Täkälär Sözeşe, Yäki Yülär Keşe Gaybätläre

Hikäyä-pamflet

Tatar ukuçısı akıllı bula ul, mäğnäsez kitaplar belän başın katırıp aptıratmıy. Şulay da...

Söylisem kilgän vakıyga çınnan da tormışta bulgan hällärdän häm alar keşelärneñ nindilegen, kemlegen añlar öçen faydaga yararlık misallardan kebek toyıldılar. Şul säbäple kalämemne tibrätep alası ittem.

Yarıy, şoma fälsäfäne kaldırıp torıp, bik yahşı tanış keşemneñ başınnan uzgannarın söyläügä küçim. Bu vakıygalar, tormış täcribäse bularak, üzem öçen dä ähämiyätkä iyä ikänlegen yäşermim. Ämma... Ämma min dä sak keşe bit, geroylarımnıñ isemnären tormıştagıça almadım. Alıştırdım. Kemgäder tösläre-kıyafätläre turı kilsä, gafu itsen. Minem turıda ikän dip hatalanmasın. Uylap çıgarılganga nisbät itsen.

I

Usal keşelär gomer buyına dönyalıkların cäber-zolımnan saklau köçenä iyä bulalar. Yazuçılar arasında da andıylar bar. Romannarnı mögayın doşmanlıkların yäki duslıkların ozak vakıtlarga qadär yöräklärendä yörtep, anı mantıykıy yaktan ahırına qadär citkerä aluçı tüzem kalämçelär genä yaza aladır? Monıñ öçen alarga üzlären şähes häm başkalardan östen itep toyu hisläre dä yärdämgä kilä. Hikäyälär yazu belän genä çiklänüçe yazuçılar isä, kiresençä, gomerlären üpkä yäki söyeneçkä tapşırudan yatsınuçan bulalar. Alar tormış vakıygalarınıñ şuña kürä dä ozınga suzıluın küñelläre belän toya, bäyäli häm, iñ kiräge, üsterä belmilär. Möhämmät Mähdiyev icatına karagız, ul, nindi genä ozın äsärlär yazmasın, alarnı hikäyä vakıygalarınnan tözep, şularnı tezep-tezep kenä bara. Ägär dä tele zatlı bulmasa, alar zihenne iyärtü köçenä iyä bulmas idelär.

Aña holıkta da, fiker söreşendä häm zatlılıkta da kapma-karşı ikençe ber böyek şähesebez — halık yazuçıbız bar. Ul — Ayaz Gıyläcev. Äsärläre kalın häm ozınnar. Kıska tel belän yazılganda da bäyännäre tomnar bulıp äverelä. Uylata. Anı fikersez ukıp bulmıy. Meñ törle his-toygılar yöräk aşa uza. Akılıñ ğaläm belän çiklänergä omtıla. Tıyılıp bulmıy. Kan yögereşe belän bergä tän buylap dulkınlanu kaynarlana. Ä yugıysä ul elgäredän povestlar icat itkän tügelme? Ayaz aga üpkäli dä, üpkäsen akrınlap-akrınlap kına, ozaklap çıgara-çıgara yäşi dä belä ide. Ul romançı bulıp tugan ädip. Tormıştagı keşelärgä üzeneñ ädäbi äsärlärendäge geroylarına karaganday citdi mönäsäbättä. Ämma här keşegä dä çiklängänlek has, Ayaz aganıñ çiklängänlege ihlaslıkka ışanmaudan buldı. Bu anıñ äsärlärendä tulısınça çagılış taptı.

Yarar, boları ädäbiyät tarihıbıznıñ kürenep torgan, östä yatkan bilgeläre genä. Ämma tirändä, diñgez töbendä «koyırıklı cennär» kotıra diyälärme äle? Häyer, aların da kaldırıp torıyk. Süz başına äylänep kaytıyk. Söylärgä telägänem İlgizär äfände hakında ide minem. Anı menä bik yahşı beläm. Yullarnı şul tarafka kayıru mäslihät bulır.

Ul İlgizär digän äfände belän tanışıp kitüem bik gadi buldı. Bez bäyrämgä çakırulı idek. Halık aldında rähätlänep şiğırläremne ukıdım, barısı da yıgılıp, ah itep tıñladı bugay? Ämma İlgizär äfändegä sähnä tätemäde. Ul äle çıgıp kitep, äle vakıtsız kilep kerep yörende. Ahırda bötenläy üpkälämäkçe dä ide, yarıy, anı da islärenä alıp, üze sorap alırga mäcbür bulgannan soñ gına şiğırlärenä sähnä birdelär. Ber kiçädä ike çäçän bulmıy, dilär. Döres süz ikän. Tamaşaçı minem süzgä, minem ahäñgä küñelen köyläp ölgergän ide inde, alıştırıp tormadı. Berebez tantanada kazandı, ikençebez häsrät çikte.

İlgizär äfände dip bez anı üzara şayartıp kına atıybız. Ul üzen eleklärne berara şuşı imza belän yöretkän keşe. Yazuçı häm şağıyr bularak şul isemdä tanıldı. İlgizär äfändegä imzasınıñ uñışsız ikänlegen kemnärder añlatkannar bulırga kiräk, annarı ul berara üzen Can Gali dip atap yörde. Tagın da, tarih gıyleme çäçäk ata başlagaç, Kazan hanlıgınnan satlık Cangali han hakında halık belep algaç, kabat dustım şul «İlgizär äfände» imzasına kaytıp karadı. Ul da bulmadı, Can Gali atı aña kuşamat kebek yabışıp kaldı.

İlgizär äfändeneñ şiğırgä häm süzgä mahirlıgı soklandırgıç ide. Talant iyäse, başına nindi fiker kilsä, şunda uk anı şiğır itep kalıplıy da kuya. Tagın busı da ähämiyätle: aña ışanalar, şiğırlären kabul itälär, söyälär, ukıylar. Älbättä kayber oçraklarnı isäpkä almaganda!

İlgizär äfände küp vakıtlarda üzeneñ şağıyrlege belän şulkadär mavıgıp kitä, Lenin belän Stalinnı butap kuyuları ber häl, ul äle tarih gıylemennän mäktäp balasına da mäğlüm şäheslärneñ yaña biografiyälären barlıkka kiterügä dä sälätle. Anıñ turında: «Börkete suda yözä, file havada oça»,— dip törle süzlär dä söyli idelär. Dörese bälki şulaydır, ämma keşelärgä karata ütä dä sabır, itağat iyäse zat ul. Monısın onıtırga yaramıy!

İlgizär äfände ädäbiyätıbız mäydanında kötelmägän cirdän päyda buldı häm moña qadär üsep kilgän ädäbi agımnarga kaber kazuçıga äverelde. Yuk, ul Mirsäy Ämirne dä, Garif Ahunovnı da, Möhämmät Mähdiyevne dä, Ayaz Gıyläcevne dä berdäy söyä ide yugıysä. Tik bervakıtta da alarça uylamadı, alar yazgança yazmadı. Moña qadär agıp yatkan häm üz yarlarınnan çıga almıyça gacizlängän mul sulı tatar ädäbiyätı yılgasına güyäki anıñ äsärläre arkılı agaç bulıp avıp yattılar. Ämma halık barıber anı ukıy, anı söyä, anı tıñlıy, yokılarında anıñ ädäbi äsärläreneñ geroyları belän oçraşıp, tämam sataşıp betä bargan ber kavemgä äverelde. Bu häl äüväle Niyäz Maylaş isemle ölkän buınnıñ taläpçän, usal häm beteñä qadär sıtarga yaratkan, halık yazuçısı isemen alırga ömetlängän ädibebezgä dä oşıy ide. Ul monı üze miña äytte. Ä annarı... Häyer, aların uk bäynä-bäynä alga taba bälki söyläp kararga kiräkter, ämma häzergä kaharmanıbız belän dä tanışunı dävam itik.

II

İlgizär äfände ozın buylı, küprek çäçle, maylı küzle yäş keşe ide. Ni barısı älegä utız öç yıllar gomer kiçerüenä karamastan, niçämä kitaplar çıgarıp ölgerde. Güyäki bişektän töşüenä ük yaza başlagan. Üzenä bu hakta äytsäñ, başı küklärgä tiyä. Min üzem dä anıñ belän söyläşkändä, süz töräne belän fikerne say alıp, naçarga sukalauçı bändälärdän tügel.

— İ brat,— di ul miña,— ukı äle şiğırläreñne, tıñlıym äle cannar belän cannar söyläşüen! Kürmiseñmeni, sineñ şiğırläreñne tıñlar öçen färeştälär cännät saraylarınnan cıyılışıp töşkännär!

Şulay dip ımsındırıp aldıy da üzeneñ şiğırlären ukıp kitä. Min tıñlap utıram. Küñellär huşlana. Menä şuña kürä dä yakın itä inde ul mine. Ä şiğırläremne min ukıy başlasam, anıñ cennäre kotıra.

Häyer, şağıyrlär ber-bersen tanısalar, icat itüdän tuktıylar, üzara iyäreşä, kötügä äylänä başlıylar, dilär. Bolay äytep bäyäläü ber oçrakta da döres süz tügelder, ahrısı. İlgizär äfände şiğırlären ukıganda min tıñlap utıruın utıram, ämma eçtän genä anıñ här süzennän, mäğnälärennän köläm dä: «Allahıga şöker, monıñ kebek seberke, mesken şağıyr tügelmen!»— dip yılmayam, riyälık-ikeyözlelek kürsätäm. Ä ul isä, yılmayularıma karşı: «Şigırem küñelenä barıp citte, fikerläremne oşattı!»— dip söyenep rähmätlär ukıy inde, biçarakayım. Ah, nindi naçar Keşe ikänmen min! Äle şiğırlären üz itäm, äle alardan sarularım kaynıy başlıy.

Ä menä Niyäz Maylaş isemen yörtkän ädibebezgä kilgändä, min äüväldän anı bik citdi keşe bularak beldem. Bez tanışkanda anıñ çäçläre ak, adımnarı akırtın, «komı koyıla başlagan» çakları ide. Ämma kire dä adäm ikänlegen başıma da kitermädem. Yugıysä, çäçläre agaruga karamastan, haman da törle yakka çänçelep-tırpayışıp torularınnan uk şuşı pumala iyäseneñ kem ikänlegen belep alırga tiyeş bulganmın.

III

Tatar yazuçısı gacäyep tä bähetle halıknıñ ulı ul. Anıñ böyek ädäbi tele bar. Ämma bügenge kön ukuçısı — nadan, tatarça öç kälimä süzne dä bergä cıyıp ukıy almıy. Anıñ yahşı-yahşı ädäbi curnalları häm gäcitläre bar,— här sähifäse sayın kimendä cide-sigez häref hatası gına yasıy belä torgannarı. Zamanası şundıy, fän-tehnika dävere. Hatasız gına mömkin dimeni? Anıñ, tatar yazuçısınıñ, sallı itep yazılgan yahşı-yahşı äsärlären yögennän arındırıp, buşatıp utıruçı buldıklı möhärrirläre bar. Gonorar tülämi genä, gönah-fälänne belmi genä yäşi birälär. Ul radio häm televideniye digännäre bötenläy dä harap kılanalar inde. Buşka eşlätü bäheteneñ kügendä yäşilär. Ğadellekne ezlilär dimeni? Süz söyläüdän uzmagan adämdä ğadellek bulmagan kebek, süz satıp gomer itüçelärdä dä ğadellek bula almıy. Bolar — duslarımnıñ süzläre. Häyer, üzemä dä nisbät itärgä mömkin, çönki, alarnı tıñlıy-tıñlıy, min dä şulay uylıy başladım inde.

Tatar yazuçısı bähetle ul, didek. Çönki çabataga utırıp kalunıñ bäheten anıñ bik yış tatıganı bar. Şuşı uzıp kitkän HH nçe yözneñ soñgı un yıllıgında tatar yazuçısı kahärlänüneñ iñ soñgı çigenä çıktı. Zamanası şundıy ide. Halık baylıgın taratu, sütü häm üzläşterü yılları. Moña qadär küplär karını aç kalıp, inde häzer rizık isen sizenergä ölgergän bürelär niçek kuy kötülärenä taşlansalar häm rättän bua barsalar, bezneñ danlıklı «halık väkillärebez» dä näq şulay eşlädelär. Aşkınu zur köçkä äverelde. Miras bülende. Ämma töp halık kuylar hälendä kaldı. Ä yazuçınıñ baylıgı — halıknıkı. Şuña da başlap aña kul suzdılar. Härkem halık baylıgınnan «maylı kalcanı» eläkterep kalırga aşkındı diyä almıym, ämma yazuçılar arasında da namus kirtälärennän sikergännäre bar ide.

Häyer, monıñ boları da barı tik fälsäfä kebek kenä toyılalar häzer. Dönya baylıgı aşalıp betelüçän, onıtıluçan bit ul. Şul kırgıylık zamanası da ütte bugay.

Niyäz abıy Maylaş belän berençe tanışuım Tatarstan Yazuçıları Yortında buldı disäm... Tuktagız!

Yuk, bu räveşle söyläüdän nigäder çigenergä mäcbürmen. Närsäneder, qaderlem, äytep betermimder sıman. Gafu! Niyäz abıy Maylaş hakında küp izge häm avır süzlär yazıldı. İhlas bulsın ide, dim. Ul bit ber katlı gına keşe tügel ide. Häyer, min dä anıñ turında istälek ävälärgä mataşu eşenä kereşkän keşe tügel. Anıñ yazuçılık mahirlıgına soklanuımnı berkayçan da yäşermädem, häzer dä monı assızıklap ütärgä tiyeşmen. Kayvakıtta uylap ta kuyıla: andıy böyek ädip bezneñ tatar ädäbiyätında tagın barmı ikän äle? Yuk tügel, älbättä. Döres, anıñ niçä katlı keşe ikänlegen beläm, ämma anı qaderlem siña belderü dä maksatıma kermi. Başka närsälär kızıksındıra mine: hakıykat häm şul hakıykatneñ saflıgı. Çönki niçä tapkırlar Niyäz abıy Maylaşnı iğtibarımnan çittä kaldırırga tırıştım, ä ul ruhıma tınıçlık birmi. Hikäyämne yazganda isemen dä yäşerergä telägem zur ide. Şulay eşläp tä karadım. Ämma ul niyätemnän kire kayttım. İsemen alıştıruıma anıñ ciseme dä üzgärde. Bu ğamälemne uñışlı tapmadım. Üzeneñ ruhı belän miña häm minem tirädägelärgä täesir itep,— nindider uyın bara arabızda,— ul haman da küñelne borçıy, minnän nindider mäsäläne çişüne taläp itäder sıman toyıla tordı. Mögayın keşe canınıñ ülemsezlegenä, ruhınıñ köçenä ışanmauçılar monı añlap citkermi häm töşenmi, belmi. Bu hakta yahşı häbärdarmın, min dä «kommunizm däveren» kiçkän keşe läbasa. Ä hikmät ülemsezlektä genämeni? Häyer, min üzem dä andıy subektiv-şähsäni yäşäeşkä balalarça ışanmıym. Ämma da böyek kuätneñ, närsäneñder barlıgın, tän çeresä dä ruhnıñ mäñgelegen belderep toruçı köçlär yäşäven añlarga mäcbürmen. Äye, min anı añlıym, sizenäm, barı tik zihenem belän tämam töşenep citä genä almıym. Döreslekkä şigeñ bar ikän, dimäk sin hakıykatkä bik tä yakın kilgänseñ digän süz bu. Yalganga gına hiçber şikkä töşmiçä ışanasıñ, şunıñ arkasında borınnarnı da çöyep cibäräseñ äle.

Niyäz abıy belän berençe tanışuım Tatarstan Yazuçıları Yortında buldı digän idem... Döres, ul çınnan da yözgä-yöz tanışuıbız ide. Ul da, min dä ber-berebezne moña qadär ük yahşı gına belgänbez ikän. Aların söyläp tä beterep bulmas. Häyer, bälki kiräge dä yuktır. Süzdän, ğamäldän, akıldan, bähettän, gomumän dä härnärsädän diyärlek östene — namus bar bit äle. Namus! Ä menä anıñ hakında bezneñ töşençälär törleçäräk ide. Tagın şunısın äytim, berük Niyäz äfändene şuşı isemle başka tatar ädipläre belän butap kuya kürmägez! Mäsälän Niyäz Akmalovnıñ da, İlgizär Soltannıñ da monda katnaşları yuk! Gayaz İshakıy hakında süz baradır disägez, monısı hakıykattän bötenläy dä yırak. Bu äsärem, çın mägär, akıldan yazgan ädipneñ yazması bulıp tora! Şuña kürä dä ähämiyäte bik zur. Qaderlem, añlıy torgansızdır dip beläm.

Bervakıt İlgizär äfände miña:

— Ul Niyäz abıyıñ Maylaşnıñ närsäsen taptıñ? Ber satlık, keşe söyäklärendä üz bäheten tözegän adäm zatı bit,— dide. Añarga karşı hiçber süz dä äytä almadım. Menä bit ul niçek!

İkençe ber vakıt monısı: miña Niyäz abıy Maylaş üzeneñ fikerdäşe şağıyr Avıl Gıybatov belän kildelär. İkese dä olug möhtäräm zatlar. Minem bürek idändä. Telem et balasınıkıday ayak tuzannarın yalarga äzer. Mondıy kunak sanlaganda häm hörmät itkändä genä kilä bit ul!

Kazanda Ber zur urında eşlägän yıllarım ide. Tatar türä bulsa, çabatasın türgä elärgä tiyeş. Ä minnän bulmadı, döresräge — buldırıp uk bulmadı. Ayaktagı çabatam salınmadı.

Şuşı könnärdä genä Gabdulla Tukay muzeenda rässam Erot Zaripovnıñ bik yahşı itep, tırışıp häm üz teläge belän Ravil Fäyzullinga bagışlap eşlängän zur gına kürgäzmäse täsdıyk itelde. Kilep karauçılar arasında törle keşelär bulgan, imeş: kabul itmäüçelär dä, tökerep kitüçelär dä, koyaş-ay yänäşäsenä kütärelgändäy balkıgannarı da... Ni hikmät, bu äfändelär, hanım-tutaşlar hämmäse dä hislärendä ihlas ikännär. Nigäder Ravil abıy yanında, anıñ üz aldında andıy bula belmädelär. Barısı da bertörlelek gorurlık cäfasın çigep, maktaudan-maktauga küçüne genä kiräk taptılar. Beläm, başkaça bulırga da yaramıy. «Kazan utları»nıñ baş möhärrire belän çäkäşü yaktı yözeñä tös tügel. Häyer, Ravil abıy keşedän keşene ayırıp kararga üzen mahir sanasa da häm ğamälen şuşı ızan belän yöretergä tırışsa da, asılda ul da,— şağıyrlek säbäbennänme, belmim,— keşelärne tanu sälätennän mährüm ikänlegen sizderep siskänderde. Gomumän dä küp keşelärgä, bigräk tä tormışnı häylä belän alıp baru cayına iyä adämnärgä has sıyfat ikän şul ul berlärne ikençelärdän ayıru, ämma da alarnı tanıy belmäü, monıñ belän tegesen kimgä kuyıp, anısın östengä çıgaru ğalämätläre gomumän dä keşelär arasında maktalmıy bit. Menä şularnı miña Niyäz Maylaş häm Avıl Gıybatov äfändelär añlatıp birü eşenä kereştelär. Alar yärdämendä Ravil abıy Fäyzullinnıñ da töp harakterlı sıyfatların töşenep algaç, ahırda, väsväsäçe duslarım kitkäç, bu çınnan da şulaymı dip anıñ şiğırlären häl qadäre kabat ukıp çıktım. Moñarçı min alarga mökibbän kitkän adämnärdän idem. İnde ni zihen, ni küñel öçen häzer alardan hiçnärsä tapmadım. Ämma da şunısı bar ikän: keşene ışandırıp, anıñ akılına, añına täesir itep bula, ä eçke dönyasına, küñelenä — yuk. Barı tik ihlaslıktan tugan, yasalma bulmagan hislär genä keşe ruhına ütep kerä ala häm izge sanalırga haklı. Şiğırdä ihlas belän izgelek yuk ikän, ul üle tua, imeş. Menä şunı añlavım häm menä şunı añlauga taba mine etärgäne öçen Ravil abıyga, anıñ tiräsendägelärgä meñnärçä kat rähmätle kalırga hakım da bulgandır. Ämma monı ädipneñ üzenä äytergä tiyeşme idem?

Şul yülär uylar akılımnı tomaladılar. Ravil Fäyzullinga söyläp birergä kotırınıp yöri başladım. Ul isä süzläremne kabul itmäde. Moña qadär üzemne yakın kürgänlege, başkalarga ışanırga kiräk tügellegen äytte dä, dus-doşman süzenä ise dä kitmäve hakında ciñel genä kaynar süz ırgıttı. Şunda gına üzemneñ Avıl Gıybatov äfändeneñ tegermänendä tegermänçe bulganlıgımnı añladım. Belä idem bit: Mödärris Äğlämovnıñ gına tere süzen Ravil abıy Fäyzullin kütärergä häm yotarga mömkin!

İnde häzer çigenä dä almadı. Üzemneñ çabata kiyep tuuımnı, şul hälemdä ülep tä kitäçägemne añlarga vakıt tämam citte.

Süzne ikençegä borıp cibärü şaktıy avırga kilde. Yarıy äle Ayaz abıy Gıyläcev hakında iskä alındı. Olpat ädibebez, Zäy rayonı yaktaşları büläk itkän kottedcın irken genä bäyägä ozatıp, kabat Kazanga kaytkan da, muzeylarnı sagıngan.

Märhabä! Ayaz abıy Ber törkem yazuçılar belän mine dä Zäygä çakırıp, rayonnarı belän kunak itep cibärgän ide. Ul vakıtta ike şiğır kitabımnan gayre añarga bülägem dä bulmadı. Bu yulı kim-hurga kalmamın, didem. Ravil abıy şuşı söyläşüdän soñ kitep tä bardı, ul da tügel, könnärneñ bersendä Ayaz abıy belän miña dip kunakka kilep tä cittelär.

Minem bülmäm yahşı yortnıñ ikençe katında ide. Aña çäy bülmäse dä terälep tora. Monda zur kunak hörmätenä östäl yabılgan, «Kazan utları»nıñ da öleşe bar.

Ayaz abıy ul könne bülmämä zur ber dulkınlanu belän kilep kerde. Ravil Fäyzullin ölkännärne, burıçlı buluına kürä, hörmät itä belä ide. Ul alar belän söyläşkändä pışıldauga diyärlek küçä, güyäki kemder aralarına kerergä cıyına. Mondıy vakıtta ser büleşäder dip uylıysıñ bit anı. Bu yulı da şulay bulıp aldı.

— Vakıt tarrak ide,— dide Ravil abıy, kunagıñ miña kaldırıp kitäse kilepme, ällä aşıktırıpmı?

— Çäy östälenä küçik äle,— dide min alarga,— suına torgandır?

Bülmämnän şul yakka çıktık. Miherbanım uyanıp, min Ayaz abıyga zur gına ber etnografik etyudlı kartina büläk itmäkçe idem. Bu hakta Ravil abıy belän äüvälräk kiñäşelep tä kuyılgan ide. Çäy kirägençä bülenep, urınnarga utırgaç, min süz ceben şul yakkarak ürep kiteräse ittem häm:

— Sezgä şiğır kitaplarımnı kaldırgan idem,— dip, «Gürgä qadär saklangan söyü», «Tañga kaytu» kebek cıyıntıklarımnı häterdä totıp äytä birdem.— Sezneñ Zäydäge yortıgıznıñ ikençe katında kitap kiştälegendä genä kaldırırga turı kilde. Ul vakıtta söyläşü-aralaşu bähete tätemäde. Mäclesegez zur ide. Äle haman da nigä kulıgızga birmädem ikän dip borçılam. Döres, alarnı kayda kaldıruımnı üzegezgä ul vakıtta uk äytkän idem bugay?.. İnde menä häzer...

— Ä miña Ravil Fäyzullin şiğriyätennän başka berkemneke dä oşamıy bit!— dip, Ayaz abıy kinät kenä kabınıp kitte. Ber cömläsenä ikençese kilep kuşıldı.

Ayaz abıynıñ bolayga taba süz ceben alıp kitüe häyranga kaldırdı. Kürep tora, aña hörmät häm tür birelgän, ä ul aştan yöz çöyeräme? Hikmät närsädä? Min ni uylarga, niçek cavap birergä tiyeş? Älbättä rähmät, Ayaz abıy, çiksez zur rähmät, diyäçäkmen. Ravil Fäyzullin icatı miña da bik oşıy, diyäçäkmen. Süzläregez küñelemä huş kilde, diyäçäkmen.

Ämma Ayaz abıy Gıyläcev haman da usal tel tegermänen çamasız äyländerüdä buldı. Aña gomumän dä tatar şiğriyäte oşamıy ikän, anda ul ni küñelenä, ni zihenenä kuanırlık süz taba almıy, minem şağıyrlekne isä bötenläy dä kabul itmi bulıp çıktı. Menä şunda Niyäz Maylaş, İlgizär, Avıl Gıybatov äfändelärneñ süzläre belän Ayaz abıy Gıyläcevneñ äytkännäre, Ravil abıy Fäyzullin şiğırläre häm fikerläre barısı bergä kilep kuşıldılar häm gacäyep çiksez haos barlıkka kiterdelär.

Ayaz abıyga aptıraşlı kıyafätemdä karap kuydım. İserek tä tügel bugay? Ämma nidänder bik katı dulkınlangan, menä ber «ürdäk bäbkäsen» tapkan da, kozgın kebek taşlana da taşlana. Nişlim?

Eçärgä cıyıngan çäyemne kaldırıp, ayak öste bastım da, üzem kabul itärlek däräcädä süz ahırın tıñlap beterep, kalgannarın tıñlap utıruımnı yülärgä sanap:

— Gafu itegez,— didem häm üz bülmämä kerep kittem. Minem küñeldä ber genä törle his bärgälänä ide: mıskıllanu!

Ayaz abıy Gıyläcevneñ ni öçen alay eşlägänen, ägär döresen äytkän bulsa, häzer añlıym da sıman. Anıñ bolay söylänüeneñ säbäbe minem şähesem arkasında gına da tügel ide bit. Ravil abıyga bagışlap kürgäzmä açkannar, ä menä Ayaz abıyga — yuk! Häm ul şular hakında äytte. Menä bit hikmät närsädä! Ul şuşı kürgäzmäne kürergä kilep, anı karap çıkkannan soñ gına minem yanga da kerep çıgarga itkännär.

Soñrak tagın da isemä töşte: ul bit Erot Zaripovnı da ettän alıp etkä salgan ide. Yarıy äle rässam üze işetmäde. Ränci torgan keşe, artıgı belän häyran itüe bar. Ä Ayaz abıy Gıyläcev minem belän bervakıtta da ülçäp söyläşergä telämäde, ämma andıy söyläşüneñ ul böyek ostası ide yugıysä. Yuk, häyläkär ide dip äytä almıym, üzenä kiräktä härkem süzlärne osta taba, anısı. Ul min dä köylätergä yaratam.

Bervakıt Ayaz abıynı yäş dramaturg äfändebez üz pesasın kürsätü öçen taksi belän teatrga kiterep, yahşı gına sıylap, ahırda ozatıp ta kuygan ide. Äye, Ayaz abıy ihlaslılıknı, çın hörmätne yarattı. Ägär başkaça törle bulsa, kötelgän hörmätkä tökerüçe keşe dä ide. Añarda yülärlek däräcäsenä citkerä torgan gorurlık barlıgın härkem belep tordı. Anıñ ruhınıñ kamırı şundıy: äçkeltem dä töçkeltem. Üzen köylätergä, berençe urınga kuyarga yaratuı yözenä dä, häräkätlärenä dä yazılgan. Monı uku-töşenü öçen ällä nindi mahir psiholog bulu da soralmıy. Üzenä hörmätle keşeneñ hörmäten kabul itsä, Ayaz abıy ul keşene zurlıy da belä. İhlastanmı-yukmı, anısın uk belmim. Barı tik ihlaslıknıñ da çikläre bulırga tiyeşlegen töşenderäsem kilä, ul, artıkka kitsä, şarlatanlıkka äverelä, tatar äytmeşli, «ıştansız» bulıp toyıluga kiterä. Ayaz abıy isä andıy bulmadı diyä almıym. Anıñ ihlaslıgı çikläreneñ bik tar vakıtları da bar ide.

— Ul bit sine söyä, yarata!— didelär bervakıt Ayaz abıy hakında Niyäz maylaş belän İlgizär äfände. Ä min alarga:

— Ä sezne?— dip sorau birdem.

Tatar ukuçısı menä şuşındıy yazuçılarıbız tärbiyäsendä formalaşuı hakında İlgizär äfändeneñ äytkännären häterlim:

— Ni öçen bezneñ belän dönya kızıksınsın di? Uylap kara, tar küñellelek, añgıralık, nadanlık bezneñ böten äsärlärdän diyärlek añkıp tora. Poşi-bolan kürmägän tatar yazuçısı gına geroyın balta kütärtep auga cibärä. Ul anda tau qadärle ayunı bugazlap, üze artınnan söyräp alıp kayta. Bu mömkin hälme? Yuk! Köçekneñ örgänenä dä kotı alınıp kaçuçı şul mesken tatar yazuçısı ädäbi äsärendä ällä kemgä äverelä, biçarakayım!

Anıñ bu süzläre Ayaz abıy belän berençe tanışu vakıygasın isemä töşerde. İnde anı söylämi bulmıy. Süz ceben añlau-añlatu öçen dä kiräk bit bu häbär.

Kıskası, eş bolay buldı: Yazuçılar berlege binasında idek. Säbäben tögäl genä belmim, ämma da läkin ädäbi konsultant Röstäm abıy Mingalim bülmäsendä fikerdäşlär mäclesenä cıyıldık. Türgä Ayaz abıy Gıyläcevne dä çakırıp kertep utırttılar. Mögayın Yazuçılar Yortına kilgänendä genä ul üze belän hatını Näkıya hanımnı almıy ide. Min alarnı kayda da bergä kürep ğadätlängän, monı mädänilek bilgesenä nisbät itep künekkän idem.

Häyer, monısı kalıp torsın, süz başına kaytıyk, digändäy,— yuksa cebe yukarıp aldı, gafu ütenäm,— mäcles türendä Ayaz abıy ide. Äñgämä östälenä tatar yazuçısı häm anıñ tormıştagı role mäsäläse kuyılıp, bähäs başlanıp kitte. Süzlär kıyu häm ihlastan yördelär. Tatar yazuçısı, nindi genä bähäs başlamasın, millät vä milliyät, tel häm tugan telne saklau, halık häm türälär mäsälälären atlap kına uzıp kitä almıy gazaplana inde ul. Bu äñgämädä dä mäclestäşlär şuşı üzännärgä kerep çumdılar da, inde almas däräcälärgä citep, cır suzmakçı yäisä şiğır ukuga küçep, küñellären yuatmakçı idelär, Ayaz abıy bu vakıt inde cay tägäräp bara başlagan mäcles arbası tägärmäçläre astına arkılı kiterep kirelek tärtäsen salmasınmı:

— Min üzemneñ tatar yazuçısı buluıma ğarlänäm!— dip äytte dä kuydı.

Mäcles şım buldı, kolakların torgızdı. Niyäz Maylaş, İlgizär häm Avıl Gıybatov äfändelär bötenläy dä tägäräşep kittelär. Bu alarnıñ kolagına: «Min sez bulırga ğarlänäm!»— dip işetelde bulırga kiräk. Minem kebek mokıt adämneñ akılı isä, oyasın taşlap, orbitasınnan ıçkınmaganga rähmät! Karagız äle, citmäsä monı bit bügen-irtägä hiçşiksez «Tatarstannıñ halık yazuçısı» isemen alırga tiyeşle keşedän işetä idek. Şunda uk yözlär cimerelde, dramaturg Rizvan Hämit kaynarlanıp-kaynap kütärelde. Aña mäclesneñ östäl agası şağıyr Röstäm Mingalim tınıçlandıru niyäte belän utırırga ämer birde. Rizvan abıy buysındı, annarı kabat kalkındı:

— Sin!.. Sin!.. Sin!..

Süzläre hislärennän suıgrak çıktılar. Anı mäcles ähele kabat utırttılar.

— Yararıgız, yegetlär!— didem, ahmak ikänlegemne dä, küptän yülärlängän buluımnı da onıtıp, mäcles ähelenä tınıçlansınnar digän ömet belän karap,— tıñlap betermädek bugay. Bälki Ayaz abıy başkaçarak isäp belän äytkänder? Bez añlap kına citkermägänbezder?

Rähmät, mäclestäşlär süzläremä kolak saldılar. Ayaz abıynı, aklanır dipme, tıñlap beterergä buldık. Ä ul rus yazuçılarınnan üz çordaşlarına bäyä birügä kerep kitte, süzlärne yıraktan äyländerep kiterep, Çıñgız Aytmatovka iltep teräde, annarı sorau taşladı:

— Ä menä ul ni öçen rusça yazuga küçte dip beläsez?

Cavap bolay da añlaşılırga tiyeş ide sıman: çönki Ayaz abıy Gıyläcevkä süzlären töşenä torgan akıllı ukuçı kiräk, ä rus ukuçısı — şundıylardan! Tatarnıñ da berdäm ruslaşkan çorı bit, kaya barasıñ?

Min şuşı hakta uylavımnı cavap bularak äytep ölgerdem.

— Näq şunıñ öçen!— dide Ayaz abıy Gıyläcev.

Bu isä utka korı utın östäü belän ber buldı. Tuksanınçı yıllar başı bit bu, tatarda gına tügel, rusta da kitap ukuçı kalmagan çorlar ide yugıysä. Bezneñ tatar yazuçısı gına millät dip baş vatmagandır, bilgele. Hislärneñ bärep çıkkan, iske avtoritetlarnıñ cimerelep-avıp töşkän, yañaları torgızılmagan yıllar.

Häm Ayaz abıynı «sıtıp» taşladılar. Ul çigenergä mäcbür buldı. Şulay da üz süzen dä äytmiçä kaldırmadı:

— Eh, min rus yazuçısı bulıp tua almavım belän bähetsez!— dide ul, tämam hälsez kalıp.

— Rusça yazsagız, sezne kem ukır ide äle?— dide İlgizär äfände häm suzıp-suzıp «Kara urman»nı cırlap cibärde. Ayaz abıyga anıñ äytkän süzlären işetü kulay tügel ide, «sugan suı» da sıgıp aldı. Niyäz Maylaş belän Avıl Gıybatov äfändelär, yöräklärenä yabışıp, aş bülmäseneñ tüşämenä menep kitär häldä aşkınıp yörendelär.

Mäcles nindi räveştä tämamlanganın häterlämim, ämma Ayaz abıy Gıyläcev şuşı oçraşuda minem yöräktä bik avır hislär kaldırgan ide. Bu vakıygadan soñ kayber küreşülärdä bez ber-berebez belän kul bireşep sälamläşü ğadäte barlıgın iskä algalıy torgan idek.

Ä tege, teatrga çakırgan dramaturg äfändegä kilgändä, Ayaz abıy anı Yazuçılar Berlegendä bervakıtnı kızık itte. Hämmäbez öçen ul gıybrätle häl ide. Monıñ öçen anı bigräk tä İlgizär äfände kabat olılıy başladı.

Yazuçılar Berlegendä idek, İdarä utırışınnan ölkän yazuçılar çıgıp kilälär, yäşlär isä, törkem-törkem cıyılışıp, soñgı häbärlär hakında beleşkäläp toralar. İdarä utırışlarında ul vakıtlarda ber yäki berniçä yäş yazuçını Berlekkä ala torgan idelär. Şuña bäyle räveştä östäl yabılıp, bähetle kaläm iyäse mäcles cıya. Ğadät şundıy. Mögayın şuşı mäcles tä yäşlärne çeben urınına cıyganday üzenä tarta torgan bulgandır?

Häm menä İdarä utırışınnan olpat Ayaz abıy Gıyläcev kilep çıktı da, tege dramaturgıbızga kolaç cäyep:

— Eh enem, sezmeni äle bu!— dip kilä başladı.— Sezneñ pesagızmıni ul? Karadım! Karadım! Bik rähmätlemen, Näkıya apagız belän bergä barıp karadık! Min dä pesalar yazgan keşe! Ämma yaza belmädem. Menä sez çın dramaturg!— dide, küreşte, koçaklap aldı.

Vakıyga şaktıy täesirle buldı. Yäş kaläm iyäsen bähet kümde. Arada urta häm ölkän buın dramaturglar da bar idelär. Ayaz abıy aradan beräügä «aş atıp», şunıñ belän ikençelärgä «taş ırgıttı». Monıñ mahsus şulay eşlänüen ahırdan İlgizär äfände minem kebek ber ahmakka centekläp añlatıp birde häm:

— Yazuçılar arasında bersenä kürsätep «taş ırgıtsañ», ikençeläreneñ yörägenä may da bal bulıp yata inde, belmiseñmeni?— dide.

Süzläre hak ikän. Ämma bu mizgeldä küplärneñ şul yäş dramaturg hälendä bulasıları kilgänder bälki? Mäsälän talantsız häm bähetsez kaläm tibrätüçe minem!

Şulay da Ayaz abıynıñ ihlaslık çikläre kiñlegen-tarlıgın añlagan, kürgän, belgän keşelär ikençeräk törle toygılar kiçergännär ikän bit!

IV

Holık belän f iğılne çagıştırganda alarnı namus ülçävenä salalar. Küp keşedä igelekkä häm izgelekkä omtılış bula. Ämma holkındagı kirelege şular östenä kilä dä basa, şul räveşle keşene harap itä. Kayber äfändelärdä holık şundıy da yahşı bula ki, ul, nindi genä ğamäl başkarmasın, anıñ eşe ahmaklık ta, naçarlık sıyfatında da bula almıy. Andıylarnı bez «färeştä» dibez. Häsän aga Tufannı şundıylardan bulgan dip söylilär. Ägär dä bu yalgan, uydırma süz bulsa, il eçendä bolay uk ozak yöri almas ide, beläsez!

Şulay da holık digännäre kemdä dä bar inde ul. Köçle ruhlı keşedä holık ta holıksızrak bula tügelme? Ällä holıksız digän süz holkı yuklıknı gına añlatamı, yağni haraktersız digän sımanmı?

Bu soraularnı üz aldıma yış kuyganım bar. Küp keşelär kaynap kitüçän, mıskıllanuçan. Süz kütärä alunı azlar buldıra. Monıñ öçen hucalıgıñda sälamät akıl yaktılıgı yäşärgä tiyeş.

Minemçä keşene iñ nık bozgan äyber — anıñ yış «kıynaluı». Kollarnı hayvan däräcäsenä töşerü teläge belän kıynagannar. Sufilar da üzlären şulay eşlilär, ämma alar näfesne basarga tırışalar. Ä näfes bit hayvanda da bar. Dimäk, näfesne basu, beterü — keşene keşe itä, kol yasamıy. Ä kolnı hayvan däräcäsenä töşerü öçen kıynau anıñ keşelegen beterä. Menä närsä belän ayırılıp tora ul irekle keşe! Anı kıynap kol yasau mömkin tügel, ä kiresençä, şuşı gazaplar aşa ütep ul çın keşegä äverelä. Ruhı böyek keşene kıyırsıtmagız, «sukkan» sayın ul köçäyä genä bara!

Anısı şulay, ämma böten keşelär dä bertörle genä bula almıylar şul. Beräülärne yazmış «kıynıy» da, «sındıra» da, ikençelärne, alaçıkta izelüçe timer kebek, barı tik nıgıta gına, köçle ruhlı yasıy, Härkemdä can bar. Här keşe — kabatlanmas, böyek. Şunlıktan här keşegä dä ber ük cay belän yakın kilergä yaramıy. Keşeneñ üzençälegen, kemlegen belmi torıp, anıñ belän äñgämä dä koru uñaysız. Ämma monda da bertörle genä kiñäş-tabış yuk. Vakıtına, çarasına, uñayına karap eş itelergä tiyeşle.

Ayaz abıy Gıyläcevkä üz holkın tıyıp toru bik avır ide. Ul şikär avıruı belän cäfalandı. Mäğlüm bulgança, diabetiklar usallıkta äşäkelänälär. Monıñ avırlıgın hatını Näkıya apa yahşırak belgänder, şät. Şulay da bu haktagı uylarımnı İlgizär äfände belän bervakıt büleşüemne söyläp ütmi bulmas kebek. Yugıysä süzem tulıp citmäs sıman.

— Anıñ böten hikmäte,— dide ul miña, bu haktagı fikerlärem belän kileşergä telämiçä,— keräşen belän tatar arasında butalıp yörüennän kilä. Äti-änise ukıtuçılar bulgannar bit. Äle Sarman yagı Çukmarlıda, äle Zäy yagı Bagracda yäşägännär. Tatar arasında ber törle, keräşen arasında — ikençeräk. Yukka gına millät törle kavemnärgä bülenmi ul, enem. Sarman yagı belän Arça tatarların, holık-f iğıldä genä tügel, kıyafät-räveştä dä butap bulmıy. Halıklar yakları-yakları belän üzençälekle bit. Menä şulay... Ayaz abıy da keräşen yagında tatar bulıp, tatarda keräşen sıyfat yäşärgä öyrängän, künekkän bulgan, ahrısı. Gomere buyı şunı kudı inde ul!

İlgizär äfände belän bähässez genä kileşäsem dä kilmäde. Anıñ yarım şayartıp kına üz cayına söyläp vakıygalarnı maturlaularına arkılı kilep sorau taşladım:

— Keräşen belän tatarda ayırma barmıni ul? Alar ikese dä ber ük halık tügelmeni?

— Päri — başka, cen — başka!— dide İlgizär äfände süzlärdä tämam kisterep.— Bolay tellär ber, ämma da keräşen bezneñ tatardan borıngırak bit ul!.. Nigä aptırıysıñ? Aptırama! Keräşenne bezdä Yavız İvan tatarnı çukındırgannan barlıkka kilgän, dilär. Yuk süz ul! Yuk süz! Hikmät şunda, Yavız İvan çukındırganı islam dinenä kaytıp betkän inde, 1861 nçe yıldan soñ. Häyer, bu hakta ukıganıñ da bardır. Ä menä keräşennär alar borıngı zamannarda uk bulgannar, yäşägännär. Bälki başkarak urınnardadır, älegä äytep bulmıy. Mäsälän, ğalimnärneñ yazuına karaganda, Ural-Cayık tirälärendäder yä... Şunda kön itkännär. Ämma alar, keräşen bulsalar da, «pravoslavnıy» dip atala torgannarınnan tügel, bälki nestoriannar, yağni dä bezneñçä äytkändä, nosarilar bulgannar. Häyer, bolarnı gına beläseñ dä beläseñder inde, üzeñ dä anıñ işe tarihlarnı öyränüdä mahir adäm... Nu menä... Kilep... Ul keräşennärneñ goref-gadäte, sınamışları, yolaları-başkası — barısı da mäcüsi tatarlardan uk kilä, täñreçelek dinennän, añlıysıñmı? Alar igençe bulgannar, yäşelçä üstergännär, başkası... Bezneñ tatarnıñ cir belän bäyläneştäge akılı keräşennärdän kilä. Çın tatarlarda kırgıylık bar. Alarda — kultura, mädänilek. Niçek dip äytim, añlatıym ikän inde? Kıskası, Ayaz abıy bezdä dä, alarda da tärbiyä kürep, aralaşıp üskän, şundıy da zihenle häm belemle, iñ kiräge — töşenüçän, intuitsiyädä köçle keşe bulıp ävälänäse ide dä... Holkı komaçau itkän añarga. Ayaz abıynıñ borın yugarı bit. Anıñ cayına gına tormasañ, betteñ! Beläseñme, ul ozın itep hatlar yazarga yarata. Maşinkada dürtär-bişär bitne dönki dä kuya... Cay gına başlap kitä dä, i annarı cibärä başlıy, buklı sıyır kebek, böten kötüne batırıp beterä...

İlgizär äfände gomergä süzgä mahir keşe, ber kızsa, çigenü yuk, bülderergä dä yaramıy, şundıy osta itep tezep bara, häyranıñ kitärlek. Küp oçrakta anıñ söyläü ostalıgına küñel biräm, süzlären kabul itü, döreslegen ülçäü hakında uylap ta birmim. Ul da monı belä, şunlıktan süz encelären tezä dä tezä. Ceben dä ozınnan ala. Anıñ andıy vakıtlarında bigräk tä Avıl Gıybatov äfände zarga kala, arıplar betä. Ä dustı Niyäz Maylaşka kilgändä, rähätlänep, avız yırıp tıñlıy birä.

İlgizär äfände üze dä usal keşe buldı. Uyındagın uydırıp äytä ide dä, keşene süz kadagı belän täregä kadaklaganday yasap kitep tä bara. Ä ikençe könne häleñne beleşä, kiçägesen onıtkan bula.

Ul üze dä keräşen-tatar, tatar-keräşen katnaşıp-aralaşıp yäşäüçe şul uk Zäy yagınnan. Süzgä yılgır, eşkä ölger, härvakıt ak yakalı külmäk, zatlı galstuk belän, kırıngan häm pöhtä kıyafätendä ätäç bulıp yöri. Anıñ yulına arkılı töşärgä yaramıy. İzä dä taşlıy, teşli dä özä. Ul Ayaz abıy turında gına tınıç, kanäğatlek belän söyli, ägär dä yuk-bar keşe hakında süz çıksa, telenä alıp aptıratıp tormauçı zatlardan.

İlgizär äfändeneñ söylägännären ozak kabul itep beterä almıy yördem. Akıl citmäü, añnıñ sataşkalap aluları, zihen butalular tämam borçıp toralar citmäsä. Miña alay uk borçılmasam da bula ide. Kemem ul Ayaz abıy, tuganımmı, kodamı, digändäy. Üzeñne yumalıy torgaç, küñeldän uylar da yuıla ikän şul. Kayvakıtta akılım urınına kaytkanday bula. Ayaz abıy Gıyläcevneñ äsärlären ukıym da küñelem nurlarga kümelä: menä anı, yazuçı bulsañ, niçek yazarga kiräk, dim!

Bervakıt «Sarmannar kiçäse» buldı. Ayaz abıy zur kunak sıyfatında çakırulı ide. Televideniye töşerä tordı. Bez restoranda utıra biräbez. Rizıknı kuzgatırga da yaramıy. Ämma da läkin öställär mul itep yabılgan. Barıbız da añlıybız: dimäk şulay kiräk!

İrtännän ük kilgän idek, inde öylä ütte, ikende, ahşam yakınayıp kilä. Rizıklar — mul, ämma ber genä kisäk tä kaba algan yuk. Kul suzılsa da namusnı citkerep beterep bulmıy. Şulay gazaplana biräbez. Ä televideniye söylätä häm töşerä tora.

— Uf, inde bette,— dibez. Yuk ikän äle, kabat başlıylar... Nider barıp çıkmagan. İnde öçençe tapkırın kabatlatalar, dürtençesen. Tämam arıp bettek. Ayaz abıynıñ tavışı kattı.

— Yegetlär, min bit diabetik, miña bit ike säğat sayın aşap alırga kiräk!— dide ul.

— Tüzegez inde, tüzegez!— diyä aña yanındagı mädäniyät ministrı urınbasarı äfändebez Möcip Taciyeviç.— Menä bez tüzäbez bit äle, äye!

Restoran direktorı Galiyä hanım miña tanış keşe ide. Urınımnan kuptım da, barıp, anıñ işegen kaktım. Ä ul şundıy söyende:

— Kiteregez anı monda, banketlar zalına!— dide.

Ayaz abıy Gıyläcev belän kersäk, ni kürik, menä cännät niğmätläre kayda ikän ul! Monda da aş östenä aş öyelgän, ämma zatlıdan-zatlı.

— Bez şuşında utırırga tiyeş idek, enem!— dide Ayaz abıy, älbättä mine küzdä totıp tügel, üze hakında gına äytep. Ä miña «bezneñ» digän süze citä kaldı, «arbaga tagılgan hälendä hacga barıp kaytkan deget çiläge» genä ikänlegemne dä onıtıp, östäl başında uk urın aldım. Bar niğmätlär dä bezgä atalıp kilä başladılar. Häyer, anda sin bar ideñ bit, enem. Nigä bezneñ tabınga kuşılmadıñ?..

— Ministr urınbasarları anda utırsınnar,— dide tagın da Ayaz abıy, zal yagına işaräläp,— bezneke — monda!

Yahşı utırıldı. Tamagı açlar, artıbızdan kerep, östäl tiräli urınnar ala tordılar. Berazdan tökle mäcles görli başladı.

V

Yuk, Ayaz abıy turında ber genä törle uylıy almıym ikän şul. Bu restoranda bulgan vakıyga ikençeme, öçençeme oçraşuıbızga karıy. Küñeldä Ayaz abıy Gıyläcev olpat, hörmätkä layıklı keşe bularak, yaktı hatiräläremneñ tähetendä genä utıruçı zat räveşendä sıyfatlanırga tiyeş ide. Bez anıñ belän rayonnarda da oçraşa torgan idek, ädäbiyät bäyrämnärendä dä çıgışlar yasadık. Ayaz abıy bervakıtta da vaklanmadı, üzen ere tottı. Şuşı olpatlıgı belän halık küñelen yaulıy belde. Ni genä disäk tä, süz onıtıla, kıyafät, kemlek häterdä kaluçan ikän, dibez. Ämma yöräkkä ütep kererlek itep äytelgän, bäğırgä kilep kadalgan süz ugınnan kalgan cärähät mäñgelek ikän. Nigäder naçarı istä kala, yahşısı onıtıla bara.

Kaya ul şundıy süz — bäğırgä may bulıp yatsın, hätergä bal bulıp utırsın? Anı yazuçı, şağıyr halkı söylärgä tiyeş. Ämma ni kızganıç, alar bälki halık kolagına andıynı äytä dä torgannardır, tik üzara söyläşkändä teşlären ütken, tellären çarlangan häldä totalar. Yazuçılarnı ber-bersenä äyteşmilär, olısına keçese dustanä yäşilär ikän, dimägez, hay teşläşep tä kuyalar. Niçek ber-berseneñ süzlärenä çıdıy torgannardır, belmim. Ämma çittän alarnı tıñlap torganda, üzara sandugaçlar bulıp sayraşalar bolar digän toygı kala da kala inde, çönki süzläre artıgı belän zävıklı, artıgı belän çäçäklärgä-çuklarga törenep çıga ki, yämseze dä yämlänep, matur bulıp işetelä. Şunda berärse şigıren dä yattan söyläp cibärsä, tämam häyran kalasıñ. Häyer, bez biçara adäm balaları, koşlarnıñ çırkıldaşıp talaşuların, üzara çukışıp kıçkırışuların da sayrıylar da inde bolar dip kabul itüçän. Şulay tügelme? Sin dä yazuçı bit, nigä bezneñ süz mäcleslärennän yöz çöyeräseñ? Ä, añlıym, üzeñne akıllıga sanıysıñ! Ä menä min — divana. Ä beläseñme, eleklärne şundıy da akıllı idem, kayçan da bulsa akılım sataşır dip başıma da kiterä almadım. Ä yülärlänüem küptän ük, ädäbiyät mäydanına kanatlı atka atlanıp kilep kergän könemnän ük başlangan bulgan, belmädem. Siña bolarnı ni öçen äytämme? Belmim. Yuk, tukta, beläm bugay! Beläseñme bezneñ ayırma närsädä? Ä min beläm! Menä yülär dip äytmä inde mine! Sin dönyaga ömet belän karıysıñ, ä min anda teläk belän yäşim! Ömet — yäşätä, ä teläk — sataştıra ul!

Häteremdä irtänge salkınça tınlıkta yalgızı gına suzıp-suzıp sayragan sandugaç tavışı yañardı äle. Menä aña, yırakta, ikençese kuşıla, öçençese. Alar ber-bersen işetälär sıman. Cırların tuktap-tuktap tıñlıylar, häbärläşkändäy kara-karşı da sayraşıp alalar. Bolar — Hodaynıñ sayrau talantı belän tugan koşları, zatlılar. Zatsızlana almıylar. Ä şulay da sandugaçlarnıñ hor belän kümäkläşep cırlagannarın işetkäneñ barmı? Yuktır. Bulmas. Sandugaçlar hätta kötü belän dä oçmıylar bit äle. Menä hakıykat niçek häm nindi!

Ayaz abıy belän täkälär kebek sözeşep algan idek. Döresräge, ul miña mögeze belän ırgıldı. Täväkkäl häm mäğrur gına çigendem. Küñelsez buldı. Barı tik çitkä kitep kenä bastım. Ul miña ikençe tapkır sözärgä dä, taşlanırga da kıymadı. Uyga kaldım häm: «Ayaz abıy mine kem beländer butadı bulsa kiräk?»— dip, häteremne saflandırırga tırıştım. Häyer, min kem idem? Ber yäş yazuçı kisäge. Häm östemnän taptap kitü öçen añarga batırlık kiräk ideme? Bigräk tä Ayaz abıyga, zamanabıznıñ böyek yazuçısı bularak tanılgan şäheskä? Niyäz Maylaş ta, İlgizär dä, Avıl Gıybatov äfändelär dä monda, kürşe palatada gına. Ä sin monda niçek? Ber hezmätkärebez kergän ide, şunıñ dokumentların kiterdek? Ä üzeñä çirat kayçan citä soñ?

13.11.05.–01.03.07.

Click or select a word or words to search the definition