip suzdı Şa­hin. - Akıllı keşe ul, alaysa, sineñ äniyeñ. Filosof.

- Min üzem dä filosof.

- Oho! - Şahinnıñ küzläre yañadan oçkınlanıp kitte. Menä monısı häybät yañalık! Bähäsläşer keşe tabıldı. Yugıysä haman şul: Zarifatti belän genä çäkäläşäbez. Yä ul - kadimi, min - cädit. Yä ul - cädit, min - kadimi. Ä monda yana köç, yana fiker, yana ideyalär! Yä, äyt, iptäş filosof: sin atalarnın üz balalarına nin­diräk talant kaldıruların telär iden?

Tänzilä bu soraudan siskänep kuydı. Annan soñ, kisterep kenä:

- Minme? Min alarnıñ üz balaların berkayçan da kaldırmau­ların telär idem, - dide. - Talantı anıñ tabıla...

Şahin, küräseñ, mondıy kisken cavapnı kötmägän ide. Çın kü­ñeldän gacäplänep, baş çaykadı:

- Karale... Çınlap ta, filosof ikänseñ bit sin!

- Ardırma balanı şul tuzga yazmagan zakunnarıñ belän, - dip süzgä kuşıldı Zarifatti. - Dönyada sinnän hätär filosof tabılmas ta, tabılsa da, bu qadär ük bulmas.

- Yä, yarıy ul çakta, - Şahin urınnan kuzgaldı. - Çäygä - rähmät, fälsäfägä - rähmät, sezgä - rähmät! Zarifatti, Biktaşevka äyt: mine bäyrämgä çakırırga onıtmasın.

- Sine dä onıtsa inde tagın, - dide Zarifatti. - Bergä uynap üskän dusların da onıtsa, annan tagın ni kala?

Şahin, aşıkmıyça gına, pältäsen, büregen kide. İşek totka­sına ürelgäç kenä, kire borıldı:

- Tuktale, Tänziläkäy-gölkäy... Sin filosofın filosof ta bit, tik menä fatirıñnan kuılgan filosof. Ällä soñ, min äytäm, fatir tapkançı bezdä genä yäşäp torasıñmı? Elektriçkaga utırsañ, monnan ber genä säğatlek yul bezgä.

- Çınlap ta, kaya bara inde bu bala? - dip, Zarifatti da ap­tırap kaldı. Moñarçı ul bu turıda niçekter uylarga da ölgermägän ide. Annan soñ, kinät kenä isenä töşkändäy, äytep kuydı: - Hodayım, fatir tapkançı üzebezdä genä yäşär son! Öyebez irken, küñelebez kiñ, digändäy...

Şahin kitkäç, Zarifatti üz bülmäsendä urın cäyde.

- Yokla, kızım, arıgansıñdır, - dip, mendärlärne kat-kat ka­barttı. Üze yoklamadı, savıt-saba yuıp, tabınnı cıyıp mäş kilde. Zarifattineñ küñele tınıç tügel ide. Kız yoklagan bülmäneñ işe­gen inde niçänçe kat açıp karadı. İnde niçänçe kat kıznıñ sulı­şın tıñladı. Üzaldına gına:

- Arıgan, balakayım, nık arıgan, izräp yoklıy... - dip söylände.

Läkin Zarifatti yalgıştı. Tänzilä yoklamıy, Tänzilä yoklıy almıy ide...

4

Äye, Tänzilä yoklamıy ide.

Ul bu köngä ozak, bik ozak kilde. Ul bu köngä bik küp yıllar, yul­lar aşa kilde, häm menä bügen, nihayät, berençe tapkır, Tänzilä üzeneñ ätise yortına - Samat Biktaşev yortına atlap kerde.

Ätise yäşägän yortka niçek barıp kerü turındagı uy anıñ başı­na poyızddan töşkäç kenä kilde. Ämma bu uy äle kıznı hiç tä ikeländermäde, kauşatmadı. Berençe ikelänü Samat Biktaşev yäşägän yortnı ezläp tapkaç tudı. Berençe şik şul yäşägän fatir işegen kürgäç kilde. Tänzilä, işektäge kıñgırau töymäsenä basarga ikelä­nep, şaktıy vakıt kauşap-kurkıp tordı. Menä şuşı kıñgırau çın­lagaç, işek açılıp kitäçäk tä, karşıga anık ätise kilep çıgaçak. «Sezgä kem kiräk?» - dip sorayaçak. Ä Tänzilä? Tänzilä närsä diyär? Ber yaktan änä şundıy ikelänü, ikençe yaktan ätisen hiçşiksez kürü teläge Tänzilä küñelendä şaktıy ozak köräşte. Menä şuşı häldä ul üzeneñ yulga çıguına ükenep kuydı. Ätisen kürü turındagı uy­ları, tönnär buyına hıyallangan hıyalları, törleçä faraz kıluları - barısı-barısı da äytep añlatmaslık ber yülärlek bulıp toyıldı. Kız çemodanın kulına aldı. Äkren genä atlap, baskıçlar buylap tübän töşep kitte. Uramda anı kar öyermäse karşıladı, häm menä şuşı cil, şuşı öyermä anı kinät siskänderep cibärde. Äyterseñ şuşı kar eçendäge karañgı tınlıktan aña nindider ber avaz kilep işetelde: «Sin anı kürergä tiyeş! Kürergä tiyeş!..»

Tänzilä kisäk kenä kire borıldı. Baskıçlar buylap yögerep mende. Kulındagı çemodanınıñ avırlıgın bötenläy toymadı. Ul üzeneñ ayak tavışların da işetmäde. Yuk, işette, ämma ul ayak ta­vışları da: «Sin anı kürergä tiyeş! Kürergä!..» dip kabatlıylar ide.

Tänzilä, dulkınlanudan, aşıgudan yışaygan sulışın tıyıp, beraz gına häl alıp tordı da kıñgırau töymäsenä bastı. Kötte. Annan soñ yañadan bastı. Kötte. İşekne açuçı kürenmägäç, töymägä tagın bastı, ozak itep, barmakları arıgançı, barmak oçları agarıp kalgançı, hälsezlängänçe bastı. Ämma işek açılmadı, fatirda keşe yuk ide. Şuşı minutta Tänzilä üzeneñ tämam hälsezlängänen toydı. Yuk, poyızdda ber täülek buyına yoklamıyça kilüdän, şuşı zur şähär uramnarı buylap çemodan kütärep yörüdän tügel ide bu hälsezlek. Äyterseñ ul üzeneñ bar köçen, hälen, kuäten menä şuşı işek töben­däge ikelänülärgä, baskıç buylap çabıp menülärgä, şuşı kıñgırau töymäsenä basuga, kötep tilmerügä sarıf itkän ide.

Karañgılık şaktıy iñgän ide inde. Tänzilä, fikeren tuplarga häm az gına häl alırga teläp, stenaga söyälde. Annan soñ, çemodanı östenä çügäläde. Batareyadän cılılık kilä, tänne oyıta, uynı tıya ide. «İnde nişlärgä, kaya barırga?» digän uy, äkrenläp erep, yukka çıktı. Barı tik rähät ber cılılık, izräü cılılıgı gına kaldı, häm Tänzilä, üze dä sizmästän, küzlären yomdı.

Başta ul üzen uyatkan äbigä gacäplände. Annan soñ, üzeneñ yok­lap kitkän buluına aptıradı, yokısınnan aynıy almıyça, şuşı äbi artınnan iyärde. İkençe gacäplänü şul buldı: älege äbi näq menä ul kerergä telägän işekne aça ide. «Dimäk, döres: min adresnı butaganmın...» digän uy anıñ başınnan şul mäldä sızılıp ütte. Läkin bu uynı, bülmägä kilep kerü belän, ikençe ber şik alıştırdı: zal yagında törledän-törle kartinalar, räsemnär elengän ide. Tik äle bu räsemnär dä anıñ öçen bernindi açıklık ta kertä almadı. Ä inde älege dä bayagı keşe - üzen Häbir Şahin dip tanıştırgan keşe kilep kergäç, Samat Biktaşev turında süz çıkkaç, Tänzilä töşende: ul döres adres buyınça kilgän, ul üz ätiseneñ öyenä kilep kergän ide. Tänzilä tagın şunı añlap ölgerde: monda ul häzer ätisenek kızı bulıp tügel, ä bälki, fatirsız kalgan ber kız bulıp kilep kerde. Bu üzennän-üze, anıñ, ihtıyarınnan başka şulay kilep çıktı. İreksezdän tugan bu yalganda Tänzilä üze öçen bik tä kiräkle ber uñaylık taptı.

Häyer, ul inde moña qadär ük ber yalgan adım yasagan ide. Başta ul änisen, ukıtuçısın, klasstaşların aldadı.

Yazgı kanikul könnärendä anıñ klasstaşları Volgograd şähärenä ekskursiyägä barırga tiyeş ide. Monı barısı da - ukıtuçılar da, ata-analar da belälär, äzerlänälär ide. Klassta şuşı ekskursiyä turında söyläşkändä, plannar korganda Tänzilä isemle ber kıznıñ bötenläy bütän plannar korıp yäşäven, älbättä, berkem dä belmäde. Ä Tänziläneñ üz uyı, küptännän äzerläp yörgän üz planı bar ide. Häm ekskursiyägä baru anıñ änä şul planın tormışka aşıru öçen ber mömkinlek bulıp äverelde.

Ozın tänäfestä tamak yalgarga dip birelgän akça da, ekskursiyä vakıtında totarga dip änise birgän akça da Tänziläneñ üz planı öçen kiräk ide.

Äye, ul änisen ekskursiyägä baram dip aldadı. Äye, ul ukıtuçı­sın, klasstaşların da aldadı. İrtägä kitäse könne: «Bara almıym, min avırıp toram», - dide. Şulay igep, yazgı kanikul könnärendä Tänzilä irekle koş bulıp kaldı: klasstaşları anı öydä dip, ä änise ekskursiyädä dip uylıy ide. Öydän çıgıp kitkändä änise äytep kaldı:

- İptäşläreñnän ayırılma, sak yör, - dide. Läkin ul inde ayırı­lırga ölgergän ide: ul utırgan poyızd Volgogradka taba tügel, böten­läy ikençe yakka taba yul aldı...

Tänzilä änisen küz aldına kiterde. Änise kinät kenä kızganıç bulıp kitte. Häzer inde ul eştän kaytkandır. Häzer ul, mögayın, kuhnya yagındadır. Aşnı ber genä tälinkägä salgandır. Tänzilägä digän tälinkäne barıber östälgä kuygandır. Tänzilä kiç soñarıp kaytsa, gel şulay itä torgan ide.

Tänziläneñ küzenä yäş kilde. Tik ul anı şunda uk sörtep aldı. Kıznıñ küñelendä nindider ber tiskärelek, ürtälü, üzsüzlelek kal­kıp çıktı. Bu ürtälü, kübräk, üpkäläüdän gıybarät häm ike genä süzdän tora ide: üzeñ ğayeple!

Ni öçen änise ğayeple? Monı Tänzilä üze dä añlata almas ide. Bu üpkä süze anıñ küñelendä keçkenä çagınnan uk tuplanıp kilde.

Ätise turında ul berençe kat niçek, kayçan soradı? Monısın Tänzilä häterlämi. Tik şunısın yahşı häterli: bervakıt anı klass­ta ürtädelär:

- Kısılma äle araga, ätisez başıñ belän! - didelär.

Ul könne Tänzilä öygä üksep kaytıp kerde. İşekne kayırıp açuga uk, änisenä:

- Nişläp minem ätiyem yuk? Minem äti kayda? - dip ilerep äytte. Änise anıñ karşına kilde. Bitendäge yäş tamçıların sör­tep aldı. Annan soñ, başınnan sıypap, äkren genä äytte:

- Kızım... Sin häzer zur üsteñ inde. Ätiyeñ bezne taşladı. Ul bezneñ belän yäşärgä telämäde, - dide. Annan soñ, üpkälägändäy itep, yılmaydı. - Ä bezneñ ikebezgä genä naçarmıni? Küñelsezmeni? Sin mine yaratasıñ, min sine yaratam. Sin minem iñ qaderle keşem. Min sine berkemgä dä alıştırmıym. Bez sineñ belän barıber bähetle bulırbız, şulaymı? İä, äyt äle, şulaymı? Yä, yılmay äle!..

Tänzilä ul çakta yäş aralaş yılmaydı. Äniseneñ nazı anıñ küñelen tınıçlandırdı. Ul tınıçlandı, ämma ber närsäne toydı: änise anıñ soravına tögäl cavap birmäde. Ul gına da tügel, böten­läy cavap birmäde.

Ul kön şimbä kön ide. Änise anı kibetlärgä alıp çıktı. Matur tuflilär satıp aldı. Ämma bu matur tuflilär dä Tänziläneñ ätise turında soravına cavap birmilär ide.

Şul könnän başlap, änise kızdan albomdagı footräsemnärne yäşerep kuydı. Ä ätise turında beläse kilü teläge kızda anıñ üze belän bergä üste. Bu teläk üzen kayçan dä bulsa ber sizderäçäk, bel­deräçäk ide. häm ul kön citte. Klasstaşları belän üzeneñ undürt yäşen ütkärgän Tänzilä, kunaklar taralgaç, änisennän tup-turı so­radı:

- Äni?! Minem ätiyem kem? Ul kayda yäşi? - dide. Änise agarı­nıp kuydı. Küräseñ, ul bu bäyräm könne mondıy soraunı kötmägän ide.

- Kızım, bez söyläştek bit... Sin anıñ turında sorarga tiyeş tügel, - dide. - Ul bezne avır çakta taşladı. Sin... Sin äle ul çakta karınımda gına ideñ...

Tänzilä, şuşı süzne genä kötkän kebek, alga talpınıp kuydı:

- Min bit ul çakta karında gına bulganmın! Ul mine belmägän, kürmägän! Ul sine genä taşladımı, ällä mine däme?!. Ul bit mine kürep belmägän!.. Bälki, ul mine taşlamas ide! Ul bit sine genä taşlap kitkän!..

Tänziläneñ yañagı yañgırap kitte. Änise aña berençe tapkır häm berdänber tapkır änä şul könne suktı. Suktı da, mendärgä kaplanıp, üksep, ärnep yılarga kereşte. Tänzilä üzeneñ nindider zur yalgış yasa­vın toydı. Äniseneñ kaltırangan iñbaşların kürep, üzeneñ dä küz­lärenä yäş tıgıldı. Ul änise yanına kilep utırdı. İñnärennän, çäçlärennän sıypap, berözleksez kabatladı:

- Äni... Äni dim!.. Äni... Äniyem!..

Änise ozak üksede. Mendärne uçları belän yomarlap kısa-kısa, ärnep-ilerep yıladı. Ä Tänzilä anıñ belän bergä üksede. Üze haman kabatladı:

- Äni dim... Äniyem!.. Äni!..

Nihayät, änise beraz tınıçlandı. Mendärgä kaplangan kileş, özek-özek tavışlar belän:

- Sorama minnän anıñ turında! Sorama!.. - dip kabatladı.

- Soramam, äniyem, soramam... - dip üksede, yalvardı Tänzilä.

- Töşermä anı minem isemä bütän!..

- Töşermäm, äniyem, bütän berkayçan da töşermäm...

Ana belän kız ul könne bergä koçaklaşıp üksede. Alar şulay bergä üksep, koçaklaşıp yoklap kittelär.

Tänzilä süzendä tordı: ätise turında berkayçan da süz kuzgat­madı, soramadı. Ämma anıñ üz süze, üz-üzenä birgän süze dä bar ide. Ul anı - ätisen, hiçşiksez, kürergä, anıñ belän oçraşırga tiyeş ide.

Tänzilä süzendä tordı: yaznıñ şuşı işelep yaugan karlı-buranlı ber könendä ul ätiseneñ yortına kilep kerde. Anıñ maksatı yakında, bik yakında ide...

5

Zarifatti tabınnı cıyıp, savıt-sabanı yuıp kına ölgergän ide äle. Ulı belän kilene ber-ber artlı kaytıp kerde. Biktaşev käyef­sez ide. Ber süz däşmästän, tup-turı üzeneñ eş bülmäsenä uzdı. Rabiga hanım çişengändä ük elgeçtäge yat pältägä iğtibar itte. Annan soñ, nider ezlägändäy, bülmälär buylap uzdı. Zarifatti bül­mäseneñ işegen açıp karadı. Çamadan tış gacäplänep:

- Kem yoklıy anda, äni? - dide.

- Ä... Tänzilä ul... Kunak kızı... - dip suzdı ni äytergä dä bel­mägän Zarifatti. - Tänzilä isemle...

- Nindi Tänzilä? Kayan kilgän kunak kızı?

- Kunak kızı dip, kunak tügel inde ul... Fatirınnan kuıp çıgargannar anı. Alıp kerdem menä üzebezgä. Fatir tapkançı yäşäp torsın dip. Minem bülmädä urın bar, sezgä komaçaulamıy, digändäy...

- Ni söylägäneñne añlıysıñmı sin, äni?! Öygä şulay teläsä kemne kertälär dimeni?! - Rabiga hanım, ut kapkanday, aşıgıp, ireneñ eş bülmäsenä çaptı. - Samat! Samat, dim! Sin beläseñme äle bezneñ öydä nindi yañalık barın?!

Biktaşev, östen alıştırıp, kiçke halatın kiyep ölgergän ide inde.

- Nindi yañalık tagın? Bernindi yañalık ta uylap çıgarmagız. İskeläre dä bik citkän, - dide ul kırıs kına.

- Min tügel, änä äni uylap tapkan yañalık! Bez berni dä bel­mibez, ä ul fatirga keşe kertkän. Mäçe balasın alıp kergän kebek, uramnan tabıp alıp kergän.

Hökem kararın kötkän keşedäy, önsez-tavışsız torgan Zarifat­ti ber-ike genä süz äytä aldı:

- Mäçe balası tügel lä inde, kilen, keşe balası...

- Añlatıbrak söyläşegez äle! Nindi mäçe balası? Nindi keşe balası? - Biktaşev, halatınıñ bilbavın kısıp, hatınına töbälde.

- Soñ, äytep toram labasa: äni uramnan ber kız iyärtep kergän. Fatirga kertkän, añladıñmı? Änä bülmäsendä urın da cäyep birgän. Rähätlänep, kiyerelep yoklap yata!

Biktaşev, nihayät, närsäder añladı kebek. Säyersenep kenä, äle - hatınına, äle änisenä karap aldı. Annan soñ, äkren genä barıp, Tänzilä yoklagan bülmäneñ işegen açıp karadı. Beraz tıñlap tor­dı. Kire kilep, kisken genä itep tamak kırdı. Bu tamak kıru Rabi­ga hanım öçen dä, Zarifatti öçen dä äle bernärsä dä añlatmıy ide.

- Arıgandır, balakayım, başı mendärgä tiyügä, izräp yoklap kitte, - dide Zarifatti, tınlıktan faydalanıp.

- Buldırgansıñ inde, äni! - dide Rabiga hanım häm bu süz­lärne, kayınanasına äytüdän bigräk, Biktaşevka karap äytte, - Tizdän kunaklar cıyabız. Äyterlär inde: «Biktaşev şul köngä kalgan ikän: öyendä keşe tota», - diyerlär.

- Alay uk dimäslär lä inde, kilen.

- Alay dimäsälär dä, asrau tota ikän diyärlär. Keşe häzer ällä ni uylarga mömkin.

- Aç keşened açuı yaman, başta aşap alıyk äle, - nihayät, Biktaşev ta süzgä katıştı. Üze, kisäk kenä borılıp, bülmäsenä çıgıp kitte. Rabiga hanım monı kötmägän ide. İre artınnan:

- Anıñ öyenä yat keşe kergän. Ä ul aşau turında kaygırta! - dip kıçkırıp kaldı.

- Çü, kilen, - dip pışıldadı Zarifatti. - Äkrenräk kıçkır. Kunak kızı üze işetmäsen...

- İşetsä ni? - Rabiga hanım tavışın yüri kütärä töşte. - Ber dä uyanırlık itep yoklamagan äle. Tüşäkne iñläp-buylap yatkan!

Zarifatti döres şiklängän: Tänzilä, çınnan da, yoklamıy ide.

Rabiga hanımnıñ berençe süzlären işetügä ük, Tänzilä üze öçen yaña ber açış yasadı: bu yortta anıñ ätisennän, şuşı mölayım kar­çık Zarifattidän başka, tagın kemder yäşi ikän. Ätiseneñ yänäşä­sendä bütän ber hatın-kız buluı turında Tänzilä moñarçı bötenläy uylap ta karamagan ikän. Tänzilä üzeneñ şunı uylıy belmävenä gacäplände .

Zal yagınnan işetelgän süzlär dä, ätiseneñ nindiräk buluı tu­rında uylar da Tänziläne sagayırga mäcbür itte. Ul böten uyı-fikere, canı-täne belän bergä tuplanganday buldı. Näq menä şundıy çakta, nindi dä bulsa kötelmägän ber häl kilep tuganda, Tänzilä üzen kulga ala belä ide. Anıñ bu kinät täväkkällänä belüe balaçagınnan uk kilä häm, älbättä, iñ kisken häräkätlärgä etärä ide. Bu yulı da ul üzendä änä şul täväkkällekne sizde. Anıñ bar kauşavı, kurkuı, kaltıranuı beryulı yukka çıktı. «Ä miña närsä? - dip uyladı Tän­zilä. - Kualar ikän - çıktım-kittem. Tik min barıber üz telägemä ireşäçäkmen! Min anı barıber küräçäkmen!»

Ätise belän küreşüen küzaldına kitergäç, Tänzilä yänä kauşap kaldı. Älege küreşü, hiçşiksez, bulaçak ide. häm Tänzilä bu küre­şügä äzer tügel ide äle. Ul üzen niçek totarga tiyeşlegen, närsä söyläşergä, ni dip äytergä tiyeşlegen belmi ide äle. Şuña kürä dä ul, böten iğtibarın tuplap, zal yagındagı söyläşüne işetergä tı­rıştı. Nindider ber ugrı sıman, urınnan kütärelä töşep, kürşe bülmägä iğtibarın yünältte. Ämma ul inde bütän ber süz dä işet­mäde: öy hucaları kuhnya yagına çıgıp kitkän ide...

Ä anda mondıyrak süz buldı.

- Äni, gel syurprizlar gına yasap torasıñ sin! - dide açuı kil­gän Biktaşev. - Kayan uylap çıgarıp beteräseñder şularnı?! Bel­mim?!

- Min şulay bik tä yaramagan ber eş eşlädemmeni soñ, ulım? - dide Zarifatti. - Üzeñneñ ukıp yörgän çaklarıñnı iskä töşer. Bu kız da sineñ kebek rässam bulırga yöri ikän. Sänğat uçilişesında ukıym, di.

Biktaşevnıñ kaşları cıyırılıp kuydı:

- Şul gına citmägän ide tagın!

- Anısı da naçarmıni, ulım?

- Naçar bulmıy ni! - dip süzgä katıştı Rabiga hanım. - Uçilişeda Samatnı böten keşe belä...

- Beläme-belmime - ämma min bu öydäge çüp-çarnıñ inde uçi­lişega da barıp kerüen telämim! - dip kıçkırdı Biktaşev. - Telämim, añlıysızmı, yukmı?!

- Menä şulay, äni. Üzeñ niçek alıp kergänseñ - üzeñ şulay çıgarıp cibär ul kıznı, - dip süzne tögälläde Rabiga hanım. - Bez monda fatirda keşe totıp yäşärgä tiyeş tügel...

6

Zarifatti kunak kızın niçek itep öydän ozataçagı turında töne buyı uylap çıktı. Tänzilä belän ber karavatta yoklap, anıñ tigez sulışın tıñlap, tän cılısın toyıp yatkanda karçıknıñ başına meñ törle uylar kilde. Ul menä şuşı töndä, inde niçänçe tapkır, ulı turında, üze turında, kilene turında, şuşı ğailädäge yazmış turında uyladı.

Samatnı ul beryalgızı üsterde.

Frontka kitkändä väğdäläşep kenä kalgan Sälihı: «Kaytam. Barıber kaytaçakmın, köt!» - dip kitkän ide. Süzendä tordı: kayt­tı. Ayaksız kayttı, avırıp-betereşep kayttı, ämma kayttı. Zarifa üze dä väğdäsendä tordı, Sälihın kötep aldı. Tuyları da matur uzdı. Sälih şul çakta okopta ut eçendä yatkanda da, gospitaldä ülem belän tartışkan könnärendä dä ber genä närsä öçen - Cirdä näsele kalmavına kaygıruın, «isän-sau kaytsam, öy tulı balalar üsteräçäkmen», - dip üz-üzenä süz birgänlegen söyläde. Tik nasıyp bulmadı alarga öy tulı balalar üsterergä. Samat tuıp, ike ay ütü­gä, Sälih katı avırıp kitte. Anı kürşe-külän belän cıyılıp cir­lädelär. Samatnı ul ireneñ töse itep, vasıyate itep üsterde. Köne-töne eşläp, ukıtırga tırıştı. Samat üskän sayın, nıgıy bargan sayın, ire aldında üzençä isäp-hisap tottı. Äye, Salihınıñ ulı üsä, anıñ Cirdä näsele dävam itä ide...

Näq menä şul hakta uylaganda Zarifatti tetränep kuydı. İsenä, kelt itep, ulı belän irtänge yakta bulgan söyläşü iskä töşte. Yukka äytte, yukka kuzgattı bugay şul ul bala turındagı süzne. Ulınıñ açuın gına kiterde.

Zarifatti küz aldına Säriyäne kiterde. Äye, bar ide şundıy kız alarnıñ dönyasında.

Samat, härbi hezmättän kaytıp, ukırga gına kergän ide äle. Balaçaktan kilgän şögıle - räsem yasau. Ukırga da sänğat uçi­lişesına kerde. Menä şundıy könnärneñ bersendä öygä kayttı da:

- Äni! Min öylänäm. Bez yazılışabız, - dide. Ä Zarifanıñ bägırendä nider özelep töşkändäy buldı. Samat öylänä? Kemgä? Nindi kızga? Kem anıñ berdänber ulın tartıp alırga cıyına? Nişläp äle ul bu hakta bernärsä dä belmi? Äye, aña şulay toyıldı: nindider tanış bulmagan beräü anıñ berdänberen, gazizen, yıllar buyı bagıp üstergän küz nurın anıñ röhsätennän başka gına tartıp ala sıman ide.

- Niçek? Ä ukuıñ? - dip kenä äytä aldı ul häm üze dä sizmäs­tän kıçkırıp cibärde: - Riza tügel! Min riza tügel, işetäseñme?! Min sine tönnär buyına kerfek kakmıyça üsterdem. Öygä teläsä kemne kertergä riza tügel, işetsen kolagıñ, riza-bähil tügel!

- Bez yazılışabız! - dip üzsüzlelände Samat.

Berniçä könnän soñ ul Säriyäne kunakka alıp kilde. Zarifa bu vakıtta älege kötelmägän hälgä azmı-küpme iyäläşergä ölgergän ide inde. Ulınıñ öylänergä yörüe dä aña ul qadär ük kotoçkıç häl bulıp toyılmıy başladı. Ä Säriyäne ul berençe kürüendä ük oşattı.

Ul inde bulaçak tuynı kötep yöri ide. Ämma Samat tuy turında, öyläneşü turında süzne bütän kuzgatmadı. Zarifa monı närsägä yurarga da belmi yörde.

Ä könnärdän ber könne alarga Säriyä kilde. Küçtänäçkä kıybat­lı konfetlar da alıp kilgän ide. Samat öydä yuk çak. Ana belän bulaçak kilen bergäläp çäy eçtelär. Ä annan soñ, Säriyä kitärgä aşıga başladı .

- Kaya aşıgasıñ, kızım? Tizdän Samat ta kaytıp citär, kötep tor beraz, - dide Zarifa.

Säriyä işek töbendä tuktalıp kaldı da yäşle küzläre belän yıl­maydı:

- Yuk, min sezneñ belän saubullaşırga gına kergän idem, apa, - Säriyä tuktalıp tordı da äytep kuydı: - Kilenegez bula almadım inde, apa, açulanmagız...

Menä şul vakıtta gına Zarifa eçke ber sizenü belän toyıp kaldı: Säriyä inde anıñ kilene bulırga ölgergän, karınında ulınıñ - Samatnıñ tuaçak balasın yörtä ide.

Samattan ul Säriyä turında soraştırdı:

- Säriyä kürenmi, nişläp ber dä kilmi? - dide. Samat başta törle säbäp tabıp aldaştı. Annan soñ turıdan äytep saldı:

- Kilmäyäçäk ul... Bezneñ ara özelde. Ul bu şähärdän bötenläy küçep kitte.

Zarifatti äle bu vakıtta ulınıñ Rabiga isemle ber kız belän tanışkanın, älege kıznıñ äti-änise şaktıy kürenekle keşelär buluın, Samatnıñ icat yulında zur mömkinleklär açılganın bel­mi ide.

Bütän ul Samattan Säriyä turında soraşmadı. Tik, cayın turı kiterep, Säriyä turında Häbir Şahin aşa belergä tırıştı. Läkin anısı da kırt kisep kenä cavap kaytardı:

- Altınnı bakırga alıştırdıgız, menä şul! - dide.

Alar uyanganda Biktaşev ta, Rabiga hanım da üz eşläre belän çıgıp kitkän ide inde. Zarifattineñ kolagında kileneneñ: «Üzeñ öygä niçek alıp kergänseñ, şulay çıgarıp cibär!» - digän süzläre yañgırap tordı.

Alar, Tänzilä belän ikäüläp, ällä ni süz söyläşmi genä, irtänge çäyne eçtelär. Zarifatti tabın cıyıştırırga totıngaç kına, Tän­zilä sikerep tordı:

- Min üzem...

- Ä min nişlim ikän son, alaysa? - dide Zarifatti häm, bu soraunı Tänzilägä birüdän bigräk, üzenä töbäde. - Şul, kibetkä çı­gıp kaytsam gına inde...

Nihayät, Tänzilä bu öydä beryalgızı kaldı. Başta, eş belän mavıgıp, ul monı bötenläy toymadı. Ä inde üzenen beryalgızı ikä­nen toyıp algaç, bülmälärne karap çıktı, zal urtasına basıp, uyga kalıp tordı.

- Menä, Tänziläkäy-gölkäy... - dide ul üz-üzennän kölgändäy itep. - Sin hudocnik Biktaşev fatirında. Sineñ monda kilep ker­üeñne keşe belsä, ışanmas ide. Aldıysıñ, diyälär ide... Ä bit sineñ äle ätiyeñne ber genä tapkır da kürgäneñ yuk. Menä häzer kilep kersä, sin aña närsä diyär ideñ? «İsänmesez, iptäş Biktaşev!» diyäçäkseñme? - Tänzilä, keşe belän küreşkändäy itep, işek katına taba at­ladı. - Äye, menä şulay küreşäçäkseñ... «İsänmesez, iptäş Bik­taşev!..»

Şulçak işektä kıñgırau çıltıradı. Tänzilä, kauşap, kayadır kaçarga omtıldı. Annan soñ, üzen bik tiz kulga alıp, işekne açtı. Bülmägä kergän Näcip Tänzilägä gacäplänep karap tordı.

- İsänmesez...

Tänzilä baş kaktı:

- Sin kem? - annan son Näcipneñ kulındagı çınayakka ımla­dı. - Sin çäy eçärgäme?

- Yuk, min çäy eçtem inde. Bu çınayak Biktaşev abıyga. Va­tılgan ide ul... Näcip isemle min, kürşedä toram...

- Näcip? - dide Tänzilä tagın ni äytergä belmiçä. - Aldıy­sıñ...

- Nişläp aldıym inde? Döres dip äytäm. Ä sin kem?

- Min... Min — Tänzilä.

- Minem sine kaydadır kürgänem bar! - Näcip, canlanıp, çınayagın Tänzilägä tottırdı. - Tik menä kayda ikäne iskä genä töşmi. Döres dip äytäm!

Tänzilä kisäk kenä borıldı:

- He! Kürgänem bar, imeş. Sin kızlar belän gel şulay tanı­şasıñmı?

- Yuk la inde, alay tanışmıym. Tik minem sine kürgänem bar, döres dip äytäm!

Tänzilä Näcipkä yänä karap kuydı. Annan son, üzeneñ dä tanımıy toruına gacäplänep:

- Kayda-kayda?! Tramvay tuktalışında, bik beläseñ kilsä! - dide.

- Äye şul! Tuktalışta kürdem min sine! Sin... Sin çemodan kütärgän ideñ!

- Ä sin bik aşıga ideñ... - dip üçekläşte Tänzilä.

- Monda kiläse ikäneñne belsämme?! Min sine üzem citäkläp alıp kilgän bulır idem!

- Sinme? Sine anda duslarıñ bik kötep tora ide şul, - dip üçekläşüen dävam itte Tänzilä.

- Eş duslarda tügel, tügäräkkä yörim bit min. Yäş arhitek­torlar tügärägenä...

- Arhitektorlar tügäräge? Harap ikän...

- Harap şul. Menä portret yasıy almıy integäm äle... - Näcip nindider ber açış yasaganday, kaşların kütärep kuydı. - Karale!.. Sineñ vakıtıñ barmı? - Tänziläne äylänep, baş-ayak küzätep çık­kaç, kıçkırıp uk cibärde. - Menä digän portret çıga sinnän, döres dip äytäm!

- Minnän? Portret?.. - Tänzilä kıçkırıp kölde dä, barmagın çigä turısında yörtep, Näcipne üçekläde. - Sin üz akılıñdamı, «arhitektor»?!

- Sin monda ozakka kildeñme?

- Öç köngä, tögäl öç köngä, «arhitektor»!

- Öç kön bik az şul... Mida bit sineñ portretnı yasau öçen, yaratıp ölgerergä kiräk. Böten yöz-kıyafäteñne, buy-sınıñnı, härä­käteñne yaratırga. Biktaşev abıy şulay di, döres dip äytäm.

- Mine? Yaratırga? Sinme?! Ädäpsez! - Tänzilä, kırt borılıp, kuhnya yagına kerep kitte.

- Añlap betermädeñ, añlamadıñ sin mine! - Näcip, ber adım da kalmıyça, anıñ artınnan iyärde. - Min bit portret turında äytäm. Biktaşev abıy äytkängä genä äytäm... Döres dip äytäm!.. Ä sin­nän menä digän portret çıga. Sin minem alda urındıkta gına utı­rıp tor, rizamı?!

- Sin, «arhitektor», - dide Tänzilä, - sin monda çınayak ker­tergä kerdeñme, ällä portret yasargamı?

- Beläseñme, min sineñ kulga... kulıña çäçäk tottırıp yasaya­çakmın portretnı. - Näcip kıznıñ üçekläven dä sizmiçä, tezep kitte. - Ä yuk, çäçäk kabatlangan... Bälki, ike kıp-kızıl alma kiräk­ter, ä?

- Alma kiräkmi, min morocenoyı yaratam, - dip üçekläde kız. - Sin minem kulga morocenoyı tottırıp töşer räsemeñne.

- Dimäk, sin riza?! - dip şatlandı Näcip. - Min häzer, karandaş-kalämnäremne genä alıp keräm!

- Ha! Karandaş-kaläm!.. Ä morocenoyı? Ansız gına töşermäkçe bulasıñmı räsemne? Naturadan bulgaç, naturadagıça bulsın. Başta morocenoyı alıp ker, annan soñ uylarsıñ portret turında!..

Näcipne ul etep-törtep diyärlek çıgarıp cibärde. İşek yabıl­ganda, telen çıgarıp, malaynı tagın ber kat üçekläp aldı.

- Ä minem sine tagın kaydadır kürgänem bar! - dip kıçkırdı Näcip yabık işek artınnan. - Tik iskä genä töşerä almıym. Döres dip äytäm!..

7

Näcipne şulay törtkäläp, kuıp çıgarsa da, anıñ kerüennän, anıñ belän söyläşüdän Tänziläneñ käyefe kütärelep kitte. Menä şuşı öydä, başkalar arasında üzen beryalgızı his itkän Tänzilä öçen Näcip keçkenä genä bulsa da ber yuanıç, iptäş bulıp toyıldı.

Tänzilä zaldagı radioalgıçnı kabızıp cibärde. Künelle yañgı­ragan köygä iyärep, böterelep äylände dä, kinät kenä tuktap kaldı, äkren genä atlap, Biktaşevnıñ eş bülmäse işege yanına kilde. İşekne çak kına açıp, eçkä küz saldı. Stenadagı räsemnärgä, urındık-öställärdäge sınnarga gacäplänep karap tordı. Şunnan son, işekne zurrak açıp, eçkä ütte. Bülmä küptännän cıyıştırılmagan ide. Stenalarda, räsemnärdä, poçmaklarda pärävez cepläre asılı­nıp, elenep tora. Östäl öslärendä, sınnarga kalın katlam bulıp tu­zan utırgan.

Tänzilägä can kerde. Çalbar balakların, ciñnären sızganıp kuydı da, idän çüpräge belän ber çiläk su alıp, bülmä cıyıştırır­ga kereşte. Tänzilä bu eşne şulkadär birelep, mavıgıp eşläde, hät­ta üzeneñ kayda ikänen, nişläp yörüen dä onıtıp kuydı. Üze räsem­närdäge tuzannı sörtte, üze cırladı Tänzilä:

Ay kürde dä, koyaş aldı sine,

Tañ çıgıday kinät yugaldıñ.

Minnän soñ da tulgan aylı bulsın,

Gel koyaşlı bulsın yullarıñ...

Tänzilä onıtılıp eşläde. Hätta işek açılganın da, işek yaña­gına söyälgän Zarifattineñ üzenä töbälep karap torganın da siz­mäde:

Ay kürde dä, koyaş aldı sine,

Tañ çıgıday kinät yugaldıñ.

Minnän soñ da tulgan aylı bulsın,

Gel koyaşlı bulsın yullarıñ...

Poçmakta torgan imän tartma artın çistartkanda Tänzilä ram belän äyländerep alıngan nindider ber räsem tartıp çıgardı. Cır­lavınnan tuktap, räsemneñ tuzanın sörtte. Kinät siskänep kuydı:

- Oy! Änekäygenäm! Kemnär sine şulay tuzanga batırdı? Kem­när sine şuşı karañgı poçmakka kertep taşladı?.. - Tänzilä, söylänä-söylänä, räsemneñ tuzanın sörtte, kulları belän kat-kat sıypa­dı. Ä üzeneñ küzlärenä yäş kilde. Bu räsemnän aña änise - äniseneñ yäş çagı yılmaep karap tora ide.

- Bik matur cırlıy ideñ, kızım, bülderdem, ahrı, - Zarifatti bülmägä uzdı. - Nişläp yöriseñ, disäm, bülmäne yalt ittergänseñ ikän. Sin bulmasañ, bu bülmäne karagan keşe yuk ide anı. Üzemneñ kul citmi, kilen üze belep cıyıştırmıy, digändäy...

Tänziläneñ äle haman da şul räsemgä karap toruın uzençä añlap, Zarifatti körsenep kuydı:

- Säriyä räseme bu... Säriyä portretı...

- Säriyä portretı? Tuzanga batıp betkän...

- Nişliseñ bit, bata inde tuzanga. Vakıt tuzanı da bar, di­gändäy. Samat abıyıñnıñ yaratkan keşese ide. Şuşı räsemne yış karıy torgan ide elek. Häzer şunı ni elep kuymıy, ni çıgarıp taşla­mıy, digändäy.,. Yäşerep saklıy şunda.

- Ä nigä yäşerep saklıy soñ ul anı? Nigä elep kuymıy?

- Äy, kızım, - Zarifatti avır itep sulap kuydı. - Sin bik yäş şul äle. Andıy närsälärne añlap betermiseñ. Elep kuyarga ha­tını kuşmıydır, çıgarıp taşlarga yöräge kuşmıydır, digändäy.

- Ä nigä taşlagan soñ ul anı? Yaratkan keşesen?..

- Äytäm bit, kızım, andıy närsälärne añlamıysın äle sin. Äy­bätläp sört tä, räsemne urınına kuy, yäme.

- Ä sez? Sez andıy närsälärne añlap beteräsezme?

- Tuktale, bäbkäm, nişläp äle sin minem belän genä şulay «sez dä bez» dip kenä söyläşäseñ? - Zarifatti süzne ikençegä bordı. - Kem öyrätte sine şulay «bez»lärgä?

- Minem äniyem äytä, ölkännärgä härvakıt «sez» dip däşärgä kiräk, di.

- Äniyeñ, bälkem, döres tä äytäder, tik sin miña alay «sez» dip däşmä.

- Ä niçek dip däşim soñ?

- Menä kızık?! Äbekäy, digen. Minem dä kayçan da bulsa ber «äbekäy» süzen işetäsem kilä läbasa!

- Yarar son, äbekäy diyärmen. Ä sezneñ... Sezgä «äbekäy» dip äytkännäre yukmıni, äbekäy?

- Yuk şul, kızım. Başta Samat abıyıñ, eşlisem, icat itäsem bar, dip yäşäde. Bala kararga vakıt tapmadılar. Kilen dä bala ta­barga atlıgıp tormadı. İrkenräk ğailädä üskän ul. Häzer inde menä, üzläre ükensälär dä, soñgarak kaldılar bugay şul... - Zarifatti yänä portretka ımladı. - Ä sin monı äybätläp sört tä urınına kuy.

Zarifatti belän Tänzilä köne buyına öyne cıyıştırdılar. Bergä-bergä şulay eşläp yörgändä Zarifattigä yänä därt, yalkın kayttı. Äyterseñ ğailädä kiçäge avır söyläşü bötenläy bulmagan ide.«Niş­läp äle min üz öyemnän üzem alıp kergän keşene kuıp çıgarırga tiyeş? - dip uyladı ul. - Üz bülmämdä urınım bar. Fatir tapkançı bülmämdä totarga hakım yukmı ällä minem? Samatnıñ - üz bülmäse, kilenneñ - üzeneke, mindä ni eşläre bar?..» Şulay uyladı Zari­fatti. Ulı belän kilenenä dä şulay dip äytergä uyladı. Läkin äle­ge süz bötenläy bütän taraftan, bütänçäräk başlandı. Ul gına da tügel, vakıygalar bötenläy başkaça, Zarifatti uylamagança, kötmägänçä üzgärep kitte.

Köne buyına eşläp yörgän Tänzilä, häl alırga dip, yatıp torgan ide. Zarifatti äle haman ayak östendä kaldı. Ulı belän kilene kay­tuga uk, artlarınnan Näcip kilep kerde. Kulında zur gına käğaz törgäk.

- İsännärmesez tagın ber kat! - dip sälam birde ul, yırılgan avızın cıya almıyça. - Biktaşev abıy, Tänzilä birdeme sezgä tege çınayaknı?

- Nindi çınayak? - Biktaşev ällä yüri, ällä çınlap aptırap kaldı. - Nindi Tänzilä?

- Soñ, tege vakıtta vatılgan çınayak inde! Yabıştırdım bit min anı. Cöye dä belenmi, döres dip äytäm! Tänzilägä birgän idem min anı bügen. Sezgä kilgän kunak kızına. - Näcip yak-yagına karap aldı. - Ä Tänzilä üze kayda soñ äle?

- Yoklıy äle ul, arıgan, - dide Zarifatti. häm, ni äyterlär digändäy, ulı belän kilenenä karap aldı.

- Ä min aña morocenoyı alıp kergän idem bit! - Näcip kulın­dagı törgägen açıp cibärde. - Töp-tögäl unnı! Morocenoyı yarata ikän bit ul Tänzilä!

- Morocenoyı? - moñarçı ni äytergä belmi torgan Biktaşev kıçkırıp uk diyärlek soradı. - Närsägä ul qadär morocenoyı?

- Son, yalındıra bit ul, Biktaşev abıy. Min anıñ portretın yasamakçı idem. Rizalaşmıy. Başta morocenoyı alıp ker, di! Şun­dıy kızık kız ul Tänzilä! Döres dip äytäm!

- Kızık, bik kızık kız! - dip eläkterep aldı Rabiga ha­nım. - Menä nindi kız kergän bezneñ fatirga!

- Üze kayda soñ? Erep betä bit inde bolar.

- İşetmädeñmeni, yokı simertä di bit. Sineñ morocenoyılarnı aşarga köç cıya.

- Alaysa bolarnı suıtkıçka kuyıgız inde, Rabiga apa?! Erep betälär bit...

- Erep betälär, imeş. Algaç-algaç, unnı gına tügel, tartması belän alırga ide anı! Yöriseñ keşe kölderep.

- Äy, kibetçe apalar da kölde inde minnän. «Bu qadär tämle ta­mak ikäneñne belmi idek», - dilär. «Miña tügel ul, - min äytäm, - Biktaşev abıylarga ber kız fatirga kergän, şuña ul!» - dim.

- Şulay dip äytteñme? - Biktaşev kabınıp kitte. - Bik äy­bät itkänseñ inde, enekäş! Buldırgansıñ, molodets!

- Üzemä disäm, kölärlär ide bit, Biktaşev abıy. Alıp kuyıgız inde bolarnı suıtkıçka, Rabiga apa? Erep betsälär, tagın alası bula...

- Alırsıñ äle, i alırsıñ, - Rabiga hanım törgäkne tartıp di­yarlek aldı. - Bolay cebep yörsäñ, ällä nilär aldırır äle siña kızlar.

Näcip çıgıp kitügä, öydä tagın tavış kuptı. Monısın Biktaşevnıñ eş bülmäsennän atılıp çıkkan Rabiga hanım başladı.

- Nişläp minnän köläseñ sin, äni?!

- Ay, kilen, nişläp kölim di? Närsä buldı?

- Şul portret öçen inde küpme tavış çıktı öydä! Ä sin anı yüri elep kuygansıñ! - Rabiga hanım irenä dä taşlanıp aldı. - Niçä tapkır äyttem min siña, ul portretnı bütän küzemä kürsätmä dip! Alay bik huşıñ kitep yaratkaç, aña öylänergä ide!

Zarifatti süzneñ Säriyä portretı turında barganın añlap aldı.

-Ay, hodayım, Tänzilä eşeder lä bu... Min bit aña urınına ku­yarga kuşkan idem, - dip uyladı ul häm şuşı uyın kıçkırıp äytkä­nen sizmi dä kaldı. Tänzilä Säriyä portretın iñ kürenä torgan ber urınga, türgä elep kuygan ide.

- Min bit sezgä äyttem, minem bülmädäge äyberlärgä kagılası bulmagız, didem! Kagılmagız! - dip kıçkırdı Biktaşev. Häm şul­çak barısı da tınıp kaldı. Zarifatti bülmäsennän Tänzilä kilep çıktı. Ul äle dä şul uk ciñelçä kiyemennän ide. Mondagı süzlärne bötenläy işetmägändäy, kiyerelep aldı da, yılmaya töşep:

- Häyerle kiç,— dide.

Biktaşev kız yagına kisken genä karap aldı da:

- Äye-äye, häyerle kiç! — dip üz bülmäsenä kerep kitte. Rabiga hanım Tänziläne baştanayak küzätep çıktı:

- Siña morocenoyı kerttelär, üskänem, - dide ul kinaya belän. - Morocenoyı yaratasıñ ikän.

- Yaratam. Min keçkenä vakıtta uk kön sayın bişärne aşıy idem.

- Häzer dä şul ğadäteñne kuasıñmı, üskänem?

Zarifatti kileneneñ süzen beraz yomşartırga aşıktı:

- Här keşeneñ ber yaratkan aşı bula inde ul, kilen. Tamaktan ütkändä aşap kalırga kiräk.

- Tik anı, yaratkan äyberne, üz akçaña alıp aşarga kiräk şul, üskänem, - dip süzne eläkterep aldı Rabiga hanım. - Näcip bit ul akça köräp ala torgan keşe tügel. Mäktäptä genä ukıy. Ätise-änise yuk anı tuydırırga! Äbise pensiyäsenä genä yäşi.

Tänzilä äle Zarifattigä, äle Rabiga hanımga karap aldı:

- Min... Min bit belmädem. Min bit aña şayartıp kına äytkän idem.

- Äy, kızım, Näcip şundıy malay inde ul. Üze aldaşa belmi, keşe şayartkannı añlıy belmi, - dide Zarifatti. Annan soñ, süzne tügäräklägändäy, östäp kuydı. - Näcipneñ dä kızlarnı morocenoyı belän sıylar vakıtı citkän inde...

Ämma Rabiga hanımnıñ başlangan süzne bolay gına kaldırır­ga hiç isäbe yuk ide:

- Ä närsägä dip eldeñ sin ul portretnı türgä? Kem kuştı siña Samat bülmäsendä aktarınırga?!

- Min aktarınmadım, cıyıştırdım, - dide Tänzilä üzsüzlänep. - Sez anı küptännän cıymagansız.

- Sineñ ni katışıñ bar anda, üskänem? - dip kabınıp kitte Rabiga hanım. - Kem äle siña bezneñ ğailä eşenä katışırga hokuk birde?!

- Äy, kızım, min bit siña ul räsemne urınına kuyarga kuşkan idem, - Zarifatti yänä Rabiga hanımnıñ süzen yomşartırga aşıktı.

- Ä anıñ urını şunda! Anıñ urını tuzanlı poçmakta tügel.

- Karale monı, kara! - Rabiga hanım başta süz tabalmıy tordı. - Soñ, sineñ ni katnaşıñ bar anda? Fatirga kerergä ölger­mägän, inde närsäneñ kayda bulırga tiyeşlegen dä öyrätä başladı!

- Öyrätmim, äytäm genä. Vannada yuılmagan kerläregez aunap yata.

- Üskänem! - Rabiga hanım, bilenä tayanıp, kıznıñ karşına uk kilep bastı. - Bik beläseñ kilsä, bez kerne öydä yumıybız, praçkaga iltäbez! Ä sin bezgä katışma, änä tizräk üzeñä fatir ezlä! Bezneñ sine asrap yatarga uylaganıbız yuk, tizdän kunaklar cıyarga torabız.

- Ezlärmen, - dide Tänzilä häm aşıkmıyça gına kiyenä başla­dı. - Ä sez barıber bähetsez keşe...

Rabiga hanım telsez kaldı. Zarifatti genä:

- Kaya barasın, kızım, kiçkä karşı? Ölgerer ideñ äle irtä­gä, - dip artınnan iyärde.

- Keşelär eştän kiç kayta bit, äbekäy, - dide Tänzilä häm bütän ber süz däşmiçä, çıgıp kitte.

- Bigräklär dä katı telle inde sin, kilen, - dide Zarifatti, işekne yabıp kergäç. - Keşene kiçkä karşı kem çıgarıp cibärä?

- Nişläp äle barıgız da miña kanıktıgız? - Rabiga hanım yılar däräcägä citkän ide. - Änä bit, keşelär eştän kiç kayta, kiçen ezlim fatirnı dip üze äytep tora. Şuşı kız kilgännän birle öydä yäm bette. Kara sin anı miña ni di?! Barıber bähetsez keşe, di!

Şulçak işektä kıñgırau çıñladı. İşek açılgaç, başta - Şahin, anıñ artınnan militsioner kiyemendäge yäş kenä ber yeget kilep kerde.

- İsänmesez-saumısız! Sıyırıgız bozaulagan, nigä çıgıp almıysız?! - Şahin, böten öyne yañgıratıp, alga uzdı. Üzeneñ tavı­şın işetep çıkkan Biktaşevnı kürgäç, tagın tezep kitte: - Menä bit, yübilyar Biktaşev fatirına häzer militsiyä sagı astında gına kertä başlagannar. Bäyräm mäclesenä çakırılmagan kunaklar kil­mäsen dip äytüläre mikän? - Annan soñ, Şahin militsionerga taba borıldı. - Ägär, iptäş militsioner, sez minem arttan kilgän bulsa­gız, min şunda uk ike kulımnı beryulı kütäräm!

- Şayartmagızçı, zinhar, uçastok inspektorınıñ sezdän başka da eşläre bik citärlek, - dip yılmaydı militsioner. Annan soñ cit­dilänep, Biktaşevka çest birde: - Borçuım öçen gafu ütenäm. Mi­nem sezgä berniçä genä süzem bar ide...

- Miña?.. Üzemä genäme? - dide ğadättän tış gacäplängän Bik­taşev. Şahin eläkterep aldı:

- Oho! Monda detektiv äsär syucetları kürenä başladı. Mi­litsiyä... Yäşeren süzlär... İsän çakta tabannı yaltıratırga kiräk!

- Yuk-yuk, bernindi dä yäşeren serlär yuk, - dip aklandı inspektor. - Sezne borçuımnıñ säbäbe şul gına ide, iptäş Biktaşev... Ki­bettä işetkän idem, sezgä nindider kız fatirga kergän ikän... Morocenoyı yarata, dilär...

- Äye şul, morocenoyı yarata, dilär... - Biktaşev, kauşap, barı tik şulay gına dip äytä aldı.

- Min äle, iptäş Biktaşev, bu uçastokta küptän tügel genä eş­lim. Keşelärne bik belep betermim. Şuña kürä tup-turı üzegezgä kerergä buldım...

- Soñ, äytep söyläşegez, eş närsädä?

- Ul çakta, turıdan-turı äytäm, - inspektor avır sulap kuy­dı, - kürşe uramdagı ike yorttan şundıy caloba kilde: nindider ber yäş kenä kız, fatirga urnaşkan bulıp, hucalarnıñ kıymmätle äyberlären urlap kaçkan. Sez... Sez üzegezgä urnaşkan kıznı yahşı beläsezme?

- Sezgä ni dip äytim ikän... - dip suzdı kabat kauşap kalgan Biktaşev.

- Yahşı beläsezme dip, anı menä äni kertkän fatirga, - Rabiga, hanım söyli genä başlagan ide, anı Şahin bülderde:

- Ul kız, iptäş militsioner, Tänzilä isemle. Tänziläkäy-gölkäy! Matur isemme?! Matur bit, äyeme? Ul kız, iptäş militsioner, sänğat uçilişesında ukıy. Rässam bulırga hıyallana.

- Äye şul, minem ulım da hudocnik bit, - dip süzgä katıştı Zarifatti.

İnspektor kitkäç, barısı da tınıp kaldılar.

- Ay-hay, ber dä yukka gına tügel bu! - Rabiga hanım berençe bulıp tınlıknı bülde. - Äytte diyärsez, yukka gıia tügel. İşetäseñ­me, Biktaşev, sin ul kıznı militsiyädän yäşerep kaldıñ. Küñelem sizä, şul karak kız kergän bezneñ öygä. Vallahi dip äytäm, şulay!..

8

Tänzilä uramga atılıp çıktı da, kaya taba barırga belmiçä, ber urında basıp kaldı. Kiçäge ap-ak karlı buran da, uram üze dä tı­nıp kalgan ide. Barı tik cil genä, üzenä ber iptäş tabılganga sö­engändäy, ciñnärdän tarta, bürekne yolkıy.

Uramda keşelär dä, maşinalar da sirägäyep kalgan. Yırakta cemeldäşkän utlar gına «Bez - monda! Bez - monda!» digän sıman, küz­gä kerä.

Tänzilä, äkren genä atlap, uram buylap kitte. Ul üzeneñ kaya bar­ganın da, nik barganın da añlamagan häldä, haman atlıy birde. Äyterseñ kıznı başındagı uylar iyärtep bara, tuktalırga irek bir­mi ide.

Äye, menä ul, nihayät, ätise belän küreşte. Nihayät, ätise aña berençe tapkır endäşte. «Äye-äye, häyerle kiç!..» Tänzilä şuşı kı­rıs tavışnı yañadan işetkändäy buldı. Bik tä kırıs, açulı ide anıñ tavışı. Ni öçen? Ä bit bu oçraşunı Tänzilä gel bütänçä küz-aldına kitergän ide. Niçek itep, niçegräk - monısın Tänzilä bel­mi. Ämma, barıber, bütänçäräk, başkaçarak bulırga tiyeş ide bu oçraşu.

Tänzilä monda, ätise yäşägän şähärgä, kilüenä nıklap ükenep kuydı. Yuk, uylamagan anıñ turında berkem dä. Kötmägän anı bu şähärdä beräü dä. Uylagan bulsa, kötkän bulsa, bolay karşılamas idelär anı...

Tuktale! Ätise bit anıñ Tänzilä ikänen - näq menä Tänzilä ikänen kayan belsen? Niçek soñ äle Tänzilä monısın häterdän çıga­rıp cibärgän? Ägär äytkän bulsa: «Min - Tänzilä, sezneñ kızı­gız», - disä, ätise anı bötenläy bütänçä karşılar, bütänçä söyläşer ide. Yuk inde, uynarga bulgaç - uynarga! Ul - Tänzilä, fatirsız kalgan kız. Ul sänğat uçilişesında ukıy...

Ä bälki, ätiseneñ açuı aña tügel, başkaga bulgandır? Bälki, anıñ açuı hatınına kilgänder? Ä ul hatın, çınnan da, açu kiterer­lek şul. Gel üçekläşep kenä tora. Şäp itte äle Tänzilä aña bügen katı äytep. Ä tege portretnı, äniseneñ portretın, elep kuyıp ta döres itte. Äy, kıçkırıştılar da soñ inde! Şul kiräk alarga! Yatkırma­sınnar äniseneñ räsemen tuzan eçendä! Ä nigä elep kuydı soñ äle anı Tänzilä? Ul räsemne bit kire şunda, tuzan eçenä taşlau hiç tä ozak tügel. İñ yahşısı - alırga da çemodanga salırga ide!

Tänzilä üzeneñ, şaktıy yırak kitkänen toydı. Ämma tuktalmadı. Başındagı uyları anı üzläre belän iyärtep, tuktalırga irek bir­miçä, äydäp-äydäp alıp baralar sıman ide. Tukta! Kaya bara soñ äle ul bolay? İñ yahşısı - vokzalga baru da kaytu yulına bilet alu bit! Tik soñ inde häzer, soñ... Nigä dip şunda uk cıyınıp çıgıp kitmäde soñ äle Tänzilä? Nigä dip çemodanın, äyberlären almadı? Häzer menä vokzalga barır ide dä, teläsä kaysı yuldaş poyızdga utırıp, kaytıp kitär ide. Öygä kaytır ide dä änisenä: «Ekskursiyä tämam, min kayttım!» - diyär ide. İ, şatlanır ide änise, koçıp alır ide Tän­ziläne!

Anı bu şähärdä närsä totıp kaldı - Tänzilä monı üze dä añla­ta almas ide. Tik Tänzilä şunı gına toydı: ul äle ätise belän söy­läşergä ölgermägän, anı kürep-belep ölgermägän ide.

Uram çitennän bakça başlana ikän. Kaydadır yırakta, bakçanıñ argı başında şaulaşkan, köleşkän tavışlar işetelä, etlär örep kuya. Yäşüsmerlär - malaylar-kızlar ovçarkaların kiçke bilämgä alıp çıkkan. Tänzilä bakça eçenä ütte. Yänäşädäge utırgıçka iñep, etlärneñ örep, kuışıp uynagannarın küzätä başladı. Ul üz bakça­ların, öyläre yanındagı bakçanı isenä töşerde. Anda da şulay: «Et­lärne yörtü tıyıla!» dip yazu buluga karamastan, kiçlären ovçarkala­rın alıp çıgalar. Tik anda küñelleräk: anda üz şähäreñ, üz bakçañ, etläre dä üz şähäreñneke...

Tänzilä änisen küz aldına kiterde. Nişli ikän ul häzer? Bügen dä östälgä ike aş tälinkäse kuygandır. Ä Tänzilä menä kiçke aşnı da aşıy almıy kaldı, Kız tamagı açıkkanın toydı. Küzlärennän kaynar yäş börtege atılıp çıktı. Tik ul anı şunda uk sörtep aldı da, üz-üzen şulay kızganıp utıruına açuı kilep, sikerep tordı. Nindider ber eçke tavış aña kire kaytırga kiräklekne sizderde. Ämma ul kuzgalmadı, kire utırdı. Häzer Biktaşevlar fatirında ni­lär söyläşkännären, nişlägännären küzallarga tırıştı kız. Läkin bu anıñ öçen mömkin tügel ide.

Ä anda menä mondıy söyläşü buldı.

Rabiga hanımnıñ: «Bezneñ öygä şul karak kız kergän, valla­hi!» - dip kaudarlanuı Şahin öçen ber säbäp-sıltau buldı, şayar­tıp ta, üçekläp tä:

- Öyeñdä karak kızlar asrıysıñ, Biktaşev, ä?! - dip, üze dä sizmästän, utka may sipte. Rabiga hanım tagın kızıp kitte:

- Şul kız arkasında öydä küpme tavış çıktı. Äle bit, cit­mäsä, mine öyrätep tora, häyersez! Kerläregez, yuılmıyça, öyelep yata, di!

- Anısın bik döres äytkän! - dide Biktaşev, kırt kisep, an­nan soñ, Şahinga ımlap, üz bülmäsenä kerep kitte.

- Menä şundıy hällär bezdä, duskayım, - dide ul avır körsenep. Nişlärgä dä belgän yuk... Ber tıngılık yuk, ber mömkinlek yuk, tämam aptıraşta kalgan, nişlärgä?

- Niçek inde «nişlärgä?» Şıltırat militsiyägä. Äyt, öyemä ka­rak kergän, digen! - Şahin üçekläşüen dävam itte.

- Äye şul, häbär itärgä kiräk! Nişläp äle bez ul kıznı yäşe­rep kaldırırga tiyeş? - Alarnıñ artınnan uk iyärep kergän Rabiga hanım süzne eläkterep aldı. - Änä bit, uçastok militsionerı üze ezläp kergän. Äyterbez, başta belmägän idek diyärbez...

Biktaşev utırgan urınınnan sikerep tordı:

- Bezneñ ikebezne genä kaldıruıñnı ütenäm! İşetäseñme, ü-te-näm!

- Kara, kara monı, kotırgan ügez kebek kılana bu! - Rabiga hanım, stenadagı portretka küze töşep, höcümgä küçte: - Alıp taş­lıysıñmı menä bu räsemne, yukmı? Taşlamasañ, üzem çıgarıp ır­gıtam!

- Kızmagız, Rabiga hanım. Bu räsem min kitkänçe genä bulsa da elenep torsın.

- Niçek inde, sin kitkänçe genä? Siña tagın anıñ ni kiräge bar?

- Beläsezme, hörmätle Rabiga hanım, bu räsemdäge kız minem öçen bik tä qaderle keşe ide. Min aña bagışlap cırlar yaza idem... - Şahin körsenep kuydı da Biktaşevka törtep kürsätte. - Ä menä bu keşe minnän bähetleräk bulıp çıktı. Säriyä minem cır­larımnı tügel, anıñ räsemnären yarattı. Döresräge, üzen yarattı. Ä bit ul minem berençe mähäbbätem ide...

Rabiga hanım, ışanırga-ışanmaska belmägändäy, Şahinga ap­tırap karap tordı. Mögayın, anıñ Şahinnı berkayçan da bolay moñ­su kıyafättä kürgäne bulmagandır.

- Soñ, şulay bulgaç, - dide ul Biktaşevka borılıp. - Birep cibär keşegä üz mähäbbäten! Alıp kitsen bezdän bu kahär sukkan rä­semne!

- Bezgä komaçaulamavıñnı ütenäm! - dip kıçkırdı tämam yar­sıgan Biktaşev. - İşetäseñme?!

- Kıçkırma miña! - Rabiga hanım, yözenä ciñüçe kıyafäte çı­garıp, äkren genä artka taba şudı. - Ä räsemeñne bütän küzemä kür­sätäse bulma!

- Menä kürdeñme? - Biktaşev, kulların cäyep, Şahinga sorau­lı karaş töbäde. - Nişlärgä menä şundıy keşelär belän, ä?

- Hatınıñ belän nişlärgäme, ällä bu räsem belänme? - Şa­hin üçekläşüen yäşermiçä, yılmaep kuydı.

- Taşla äle şulay söyläşü ğadäteñne! - dip kızdı Bikta­şev. - Keşe sineñ belän çınlap söyläşä. Bütän ber-ber kiñäşerlek keşem barmı minem sinnän başka?! Ä sin haman şul çäneçkeläreñne kabartasıñ!

Şahin Biktaşevnıñ iñenä kulın saldı:

- Minem dä ber çınlap söyläşkänne işetäseñ kiläme, kartlaç?

- Soñ, küptännän äytep toram labasa min siña!

- Ul çakta menä şul: bir sin miña Säriyäneñ bu portretın?! Beläseñ kilsä, mina nider citmi... Yuk, ğailädä bähetle min. Bar da bar, tik kayçakta nider citmi, yöräk yalkaulana, kul barmıy. Eş­läp, icat itep bulmıy. Şuña kürä dä äçe telle, törtkele telle bu­lam min. Sez mine üzegezdän kölä dip uylıysızdır. Yuk, sezdän kölmi Şahin, üzennän kölä, üzen şulay bitärli ul... - Şahin sulışın cıyıp tordı da: - Min şuşı räsemgä karap, iñ matur cırlarımnı yazar idem. Ul mine bu torgınlıktan kotkarırga tiyeş. Min sizäm... Bir sin mina anıñ portretın?! - dip äytep saldı.

Biktaşevnıñ süzsez torganın kürgäç, Şahin yänä dävam itte: - Äye... Sizäm, birmisen sin anı miña, birmiseñ. Çönki, sinen üzeñneñ dä häleñ şul çama, mineke kebek. Hätta minekennän dä yamanrak. Eşliseñ-eşliseñ dä, üz-üzeñnän riza bulmıyça, Säriyä portretın tartıp çıgarasıñ. Tuzanın sörtäseñ dä, yasagan räsemnä­reñ belän çagıştırasıñ. Yukka integäseñ, Biktaşev! Andıy räsemne sin bütän yasıy almayaçaksıñ! Sin monı üzeñ dä beläseñ, şuña ürtäläseñ.

Sin hätta üzeñneñ hıyanät yasaganıñnı da beläseñ. Yuk, Säriyägä genä tügel, üz icatıña da hıyanät itteñ sin ul çakta. Sin ciñel yul sayladıñ: Rabiga hanımnıñ tugannarınnan alaçak yärdäm sineñ kü­zeñne kapladı, akılıñnı tomaladı. Şular yärdämendä sin zur icat yulına omtıldıñ. Ämma aldandıñ. Sin monı yahşı beläseñ: icat hıyanätne kiçerä belmi... - Şahin ber genä minutka tınıp tordı. - Açulanma, duskay, bolarnı äytergä uylamagan idem min siña, «çın süz söylä» dip, üzeñ äytterdeñ.

- Rähmät... - dip suzdı moñarçı tın gına utırgan Biktaşev. - Rähmät, rähmät, dus keşe, minem bäyrämemä sin dä häybät büläk äzerlägänseñ ikän...

Kinät köçle cil çıktı. Tänzilä öygä kaytırga kiräklegen añ­lap, toyıp utıra ide inde. Şulçak yänäşädä işetelgän tavışka siskä­nep kitte:

- Çto, testo-nevesta, odna skuçayış?

Tänzilä yalt itep kütärelep karadı. Utırgıç unında ike yäşüs­mer yeget belän ber kız basıp tora ide.

- Çego molçiş? Svobodna çto li? - yegetlärneñ berse, tämäke­sen sünderep, Tänziläneñ uñ yagına utırdı. - A to u nas yıst mesto, gde razvleçsya!..

Tänzilä, kurkıp, ni äytergä belmiçä, kütärelä töşte.

- Syad! - yegetlär belän kilgän kız anıñ iñenä bastı, annan soñ, sul yagına utırıp, ısıldagan tavış belän östäde: - Sineñ belän äybätläp söyläşälär ikän, tavışıñnı çıgarası bulma!..

Egetlärneñ ikençese, karşıga basıp, tämäke kabızdı. Tänziläneñ yözenä töten cibärep:

Kaysı uramnıkı? - dide. Sul yakta utırgan kız kabırgasına törtte:

- Kayan dip sorıylar sinnän!

- Ä!.. - Tänzilä sikerep tormakçı ide, ike yaktan tartıp, kire utırttılar. Uñ yaktagı yeget kulın Tänziläneñ iñbaşına saldı:

- Tınıç kına utır... Menä şulay...

Yanäşädä genä ovçarkalar iyärtkän yäşüsmerlär ütep kitte. Alar bu yakka taba borılıp ta karamadılar. Karasalar da, utırgıçta tınıç kına söyläşkän kebek utırgan bu törkemgä iğtibar itmäslär ide.

Tänzilä çiktän tış kurıktı. Üzeneñ der-der kaltıranuın da toymadı, sizmäde. Ul bu minutta bernärsä dä toymıy häm uylamıy kebek ide.

- Yä, kaysı uramnan? - dip kabatladı sul yaktagı kız.

- Min... Min bu şähärneke tügel... - Tänzilä, köç-häl belän te­len äyländerep, cavap kaytardı. - Min monda kunakka gına kildem...

Karşında basıp torgan yeget pırhıldap kölep cibärde:

- Kunakka?! İşetäsezme, ul bit kunak kızı ikän!

- Kemnärgä kildeñ inde kunakka?

- Min... Ätiyem yanına kildem...

- Ätisenä kilgän! - tegelär isä bersen-berse kuätläp pırhıldaştılar. - İşetäsezme, ul ätisenä kunakka kilgän.

- Añlaşıldı! - dide sul yaktagı kız. - Ul ätisenä kunakka kilgän. Dimäk, ätise anıñ belän bergä yäşämi. Ä andıy çakta ätilär nişli? Kunakka kilgän kızın tämle känfitlär belän sıylıylar! Akça birälär!..

Kıznıñ kulı kay aradadır Tänziläneñ kesäsenä kerep kitte.

- Malaylar! Monda närsäder bar! - Kız, şatlanıp, kılanıp akça salıngan keçkenä yançıknı karşıdagı malayga suzdı.

- Menä monısı şäp! - dide tegese. Annan soñ kesäsennän vino şeşäse tartıp çıgardı. - Kurıkma, testo-nevesta, bez buşka gına almıybız. Üzeñne dä sıylıybız!..

Tänziläneñ kullarınnan kayırıp, avızına vino koymakçı buldı­lar. Tänzilä bar köçenä karıştı. Şärab anıñ muyınına, bitenä tü­gelde. Şulçak uñ yaktagı yegetneñ kulı Tänziläneñ pältä eçenä, kuyı­nına ürelde.

- Cämäğat! Monda tagın närsäder bar! - dip pırhıldadı ul, Tänziläneñ kükrägen avırttırıp kısıp.

Tänzilä kinät kıçkırıp cibärde. Kayandır tugan ber köç belän kayırılıp, sikerep tordı. Anıñ bar kurkuı, kaltıranuı şul mizgel­dä yukka çıktı. Äye, anıñ tänendä tugan bu köç bik tä yaman köç - üz-üzeñne saklau instinktı ide. Ul, küz açıp yomgançı, karşıdagı yegetkä taşlandı, anıñ yözenä, kükrägenä yodrıkları belän bärgäläde. Yeget, küräseñ, monı kötmägän ide: artka taba tayçanıp, üz ayaklarına üze çalınıp, mätälep kitte. Älbättä, Tänzilä üze monı kürmäde. Ul hätta üzeneñ nişlägänen, nilär kılanganın da toymadı, häterlämä­de. Ul älege öç huligannıñ öç yakka taşlanıp, üzennän kaçıp yöge­rülären dä añlamadı. Küräseñ, ul äle alarnı şaktıy gına kua da bargan: isenä kilgändä utırgıçtan şaktıy yıraklaşkan ide inde. Şunda gına ul, üz-üzen añlap, tuktalıp kaldı. Huligannar haman yögerä ide äle. Bakça başına citkäç kenä, tuktalıp, äkrenräk atlıy başladılar. Artlarına yış-eş karangalap aldılar. Ä aralarında­gı kız, borılıp karadı da, Tänzilä işetelerlek itep:

- Sumasşedşaya!.. - dip kıçkırdı. Üze yegetläre artınnan çaptı.

Tänzilä üzeneñ bötenläy hälsezlängänen toydı. Anıñ başındagı bürege yukka çıkkan, sädäfläre koyılgan ide Ul, abına-tünä, büregen ezläp yörde. İrennären teşläp, ike bitennän akkan yäşne, küñelen­däge räncüne tıyarga tırıştı. Nihayät, büregen tabıp algaç, tüzep-tıyılıp kala almadı: büregenä kaplanıp, salkın kar östenä yıgılıp, üksede dä üksede. Anıñ, bu üksü tavışın bakça buylap yögergän cil genä işette...

Tön urtasında Biktaşevnı Zarifatti uyattı:

- Ulım!.. Kilen! Tormassız mikän? Tänziläneñ häle avır... Biktaşev kuzgaldı. Anıñ artınnan Rabiga hanım da sikerep

tordı:

- Täki ber bäla buldı bu kız...

Rabiga hanımnıñ sukranuı yukka gına tügel ide. Alar inde bu töndä ikençe märtäbä şuşı kız öçen kuzgalalar. Häyer, alar bu tön­dä bötenläy kerfek kakmadılar diyärlek. Köç-häl belän kaytıp ker­gän Tänziläneñ kıyafäten kürügä:

- Balakayım!.. Ni buldı siña? - dip kıçkırıp cibärgän Zari­fatti öyne ayakka bastırdı. Kıznıñ kıyafäte, çınnan da, kot oçarlık ide şul: tuzgıgan çäçläre bürek astınnan salınıp töşkän, küzläre yılaudan şeşengän, sädäfläre koyılıp betkän. Barısı da, aptıraşıp, gacäplänep, soraulı karaşların kızga tekädelär. Läkin Tänzilä kütärelep karamadı, berkemgä ber süz äytmäde, Zarifatti bülmäsenä kerep kitte dä urınga audı. Öydägelär añladı: soraştırudan mäğ­nä yuk ide...

Zarifatti kerfek kakmadı, Tänziläneñ ayak oçına utırıp, meñ törle uyda kaldı.

Rabiga hanım, äylänep-tulganıp yata torgaç, irenä törtte:

- Bar, äylänep ker äle... Tönlä torıp, äyberlärne alıp çıgıp kitmäsen!

- Yokla! - dip kırt kiste Biktaşev, ä üze haman kürşe yakka kolak salgaladı.

- Yarar, miña närsä? Min üzemneñ kıymmätle äyberläremne cı­ep kuydım, - dide Rabiga hanım. - Üzegezne üzegez karagız!..

Şulay ise kitmägän kıyafättä äytsä dä, Rabiga hanım berazdan tagın Biktaşevnı kuzgattı.

- Sugışıp kaytkan ul, beläseñ kilsä. Üz işläre belän sugış­kan. Alarda şundıy tärtip ikän, süzne ütämäsäñ, şäykedä üzlären tukmıylar, di. Kiçä ük urlaşıp çıga almagan öçen tukmagannar anı, menä kür dä tor!

- Yokla! Däşmä... - dide Biktaşev bu yulı ällä ni cikerenmi­çä genä. - İrtägä üzem söyläşäm min anıñ belän...

- Häy, söyläşäm, imeş! Närsäsen söyläşep torırga? Beläseñ kilsä, avızınnan vino ise kilä ide anıñ! Şul bu, şul karak kız! Militsiyägä häbär itärgä kiräk. Anıñ belän känfitlänep torırga äle moñda.

İr belän hatın şulay şaktıy ozak söyläşep yattı. Ber ük süz­ne kat-kat söyläşü üzlären dä tuydıra başlagan ide inde. Zarifatti alarnı näq menä şul vakıtta kuzgattı: «Tänziläneñ, häle avır», - dide.

- Närsä buldı?

- Belmim, - Zarifatti kulların cäyep kuydı. - Täne uttay kaynarlandı. Kinät kenä. Endäşkän idem, cavap birmi. Üze sataşa, ıñgıraşa...

Kız, çınnan da, manma tir eçendä yata ide.

- Temperaturasın ülçädeñme? - dide Rabiga hanım.

- Ülçämädem şul, kilen. Ülçise dä yuk inde, ut kebek yana.

- Ülçärgä kiräk, - dide Rabiga hanım häm Zarifatti alıp kil­gän gradusniknı kıznıñ kuyınına tıktı. Barısı da, tın kalıp, şul gradusnikka tekäldelär. Äyterseñ alarnıñ barlık soraularına, bu könnärdä bulgan vakıygalarga näq menä şuşı gradusnik cavap bi­räçäk, şuşı gradusnik açıklık kertäçäk ide. Tınlıknı barı tik Tänziläneñ, yış-eş sulavı, başın kırın salıp ıñgıraşıp kuyuı gına boza...

Rabiga hanım gradusniknı kulına aldı:

- Kırık ta sigez... - dide ul şul uk katgıy tavış belän. - Biktaşev! «Skorıy» çakırırga kiräk! Alay-bolay berär häl bul­sa, cavap biräse...

Biktaşev aşıgıp kiyende. Küpme yıllar çiratta torıp ta, öyenä telefon kertä almavına sukranıp kuydı. Çattagı telefon budkasına qadär äle şaktıy yırak barası ide. Uramga çıguga anı köçle cil eläkterep aldı. Büregen genä tügel, üzen dä kayadır oçırmakçı, aya­gınnan yıkmakçı bulıp mataştı. «Bozıldı hava... - dip sukrandı Biktaşev eçtän genä. - Käyef bozıldı, köndälek tormış bozıldı, barısı da bozıldı, şaytan algırı!..»

Ul, telefon budkasına kerep, cildän ışıklandı da, «03» sanın cıydı. Kolak töbendä ozın-ozın gudoklar ayırmaçık işetelde, ämma cavap birüçe bulmadı. «Yoklıylar, kahär! - dip uyladı Bikta­şev. - Mondıy töndä «skorıy»lar üzläre dä rähätlänep yoklıy. Ä min, cülär, kuıp çıgarılgan et kebek, uramda yörim...»

- Tıñlıym. «Aşıgıç yärdäm»tıñlıy! - digän tavış anı siskänderep cibärde. - Söylägez, tıñlıym!..

Biktaşev bu «söylägez» süzenä äzer tügel ide. Närsäsen söylärgä? Ni dip söylärgä?

- Tıñlıym sezne. Söylägez! - dip yañgıradı taläpçän tavış.

- Temperatura! Añarda yugarı temperatura! - dip kabatladı, nihayät, isenä kilgän Biktaşev. - Sezneñ yärdäm kiräk... Tempera­tura!..

- Aşıkmagız! Añlatıbrak söylägez, - tavış tagın da taläp­çänräk bula bardı. - Kem avırıy? Aña niçä yäş? Temperaturası küpme? Kem şıltırata?

- Bu min - Biktaşev! Min şıltıratam! - dip kabatladı Bik­taşev häm şul mizgeldä üz familiyäseneñ «aşıgıç yärdäm» öçen ber ni dä añlatmavı turında uylarga ölgerde. - Aña... undürt yäşlär ça­ması... Kız bala... Temperaturası kırık ta sigez!..

- Kıznıñ iseme?

- İseme? Tänzilä...

- Kıznıñ familiyäse?

- Familiyäse?..— Biktaşev tuktalıp kaldı.

- Familiyäse? — dip kabatladı tavış.

- Familiyäsen belmim...

- Niçek inde belmisez?! Sez anıñ keme bulasız?

Biktaşev añladı: süz ozakka suzılaçak yäki «aşıgıç yärdäm» bötenläy kilmäyäçäk ide. Äye-äye, anıñ işetkäne bar: şulay «aşı­gıç yärdäm»ne şayartıp ta, aldalap ta çakıruçılar bar ikän. Bikta­şev kotılu yulı ezläde häm taptı.

- Minem familiyäm niçek bulsa, anıkı da şulay: Bik-ta-şeva! — dide ul tavışın kütärä töşep. - İşetäsezme, Bik-ta-şe-va!

- Dimäk, sez - kıznıñ ätise? - dip töpçende tavış.

- Äye-äye, kızım ul minem, kızım!

- Adresıgız?

Biktaşev, nihayät, ciñel sulap kuydı. Adresın atadı.

«Aşıgıç yärdäm» tiz kilde. Vraç kıznıñ temperaturasın yaña­baştan ülçäde. Gradusniknı kuygaç, tiyeşle vakıt ütkänne kötep, bülmä eçenä. Zarifattigä, Rabiga hanımga, Biktaşevka küz taşlap aldı. Biktaşev inde «rolğä» kerep ölgergän ide. Ul, üz kızı öçen borçılgan äti keşe sıman, vraç yanında yänäşä basıp tordı. Ägär dä Biktaşev belsä... Äye-äye, ägär dä ul näq şuşı minutta Tänziläneñ kerfekläre çak kına açıluın häm kıznıñ yarım sataşıp nindi ha­lättä yatuın añlasa ide. Tik ul äle ber ni dä belmi, ber ni dä añla­mıy. Ul barı tik Tänziläneñ börçek-börçek tir kungan borın oçla­rına, dereldäp-dereldäp algan kerfeklärenä, kalkıp-kütärelep tor­gan kükrägenä karıy häm şuşı yäş kenä sılu sabıy kız balanıñ niçek itep naçar yulga basuı turında uylıy ide.

- Äniyem... - Tänzilä, kulın çak kıymıldatıp, ak halatlı vraç­ka ürelep kuydı. Äye, kıznıñ änise medsestra bulıp eşli häm kız ak halatlı vraçnı kürep sataşa ide. Menä anıñ änise yakınrak kil­de. Kulın Tänziläneñ başına kuydı.

- Söykemle kız, - dide änise. - Küz timäsen üzenä. - Sestra, ukol äzerlägez!..

«Ukol» süzen işetügä, Tänzilä siskänep kitte. Kerfeklären kü­tärep karadı: änise kinät yukka çıktı häm karşında vraç päyda buldı.

Yardäm kürsätelep, Tänzilä yanında beraz utırgannan soñ, vraç Biktaşevka däşte:

- Ägär sez taläp itsägez... älbättä, bez kızıgıznı üzebez belän alıp kitäbez. Tik, üzegez beläsez, yılnıñ şundıy vakıtı... Bolnitsa­larda buş urınnar bik siräk... avırular yış kına koridordagı koy­kalarga salına...

«...Taläp itsägez... alıp kitäbez...» - Biktaşev başta bu süzlär­gä bik şatlandı. Läkin bu uynı şul mizgeldä ikençe uy alıştır­dı Häm Biktaşev kabalanıp:

- Yuk-yuk, ägär anıñ häle ul qadär kurkınıç bulmasa... Anı öy­dä genä dävalau mömkin bulsa, minemçä, yahşırak bulır ide, - dide.

- Şulay yahşırak bulır dip uylıym, - dide vraç häm retsept käğazlären çıgarıp östäl yanına utırdı. - Aptekadan menä şuşı darularnı tabarga tırışıgız. Kızıgız ayakka tiz basar dip uy­lıym. Yäş tän, köçle tän çirne tiz ciñä ul.

Barısı da tınıp, yokı bülmäsenä çıkkaç, Rabiga hanım irenä taşlandı:

- Bozau tek bozau ikänseñ! Üzläre äytep tordı labasa siña: alıp kitäbez, didelär. Ä sin?!

- Kıçkırma, nadan baş, - dide açuı kilgän Biktaşev. - Äz genä başıñ bulsa, uylap kara: ul bit bolnitsaga minem familiyäm, minem isemem belän keräçäk. Dokumentlarga şulay terkäläçäk! Ä anda ber-ber häl bulsa, cavap biräseñne köt tä tor! Añladıñmı?!

10

İrtänge çäyne süzsez genä eçtelär. Biktaşev barı ber genä tap­kır kıznıñ häle turında soraşıp aldı.

- Yoklıy, täne ut yanmıy, - dide Zarifatti, häm yañadan tın­lık urnaştı. Mondıy säyer tınlıknıñ Biktaşevlar öyendä küptän bulganı yuk ide inde. Menä alar öçese - Biktaşev, Rabiga hanım häm Zarifatti tabın yanında utıralar. Ber-bersenä kütärelep kara­maska tırışalar. Äyterseñ alar bu mäldä öçese dä näq ber ük ha­lättä, ber ük häldä. Läkin bu berençe karaşka gına şulay. Çın­lıkta isä, alarnıñ härberseneñ üz haläte, üz uyı. Ana, ir häm hatın bu irtänge säğattä ni hakında uylıy? Äytüe kıyın. Ämma, ni hakın­da gına uylasalar da, alarnıñ uyları ber noktaga kilep kiseşä: fatirga kilep kergän bu säyer kız belän nişlärgä?

Rabiga hanımnıñ fikere, yözennän, çäy-şikärgä ürelgändä yasa­gan kisken häräkätlärennän ük kürenep tora: «Militsiyägä häbär itär­gä kiräk! Änä bit, uçastkovıy üze ezläp kilde!..» Biktaşevnıñ yöze kırıs. Ämma küpme genä kırıs bulmasın, Biktaşev berkayçan da militsiyägä häbär itü yagında bulmayaçak. Berençedän, ul belä: Şahin­nıñ iñ mäshäräle ukları anı gel çänçep toraçak. İkençedän, Bikta­şev katı bäğırle keşe tügel: kitsen, üz yulı belän kitä birsen. Tik Biktaşev ul kızga üz süzen äytep cibäräçäk. Nıklap söyläşä­çäk äle ul anıñ belän. Cir tişegenä kererlek itep oyaltaçak. Undürt yäşendä digen bit äle! Undürt yäşendä şulay üzen mäshärä kılıp yör­sen kız bala! Terelep, ayakka gına bassın, äytäçäk aña üz süzen Bik­taşev, bik häybätläp äytäçäk!

Zarifatti gayıben sizä: barısına da ul üze genä ğayeple. Ul alıp kerde öygä älege kıznı, Tänziläne. Ul aña berençe bulıp yaktı çıray kürsätte. Anısına ükenmi Zarifatti. Ulı belän kilenenä mäşäqat, borçu-häsrät tudırganına ükenä. Ä Tänziläne küñelennän kızgana ul. Ata-anası bar mikän soñ, meskenkäyemneñ, di. Kızlarınıñ bolay itep fatirsız kalıp, naçarlıklarga yulıgıp yörgänen belälär mikän, di. Äye, Zarifatti üzen ğayeple sizä. Şuña kürä dä niçekter aklanırga tırışıp söyläşä:

- Ulım, sin aşıgasıñ bugay inde, üzem genä barıp kaytırmın aptekaga.

- Ä öydä kem kala? Mine dä eş kötä läbasa! - Rabiga hanım yalt itep urınınnan kütärelde. - Sin inde, äni, öyne taşlap çıgası bulma! Bu kıznı öydä yalgız kaldırsañ, şır bülmägä kaytıp kerüeñ­ne kötä tä tor!

- Äy, kilen, ni söyliseñ sin? Başın da kütärälmi yata labasa!

- Kem belä anıñ ni uylap yatkanın? Ä bälki, yüri şulay yatadır. Bezneñ çıgıp kitkänne genä kötep?

Biktaşev urınınnan kuzgaldı. Tamak kırdı. Tabınga rähmät äy­tep tormıy gına, kiyem elgeçenä taba kitte. Kisken häräkätlär belän ös-başına kide. Annan soñ, «Ni telisez, şulay eşlägez!» digändäy, işekne kisäk açıp, çıgıp kitte. Rabiga hanım da, min äle kemnän kim digän sıman, näq şul uk kılanışlarnı kabatladı.

Zarifatti Tänzilä yoklagan bülmägä kerde. Kıznıñ tigez sulı­şın tıñlap tordı. Annan soñ, kiçä vraç yazıp kaldırgan retseptlar­nı alıp, aptekaga çıgıp kitte.

Tänzilä şaktıy vakıt üz-üzen añışmıyça tordı. Täne avır, başı ciñelçä äylänä ide. Nindider kıñgırau tavışı işetelä. Kinät kiçä tönlä bakçada bulgan hällär küz aldınnan yögerep ütte. Kız böten täne, gäüdäse belän kaltıranıp kuydı. Ä närsä şulay şıltırıy son? Nihayät, ul monı işektäge kıñgırau tavışı ikä­nen añladı. Torıp utırdı. Yomşak başmaklarnı ezläp taptı, an­nan soñ, işek açarga kitte. İşek töbendä balkıp, avızın yırıp, molbertın, kalämnären totıp Näcip basıp tora ide.

- Nu, simertäseñ sin yokını! Portretıña ber ştrih!

Tänzilä Näcipne kürüenä şatlandı. Küñele kütärelep, täne ci­ñeläyep kitte. Üze, monı sizdermäskä tırışıp:

- Çit-yat keşegä işek açmaska kuştılar. - digän buldı.

- Kitsänä, nindi çit keşe bulıym min?! - Näcip, molbertın kütärgän kileş, öygä uzdı. - Kürşe iç min, kürmiseñmeni?

- Kürşeneñ dä törlese bula! - Tänzilä urınına barıp yattı.

- Portretnı yasamıy bulmıy inde, - dide Näcip, beraz aptı­rap torgaç.

- Ä sin kürmiseñmeni: keşe avırıp yata, - dide Tänzilä üz-üzenä törtep kürsätep. - Aña häzer tulayım tınıçlık kiräk.

- Närsä buldı? Ällä salkın tigerdeñme?

- Salkın tigerdem.

- Ä... morocenoyını küp aşadıñmı?

- Küp aşadım.

- Barısın damı?

- Barısın da.

Näcip, başın iyep, tınıp kaldı. Annan soñ gına:

- Sin miña açulanasındır inde alaysa, - dip avır suladı.

- Närsä öçen?

- Morocenoyı öçen. Minem arkada bit. Ägär min morocenoyı alıp kermägän bulsam, sin bolay avırıp kitmäs ideñ.

- Ä min avırmıym!

- Närsä? - Näcip çın-çınlap gacäplänep, karap tordı. - Äl­lä nindi kämit keşe sin, äle genä üze, avırıym, dide. Ä häzer, änä... añlap betermässen sine, döres dip äytäm.

- Ä sineñ anlap beteräsen kiläme?

- Soñ, añlap betermägäç, ni kızıgı bar?

- Añlap betergäç, kızıkmı?

- Belmim. Minem añlap betergänem yuk äle.

- Bäheteñ bar ikän, alay bulgaç. Ä keşelär ber-bersen bik tiz añlap beterälär dä, annan soñ bik tiz tuyalar. Kızıgı kalmıy.

- Kayan beläseñ?

- Min barısın da beläm.

Näcipneñ yänä avızı yırıldı:

- Vunderkind ikänseñ alaysa. Portretıña ber ştrih!

- Ah, äle sin şulaymı, ürtäşä dä beläseñme?! - Tänzilä yalt itep urınınnan sikerep tordı da Näcipkä taşlandı. Anı küz açıp yomgançı ayagınnan çalıp yıgıp, östenä ük menep utırdı. - Äyt, ür­täşmässeñme bütän, yukmı?

Näcip, bu kötelmägän häldän kauşap, yüri dä, çınlap ta ıçkı­nırga tırıştı. Läkin Tänziläneñ kulları anı nık eläktergän ide.

- Yä, äyt, ürtäşmässeñme bütän? - dip kabatladı ul, Näcipne idängä kısıp.

- Yuk, yuk, ürtäşmäm, cibär!

- Döres dip äytäseñme?! - dip üçekläde Tänzilä.

- Döres dip äytäm! Ürtäşmäm.

Tänzilä Näcipne kulınnan tartıp torgızdı. Kıznıñ yöze alsu­lanıp, yaktırıp, açılıp kitte. Äyterseñ ul äle ütkän tönne genä yanıp-peşep, uttay kaynarlanıp yatmagan da, hälsezlänep, başı avı­rayıp, täne vatılıp uyanmagan ide.

- Nu köç sindä! - dip suzdı Näcip. - Bezneñ uramnıñ teläsä kaysı malayın totıp kıynarlık.

- Kiräk ikän kıynarmın da! - dip batıraydı Tänzilä. Ä üze, kiçäge hälne isenä töşerep, kaltıranıp kuydı. - Min bit malaylar belän kıynaşıp üstem.

- Malaylar belän kıynaşıp? Ä nigä kıynaştıñ alar belän?

- Yaklarlık keşem yuk ide. Şuña kıynaştım.

- İ, min bulsam, sine yaklagan bulır idem. Döres dip äytäm.

- Kiräkmi. Kızlar üzläre köçle bulırga tiyeş.

- Alay ber dä kızık tügel. Malaylar köçleräk bulırga häm kızlarnı yaklarga tiyeş.

- Ä yaklamasa? Ägär, şul köçe belän masayıp, kızlarnı gına kıyırsıtıp yörsä? Yuk inde, minem üzemneñ köçle bulasım kilä! - Tän­zilä yüri kılanıp «bahadir» kıyafätkä kerep, Näcip karşına kilep bastı. - Yä, yasıysıñmı, minem menä şundıy portretımnı?

- Yuk, alay tügel! - Näcip kıznı urındıkka utırttı. - Menä şulay. Başıñnı kütärä töş. Miña taba borılıbrak kara. Kurıkma, küp bulsa, şul ber genä säğat utırıp torırga turı kiler siña.

- Ber säğat? - Tänzilä urınınnan sikerep tordı. - Sin när­sä, min ber urında yartı sekund ta tik utırıp toralmıym!

- Soñ, tırışıp kara inde beraz? Bik kiräk bit miña sineñ räsemeñ.

Tänzilä baskan urınında böterelep kuydı:

- Ä sin mine biyegän kileş töşer! Min ber urında säğatlär buyına biyep tora alam!

- Kitsänä, andıy portret bulamıni?! - Näcip şulay dip kul seltäde, ä üze kıznıñ häräkätlärenä soklanıp karap tordı.

- Yä, biyüçe kız räsemen yasıysıñmı, Näcip?! - dip kölde Tän­zilä. Ä Näcip anıñ karşına uk kilep bastı:

- Buldı bu, Tänzilä! Taptım!..

- Närsä yugaltkan ideñ, Näcip?!

- Taptım min, taptım, döres dip äytäm!

- Altın taptıñmı ällä, Näcip?! - Tänzilä, biyüennän kinät tuktap, ike kulı belän başın totıp, idängä çügäläde. - Ay!..

- Närsä buldı? Tänzilä, nik däşmisen, Tänzilä?

Tänzilä başın artka taşlap, rähätlänep, irkenläp, kölep ci­bärde:

- Uf! Başım äylänep kitte... Yıgılam dip toram.

Näcip anı karavatka utırttı:

- Nu, kurkıttıñ sin mine. Şulay şayaralarmıni?!

Tänzilä başın mendärgä saldı da Näcipkä karap tın kaldı.

- Sin gel şundıymı, Näcip?

- Nindi?

- Sin... Sin keşene ber dä räncetmisen, şulaymı?

Kötelmägän bu süzdän Näcip başın tübän ide. Avız eçennän genä:

- Räncüneñ ni ikänen beläm min... - dip suzdı.

- Sin ber dä aldaşa belmiseñ, şulaymı?

-Aldaşkannı yaratmıym.

- Nik?

- Yaratmıym. Menä şul.

- Ä sine aldagannarı barmı?

- Bar.

- Kem?

- Ä sin tege çınayaknı Biktaşev abıyga birmädeñmeni?

- Yuk. Ä närsägä ul aña?

- Bernärsägä dä tügel. Min ana yabıştırıp kertermen dip äyt­kän idem. Bir sin aña, yäme?

- Yarar son... Ä nik yabıştırdıñ sin ul çınayaknı?

- Bolay gına. Şulay ğadätlänelgän.

- Ğadätlänelgän?

- Minem «arhitektorlık» ta şul vatık çınayaklardan başlan­dı inde, döres dip äytäm.

Tänzilä Näcipkä säyer genä karap kuydı.

- Sin üzeñ bik kızık: añlap bulmıy.

- Närsäsen añlap bulmıy inde?.. - Näcip kul gına seltäp kuy­dı. - Barısı da añlaşıla. Kem aldadı dip sorıysıñ sin minnän. Kem bulsın, äti belän äni. Aldadılar alar mine, aldadılar. Rän­cedem min alarga...

Näcip küzlärenä cıyılgan yäşne kürsätmäs öçen, küzlären çitkä töbäde. Küräseñ, anıñ bu süzläre küptännän cıyılıp-tulıp kilgän, ul alarnı urtaklaşır-söylär keşesen genä tapmagan. Näcipneñ bu hakta söylise kilmi, ämma ul anı menä bügen, şuşı yat ber kızga, Tänzilägä söylämi dä kala almıy kebek ide. Näcip niçekter kileş­sez itep kenä körsenep kuydı:

- Elek bezneñ öydä gel tavış ide. Äti eçep kayta. Äni yılıy, tu­zına başlıy. Äti dä dulap çıgıp kitä. Ä min, äni çüp çilägenä sal­gan çınayak vatıkların cıyam da yabıştırırga totınam. Şularnı yabıştırsam, öydä barısı da äybätläner, äti dä kaytıp kerer kebek ide. Häm şulay bula da: könnär ütkäç, äti kayta... Ällä niçä kabat­landı bezdä andıy hällär. Ä äti berçaknı kitte dä, bütän kaytmadı. Annan soñ... Annan soñ, äni bütän keşe belän yäşi başladı. Mine äbigä kiterep kuydı. Äbi belän üstem min. Ä bu çınayaklar... Alar mindä tulı ber kollektsiyä buldı. Faydası timäde alarnıñ. Tik ğadät kaldı: vatılgan äyberne kürsäm, tüzalmıym, tizräk yabıştı­rıp, tözätep kuyası kilä başlıy... - Näcip, nihayät, ciñel sulap kuydı. Äyterseñ anıñ östennän nindider ber avır yök töşte. - Alda­dılar mine äti belän äni... Räncim min alarga, Tänzilä.

Tänzilä Näcipneñ belägennän kıstı.

- Sin miña açulanma, Näcip, yäme.

- Närsä öçen?

- Morocenoyı öçen. Min bit sineñ äbiyeñ belän genä torganıñnı belmädem. Belgän bulsam...

- Sin dä mine kızgana başladıñmı?! - dide Näcip kinät kı­zıp. - İmeş, bu äbise belän genä tora, akçası yuk monıñ diseñme? Beläseñ kilsä, kanikul sayın eşläp alam min. Üzemneñ akçam bar minem!

Tänzilä malaynıñ belägennän nıgrak kıstı.

- Ä sin minem turıda ni uylıysıñ?

- Sineñ turıda? - Näcip kaşların kütärde. - Uylamıym. Yuk, uylıym... Barı tik uylıym gına. Döres dip äytäm.

- Min usal, şulay bit?

- Siña kileşä lä ul usal bulu.

- Min aldaşa da beläm.

- Siña kileşä ul äz genä aldaşa belü.

- Döres dip äytäsenme? - Tänzilä, çın küñelennän şatlanıp, Näcipkä karap tordı. - Ä sin minem räsememne yasama, yäme?

- Niçek inde? Miña kiräk ul!

- Yuk, min telämim. Üzemneñ räsememneñ tuzan eçendä yatuın telämim.

- Nindi tuzan eçendä? Ni söyliseñ sin?

- «Säriyä portretın» kürgäneñ barmı?

- Bar. Biktaşev abıynıñ iñ şäp räseme ul!

- Menä şul Säriyägä dä kayçandır äytkännär: min sineñ räse­meñne iñ biyek, iñ matur urınga kuyaçakmın, aña barlık keşelär ka­rap soklanaçak digännär. Ä ul räsem tuzan eçendä yata...

- Nu, fantaziyä sineñ üzeñdä! Bulaçak portretıña tagın ber ştrih. Säriyägä şulay dip äytkännären tıñlap tordıñmı?

- Tormadım. Beläm genä. Ä sin yasama minem räsememne. İşetä­señme, min riza tügel!

- Ä miña sineñ rizalıgıñ kiräk tügel inde... - Näcip kinät kenä kıznıñ kulınnan aldı. - Miña hätta sineñ karşımda utırıp toruıñ da kiräkmi! Sineñ räsemen menä monda. - Näcip kükrägeneñ sul yagına, yöräk turısına kagıp kuydı, - menä şuşında yata...

11

Zarifatti könne Tänzilä belän ütkärde. Alıp kaytkan daruların köçläp-ügetläp eçerde, urınınnan torgızmadı. Kat-kat kerep yörgän Näcipkä işekne bikläde: «Terelgäç kererseñ, borçıp yörmä, özle­ger», - dide. Kiçäge kön turında ul barı tik ber genä tapkır süz kuz­gattı:

- Kızım, min soramadım, üzeñ äytmädeñ, digändäy... Närsä bul­dı siña kiçä?

- Sugıştım min, äbekäy. Nık sugıştım. - dide Tänzilä häm bütän, sorarlık urın kaldırmadı. Zarifatti avır sulap kuydı. Şuşı söykemle balanıñ naçar yulda yörüenä ışanası kilmi ide anıñ. Nindider ber eçke sizenü anı gel yahşı uyga, izge teläkkä etä­rä, tıngılık birmi ide. Tänziläneñ pältäsenä yararday sädäflär ez­läp taptı da, enä-cep alıp, tagın kız yanına kilep utırdı Zari­fatti.

- Bolay fatirsız yörüeñne äti-äniyeñ beläme soñ, kızım? Alarga häbär itärgä kiräkter bit? Yärdäm itärlär, urnaştırırlar ide.

- Kiräkmi, äbekäy. Min kaytıp kitäm inde. Öygä, äni yanına. Bu süzne Zarifatti üzençä añladı.

- Şulay kiräk, kızım. Eşne anı öydä kiñäşläşep eşlärgä kiräk. Ukuıñ kalsa, kuıp citärseñ. Uçilişeda dim...

- Min uçilişeda ukımıym, äbekäy. Sez miña, berük, açulanma­gız, yäme? Aldaştım min. Mäktäptä ukıym min, sigezençe klassta.

Zarifatti siskänüen sizdermäde. Kıznıñ bu açıluı öydä yör­gän şiklärgä ber östämä ide. Ämma näq menä şul açılu, aldaşuın äytep salu kıznıñ küñele döres buluın söylämime soñ? Şulay uy­lap aldı Zarifatti häm äkren genä äytep kuydı:

- Anısı, kızım, aldaşu äybät eş tügel...

- Şulay kilep çıktı, äbekäy. Min alay telämägän idem. Açu­lanma, yäme?

Üze turında bu öydä nindi süzlär, nindi şiklär yörgänen belsä, älbättä, Tänzilä bolay söyläşmäs ide. Alay gına da tügel, ul inde monnan küptän kitep bargan bulır ide. Menä äle dä ul tizräk kay­tıp kitü kiräklege turında uylap kuydı. Naçar, bik naçar kilep çıktı anıñ monda kilüe. Aldaşırga turı kilde. Citmäsä, menä avırıp kitte, mäşäqat yasadı. Ber genä yuanıç: ul üzeneñ ätisen kür­de. Tik bu küreşü dä ällä niçek kilep çıktı. Ätise şulay kırıs, tupas bulıp häterendä kalır mikänni?

- Äbekäy, - dide Tänzilä, üz uyların kıçkırıp äytkändäy. - Ä ul... Biktaşev abıy nigä gel şulay açulı?

- Härvakıt alay tügel ul, kızım. Eşe küp anın bu aralar­da, - dide Zarifatti. Üze eçtän genä uylap kuydı: «Şulay şul, kı­rıslandı, üzgärde şul Samat soñgı yıllarda».

Tänzilä anıñ uyın sizgän kebek, äytep kuydı;

- Sanlamıylar sine, äbekäy, bu öydä. Räncetälär...

- Häzerge yäşlär ölkännär süzen bik ük sanlap betermi şul, - dip körsende Zarifatti. - Sineñ üzeñä, balam, täüfıyq birsen. Ata-anaña kuanıç bulıp yäşä...

Ällä Zarifattineñ yomşak kulı şifa buldı, ällä darularnıñ yärdäme tide, kiçkä taba Tänziläneñ häle bötenläy yahşırdı. Aña yaña­dan elekke çayalık kayttı, yözenä alsulık yögerde. Kıznı borçıp tor­gan ber närsä bar ide: ul monnan kitärgä tiyeş, ä anıñ barlık akça­sı huligannar kulında kaldı. Änisenä «ekskursiyädän» küçtänäç alıp kaytu tügel, poyızdga, yulga bilet alırlık akçası da yuk ide anıñ. Nişlärgä? Bu sorauga cavapnı ul inde küptännän ezläde. Tora-bara älege sorau häl itelmäslek ber mäsälä bulıp äverelde. Baya, Zari­fatti belän söyläşkändä, Tänzilä aña akça turında äytmäkçe buldı, ämma tıyılıp kaldı: naçar uylavı bar äbekäyneñ. Citmäsä, alda­şuın da açıp saldı aña. Bügen comga kön. İrtägä - şimbä. Yal kön­ne monda kunaklar cıyılaçak - monısın Tänzilä Zarifattidän işette. Äbekäyneñ böten äzerlänüe şul mäcles hörmätenä. Kunaklar kilgänçegä qadär Tänzilä kitärgä tiyeş: monı ul üze yahşı belä...

Niçek kitü turında uylap torganda, kıznıñ isenä Näcip kilep töşte. Äye, Näcip! Barı tik ul gına yärdäm itä ala häzer Tänzilä­gä! Ul bit äytkän ide, «akçam bar minem», digän ide! Tänzilä aña kire salaçak ul akçanı, öygä kaytıp citü belän kire salaçak!

- Äbekäy! Min Näcipne genä kürep çıgıym äle?

- Bik ozaklama, kızım. Özlegerseñ, - dip kaldı Zarifatti.

Üze tagın uylap aldı. Yuk, naçar uylı, naçar küñelle bala mondıy bula almıy. Söyläşülärenä qadär canga yatışlı balakaynıñ.

Zarifatti üzgärde. Menä şuşı ber kön eçendä, avırıp yatkan Tänziläne bakkanda, anıñ küñelendäge barlık ikelänülär, şiklär yukka çıktı. Aña yañadan can rähätlege, can hozurlıgı kayttı. Şuşı balanı yamanlıkta ğayepläp şiklängän ulına, kilenenä räncep kuy­dı Zarifatti. İkese dä olı gına, ukımışlı gına keşelär, ämma läkin keşedäge yahşı yaknı, yaktı yaknı kürä belmilär. Bälki, ul ba­lanıñ yazmışı bozılgandır. Bälki, ul bähetsezlekkä yulıkkandır. «Sanlamıylar sine bu öydä, äbekäy, räncetälär...» - kıznıñ älege süzläre küñelenä uyıp kerde Zarifattineñ. Bu süzlär äyterseñ küp­tännän cıyılıp kilgän üpkä, räncü buasın yırıp cibärde. Üzgärde Zarifatti, nık üzgärde. Kaytıp kerügä ük:

- Tege kız haman kitmädemeni äle? - dip süz başlagan Rabi­ga hanımga kisterep cavap birde:

- Kilen, hava citmime soñ ällä siña? Nigä urın tarsınasıñ? Bala köne buyına avırıp yattı bit, - dide.

- He! Ul şulay atnalar buyına yatar. Kunaklar barında da as­rap yatargamı anı? Sin ozatmasañ, min anı üzem kuıp çıgaram!

- Borçıma, kilen, balanı! - dip böten gäüdäse belän kalıktı Zarifatti. - Yugıysä riza-bähil tügel!..

Rabiga hanım monı kötmägän ide. Yärdäm ezlägändäy, irenä ka­rap, telsez-önsez kaldı.

- Öygä kaytıp kerer häl yuk, tavış çıgarasız! - dip sukran­dı Biktaşev. - Ällä şul kızdan başka söyläşer süzegez yukmı bü­tän?!

Yuk, Biktaşevnıñ bolay sukranuı usallıktan tügel ide. Kire­sençä, bügen anıñ käyefe bik yahşı. Ul bügen üzeneñ kürgäzmäse bula­çak zalnı karap kayttı. Kaysı äsäreneñ kayda urnaşaçagın küzal­lap yörde. Näq menä şulçakta anı nider siskänderep cibärde. Kötelmägändä tugan bu siskänü nindider yaktılık belän, irkenlek be­län tulgan ide. Biktaşev üze dä gacäplänep kuydı: niçek soñ ul bu hakta elegräk uylamagan?! Älege siskänüneñ säbäbe şul ide: üz kür­gäzmäsendä närsäder, nider citenkerämäven toyıp aldı ul. Menä şul citenkerämäü hisen şul uk mizgeldä yaktı ber açış alıştırdı: äye-äye, menä şuşı kürgäzmä zalında anıñ yäşlek könnären, mähäbbät­le yılların çagıldırgan «Säriyä portretı» urın alırga tiyeş ide!

Bu açış Biktaşevnı kanatlandırdı. Öyenä talpınıp, aşkınıp kayttı ul. Öydäge borçu-mäşäqatlärne dä, anda nindider kıznıñ barlıgın da, kiçä anıñ belän nıklap söyläşergä karar kıluın da onıtkan ide Biktaşev. Älege kız turında yänä süz kuzgalgaç, Bikta­şev bötenläy bütängä sukrandı: öydä tugan här tavış, här gauga anıñ bügenge kanatlı mälen, şatlıklı haläten bozu öçen genä bara kebek toyıldı aña.

- Nik borçılasıñ? - dide ul hatınına. - Terelgäç, kitär, härhäldä, kunaklar kilgändä monda kalmas...

Süz, mögayın, şunıñ belän tämamlangan da bulır ide. Ämma alay gına bulırga yazmagan ikän.

Hatını belän änise arasındagı süzne şulay ciñel genä tukta­tuına söyengän Biktaşev üz bülmäsenä ütte. Kabalanıp, kaudarlanıp, üze yäşergän urınnan «Säriyä portretın» ezläde. Räsemne tizräk ku­lına alası, kürgäzmä zalında itep küz aldına kiteräse kilde anıñ. Biktaşev räsemne tapmadı. Gacäplänüdän bigräk, niçekter kauşap, aşıgıp, divan-utırgıç artına böten gäüdäse belän kerep kitte. Räsem yuk ide. Biktaşev kat-kat aktarındı, bülmädäge här poçmakta ezlän­de. Ezlängän sayın, yarsuı arta bardı. «Şunıñ eşe! Rabiga eşe bu! Täki üzeneken itkän, täki kulın uynatkan!» - dip uylap aldı ul. Bülmäsennän agarınıp, yarsıp çıktı:

- Rabiga! Sineñ eşme?!

- Närsä «minem eş»?

- Portret?.. Portret kayda dip sorıym min sinnän?!

Eşneñ nidä ikänen añlap algan Rabiga hanım üze höcümgä küçte:

- Närsägä kanıktıgız miña şul portretıgız belän? Nigä kiräk ul miña? Kem dip beläsez äle sez mine? Öydä karak kız totalar da yugalgan äyberlären minnän taptıralar!..

Portretnı Zarifatti dä kürmägän, almagan bulıp çıktı: «Tän­zilä urında yattı, ul da kagılmas», - dide.

- Kayda ul kız?

- Näciplärgä kerep kitkän ide. Ozaklamas...

Biktaşev tınıçlana almıy yörde. Ber karagan urının kat-kat äylänep kilep aktardı. Şulçak öyne Rabiga hanımnıñ Süze yañgı­rattı:

- Menä, äyttem bit min sezgä! Kürdegezme inde?! - Rabiga ha­nım kulındagı portretnı Biktaşevnıñ borın töbendä ük selkep tor­dı. - Menä räsemeñ, Biktaşev. Min anı «kunak kızı»nıñ çemoda­nınnan aldım!

Bu inde citdi häl ide. Portret tabılu şatlıgı sizelmi dä kal­dı. Öyne rähimsez, avır, börkü tınlık bastı.

- Ulım, - dide tämam kauşap kalgan Zarifatti. - Sin aña... bik katı bärelmä inde... Yalgışkandır bala. Akçası bulmagandır. Äti-änise yärdäm itmider...

Tänzilä belän Näcip magnitofon tiräsendä kaynaşalar ide. Zarifatti kıznı däşep kenä aldı. Kem çakıra? Nik çakıra? Monısın Tänzilä äle uylap ölgermä­de. Biktaşevnıñ kulındagı portretnı kürgäç kenä, dert itep, siskä­nep kitte. Önsez kalıp, ber urında taptandı.

- Yä, söylä! - dide Biktaşev. Anıñ tavışı kırıs häm taläp­çän ide. - Söylä! Kem sin? Nişläp yöriseñ? Bu eş belän kayçannan birle şögıllänäseñ?

Tänzilä, nihayät, üz-üzen kulga aldı:

- Nindi eş belän?

- Urlaşıp yörüeñ belän dim?!

- Minem urlaşıp yörgänem yuk.

- Ha! Ä bu närsä? - Biktaşev portretnı selkep aldı. - Menä bu närsä dip sorıym min sinnän?! Bu räsem sineñ çemodanga niçek barıp kergän?

Tänzilä başın tübän ide:

- Barıber kiräk tügel iç ul sezgä. Tuzan eçendä aunap kına yata... Ä keşe çemodanın aktaru kileşmi.

Biktaşev, bu qadär ük ärsez cavapnı kötmägän ide. Gacäplänep, aptırap, telsez-süzsez kaldı.

- Üskänem, - dip süzgä katıştı Rabiga hanım. - Bezneñ öydä närsäneñ kayda yatuında sineñ nindi eşeñ bar?! Çemodan aktaru ki­leşmi, imeş! Ällä sin bezne üzeñ turında berni dä belmi dip uy­lıysınmı? Sine bit inde böten şähär buylap militsiyä ezläp yöri!..

- Militsiyä ezli? - Tänzilä koyıldı da töşte. - Dimäk, mine ezlilär...

- Ezlilär şul, ezlilär. Äle bez sine yäşerep kenä kaldık!

Berençe uyı şul buldı Tänziläneñ: änise anıñ ekskursiyägä kit­mäven belep algan. Ul anı yugalgan dip uylıy. Änise borçıla, mili­tsiyä aşa ezlätä. İkençe uy monısın tözätte: yuk, bulırga mömkin tügel, änise anı ekskrusiyädä dip belä... Ä bälki? Bälki? Tänzilä yö­gerep barıp kiyemenä ürelde:

- Miña kitärgä kiräk!..

- Yuk inde, üskänkäyem! - Rabiga hanım anıñ yulına arkılı töş­te. - Urlaşıp yörgänseñ ikän, cavabın da birä bel!

- Minem urlaşkanım yuk! Cibäregez mine! Cibäregez! - Tän­zilä böten köçenä tartıştı.

- Citär! - dip kıçkırdı Biktaşev. - Kaldırıgız bezne! Kal­dırıgız bezneñ ikebezne genä!

Rabiga hanım belän Zarifatti çıgıp kitkäç, Biktaşev känäfi­gä utırdı. Karşında üksep, yılap basıp torgan Tänzilägä kırın gına karap kuydı:

- Uçilişeda ukıym digäneñ yalgan bit? - Tänzilä däşmägäç, bar köçenä kıçkırdı. - Oyat tügelme siña?!

- O-yat... - dip üksede Tänzilä, böten täne belän kaltıranıp.

- Oyat, imeş! - dip kütärep aldı Biktaşev. - Totılgaç, härçak oyat bula! Ä añınçı oyat tügel ideme? Närsä eşlätergä sine menä hä­zer? Äti-äniyeñä häbär itärgäme?

- Yuk-yuk, zinhar öçen?! Äni belsä, mine gafu itmäyäçäk! Cibä­regez mine! Zinhar öçen?! Min bütän berkayçan da alay eşlämäm!..

- Alay eşlämäm, imeş, - Biktaşev üget-näsihät tonına küçte. Şul-şul menä, ata-ana turında sez, yäşlär, soñınnan - barıp çık­kaç kına uylıy başlıysız. Ä elek närsä uyladıñ? Ni citmi siña? Aşarıña yukmı? Kiyärgä kiyemeñ yukmı? Äti-äniyeñ aç totamı sine?

- Ütenep sorıym, cibäregez mine?! Miña kitärgä kiräk! - dip üksede Tänzilä. - Añlagız, min monda kala almıym!..

- Kurıkma, - dide kıznı üzençä añlagan Biktaşev. - Militsiyä­gä tapşırmıym min sine. Tik menä äti-äniyeñä üz kulım belän iltep tapşıram. Bu şähärneke bit sin, şulaymı?

- Yuk, yıraktan min.

Şulçak algı yakta işek açıldı. Rabiga hanımnıñ süzläre ayır­maçık bulıp işetelde:

- Äydägez-äydä, iptäş uçastkovıy! Monda ul kız, monda!

Tänzilä kauşadı. Biktaşev, sabırsızlanıp, urınınnan sikerep

tordı:

- Min sezne çakırmagan idem, - dip karşıladı ul militsio­nernı.

İnspektor, kıyınsınıp, çest birep isänläşte:

- Gafu ütenäm, iptäş Biktaşev. Menä tormış iptäşegez ça­kıruı buyınça min... Eşem şundıy: här calobanı tikşerergä tiyeş­men. - Annan soñ ul Tänzilägä taba borıldı. - Sezneñ belän tanı­şırga mömkinme? Berär dokumentıgız barmı?

- Yuk.

- Hı. Üze belän dokument yörtergä yülär tügel lä ul! - dip törtterde Rabiga hanım.

Küpme genä soraşıp azaplansa da, inspektor Tänziläneñ kaydan buluın belä almadı.

- Ul çakta... - dip suzdı ul äkren genä, - min sezne üzem belän bülekkä alıp kitärgä tiyeş. Şähesegezne tögäl açıklau kiräk.

Algı yakta tagın tavış işetelde. Şaulap, öyne yangıratıp söyläşüennän ük Şahin kilgänen añlarga bula ide.

- Cämäğat! Nitkän häl bu, ä? Min kilgän sayın, Biktaşev fa­tirında militsiyä bula! Nu, şayarasız detektiv canr belän!

- Uyın-kölke yuk äle monda, - dide Rabiga hanım. - Menä sineñ «Tänziläkäy-gölkäyeñ» Samatnıñ räsemen urlagan.

- Urlagan? - dip şatlangan sıman äytep kuydı Şahin. - «Sä­riyä portretınmı»? Döres eşlägän. Kuana, maktana alasıñ, Bikta­şev. Dönya tarihında iñ güzäl sänğat äsärläreneñ genä urlanuı bilgele. Ä sin, yülär, şunı añlamıyça, militsiyä çakırtkansıñ.

- Gafu itäsez, - dip bülderde anı militsioner. - Minem bu­rıç - kıznıñ şähesen açıklau. Añlarga tiyeşsez...

- Añlıybız, añlıybız, iptäş uçastkovıy. Hätta yärdäm kulı da suzabız: kıznıñ şähesen bez üzebez açıklıybız da, annan soñ sezgä häbär itärbez. Kileştekme? - Şahin inspektorga kulın suzdı. - Ä bit bez sezneñ belän tanışıp ta ölgermägän ikänbez. İnde ikençe tapkır küreşäbez yuksa. Tanış bulıyk: häväskär häm böyek kompozi­tor Şahin...

- Min bik şat, - dide inspektor häm Şahinnıñ kulın kıstı. Kıñgırau çıñladı. Zarifatti işekne açuga, Näcip kilep kerde.

- Tänzilä kiräk ide, Zarifatti!

- Äy, ulım, eşe küp äle anıñ, - dide ni äytergä dä belmägän karçık. - Soñrak kererseñ...

- Yuk, ul miña häzer kiräk. Ul bit min birgän akçanı onıtıp kaldırgan!

Rabiga hanım malaynıñ karşısına çıktı:

- Nindi akça tagın? Ällä sinnän dä akça sorap yördeme? - Ra­biga hanım Näcip kulındagı akçanı tartıp diyärlek aldı. - Menä, iptäş uçastkovıy, akça da sorap yörgän äle ul! Karak kına tügel, aldaşıp yörergä dä bik ços ikän!

- Nişläp aldaşıp bulsın, Rabiga apa! - dide eşneñ bolay borıluına ükengän Näcip. - Yulga kiräk aña, burıçka birdem min, döres dip äytäm!

- Burıçka dime? Äyter ul siña, äyter...

İnspektor Tänzilägä kiyenergä kuştı. Äye, eş citdilänä bara ide. Monı Biktaşev ta, başkalar da yahşı sizde. Bigräk tä, inde ak­ça turında da süz çıkkaç, inspektor üzgärde. Anıñ häräkätlärenä, kıyafätenä taläpçänlek kerde.

- Cibärmim min anı sezneñ belän! - dip araga bastı Näcip. - Äydä, bezgä kittek, Tänzilä! Sez närsä, anıñ yaklarlık keşese yuk dip beläsezme ällä?!

- Enekäş! - dide inspektor kisken itep. - Äle sineñ üzeñä dä bezgä kilergä turı kiler. Şahit bularak. Ä häzergä komaçaulama!

- Yuk inde, min häzer ük baram! Min Tänziläneñ üzen genä cibärmim! - dide Näcip, Tänzilä cıyıngan arada, kiyenep tä kerde.

Tänzilä, saubullaşkanday, öygä küz yörtep çıktı. Zarifattigä karap:

- Açulanma, äbekäy, yäme? - dide. Zarifatti äkren genä, eçtän genä yıladı.

- Sau bul, balam...

- Sau bulıgız...

- Yuk inde, bolay bulgaç, min dä sezgä iyäräm, - Şahin urının­nan kuzgaldı. - Şahit bularak...

Öydä tınlık urnaştı.

...Şahin Biktaşevlar fatirına tön urtasında kaytıp töşte. İşekne aña Zarifatti açtı. Anıñ berençe süze şul buldı:

- Niçek? Närsä bulıp bette?

- Ä, onıgıñ belän diseñme, Zarifatti? - dip yılmaydı Şahin. - Närsä bulıp betsen?! Ozatıp cibärdek anı! Tönge poyızd belän! Öyeñä karak kız tügel, onıgıñ kilgän bulgan, Zarifatti! Onıgıñ. Ätisen kürergä kilgän, sine kürergä!..

Şahin Zarifattine totıp kaldı. Karçık, häle kitep, yıgıla başlagan ide:

- Ay, hodayım, hodaykay gınam! - dip pışıldadı ul. - Töş kürgän idem bit... Säriyäne kürgän idem... Kartlık belän küzem bet­teme? Niçek tösmerlämi kaldım?! Bezgä kilgän... Räncep kitte mi­kän, balakayım?!

Şahin Zarifattine urınga yatkırdı. Üze bu häbärne aña şulay kinät äytkänenä ükende. Zarifatti haman kabatladı:

- Räncep kitkänder inde, balakay. Nık räncegänder. Karak dip atadık. Teläsä niçek hurladık. Öydän kudık. Äy, balakay, ba­lakay!..

Karçıknıñ bolay özgälänüen kürü kıyın ide Şahinga. Üzeneñ dä küzlärenä yäş kilep, karaşın çitkä, işekkä taba bordı. Ä anda, işek töbendä, agarıngan Biktaşev basıp tora häm anıñ artında Ra­biga hanımnıñ kurkulı yöze çagıla ide...

SOÑGI SÜZ

Biktaşev mäcles cıymadı. Mäclesneñ bulmayaçagı kunaklarga häbär itelde. Üpkä süze başlagan Rabiga hanımga Biktaşev kiste­rep kenä cavap kaytardı:

- Minem kiläse kunagım kilep kitte inde! - dide.

Anıñ kürgäzmäse turında maktap yazdılar. Biktaşev üze anda ber genä tapkır - açılu könendä genä buldı. Kürgäzmädä ul ber genä rä­sem aldında - «Säriyä portretı» aldında ozaklap basıp torgan dip söylädelär.

Zarifatti bu könnärdä üzen kaya kuyarga belmi yörde. Biktaşev kayçak, änisenä karap, kurkıp kuya: akılı ciñeläyä bugay dip uylıy. Şuñadır, aña ber dä avır süz äytmäskä tırışa. Zarifatti ber urında tönnär buyına uylanıp utıra. İnde bulmasa, biyäläy bäyli, oyık bäyli. «Tänziläkäy-gölkäygä taman bulır mikän bu?» - dip üz­aldına söylänä. Karçık anı kire kiler, tagın kilep kerer dip ışana.

Zarifatti yanına Şahin yış kerä. Ul üze Näcip magnitofonın­nan Tänziläneñ cırlavın yazdırıp algan. Şahin köyne tanıdı: Tänzilä cırlagan bu cırnı ul kayçandır Säriyägä bagışlap yazgan ide. Cırnı ul Zarifattigä ällä niçä tapkır tıñlattı inde. Za­rifatti tıñlıy da yılıy. Yılıy da, kuşılıp cırlıy:

Ay kürde dä, koyaş aldı sine,

Tan, çıgıday kinät yugaldıñ.

Minnän soñ da gel koyaşlı bulsın,

Tulgan aylı bulsın yullarıñ...

Bu cırnı, Tänziläneñ tavışın, Näcip tä kön sayın tıñlıy. Tıñlıy da, Tänzilä belän tönge vokzalda saubullaşuın isenä tö­şerä.

- Sin mine onıtmassıñmı, Näcip?

- Onıtmam.

- Döres dip äytäseñme?

- Döres dip äytäm. Ä sin? Sin onıtmassıñmı?

- Minme? Yuk, onıtmam.

Näcip poyızd artınnan yögermäkçe ide. Ämma iñendä Şahinnıñ kulın toyıp, tuktalıp kaldı: yılak malay dip uylavı bar labasa. Şa­hin üze dä dulkınlangan ide. Alar, bergäläp, kıznı ozatıp kaldı­lar. Tönge vokzalnı yañgıratkan tavış karañgılıknı siskänderde:

- Sau bul, Tänziläkäy-gölkäy!..

Näcip Tänzilädän hat kötä. Üze anıñ räsemen yasıy. Yuk, saubullaşkandagı Tänziläne tügel, berençe kat kürgän Tänziläne, ap-ak kar eçendä basıp torgan Tänzilä räsemen yasıy Näcip. Anıñ räsemen­dä ak buyalar yaktırıp tora. Kayçak anıñ yanına Biktaşev kerep utı­ra. Süzsez genä Tänzilä räsemenä karıy. Anıñ kayçak malayga ki­ñäş biräse, buyaular saylarga yärdäm itäse kilä. Ämma Biktaşev baz­mıy: bu räsem - Näcipneke, barı tik anıñ üzeneke...

Ä räsem, çınlap ta, matur. İşelep, böterelep yaugan kar eçendä Tänzilä basıp tora. Karaşı nigäder siskängän kebek. Yılmaerga te­lime ul, ällä yılap cibärergä uylıymı - monısın añlap bulmıy. Ämma anıñ karaşında balkıp torgan nur, saflık, aklık, maturlık bar.

Räsemdä kar yava. Yaznıñ cepşek, yomşak karı. Bu kar tizdän, bik tizdän erep betäçäk kebek. Erep betäçäk, ämma küñeldä ozak, bik ozak saklanaçak.

Click or select a word or words to search the definition