Täqdir Hökeme

Povest

«Väliullanı bähet kümde!» — dip söylände avıldaşları. Haktan da şulay bulsa ide!..

Bähet digäneñ sugıştan soñ çatan kalıp kaytkan, metr da kırık sigez buylı häm çıtık yözle bändäne genä kümä alırlık bulırga tiyeş ide tiyeşen. Plenda, faşist totkınlıgında at karauçı bulıp eşlägän digäç tä, ciñü kitergän şatlık-söyeneç, okoplarnı ütep, yaralı häldä äsir töşkän sugışçını da urap uzmaska, bere belän biräsen bişe belän kaytarırga burıçlı tügelme soñ ul?

Burıçlı-burıçlı. Hay zamanalar. Mucik qadereneñ dä artkan, ä hatın-kıznıñ tiyengä genä kalgan çakları da bula ikän!

Väliulla üze, faşisttan çıkkaç, Stalin urmannarın audarganda, agaç astına elägep, ayak sındırudan soñ irek aldı, yaznıñ iñ matur çagında, may urtasında ilgä kaytıp töşte. İl digäne — tugan avılı ide. Bihisap iksez-çiksez Räsäy cirläre, tegeläre-boları da barsı bergä kaläm tibrätüçelär telendä il isemen yörtsä dä, halık «il» digän çagında üz töbägen genä küz aldıñda tota, kalganı — vatanmı, çyortımmı şunda.

İl havası tängä sihätlek, canga rähätlek alıp kilä!

Väliulla, titaklap-çatanlap yörüenä karamastan, oçıp-kanatlanıp uk kayttı. Anı olı häm zur kuanıç-bähet kötep toradır şikelle ide. Ürdän tugan avılı kürenügä, küñele yarsıp kuzgaldı, söyeneçe eçenä sıymadı, cırlap ta cibärde. Tavışı-moñı bulmasa da, üzenä yarıy şunda, kürşegä keräse tügel. Nemets atların karaganda Väliulla cırlap cibärsä, abzarnıñ tege başındagı aranda yarım yoklap torgan kart aygır (näsel öçen genä totkannar üzen), yäşärep kitkändäy, başın yugarı kalkıta da, çıdamın yugaltıp, keşni-keşni divarga tibä torgan ide. Yaratuı ideme anıñ cırçını, ällä başkamı? Ämma Väliulla ul tirägä kilergä köne buyı kurkıp yöri ide, belmässeñ, hayvannıñ başında nindi uylar bardır bit?..

Kön kiçkä avışıp, säğat dürtlär-bişlär çamasıdır. Bögelmä komendaturasında ozak totmagan bulsalar, ike kön aldanrak ta kaytıp citeşer ide dä, yarar, alarnı açulanıp bulmıy. Dokumentların tärtipkä kertkäç tä bik citkän, üz eşlären başkardılar bit, Hoda bändäläre şul. Zonadagı äfisärlär tösle usal kılanırlarmı dip kötkän ide dä, yuk, tınıç söyläştelär: «Predpisaniye kilep citsen, häl itärbez!» — genä didelär dä bette, sabır itärgä turı kilde. Şundıy yazunı aylar buyı kötüçelär dä bar ikän. Väliulla ike köndä algaç, ozın buylı, kılıç borınlı ber mişär tatarı:

— Katıgıñ katı ikän, päheteñ kuyırgan,— dip köyläp, hikmätle süz dä katıp kuydı.— Bez, pryame, ay suzabız, sezgä köndä kiterä. Tanışlarıñdır, niuşto?!

Nindi tanışlık di inde ul, kayan kilsen. Şulay kilep çıktı Väliullanıñ, ämma dä mişärgä ser birep tormadı. Däşmi-tınmıy kitep bardı. İke kön buldı digändä Bögelmädän Düsemgä, Minzälä yılgasınıñ başlangan cirennän cide-sigez çakrım tübängä urnaşkan avılına kaytıp ireşte menä!

Ürdän töşkän sayın, salam tübäle yort-kuralarnıñ kirtäläre vä agartılgan divarları, dönyaga tekälep utırgan täräzäläre açıgrak kürenä başladı.

Uram tın ide. Täräzä töplärendäge berän-särän yaran göllär koyaşnı küzli. Nigäder et-mäçe işe can iyäläre kürenmi. Sugış zähmäte alarnı da kırgan bulsa kiräk. Tirä-yündä büre işe kortkıçlar kübäygän, didelär bit. Alarnıñ eşe bu.

Ämma et häm mäçelärneñ dä yukka çıgularına säbäpçe — açlık-tübänlek, avır tormış mäşäqatläre ikänlegen uylarlık tügel ide Väliulla. Çönki sugışka alıngan könnän birle tugan avılın sagınıp oftandı, monda rähät, bähet-säğadät tösle toyıla ide aña.

Başta ındır artlap, bakça başınnan gına kaytkan ide ul. Annan soñ tıkrık yulın taptadı, uramga kerep, sulga borıldı. İnde häzer atası yortına da kilep citä. Ni ber-ber etle can oçrasın, ällä bar da kaçıp betkännär? Bakça-kırda da adäm-fälän kürenmäde. Ni bulır bu?

Tuıp üskän nigezläre karşına kilep tuktagaç, Väliulla ireksezdän yılap cibärde. Ni alga, ni artka bara almadı. Hikmätle ber köç anı uram urtasına kadaklap kuyganday ide.

— Sagınıp-oçınıp kaytkan tugan tufragım, yortım-cirem!..— dip pışıldadı ul. Häle säyer ide.

Täräzä karşında bolay kılanıp torgançı, avıl başında uk kara tufraknı koçıp yılasa ni bulgan ide? Yuk şul, anda oçınıp kayttı, ul hakta uylamadı. Menä häzer tufrak tottı, sagışın çıgarta küñelennän.

İhatalar älegä nık ikän. Ämma barsı da niçekter cirgä señep betkän şikelle kürenälär. Kaya di ul nemetslardagı tösle kiñ ambarlar vä abzarlar, biyek yort-cir häm tekä kıyıklar? İ mesken, garip, cimerek, keçkenä tatar avılı, i şıksız, tişek-toşık abzar-kura, öy-ni. İ söyekle, qaderle, yöräk türendäge cılı uçak — tugan il, tugan avıl!

Väliullalarnıñ cilkapkasınnan çandır, gäüdägä kalkulırak häm cilkäleräk, hätta yöz-bitkä dä şaktıy kürkäm ber ir yeget çıgıp bastı. Östendä soldat kiyeme, ayagında çabata ide.

— Abıy, sinme bu? — dip endäşte ul.

Tanıdı, enekäşe Cabbar bit. Tanıdı, tanımıy dimeni? Kara, niçek üzgärgän, öylängänder dä inde.

— Sälam dip äytimme, enekäş? Min idem äle bu,— dip, kauşagan tavışı belän söylände Väliulla. İnde küzennän yäş kipkän, küñele utıra başlagan ide, tagın zihene taralıp töşte. Koçaklaşıp küreştelär.

— Abıy... Abıy... İsänmeni sin, abıy?!— dip söyende enese Cabbar.— Abıy!..

— İsänmeni dip, isän şul, nişläp isän bulmıym, di. Yäşibez äle,— dip ürtälde Väliulla, kinät tupaslana başlap. Şuşı räveşle ürtälep-kirelänep kuyuı fayda birde, küñele urınına utırdı.

— Nigä, kümärgä bulgan ideñme? — dide ul, açulanıp, cilkapkanı üze aça-aça.

— Yuk la inde, häbärsez yugaluıñnan soñ bit...— dip aklana kaldı uram yagında Cabbar.

— Bez yugalmıybız, belep tor!— dide äkämät tavışı belän Väliulla.— Bez yugalmıybız!

Çatanlap ihataga uzdı, öy işegenä kul suzdı. İşelep kitärdäy torgan öyaldınıñ, ni hikmät, tupsa astındagı cıyıştırılgan salamnar östendä utırgan kırtlıy tavık usallanıp çäreldäde, nigez öslärendä iske çıpta, urın-cir, kiyem-salım kipterergä cäyep salıngan ide. Şuşıdır inde tatarnıñ bar bulgan kırık yamaulı olug mal-mölkäte, i bäräkätsez Çıñgız tokımı, i yoklagan hannar näsele, çabatalı morzalar...

Çinap kına işek açıldı. Annan Väliullanıñ änise Miñcamal tüti kürende. Bu täbänäk karçık kayçandır kızdırılgan şoma borçak şikelle tere vä katı ide, häzer kuırılıp-böreşep kalgan, küzläre häm ayakları da betereşkän kürenä, kulında — tayak, küptännän hezmättäder, şomarıp-söyäklänep betkän.

— Äni!— dide tınıç kına Väliulla.

Artınnan kerep kilgän Cabbar kuanıçın belderergä kodrät taba almıyça kaldı.

— Äni!..

Väliulla belän äniseneñ küzläre oçraştılar. İkese dä kaltırıy başladı, Cabbar ber-ber artlı alarnı küzätte.

— Äni!

Äni keşe alga tartıldı, ayak astına salıngan takta başına çalınıp kitte häm Väliullanıñ koçagına audı:

— Ulı-ı-ım! Ulı-ım!—dide ul, berözleksez kabatlap.

Sulışı utırdı, häle kayttı. Ämma haman da şul süzen kabatladı:

— Ulım!

Cabbarın da bolay uk dastannarda cıru itärlek räveştä karşı almagan ide. Väliullası söyekleräk ide mikänni? Biş yıl häbär-hätersez, yugalgannar hisabında yörgän häm inde ülelär isemlegendä atala torgan ulı bit bu. Niçek bolay? Kayan?

— Ulım? Kayttıñmı? Ulım, kayttıñmı?— dide ana, kabat hälsezlänep.— Ulım?

— Kayttım, äni, kayttım! — dide Väliulla.— Tınıçlan. İsän-sau min!

Miñcamalnıñ yomışı bulıp tışka çıguı ide, barısı da onıtıldı.

İke yagınnan ike ulı totıp öygä alıp kerde. Sulışı kabat kayttı. Samavır kuydılar.

Çäy yanına Väliulla ere kisäk şikär, kala ikmäge häm känfit bolamıgı birde.

— Boları — küçtänäç,— dide ul, biştärennän öç törgäk çıgarıp.— Bögelmä bazarınnan avız tämenä aldım.

Endäşmi-tınmıy gına çäy eçtelär. Aralarınnan kara mäçe yögerep ütmägän ide, yuksa nigä bolay telsez kaldılar soñ? Ällä Väliullanıñ soraularga tökse genä cavap kaytarularınnan kurkıbrak kaldılarmı ikän?

«Yugarı oç Vafa ulı Germannan altın säğat, änisenä şälyaulık, tagın ällä nikadär baylıklar töyäp kayttı, öç kön bäyräm ittelär. Beznekelär katkan şikär belän cebegän känfittän başka söyenderer närsä taba almagannar» dip sukransınmıni inde Miñcamal karçık? Nindi ahmaklık bulır ide. Yukka üpkäläp utıra bit, yukka!

— Ulım, biş yıl buyına ber dä hatıñ-häbäreñ kilmäde,— dip äytergä cörät itte ul.— Ber dä iseñä kermädekmeni soñ?

— Annan monda häbär yörmi ide şul,— dip äytä kuydı Väliulla.— Plen töşep, äsirlek açısın tatırga turı kilde.

Ana endäşmäde, monıñ ni-närsä ikänlegen añlıy ide bulsa kiräk ul. Ulı Cabbar belän sugıştan soñ oçraşkan minutlardan uk aların gına töşengän ide, şunlıktan däşmi-tınmıy gına utırdı.

— Annan soñ ike yıl urman kisterdelär. Menä ayagım sınıp, çatan kalmagan bulsam, äle kayçan oçraşır idek tä küreşülär nasıyp itär ide,— dide Väliulla häm artık başka süz söylämäde.

Ana keşe dä barısın añlap aldı, namazsız başına doga da ukıp kuydı. İsän-imin kürengän ikän, şöker Hodayga, meñ şöker!

Väliulla yuldan vatılıp kaytsa da, suzılıp yatkaç, küzenä yokı kermäde. Köräk-sänäk saplap-yañartıp mataşkan enese yanına çıgıp utırdı.

— Äni bik betereşkän. Nigä bu gomergä qadär kilen alıp kaytmadıñ? — dide ul, Cabbarnıñ küñelenä güyäki ike cäple küzeneñ sorau sänäge belän kiterep kadap.— Kızlar yukmı ällä?

— Nigä kızlar bulmasın? — dide enese, sorau katış cavap belän.— Böten dönyası tol häzer. Ciläk kebek kızdan teliseñme, tulıp torgan kilen-kırkınnanmı, irsez hatınnardanmı— hämmäse dä bar. Vafa abzıy ulı Ğalimullanı häterliseñder. Äye-äye, üzeñnän ber yäşkäme keçe, kaladan ğaskärgä alındı. Kön dä hatın alıştıra dip söylilär. Närsä inde, söylilär dip, üzem dä belep toram anısı. Hatın-kız, soldatkalar tämam açıkkannar ir zatına, ir-at koçagına, hämeren dä, başkasın da äzerläp kötep kenä toralar. Ğalimulla garmunın tibrändergäli, sızıp cibärä dä, i vsü...

Cabbarnıñ eş maytargan cirennän koralı töşep kitte, tatlı kılançık süze özelde. Väliulla, ihlastan därtlänep, irlege uyangan cirennän aynıganday, peşmägän enesennän, anıñ uñışsız figılennän kölep utıra birde. Avılda yılap kalgan, kulyaulıklar çigep ozatkan asıl kızı bulmadı, mähäbbät säğadäteneñ tatlı koyaşı älegä nasıybı belän tau artınnan çıkmagan ide. Şulay da härkemdä dä can digännäre bar bit ul.

— Närsä, böten kızlar-hatınnar da ber kalıptanmıni häzer?—dip sorau birmiçä kalmadı Väliulla, küñelennän monıñ şulay ikänlegenä rizalık belderep häm öylänmiçä, mähäbbät gazapların çikmi genä soldatka kitüenä kuanıp. Menä şulay ul. Anda küpme batır başlar, asıl yegetlär kaldı. Mähäbbät bähete belän tulı ide bit küñel çülmäkläre!

— Yuk,— dide Cabbar, yözenä säyerlek bilgese çıgarıp.— Alay da küp tügel. Yugarı oçtan ber-ike, tübän oçtan berniçä, digändäy,— dip, beryulı öç-dürt hatın-kıznı atadı. Väliullanıñ hätere yañarıp utırdı. Cabbar telendä Fatıyma iseme ataluga, hätta oyatsız balkış belän küzläre uynap kuydı. Ah, bu tekäneñ dä buyı sıngan ikän. Ho, niçek yörtä ide üzen, niçeklär saklıy ide?! Dönya bu! Bervakıt şulay, uyında çakta, artınnan kilep koçkan öçen yañagına niçek sukkan ide Väliullanıñ? İsenä töşeräse bulır, çyort! Belsen üz qaderen häzer. Ğalimulla oltıragı digen, ha-ha-ha!

Väliulla niyätläp tä kuydı: Fatıyma bu kiçtä anıkı bulaçak, äye, äye, Väliullanıkı. Ğalimullanı duslık hise yanına kuşıp, bäyräm hisabınnan, kaytu hörmätenä ber yartı — urıs malayı belän sıylarga da...

— Monda arakı barmı soñ, avılda? — dip sorap kuydı ul Cabbardan. Annarı: «Eh, yulda uk, kaladan alıp kaytası kalgan»,— dide üzaldına oftanıp.

— Kibettä iñ hodovoyı şul inde, başka hiçni yuk. Arakı — vüle,— dide Cabbar, yılmaep.— Alıp kaytıymmı?

— Kiräk bulır. Min — yuldan töşkän keşe, artık kürenep yörü kileşmäs bügengä. Ällä çınnan da barıp kına kiläseñme?

— Rät bar ikän, nigä barmaska?

Väliulla berämtekläp kenä kızıl, sarı, yäşel, zäñgär käğaz akçaların kükräk kesäsennän çıgardı. Küp bulmasa da, citärlek ide. İkene alırga dip kızıl-sarı käğazlelärne suzdı. Bolar üz kulına küçügä, ämer ütäp künekkän yahşı soldat tösle «çest» birep, Cabbar çıgıp ta kitte. Väliulla üze kereşep, enekäşe etlänep mataşkan unbiş minutlık eşne özmi-kuymıy başkarıp ta taşladı. Köräk-sänäk sap taptı.

Yuk, Väliulla äveş-täveş yoklap yörmäs. Bolayga barsa, iñ şäp kıznı koçagına kerter, teşläşsä teşläşer. Ämma dä läkin üz digäne bulır. Evropanı kürgän, sugış vä äsirlek açısın tatıgan, dönyanı üz zihenenä citärlek däräcädä tanıy-belä başlagan, utız yäşe dä tulmagan ir-eget öçen güzäl kız bastionın alu ber uyın gına bit ul. Aksak ayak häm buy täbänäklege komaçau itsä itär, ämma dä hatını çibär häm kalku bulır. Väliulla, saylagaç-saylagaç, metrdan tügel, metr da siksän çamalarındagını tabar, üzenä turı kilmäde, balaları buy belän masayırlar. Bette, uylandı-niyätlände häm şulay häl itelergä tiyeş, başka törle yulga barmayaçak.

Uram yakta Cabbar belän kemneñder söyläşkännäre işetelde. Ozaklamıy alar işegaldına uzdılar. İyärep kergäne oçıp diyärlek kaplanırday ide üzenä şul çakta.

— Sälam, Väliulla, kayttıñmı? İsän-sau gına kayttıñmı?— dip küreşte enese artınnan atlagan kör tavışlı keşe, uñ kulın ber dä ğalämät cäyep cibärep.

Kultık astına kıstırgan garmunınnan häm beraz saklanıp kalgan

çalımnarınnan bu olug irlär kıyafäte belän nıgıgan zatnıñ şulay da Ğalimulla ikänlegen çamalarga mömkin ide. Hay ös-başları, ber dä ğalämät ikän: ayaklarında yaltırap torgan yahşı hrom iteklär — trofey, buy-sınına kileşep torgan gäläfi çalbar häm kütärmä izüle, utırtma cilkäle äfisärlär gimnasterkası, ut çäçep torgan dürt tügäräk medal... Kızıl Yoldız ordenı. Bolar östämäsenä, citmäsä, kalın kara mıyık (beraz buyagan bulsa kiräk), artka cibärep taralgan kara çäç (beraz koyaş yögergän), ärsez küzlär, metr da siksän ike, ällä tagın metr da siksän biş çamaları buy, kiñ kükräk, köräktäy taza kullar häm, iñ şäbe, şäplärneñ şäbe — hatın-kıznı yüeşlätä torgan kalın väqarle tavış... Da-a-a, iñ şäp hatınnar monıkı inde!

Şuşı räveşle küz yörtep häm zihenendä fiker yögertep ölgerde Väliulla, şunlıktan käyefe dä kırıla töşte. Gomere buyı hämmä keşedän östen çıgarga ömetlängän, üzen mesken itep tanırga telämägän bändäne Ğalimulla işelärneñ suräte dä çıgırdan çıgara, saruın kaynata şul. Ah, yakaların...

— İsänme, dim, Ğalimulla!— dide Väliulla, süzne ikençe tapkır kabatlagan tösmer çıgarıp.— Kayttım äle menä. Karap-karap toram, yort-cir tauşalıp betkän. Äni dä olıgaygan,— dip, köräk-sänäklärne cıyıştıra başladı.

— Baş isän kaytkaç, bütäne — dönya eşe. Hämmäbezneñ dä ihata bertösle, kütäreler äle,— dide Ğalimulla, cäyelep kitkän kulın kesäsenä cıyıp, avızın yırgan häldä.

— Sez kütärersez anısı,— dip belderde näfrät näcesenä buılgan Väliulla.— Bu ayaklar belän närsä eşläp bulır ikän!

«Ayak belän tügel, kul belän eşlilär anı»,— dimäkçe ide dä Ğalimulla, akılı kuät alıp ölgerde häm ul mondıy vakıtta iñ kulay soraunı borçılganlık belän äytep kuydı:

— Kaysı frontta?

— Kaysı dip, Stalin frontında,— dide Väliulla, Ğalimullanıñ monı barıber añlamayaçagın täğaen gına töşenep. Ämma Stalin dip äytte äytüen, tik küñelenä kurku yögerde. Bu isemne telgä almaska ul üzaldına ant itkän ide yugıysä. Başnı beteräçäklär, Seber cibäräçäklär!..

— Ä-ä, Stalingrad...— dip suzdı kunak.

Väliulla kanäğat yılmaydı, üzen şulay dip tanıtuına küñele buldı, üpkä-tursayuları koyılıp töşte. Ğalimullanı şuşı süzennän yakın itä başlap, anıñ belän sıylanası kilde. Ni disäñ dä, çordaşlar vä ber uram malayları idelär bit.

— Cabbar, kaya, bäräñge-ipi işe närsälär yukmıni? Alıp kaytkansıñdır bit? — dip, sorau-ämer tavışı belän äytä kuydı.

— Häzer, abıy,— dip, tegese üz eşendä buldı.

Ul arada äniläre Miñcamal tüti boldır başına çıgıp totındı. Ällä nindi äkämät yalagay tavış belän:

— İ-i, Ğalimulla ulım, kerdeñmeni? Menä söyeneç! Väliulla ulım kayttı bit. Yugalgan cirennän. Äle dogadan gına kuzgaldım. Häl beleşep kerüeñä rähmät yausın. Bergä uynap üstegez bit. Altı yäşär yuldan kaytır, altmış yäşär häl beleşä kerer. Yä, çäyebez dä kaynap utıra. Nigä öygä uzmıysız? Çakır, ulım, kunaknı,— dip söylände dä söylände.

Bergä uynau, digännän, alay uk tügel ide inde ul tügelen. Ğalimulla malay çaktan taza häm nık bädänle buldı, Väliullanı kıynap kına üsterde. Ber dä tıngı birmi ide. Anıñça tügel ikän, bette, kasık töbenä berne genä törtä, bögärlänep oçasıñ.

Boları Ğalimullanıñ häterendä dä bik şäp saklangan buluga karamastan, ul, tämam cayga alıp:

— Şulay şul, şulay,— dip, cöplägändäy itep kuätländerde Miñcamal tütineñ süzlären.— Häzer dä bergä yörerbez. Väliulla iñ zatlı, iñ çibär kıznı alıp kaytır, tür başına utırtıp kuyar! Şulay bit, Väliulla? — dide dä köräktäy kulları belän anıñ cilkäsenä sukkaladı.

Miñcamal tütineñ söyekle-söyekseze ser birmäskä tırıştı, sının katırıp kuydı. Ämma Ğalimullanıñ kulına kem çıdasın? İzelep kitte. Änise monı sizmäde, Ğalimulla añlamadı. Şulay da Väliullanıñ küñelenä tatlı hislär yakkan, sarı may bulıp yagılgan süzläre ni citte bändäne dä bihuş itärlek häm avırtunı onıttırırlık ide. Miñcamal tüti dä kuandı. Ğalimulla belän duslık totsa, yugalmas ulı, yugalmas.

— Bik şulay, Ğalimulla ulım, bik şulay,— dide ana, kuanıçı tagın da kuş kilep.— Gel yuk cirdän ike malay üsterdek bit, gel yuk cirdän.

Cabbar öygä çakırdı. Esseräk ide. Berär stakannı buşatıp, suık bäräñge belän taza telem arış ipiyen bökläp kuygaç, «otstavnoy»larga can kerde. Ğalimulla, tez başına garmunın caylap, ällä kay taraflardan urap-urap kilep, «Kara urman» köyen sızdırıp uk cibärde häm suzıp cırlıy başladı. Tavışı şäp, uyını yahşı ide yegetneñ. Birsä birä ikän Hoday täğalä!

Alar ozak şuşı räveşläre belän utırdılar. Väliulla, ahırga taba iserep kitep, üzeneñ ah-zarların söyläp taşladı. Ğalimulla häm Cabbar anıñ süzlären tıñladılar da, tıñlamadılar da. Kürgän baş kürgän inde. Äye, yeget söyläven söyläde, ämma äsirlektän soñ urman audarganda üzen agaç basuı hakında gına läm-mim endäşmäde. Belmi genä torsınnar äle. Avılga soldatlar küp kaytkan, ä asıl ir-egetlärdän şaktıyları häbärsez yugalgan, hälaqät tapkan, çit-yat tufrakta yatıp kalgan. Äsirlärdän ildä kürengän berençe keşe älegä Väliulla gına ikän. Şunlıktan arada bu hällärne añlarlık bändä ällä bulır, ällä yuk?..

İkençe yartını tögällägändä Cabbar läh bulgan, Väliulla, ällä yul gazabınnan arıp, ällä başka säbäptän, säkegä ük tünep yoklap kitkän ide. Ğalimulla üz öleşenä tigän stakannı kütärep audardı, Miñcamal tütigä rähmät äytep, cay gına «şuıp» çıgıp kitte. Yugarı oçka taba mengändä garmunın «Uram köye»nä sızdırıp cibärde. Yıraklaşkannan yıraklaştı. İnde avılga tön töşkän ide.

Kemneñ-kemneñ, ämma Ğalimullanıñ äylänä-tirädä abruyı zur. Kolhozda sçetovod bulıp eşli, kiçlären dä yoklap yatmıy, yäş kilen häm kızlarnıñ küñellären kürep yöri. Fatıyma «yavız» anı kunarga da kaldırgalıy dip elgäreräk söyläşterä idelär, häzer andıy-mondıy gaybätlär işetelmi başladılar bugay?

Galimulla ber atna buyına kürenmäde. Otçet belän rayon üzägenä kitkän dime şunda? Ä Väliullanıñ tugan avılında eşläre peşmäde. Ni öçender yat kürdelär üzen. Käkre ayak Miñsıluga tikle, süz katıp beleşterä başlauga, kırt kiste, yakın da cibärmäde:

— Plennıy! — dip mıskılladı.

Monıñ säbäben Väliulla kaytkan könendä ük artık söyläşep taşlavınnan, Ğalimulladan kürgän ide, menä yükä çıbık buylap alarnıñ yortlarına da häbär ireşte. Avıl sovetına komissariattan keşe kilep, Väliulla hakında anı-monı beleşep, faşist kulında äsir yatkanlıgın söyläp, uñ-sul küzne ayık totarga kuşıp, halıknı kolaklı itep kitkän ikän.

Monı işetkäç tä Väliulla hällärneñ bik ük şäptän tügellegen töşenep aldı. Düsemdä kız çıkmayaçak aña, äye, äytte, diyärsez. Hätta Minzälä yılgasın kiregä borıp agızsın, barıber yuk.

Üz avıllarında rät tapmagan yeget kürşegä yögerä inde ul.

Ä Väliulla arırak karadı. 12-15 çakrımnar gına yıraklıkta bulmayı, Rangazar avılına töbäp yul aldı. Eş beleşep, karaltı-kuralar tözekländerergä yallanaçak ul. Balta eşen kulı belä tösle genäme soñ, yatıp ta tora inde menä. Tatar belän Germanda gına tua ul şundıy ostalar, tögällek kiräk, tögällek, citdi karaş!

Rangazar açık küñellelek belän tañ attıra torgan avıl bulıp çıktı. Väliullaga hiçber kıñgır karauçı oçramadı. Eşe dä tabıldı tagın. Kolhoz utarların tözekländeräse, kayda totka sugası, anda kirtä totası, monda tübä yaması ikän.

Kvartirga dip ber tol hatın yortına töşerdelär. Ämma hucabikä bulası bu yuan vä tupas zat aldan uk şart kuydı:

— Munçasın yagarmın, aşarına peşerermen, ämma yoklavın lapas sänderäsendä yoklar, cayın tabar, suzılıp yatar, beläm min alarnı. Buyı citäme-yukmı, häzer ata ürdäk tösle ürmälilär. Yuksa min kürşelärdä kunarmın!

— Yuk la inde,— dip, kanäğatsezlek belderde Väliullanı kiterä kilgän brigadir.— Kim-hur bulmassıñ!

— Alay tügel, keşe bar, tel bar,— dide tol hatın.— Alay tügel ul, enem, kem!..

— Yarar,— dide Väliulla, küñelenä yäşergän häldä genä uy yörtep.— Peçänlektä urın irken, havası saf digändäy, şunda yoklarmın. Ber genä atnaga çıdarlıktır äle.

Şulay kileştelär. Väliulla ber karañgıdan ikençesenä qadär eşläde, arıp-tınıp kayta da, peçänlektä izräp yoklıy torgan ide. Tol hatınnıñ kulı tämle, rizıgı tuklıklı ikän. Könnän-kön Väliullanıñ sın-beläkläre tıgızlana bardı.

Ämma şuşı öçençe tönneñ ikençe yartısında şäp kenä itep yañgır yaudı. Peçänlek digännäreneñ salam tübäse beteşkän şul, Väliullanıñ bar cire laç su buldı. Barıp, hucabikäneñ öy täräzäsen kaktı. Eşne añlatıp birde. Kolhoz eşendäge keşegä mondıy vakıtta işek açmau yarıymı soñ inde? Başka çarası kalmagaç, tol hatın Väliullanı eçkä uzdırdı. Ämma yeget ärsez bulıp çıktı, hucabikäneñ urınına menep, cılıga kerep yattı häm üz digänen eşläde. Ällä şulay kilep çıktı? Baştarak kirelänsä dä, bara-bara, ir kulı tiyep kitügä, sındı hatın, sındı. Sındı häm töplände. Väliulla şul tönnän soñ peçänlektän cılı koçakka, yomşak urın-cirgä çumdı. Küñele eştän kayttı, etlege arttı.

Şulay soñgı könnäreneñ bersendä utarlar yagınnan, kirtä totıp betergäç, irtäräk kaytıp kilä ide, çişmä buyına mahsus yulıgıp, ber matur gına kızga tap buldı. Buyı, uyında yörtkänçä ük bulmasa da, metr da citmeş-siksännän çak kına kim ide. Härhäldä, Väliullanıñ üzenä şul çama kürende.

Hay, näq şuşındıy hatın kiräk bit aña. Ah, buyı da buyı. Ul gınamı soñ äle? Nu, yegetlär! Ozın kara çäç tolımnarı, turı gäüdäse, taza ayak vä beläkläre, kalku kükräkläre! Kem kızı ikän ul? Yegete barmı?

Kemnän digen äle, hucabikäneñ üzennän beleşte Väliulla. Kiyäüdä tügel, di. Şärifulla kızı Sabira ikän ul. Yörgän yegete sugışta häbärsez yugalgan. Bik asıl zat bulgan. Başka oçraşkan keşese-närsäse yuk ikän.

Bu häbärne işetügä, Väliullanıñ küñele gölbakça kebek çäçäkkä kümelde. Küktän kötkän bäheten cirdä taptı häm bu kiçtä kabat peçänlekkä menep yattı. Ämma küzenä yokı kermäde. Klubka çıgarga niyätläde. Tübän sikerep, yegetlärçä cähätlek belän uram kapkasın gına açkan ide: «Kayda soñ bolarnıñ klub digän närsäläre?» — digän uy akılın çornap aldı. Niçä könnär torıp ta, ällä nindi säyer hıyallarda yözep tä, şunıñ kaydalıgın beleşmägän bit, ahmak. Kiräge çıkmadı şul.

Väliulla kuzgala almıyça beraz basıp tordı. Hucabikäneñ täräzäsenä küz saldı. Ällä kem, ubırlımı karap toradır tösle buldı. Küñele şiklänep, arkaları çımırdap kuydı. Täräzädän yolkıp diyärlek küzlären aldı da uramnıñ ikençe başına şıldı. Bu örküennän ozak aynıy almıy bardı. Küptän, bik küptän andıy kurku hisen kiçergäne yuk ide bit. Balalık hatiräse kebek buldı ul aña. Dert itep kurku-şiklänüneñ dä yahşılıgı bar ikän.

Väliulla niçä ozın vä avır yıllar buyına izelüne toyıp yäşäde. Germanda da, Sovetta da anı şuşı meskenlek taşlamadı, «kara sakalına» äverelde. Ä menä avılda yäşäve, çibär häm buyı metr da siksän çamaları bulgan kıznı yar itep hıyallanuları Väliullaga şul izelü toygısınnan kotılırga yärdäm itep, kim-hurlıklarnı onıttırgannar ide.

Bolar urınına ğadäti keşelärdä bula torgan hisläre uyanıp, alar bala çagın isenä töşerdelär, ul üzen sabıy kebek his itä başlagan ide. Hätta yalgız hatınnıñ cılı koçagı häm simez kükräkläre dä annan ana balası yasagan bulgan ikän. Ämma häzerge örküeneñ yahşı ber ğamäl ikänlegen älegä ul töşenä almıy, malay çagındagı tösle şuşılay biçuradanmı kaçıp baruı ide.

Täräzädä çınnan da ber zat bar ide şul. Ul — ozın tolımnarın tuzdırgan hucabikäneñ sını-yöze ide. Väliulla anı kürgäç kurkıp kitte. Hucabikä bu hakta başına da kitermägän, yokısız cirennän torıp, kvartirantınıñ uramga çıkkanın kürügä, küñelendäge kızıksınudan: «Kaya bara bu bändä?» — dip karap kına kaluı ide. «Ällä soñ Şärifulla kızı Sabira artınnan kitüeme, aksak häyersezneñ? — dip poşamanga töşmi kalmadı yalgız başı.— Bulır, asıl zat kızlarnı da karaçkılar kulına kaldırdı bu sugış!»