Sınau – Sınalu Ul...

(Hikäyä)

1.

Häbibrahman kart şähärgä kilep kergändä koyıp yañgır yava ide. Avtobustan töşkäç, vokzal yanındagı ışıkka kerep, ber aulak eskämiyägä barıp çügäläde ul. Yañgırdan kurıkkannan tügel, avıl keşeseneñ yartı gomere yañgır, kar astında yörep ütä; şähärdä ukıp, töplänep kalgan malayları kilep citkänçe, beraz uylanıp alırga, avıldan çıkkanda tarkalıbrak kitkän küñelen tärtipkä salası bar ide.

Öç yıl elek gür iyäse bulgan karçıgı belän öç malay üsterdelär alar. Ukıttılar. Keşe ittelär. Kayçandır öyläre görläp tora ide. Häzer genä ul... Avılda ir keşegä yalgız yäşäü kıyın. Kart keşegä bigräk tä. Balalar yış kayta almıylar — arada biş säğatlek yul... Avıl üze dä nık tuzdı. Kızıgı, mäğnäse, täüfigı kalmadı. İmam bulıp yörgän kartnıñ malayları, cıyılışıp kaytıp, salına başlagan mäçettän kibet tözep kuydılar. Häbibrahmannıñ canın ärnetkän iñ zur borçu şul buldı...

Yort-cirläre nık alarnıñ. Basu kebek bakçaları, saray kebek abzar-kelätläre, tau kebek öyläre bar. Yuk, tau-tau altınnar öyep kuysalar da, balalar belän bergä yäşäüne yalgızlıkka alıştırmas ide Häbibrahman.

Şul-şul... Malaylar avılga — kart ataları yanına kaytırga telämilär. Olı ulları İldar Kazanda zur kibet tota — Ämrikädän kaytkan tavık botları belän satu itä. Küçtänäç itep avılga alıp kaytkannar ide bervakıt. Üzläre äytkänçä, “karaçkı” diyärlege dä bar — keşe botı çaklılar, täübä-täübä... Urtançı malayları İlnaz iske zamannan kalgan ber zavodta incener bulıp eşli. “Bezneñ zavod — muzey kebek”, — di. Töpçek İldus — teş vraçı. Anısı: “Teşneñ bäyäse — altın bäyäse”, — dip kölä. Ällä çınlap, ällä yüri kölä. Äniseneñ dä teşlären karıy almadı, içmasam. Buş avız belän kitep bardı märhümkäy...

Niçek kaytsınnar — avılda olı-olı kibetlär dä, zavod-fabrikalar da, teş bulnise dä yuk şul. Şuña kürä Häbibrahmannıñ üzenä kuzgalırga turı kilde. İldar belän İldus ta:

— Ätkäy, sat şul fazendañnı, sat ta bezgä kil, çökerdäşep yäşärbez. Öy akçasına şäp “Tuy atı” alıp cibärerbez, telägän cireñä yörterbez, — didelär.

İlgiz genä endäşmäde. Mañgayın cıyırıp, moñsu gına karap kuydı. Avız tutırıp: “Kil”, — dip äytä almıydır şul. Ul ber bülmäle fatirında öç balası, dürtençegä uzgan Kamiläse belän çak-çak yäşäp yata... İncener gına bulsa da, altın kullı üze. Ämma häzer akça altın kulga karap yörmi. İlnaz da altın kulları belän torıp kaldı tege tel bistäse Gorbaçev perestroykasınnan. Şunnan birle mantıp kitä almıy balakay...

Anıñ karavı, İldar belän İldus böten şähärne ber itep yäşilär. Kilsä dä şularga kilä Häbibrahman. Fatirları da zur, şähär çitendä öçär katlı taş pulatları da bar...

Böten ömete şularda anıñ, şuşı ike malayında...

2.

Häbibrahman üz yanına kilep utırgan kartka baştarak iğtibar itmägän ide. Tegese, küzlären yomıp, säcdägä barıp kayta-kayta, namaz ukıy başlagaç, şunduk yözen kürşesenä taba borıp utırdı. Yuk, avıl kartı tügel bu. Cıynak, çista kırıngan, koyaş kürmägän yöze, iyäk oçındagı ber uç ak sakalı, pöhtä, ämma dindar kiyeme mäçet kartlarınıñ berse buluı hakında äytep tora.

— Nihällär, kordaş? Kemne kötäseñ bolay?

Häzrätlärne häterlätkän kartnıñ tavışı da tigez, moñlı mäqam belän yañgıradı. Bu tavış ta şähärneke genä bula aladır, mögayın.

— Hodayga şöker, kem äfände. Häzrät dip äytimme?

— Häzrät disäñ dä yarıy, kordaş disäñ dä bula.

— Kürep toram, sin — şähär keşese... Kayadır cıyındıñ, ahrı?

— Avılga. Şähärdä yäşäsäk tä, bez barıbız da — avıl keşeläre. Gomerebez taş arasında ütsä dä, barıber bervakıt avılga tartıp kaytara... Atakay belän babakay çıkkan avılda mäçet tözelüen işetkäç tä häbär cibärdem. Kabul ittelär. Menä, şähärdäge mähällämne yäşlärgä kaldırıp, tugan avılıma imam bulıp kaytıp baram. Ä sin? Sineñ şähärgä kilüeñme?

— Äye, minem şähärgä küçep kileşem. Balalar, onıklar yanında yäşisem kilde. Häyerlegä bulsın...

— Balalarıñ küpme soñ?

— Öçäü. Öç malay. Öçese dä äybätlär. Keşe balalarınnan kim-hur tügellär.

— Allaga şöker, digen.

— Allaga şöker...

— Kaysısına kilüeñ inde?

— Belmim äle. İkeseneñ bersenä.

— Ullarıñnı öçäü digän ideñ bit...

— Urtançısı isäpkä kermi. Anıñ ğailäse zur, avırlı hatını bar, fatirı da keçkenä... Anısı çakırmıy da. Olısı belän keçese küptän dimlilär — öyeñne, sıyırıñnı sat ta kil, bergä-bergä rähätlänep yäşärbez, dilär.

— Ä sin?

— Närsä — sin?

— Sin närsä dideñ?

— Kürmiseñmeni? Yarar, didem. Menä kilep tä cittem. Häzerge zamanda yul kaygısı yuk bit ul.

— Yort-nigezeñne sattıñmı?

— Yuk, nişläp satıym min anı, satmadım! Karçıgımnıñ canı oçıp çıkkan urınnı niçek räncetim di?! Täräzä-işeklärne kakkaladım da çıgıp kittem. Ä akça... Akça bezdä ber bukça. Gomer buyı börtekläp cıyılgan akçanı üzem belän aldım. Şähärdä akçasız ber adım da atlap bulmayaçagın beläm min... Ä menä sıyırnı sattım. Anıñ avızın kadaklap kuyıp bulmıy bit...

Şähär kartı ücätlänep soraşuında buldı:

— Kaysı malayıña barırga belmiseñ inde, alaysa?..

— Belmim şul, beläsem dä kilmi. Üzläre häl itsennär şunda... Ozaklamıy kilep tä citärlär inde.

— Şulaymı? Ä sin bolay it, kordaş. Sınap kara. Kaysı balañ akçaña karamıyça üz yanına sıydıra ala — şuña bar.

— Niçek inde — akçaga karamıy? Akçasız-nisezme?

— Äye. Sin beraz gına häyläläş. Yulda kilgändä öy akçasın urladılar, digen. Menä şul çakta bötenese dä açıklanır; sineñ üzeñne çakırgannarmı, ällä akçaña kızıkkannarmı?

— Säyer söyläşäseñ sin, häzrät. Korängä sıyamı soñ bu? Ämma döres äytäseñ — adäm balasınıñ sınalırga gına tügel, sınarga da hokukı bar...

— Üzeñ bik akıllı ikän. Üzeñä ohşasalar, malaylarıñ da bik akıllıdır, imanlıdır...

— Hodayga şöker. Zarlanmıym. — Beraz tın torgaç, Häbibrahman tagın yözen kütärde. — Ällä kızık itärgäme üzlären?

— Kızıgı belän kızganıçı bergä bulır. Hoday sabırlıklar birsen üzeñä...

— Rähmät, kordaş häzrät, sine mäñge onıtmam, mäñgegä dogamnan ayırmam...

Häzrät mamık kebek ak, yomşak kulların birep saubullaştı da cir östendä yözgän toman kebek, salmak kına atlap kitep bardı. Ul arada Häbibrahmannı ällä kayan gına kilep çıkkan ulları sırıp aldı, öç malay öç yaktan, ber-bersen bülä-bülä, atalarınıñ häl-ähvällären soraşırga kereşte.

— Niçek kilep citteñ?

— Kıyın bulmadımı?

— Bötenläygäme?

— Sattıñmı?

— Küpmegä?

Soñgı sorau barısın da siskänderep cibärde, İlnaz belän İldus iñ möhim soraunı birgän abıylarına därräü kütärelep karadılar.

3.

Häbibrahman, olı ulınıñ bu soravın işetmägän kebek, ayak oçındagı töyençeklären barlarga kereşte. Olı malayı ärsez bulıp çıktı. Kabattan:

— Küpmegä sattıñ? — dip soradı.

Bu yulı Häbibrahman ulınıñ soravına cavap birergä tiyeş ide.

— Satuın sattım da...

— Nu, şunnan?.. — İldusnıñ tavışı kaltıranıp çıktı.

— Yulda... urlattım...

— Niçek inde?

— Yulda?

İldus ta, İldar da Häbibrahmanga yotarday bulıp karap toralar ide. Ber çittäräk torgan İlnaznıñ da yöze kaçkan. Anıñ kurkuı bütän närsä öçen ikän:

— Üzeñä timädelärme? Bäylänmädelärme?

— Yuk, yuk. Sizmi dä kalganmın. Bar akçadan cillär iskän...

— Yarar, ätkäy, akça tabıla ul, başıñ isän bulsın... — İlnaz ätkäseneñ arkasınnan kagıp kuydı.

İldus belän İldar haman tınıçlana almadılar.

— Niçek?

— Kayçan?

— Kayda?

— Tanıdıñmı?

— Nigä ezlätmädeñ?

— Nigä urlattıñ?..

Kartnı bu soraular nık kına yalkıttı bulsa kiräk, ul üze centekläp soraşırga kereşte:

— Kilennär isän-saularmı? Onıklar? Üzegez ni hällärdä? Nik kaytmıysız?

İñ elek şul uk İlnaz aynıdı:

— Nişläp torabız soñ äle bolay? Äydägez, kuzgalıyk inde. Öydä kötälärder...

— Öydä? — İldar, kurkınıp, tramvaylar şaulap torgan uram yagına borılıp karadı. — Ni bit äle, bezgä kaytıp bulmıy. Bik zur remont başlagan idek, böten närsä tuzgan... İldus, ällä sin alasıñmı ätkäyne?

— Mindä dä hällär caysızrak şul. Hatın, balalarnı cıyıp, cılı yakka kitep bardı. Ätkäy sindä genä yäşäp torsınmı soñ, İlnaz, ä?

— Min başta uk üzebezgä çakıram dip tora idem, bik äybät bulır. Kamilägä dä äytep kittem: tämle koymaklarıñnı äzerläp tor, didem. Balalar da kötäder. Äydä, ätkäy, kütärenik tä kitik. Bolay da ozak torıldı. Yuldan argansıñdır...

Salkın gına saubullaşıp, İldus belän İldar zatlı maşinaları torgan yakka kitep bardılar, İlnaz ätkäsen citäkläp diyärlek tramvay tuktalışına alıp kitte. Anıñ küñele kütärenke ide. İldus ta, İldar da aña ätkäsen birmäslär dip uylagan ide ul. “Kvartirañ kısañ, balañ küp, fälän-fäsmätän”, — diyärlär, digän ide. Ä menä niçek äybät buldı...

Häbibrahman kartnıñ başında bötenläy başka uylar. Moñsu uylar. Karşılıklı uylar. Säyer uylar. Säyer bulmıy ni, üze ulı artınnan kitep bara, üze haman tege “häzrät kordaşı” hakında uylıy. Nigä oçradı ikän ul anıñ yulında? Sınau, imeş... Akçasın yugaltkan, imeş... Menä niçek kilep çıktı... İke ulın da üpkälätte, şul buldı. Nigä? Anıñ karavı, İlnazın başka yaktan açtı. Bu malayın ul isäpkä dä, küñelenä dä alıp betermi ide. Ä ul, änä, akçasız-nisez kalgan ätisen, söyenä-söyenä, üzeneñ tar gına bülmäsenä alıp kaytıp bara...

Ä tege kart haman küz aldında. Bu yulı ul yılmaep: “Sin bügen, balalarımnı sınadım, dip uylıysıñ inde. Ä bit Hoday Täğalä kübräk üzeñne sınadı, sizdeñme şunı?” — di kebek.

— Ätkäy, min üz nigezebezne kire satıp alam, yarıymı?

Häbibrahman baştarak malayınıñ süzen añlap betermäde. Niçek itep kire satıp ala ul anı? Ul bit satılmagan. Ä! Baya gına “sattım, sattım” dip avız suın korıttı lasa. Şul hakta äytä inde anıñ İlnazı. Ata keşe bu yulı da döreslekne turı yarıp äytä almadı.

— Yarıy, balam, yarıy. Tik... niçek kenä akça yünäterseñ ikän soñ?

— Bakçabız bar, şunı satarbız. Öydä dä artık-portık äyber küp. Tagın berär eşkä keremen. Aptırama, ätkäy, baş isän bulsın! Tik menä... nigezsez kalu äybät tügel... Nigezsez, tayanıçsız niçek yäşämäk kiräk?!

— Yarar, ulım, yarar, üzeñ beläseñ...

Häbibrahman kartnıñ küñele tuldı, tamagına töyer kilep tıgıldı. Ärnebräk torgan can-bäğrenä moña qadär tanış bulmagan hislär öyermäse urgılıp kerde. Uylar tizräk yögereşä başladı. Alar bu minutta bigräk tä miherbanlı, igelekle ide: “Menä häzer onıklarım belän küreşep alam da, alarnı allarıma utırtıp, beräm-beräm avıl küçtänäçlären çıgaram. İñ ahırdan, törgägemneñ töbendä yatkan akçalarnı alam. Alarnı ulıma, kilenäm tottıram. Menä sezgä änkägez belän gomer buyı cıygan baylıgıbıznı tapşıram. Fatir alıgız, tigez gomer itegez, bähetle bulıgız, dip doga kılam...”

Ul arada tramvay eçennän şaulap-gorläp ber törkem bala-çaga uzıp kitte. Häbibrahman kart, kemneñder ayagına bärelep, çitkäräk kitä başlagan töyençegen üzenä tabarak tartıp kuydı.

Häbibrahmannıñ uyları igelekle genä tügel, akıllı da ide bügen. Ul üzen şulkadär yahşı toya, añlıy — kiläçäktä närsä eşläyäçägen, nindi ğamällär kılaçagın töp-tögäl belep tora ide. İlnazlarda ozak yäşämäyäçäk. Beraz küñele yuanuga, matur gına añlatıp, kabat öyenä — avılga kaytıp kitäçäk, karçıgı yanına kümelgänçe şunda gomer söräçäk... İñ elek yaña mäçet eşen kuzgataçak. Anıñ här taşın, här büränäsen üze yünätäçäk, üze tabaçak. Annarı... Namazga basaçak, bik küp savaplarga, doga bähillegenä ireşäçäk...

Şähärgä, malayları yanına kilep yöriyäçäk. Tuaçak onıgına isem kuşası bar, yort tuyları ütkäräse bar... İldar belän İlduska da üpkälämäyäçäk ul. Alarnıñ can-bäğırlären yahşırtırga, yaktırtırga tırışaçak, küñellärennän näfes şaukımın kuıp cibäräçäk...

Ä! Hozır-İlyasnı häterlätkän tege kartnı, ezläp tabıp, üzlärenä kunakka çakıraçak äle, ber genä köngä bulsa da, comga namazında mäçet kartları karşına bastıraçak...

4.

Kamilä alarnı bik açık karşı aldı. Balalar da şıbırdaşıp yögerep kilep cittelär, yırak avılda yäşäüçe däü ätilärennän söyderergä çiratka bastılar.

Häbibrahman alarnı aşıkmıyça gına, tämläp kenä söyep çıktı, şunnan soñ gına, kulların birep, kilen keşe belän küreşte. Yomşak mendär tüşälgän urındıkka utırıp doga kıldı. Annarı işek töben tutırıp taşlagan töyençeklärenä ürelde...

Akça salıngan töyençek töbendä ırcayıp kölep yatkan ul yırtıknı Häbibrahman şunduk kürep aldı. Tayanırga işek tupsası bulmasa, buınnarı alınıp, yöräge totıp, baskan urınında görseldäp avıp kitär ide, mögayın. “Urlagannar! Täki urlagannar!... Naçar süz bäla çakıra, dilär ide, döres ikän. Nik aldadı inde ul ulların, nik alardan yäşerde? Naçar betäsen sizengän ide bit...”

Häbibrahman, bolgavır uyların kuıp cibärergä tırışıp, kisken genä torıp bastı, annarı, kilenenä karap, töyençeklärenä işaräläde:

— Kilen, bolarnı kara inde... Kaysın kaya urnaştırırga üzeñ beläseñ...

Kart, nık-nık adımnar belän, onıkları uynap yörgän poçmakka taba kitte. Häzer aña bigräk tä nık bulırga kiräk. Çönki yazmışına töşkän olı sınau başlanıp kına kilä ide äle.

12-13 avgust, 2004 yıl.

PÄYGAMBÄRLÄR KÜPME YaŞİ?
(Hikäyä)

1.

Möhämmät änisen kıynagan, digän häbär böten bistäne ayakka bastırdı. Eçep-iserep, holıksızlanıp, keşegä bäylänep yörüçe bu adäm aktıgına moña qadär tüzep yäşädelär yäşäven. Monnan soñ tüzep tormaslar, ahrı. Änä bit niçek kütärelde halık. İkençe könne ük Möhämmätneñ küz töbendä yanıp-karayıp torgan zur tap barlıkka kilde. Uram yäşläreneñ eşe genä bu, bütän närsä tügel. Kem belä — ällä Yakup isemle şeşädäş dustı belän tüpäläşkänme? Anısı da şundıy uk yünsez ber bändä. Sugış çukmarı. Sugışırga öydä berkeme dä yuk anıñ, änise belän ätise bik yäşli märhüm bulgannar, karap üstergän äbise dä ber ayagı belän ocmah busagasında basıp tora... Anıñ karavı, kürşe-tirägä tıngılık birmi. Armiyädän kaytkaç, beraz bazar ähellärenä yallanıp yörde dä, tora-bara başın yülärlekkä salıp, bötenläy eşlämäs buldı, äyber urlaştırıp, bala-çaga talap, arakılık akça yünätep kön kürä başladı...

Menä şular ikese böten bistäneñ yämen bozıp yäşilär dä inde. Bigräk tä Möhämmät yavızlana. Eçenä İblis mälgun kerep oyalagan diyärseñ. Şul şaytan kotkısı belän yäşi ul. Avızında ber yünle süze yuk. Böten belgäne: “Tegeläy itäm dä, bolay itäm!” Kartayıp bette, öylänmäde, yaratıp yörgän Näziräse dä yäştän ük vaz kiçte üzennän. Yakup kebek, armiyägä dä barmadı hätta. Armiyä urınına bütän cirdä yörep kayttı şul ul.

Salgan baştan uramdagı keşelärgä bäylänep yörgändä ber militsioner yegetkä oçragan. Anıñ militsiyädä eşläven belmägän Möhämmät — bitennän ber-ike märtäbä “sıypap” algan... Militsiyä tikle militsiyägä ük sukkaç, utırtmıy kala almagannar. Öç yıl utırıp çıktı, ämma akıl kermäde üzenä. Şulay da, beraz kikrige şiñep kayttı — bulgan cirlärendä bik ük rähät bulmagandır, küräseñ. Köçleräklärgä bik bäylänmi häzer. Ä menä änisenä köçe citä...

Säğdät apanıñ hälen belergä dip, bistäneñ tap urtasında ber yakka yantaep utırgan täbänäk yortka keşe kilä başladı. İñ elek kürşedäge abıstay belän anıñ çittän kaytkan apası kerep çıktılar, annarı Säğdät apanıñ yugarı oçta yäşäüçe ahiräte kilep citte. Gölcäühär isemle kürşe hatını da kızı artınnan yaña gına tabadan töşkän koymaklar cibärgän. Nihayät, Säğdät apalar kapkasında böten bistä halkın karap, dävalap toruçı, tirä-yündä yäşäüçelärneñ tän cärähätlären genä tügel, can, küñel borçuların da bik yahşı belgän uçastok vraçı Tahir Yosıpoviç päyda buldı...

2.

Säğdät apa vraçtan tän cärähätlären yäşerep bulaşmadı. Barıber beläçäk, barıber sizäçäk. Kırık yıllap gomeren halık arasında ütkärgän bit bu tabib. Keşeneñ ah-zarın tın-sulışınnan, küz karaşınnan toyarga, añlarga öyrängän ul. Säğdät abıstaynıñ tür tüşäktä yatkan yuka gäüdäsen, ak cäymägä törep, “cıyıştırıp kuygaç”, ul ber genä sorau birde:

— Malayıñ belän nişlibez?

Bu sorauda bötenese dä bar ide: “Siña ber-ber häl kılgançı, militsiyägä genä tapşırıykmı? Ällä siña yakın kilmäslek itep zakon çıgarıykmı? Sinnän bötenläy ayırıykmı? Üz könen üze kürsen, ä bez sine taşlamabız...”

Säğdät apa üzençä fiker yörtte. İserek irennän bik yäşli ayırılıp, beryalgızı karap üstergän ulınnan bolay gına ayırılası kilmäde anıñ. Gomeren, tormışın, hätta yazmışın birde bit ul Möhämmätkä. Niçek tiz genä şuşı gomerennän, yazmışınnan ayırıla alsın?! Bägıren, yörägen kisep algan kebek läsa bu. Möhämmätneñ şundıy bulıp üsüenä Säğdät üze dä ğayeple. Şuña kürä kabergä qadär bergä bulaçaklar alar. Bälki ber akılga utırır äle, täüfigına kaytır... Barıber eçtän naçar malay tügel ul. Kul kütärgän çagında da layakıl iserek ide, zihensez, huşsız ide. İmansız tügel ide! Tügel! Ana keşe genä toya ala monı: Möhämmätneñ dä imanı, akılı bar, tik bu iman, akıl digännäre izräp yoklıy gına, ahrı, yöräk artında oyıp yoklıy... Niçek tä kan tamırları aşa barıp, uyatıp, kire şuşı dönyaga kaytarası ide şul imannı!.. Şunı kaytarırday berär daru da uylap tapmıylar, içmasam...

— Tahircan... Sin... izge keşe... Äyt äle: keşeneñ canın kuzgatırday... zihenen uyatırday... imanın kaytarırday daru yukmı soñ?..

Haman äle avırtularınnan mantıy almıyça, hälsezlänep, avırıp yatkan ananıñ soravı küpne kürgän tabibnı da siskänderep cibärde. Ul ni dip cavap birergä belmiçä aptırap torgan arada, Säğdät apa can tavışı belän iñräp, ıñgıraşıp soranuında buldı:

— İzge keşe barısın da belä... Ä sin — äybät keşe, izge keşe... Äyt äle: imannan daru barmı?.. Barmı-ı-ı?.. Bulsa, şunı Möhämmätkä eçerer idek... Tereler ide ul... Äybätläner ide...

Tahir Yosıpoviç yalgıştı. Säğdät apanıñ soravı aña tamçı da kagılmıy ide. Çönki bolay da añlaşıla: yuk andıy daru, yuk... “Hoday Täğalä bar. Alladan kurku — üze daru kebek läsa... İman şul bit inde... Alladan kurku — Allaga iman kiterü ul, bütän närsä tügel... Läkin, päygambärneñ izge isemen yörtsä dä, Möhämmättä Alladan kurku digän his yuk. Hoday Täğalä anıñ başına da, canına da, kanına da kerep karamıy. Anıñ allası — arakı... Ber yotım arakı öçen dusların da, anasın da sataçak ul... İñ ayanıçlısı: ana keşe monı belä. Tabib ta monı bik yahşı belä. Şuña kürä dä Säğdät bu hakta Tahir Yosıpoviçtan sorıy almıy. Döresräge, sorıy ala, ämma bu soravına hiç cavap kötmi. Çönki cavap “Bähet” digän isem yörtüçe ana faydasına da, anıñ päygambär atlı malayı faydasına da bulmayaçak...

— Bar andıy daru...

Bu yulı ana, siskänep, kaltıranıp, hälsez küz kabakların kiñ itep açıp cibärde. “Niçek inde — bar? Cavap döres tügel... Yuk andıy daru, yuk... Cannan, imannan daru yuk...” Tabib tagın kabatladı, bu yulı anıñ tavışında nıklık, inanganlık, hätta nindider ilahilık bar ide.

— Bar andıy daru!

Säğdät apa däşmäs buldı. Kabat küzlären yomdı. Tagın açtı. Kitärgä cıyınıp, äyberlären barlauçı Tahir Yosıpoviçnıñ çabuına ürelde.

— Yärdäm itçe, Tahircan...

— İtärmen... Kayda soñ ul?

— Närsä? Darumı?

— Yuk la... Malayıñ kayda, dim. Küräse, söyläşäse ide.

— Çolanda yata... Tönlä dusları kaytarıp taşlagannar ide, aynıganı yuk äle...

— Yarar, min kittem. Terel. İrtägä tagın kerep çıgarmın.

Säğdät apa berni endäşä almıy kaldı, Tahir Yosıpoviç, öy işegen katı gına yabıp, çıgıp kitte, berazdan ana keşe, çolan işegeneñ şıgırdap açıluın işetep, böten canı-küñele belän şomlanıp, borçılıp, torıp utırırga cay karıy başladı...

3.

İşek tavışın Möhämmät tä işetkän ikän.

— Uf!.. Kem bar anda? Änkäy, sinme?

— Min bu!

— Kem soñ sin? Bolay da rät yuk, yörmäle monda... Bar kit... Uf!..

— Ä kem dip uylıysıñ?

— Färeştäme ällä? Gazrail tügelder bit?

— Min bu — vraç Tahir abıyıñ. Äniyeñ yanına kildem. Nişliseñ sin, malay aktıgı?! Äniyeñne üteräseñ bit. Änä canı çıgam-çıgam dip tora...

Bu yulı Möhämmät däşmäde. Däşärlek häldä tügel ide, ahrı. Ul, sin dä can ürtäp yörmäle, digändäy, avır itep uhıldadı da tüşägenä kaplandı.

Läkin tabibtan tiz genä kotıla almadı ul.

— Närsä buldı? Kay cireñ avırta?

— Baş avırta, närsä bulsın... Menä şuşınnan kısıp ala... Berär daru yukmı soñ şunda?

— Bar, nişläp bulmasın... Menä şunı eç, köngä ike märtäbä... Kayale, küzläreñne karıym... U-hu!.. Küzläreñdä rät betkän läbasa... Yözeñ dä ap-ak. Kan kaçkan çırayıñnan... Yukka tügel bu...

— Närsä bulsın, mahmırdan ul... Şul teñkägä tiyä, kahär töşkere!..

— Mahmır gına tügel bu... Başka närsä...

Möhämmät, siskänep, başın kalkıttı.

— Närsä-ä? Närsä teleñä salınasıñ, myasnik? Bar ıçkın monnan! Änkäygä kilgänseñ ikän, änkäyne kara! Tik miña yakın kiläse bulma!

— Yarar, kilmäm... Tizdän sin üzeñ kiläçäkseñ. Sindä hätär avıru bulmagayı... Änä — böten yözeñnän, küzeñnän ülem karap tora... Teläsä närsä eşlä, min kitäm...

— Bar, yulıñda bul! Kirägeñ bar ide! Mine alay gına ala almayaçaksıñ. Vraç, imeş... Vraç ta, ülem dä miña ni poçem!..

4.

İkençe könne ük kilep citkän. Tahir Yosıpoviç bolay da eşenä irtäräk kilä. Ä Möhämmät inde işek töbendä kukrayıp utıra. Ayık, basınkı, hätta yuaş...

— İsänmesez...

— İsän äle... Ä sin niçek?

— Niçek dip... Häl yuk...

— Tamagıña da barmıymı?

— Barmıy...

— Küzeñne yomsañ, başıñ äylänäme?

— Äylänä...

— Ayak-kullarıñ oyıymı?

— Oyıy...

Şulay söylänä-söylänä işekne açıp kerdelär. Şaltır-şoltır kilep, tabib üzeneñ koralların barlıy başladı. Möhämmät tür östäl yanındagı urındıkka barıp utırdı.

— Tahir abzıy... — Beraz tınlıktan soñ tagın Möhämmät süzgä kereşte.

— Närsä?..

— Süz bar ide...

— Yä, söylä, tıñlıym...

— Sez... Sez kiçä çınlapmı?

— Närsä — çınlapmı?

— Avırunı äytäm...

— Şayartıp söyläşkängä ohşaganmıni?

— Yuk anısı...

— Şulay bulgaç... Änä bit — böten simptomnarı turı kilä...

— Annan dävalap bulmıy dilär bit...

— Bulmıy şul...

— Şulay bulgaç, nigä äytteñ miña bu hakta?

— Äytmäsäm, çirlämäs ideñme?

— Yuk la... Bu hakta avıruga äytmilär bit... Ä sin äytteñ?..

— Yarar, äytmäde dip uyla.

— Yuk inde, äytteñ...

— Şunnan?

— Häzer dävala.

— Annan daru yuk bit...

— Yuktır da... Ä sin dävala, bälki ütep kitär...

— Yuk, ütmi... Bar, çık, eşemne büläseñ, mine anda avırular kötä.

— Yuk, çıkmıym, dävala!

— Davalaudan uzgan inde.

— Şulaymı?

— Şulay.

— Küpme bar?

— Närsä küpme?

— Gomerem küpme kalgan, dip sorıym min sinnän!

— Ber-ike ay, küp bulsa — yartı yıl...

Bu yulı Möhämmät ber süz endäşmäde, tabibka küz agı belän genä karap aldı da, därräü kuzgalıp, katı basıp çıgıp kitte.

5.

Öç kön, öç tön Yakup dustında eçep yatkan, didelär. Dürtençe könne tañ belän kaytıp kergän dä Säğdät apadan tatarça Korän sorap algan. Arakı gamen onıtıp, öç kön, öç tön şul izge kitapnı kulınnan töşermägän. Cidençe könne, şulay uk tañ tişege belän, Tahir Yosıpoviçnıñ işege töbenä kilep utırdı ul.

Eşenä kilep kergän tabib Möhämmätkä hiç aptıramadı, şulay bulırga tiyeş kebek, basınkı gına tavış belän, anı üz bülmäsenä çakırdı.

— Tahir abzıy...

— Närsä, Möhämmät? Äniyeñneñ hälläre niçek?

— Änkäy äybät kenä. Häzer min eçmim bit...

— Anısı äybät. Tagın närsä?

— Häl yuk, Tahir abzıy. Tamakka da berni barmıy. Ällä närsä buldı miña. Çınlap ta tege kahär eläkte, ahrı...

— Belmim inde...

— Niçek inde — belmisez?

— Hoday Täğalä genä belä...

— Belmi, ul da belmi. Böten Koränne ukıp çıktım. Küñelem, canım tınıçlanmadı, yörägem genä yarsıp kaldı. Yukka ukıdım. Ukımasam, ciñelräk bulır ide. Ä häzer...

— Närsä — häzer?

— Häzer... üläse dä kilmi, yäşise dä...

— Yäşise dä kilmime?

— Yuk, yäşärgä layık tügel min. Şunı añladım. Hikmät arakıda gına tügel... Anı bit eçmäskä dä bula. Hikmät üzemdä minem, asılımda, küñelemdä... Ä anda İblis utıra.

— Häzer däme?

— Häzer dä. Menä bit: Üzem şul hakta söyläşäm, üzem üzemne niçek aldarga dip uylıym. Yä, äytegez, nişlärgä miña?

— Kötärgä.

— Närsäne kötärgä? Ülemneme?

— Yuk, yazmışnı.

— Närsä soñ ul — yazmış? Ä? Tahir abzıy, äyt, närsä ul?

— Yazmış ul, Möhämmät tugan, izgelek digän süz. İgelek digän süz. Menä sineñ üz gomereñdä başkalarga berär izgelek eşlägäneñ, igelek kılganıñ barmı?

— Belmim. Yuk, ahrısı...

— Menä şul şul. İgeleksez gomerne Hoday Täğalä tiz ala. Keşe kıynap, keşe talap yörgän keşeneñ gomere bernigä tormıy ul. Ä sin üz anañnı kıynagansıñ... Ana ränceşe töşmäsä dä, berär vakıt Hoday ränceşe töşär, dip tä kurıkmagansıñ.

— Elek kurıkmıy idem, häzer kurkam. Ülemnän genä tügel, yäşäüdän dä kurkam. Nişlättegez sez mine?! Avıru, imeş... Üläseñ, imeş... Ällä... Ällä başnı yuk itärgä inde? Barıber üläse bit...

— Ä yäşärgä kiräk! Här keşe üzenä cibärelgän gomerne soñgı minutka qadär yäşäp kitärgä tiyeş. Şundıy zakon. Bar, yäşä. İzgelek eşlä, igelek kıl. Bügen sineñ öçen iñ izge, iñ igelekle eş — anañnı tärbiyäläü, şunı onıtma.

— Tahir abzıy, üzgärsäm... Bälki ütep kitär, ä?

— Bu hakta uylama da. Ülemne aldıym dip uylap yörsäñ, ul üze häyläli başlıy. Prosto yäşä! Keşeçä yäşä. Şul. Ä häzer bar, anañ yanına kayt, mine avırularım kötä. Bolay da artıgın söyläp taşladım bugay... Äy, tuktale, menä şuşı sarı tabletkalarnı suda izep, öç märtäbä eç, akların — irtä, kiç kap, alma, käbestä aşa, yaña saugan söt eç...

6.

Säğdät apa üzeneñ ulın tanıy almadı. Alıştırıp kuydılarmıni — eçüen taşladı, şeşädäş dusların onıttı, änkäse tiräsendä böterelep tora başladı. Ber atna eçendä böten öy-tiräsen, abzar-kuranı rätläp, maturlap kuydı.

İñ möhime, küñele belän üzgärde ul. Bu anıñ yözennän, küz karaşlarınnan uk kürenep tora. Küzlärne küñel közgese dilär bit. Ulınıñ sagışlı, moñsu, ämma açık, saf, nindider izgelek, ilahilık iñä başlagan küzlärenä karap, Säğdät apanıñ canı özgälände. Kaygı-häsräten dä, bähet-şatlıgın da küp kürgän küñele tıngısız uylarınıñ äle ber yarına, äle ikençe yarına bärgälände: “Närsä buldı soñ Möhämmät belän? Ni buldı? Närsäder buldı bit, nider buldı... Ällä Hoday Täğalä digännäre, izge isem yörtäseñ bit, üzgär äydä, dip, üzgärtep kuydımı üzen?”

Säğdät apa söyenergä dä, köyenergä dä belmäde. Älbättä, söyenä ul. Ämma keşeneñ bolay kinät kenä üzgärüe barıber yünlegä tügelder. Nindider şaytan şaukımıdır, cen häyläseder bälki? Bu häl vakıtlıça gınadır? Şuña da şomlı, borçulı Säğdät apanıñ küñele.

Sorap ta karadı.

— Änkäy, ällä närsälär uylap beterenmäle, barısı da äybät, barısı da tärtiptä, çın menä... Monnan soñ min sine bervakıtta da taşlamayaçakmın, räncetmäyäçäkmen. Elekke yämsezleklärem öçen dä oyat miña... Äydä, yäşik äle matur gına. Küpme yäşärgä yazgan — şulkadär yäşik, yäme...

Möhämmät şulay dip kotılmakçı bulgan ide, Säğdät apa ulınıñ soñgı süzlären küñelenä alıp ölgerde:

— Nigä alay diseñ, balam? Küpme yäşärgä yazgandır, digängä äytäm. Äle yäşi genä başladık bit, äytmä alay bütän, yäme...

— Yarar, äytmäm. Tik sin dä sorama. Yäşik, änkäy, yäşik, imanıbız kuşkança, yazmış yazgança, dönyanıñ qaderen belep, här könneñ, här minutnıñ tämen, yämen belep yäşik... Änä bit niçek matur dönya...

Säğdät apa barıber tınıçlanmadı. Säyer söyläşä anıñ Möhämmäte. Citmeş yäşlek kartlar kebek söyläşä. Keşe cide kön eçendä citmeş yıllık akılga utıra ala, dilär ide, ällä şul süz döresme? Tik... bu süzne ülem belän bäyläp äytälär ide... Ülem karşında keşe üzeneñ yäşärgä tiyeş bulgan gomeren yäşäp betä, dilär ide... Täübä-täübä...

Uylana torgaç, Säğdät apa küñelen borçıgan uynıñ oçın ezläp taptı. Ul berniçä atna elek anıñ hälen belergä kerep yörgän uçastok vraçı belän bäyle bulıp çıktı. Şul könnärdän soñ “alışındı” bit anıñ Möhämmäte, citmäsä, Tahir Yosıpoviç yanına barıp yörgänen dä kürgännär.

Küp uylap tormadı, Säğdät apa hastahanägä üze kitte. İläslängän küñelen şulay gına tınıçlandıra ala ide ul.

Tahir Yosıpoviç anı kölep-elmayıp karşı aldı. Kuş uçların birep küreşte. Läkin küzläre sınap, hätta beraz borçılıp karıylar ide anıñ.

— İsän-sau gınamı, Säğdät tugankay?

— İsän, bik isän, rähmät yausın üzeñä, menä sineñ ciñel kul belän terelep bettem, Hodayga şöker...

— Ber-ber häl bulmagandır bit?

— Nigä alay diseñ, Tahircan?

— Şulay dimi ni, terelep betkän keşe vraçka tikkä yörmi bit inde... Tän avırtuı bulmasa, küñel avırtuı bar, dimäk...

— Berni dä yäşerep bulmıy ikän üzeñnän... Möhämmät ällä nişläp kitte äle, Tahircan, bötenläy üzgärde...

— Tagın kulın ozaytamı ällä? Tagın eçäme?

— Yuk şul, şulkadär dä künekkänmen anıñ eçüenä, duamallıgına, der kaltırap tora idem, häzer, närsä buldı ikän, nigä şulay kinät kenä iplände, arulandı ikän, dip borçılam...

— Arulangaç, söyenergä genä kiräk, Säğdät tugankay.

— Keşe tiktän genä Korängä totınmıy, Tahircan, minnän bolay gına kotıla almassıñ. Äyt äle, tege könne, minem hälne belergä kilgäç, çolanda närsä söyläştegez? Närsä dideñ sin aña? Nindi tılsımlı süz äytteñ? Nindi siher ördeñ?

— Ä-ä, sin ul könne äytäseñmeni?.. Ber ni dä äytmädem. Äytergä kirägen genä äyttem. Yukka şiklänep, şöbhälänep yörmä, küñeleñne talkıma. Kayt ta malayıñ belän çökerdäşep gomer it. Öyländerep cibär üzen. Yörgän kızı da bar ide bugay. Kem äle ul?

— Näziräne äytäseñme? Yuk inde ul. Araları özelde alarnıñ. Öç yılga kitep yugalgaç, Näzirä ömeten özgän, didelär. Törmäsen kiçergän, ä menä hat yazmavın, küñel birmäven kiçerä almagan meskenkäy... Äle dä kiyäüdä tügel, dilär, döres bulsa. Haman yarata, imeş, şul yünsezne!..

— Şulay bulgaç, kabat dimlä dä kuy...

— Belmim, belmim... Bik kurkam min... Artık nık üzgärde Möhämmät. Keşe ülem karşında gına şulay üzgärä, Tahircan.

— Tuktale, Säğdät tugankay, kermik äle mondıy yämsez süzgä...

— Tege vakıtta bik serle söyläşteñ şul. Ällä sin beläseñ mikän digän idem, alaysa, belmiseñ inde... Yarar soñ, Hoday ihtıyarına tapşırdık.

7.

Hodaynı telgä alıp söyläşsä dä, Säğdät apa ulınıñ yazmışın üz kulına alırga buldı. Tahir Yosıpoviç belän söyläşkänneñ ikençe könendä ük Näzirä yanına kitte. Urap-äylänep yörmäde, turısın äytte dä saldı:

— Kızım, ällä kuşılasızmı soñ? Möhämmät bik üzgärde bit. İmanga kayttı. Tik beraz moñsurak kına. Yalgız bulganga şulay ul, beläm min anı... Şuña kilüem dä. Ällä oçraşıp-nitep karıysızmı soñ? Sineñ dä berkemeñ yuk, Möhämmät tä öygä yakınayır. Yuksa cir belän kük arasında yöri...

Näzirä “kiläm” dä, “kilmim” dä dimäde, Säğdät apanı sabır gına tıñlap tordı da çäy eçärgä çakırdı. Çäy eçkändä kıznıñ “tele açıldı”, iñ elek ul, uyçan gına:

— Säğdät apa, Möhämmät hakında söyläle, — dip kuydı.

Şul citä kaldı. Säğdät apanıñ eçenä cılı kerde. Ul, tükmi-çäçmi, soñgı berniçä atnada Möhämmät belän bulgan säyer hällär hakında söylärgä kereşte.

— Berädäk bulıp yörmi häzer. Balalar bakçasına eşkä urnaştı. Üze karavılçı, üze cıyıştıruçı, üze böten vak-töyäk eşlärne ütäp toruçı... Tärbiyäçelär dä, balalar da bik yaratalar ikän üzen. Eşläre çıksa, balalarnı Möhämmätkä kaldırıp ta kitälär, di. Möhämmätkäyem üze dä gel äytep tora: “Balalarım bulsa, şuşı bakçaga yörter idem. Bulmas şul inde”, — di. Öylänmäskä ant itkän keşe kebek, bigräklär dä yamansu itep äytä. Şuña da borçılıp yörüem. Ällä, mäytäm, tagın ber söyläşep karıysızmı?

Näzirä däşmäde. Yözlären balkıtıp yılmaydı da, kitärgä kuzgalgan kunagına göbädiyä törä başladı.

— Sau bulıp tor, Säğdät apa, menä, kaytkaç, ber utırıp çäy eçärsez. Möhämmät bik yarata ide bit...

Añlagan keşe añlıy alırlık mäğnälär bar ide bu süzlärdä. Säğdät apa da bik tiz töşenep aldı. Häm, söyeneçle häbärne tizräk ulına citkerü öçen, yögerä-atlıy öyenä aşıktı...

8.

Läkin Möhämmät öylänergä atlıgıp tormadı. Näzirä cibärgän göbädiyä belän çäyen eçep kuydı da, öyneñ ber yakka yantaygan poçmaklarına, salınıp töşkän matçalarga karap, gamsez genä äytep kuydı:

— Öy betkän, öyne yañartası bar. Bügennän kereşergä kiräk. Äle ike aylık cäy alda. Niçek tä ölgerergä ide. İke-öç yıldan cimerelä bu, änkäy, üzeñä genä öy torgızu kıyın bulaçak...

— Ni söyliseñ, balam? Berär kaya kitärgä cıyınmıysıñdır bit?

Möhämmät cavap birmäde. Yözen sıpırıp, östäl artınnan tordı da, kolaçlap-kolaçlap, bura buyın ülçärgä kereşte. Säğdät apa ulın bütän azaplamadı, östäldä öyelep kalgan alma, käbestä kaldıkların cıyıştıra başladı.

Möhämmät çit keşe gomeren yäşägän kebek yäşäde. Tirä-yündägelär genä tügel, ul üze dä üzen tanıy almadı. İñ elek eçüen taşladı, arakı kütärep kilgän Yakupnı kuıp cibärde, balalar bakçasına eşkä kerde, yaña öy öçen agaç hästärlärgä totındı, nihayät, küñeleneñ yırak töpkelendä yokımsırap yatkan berençe häm berdänber mähäbbäten isenä töşerde, aulakta Näzirä belän oçraştı. Läkin bolarnıñ bersen dä rähätlänep, därtlänep eşlämäde, nindider gamsez, moñsu ber halättä başkardı. Çönki ul belä: bolarnıñ berse dä mäñgelek tügel, hätta un yäisä ber yıllık ta tügel, bälki, şuşı berniçä ayda aktıkkı körçegenä citep, kuık kebek şartlap, yukka çıgaçak, tomanga ävereläçäk...

Läkin Möhämmätneñ ber dä üläse kilmi ide. Yäşäüneñ tämen genä belä başladı bit ul. Şulayın şulay da... Änä şul üläse kilmägänlektän, yaktı dönyanı kaldırıp kitärgä telämägänlektän çın tormışnı isenä töşerde läsa ul... Menä siña mä! Oçına çıgıp bulmıy torgan uylar da bula ikän! Törmä tikle törmädä dä mondıy baş birmäs, buysınmas uylar bulmıy torgan ide. Küpme genä kıynasalar da, ike kabırga arasına pıçak tıgıp totsalar da, salkın, yüeş idännärdä kan tökerep yatkanda da ul üz uyınıñ oçın yugaltmadı, añınnan, zihenennän yazmadı. Ä menä häzer kilep ällä nişläde, yäşäüneñ qaderen nıgrak belgän sayın, anıñ mäğnäsen nıgrak yugalta bara ide ul...

Şunda Möhämmät vraç Tahir Yosıpoviçnı isenä töşerde. (Döresen genä äytkändä, ul anı onıtkanı da yuk, vraç birgän ak, sarı tabletkalarnı kapkan sayın, anı isenä töşerep, häle yahşıruga söyenep, rähmätlär ukıy ide.) Kön sayın, säğat sayın avırular belän, ülem belän küzgä-küz oçraşıp torgan bu Hoda bändäse yäşäüneñ mäğnäsen belä dä belä inde... Añardan başlandı bu ğalämät, añarda tögällänsen dä...

Tahir Yosıpoviç Möhämmätne, berni bulmaganday, tämle süz belän karşı aldı:

— Kürep toram, barısı da tärtiptä sineñ, ä? Kayçan tuyıña çakırasıñ soñ?

— Kölmä, Tahir abzıy. Kaber çitendä torgan keşe soñgı tuyına äzerlänergä tiyeş. Ä min tormıştan kämit yasap yörim... Änkäy dimläp, öyländerep tä kuydı inde, änä süze sezgä dä kilep citkän...

— Yuk, kölmim, Möhämmät enem. Söyenäm genä. Änä bit niçek sau-sälamät yörep yatasıñ. Yäle, kil äle, tıñlap karıym. Analizlarıñnı kürşe bülmädä birep kaldırırsıñ, ä häzer yörägeñ belän söyläşep alam da... Şul citep torır. Yäle... Tä-ä-äk... Ähä! Yörägeñ normada. Änä bit — “yäşim”, “yäşim” dip tibä... Yäşiseñ äle, Möhämmät enem, utız öç yäştä keşe ülä dimeni?!

— Päygambär yäşe bit. Päygambär bulıp päygambär dä ülgän...

— Möhämmät tügel bit ul.

— Kem?

— Yosıf... İisus, yağni...

— Ä Möhämmät päygambär niçägä qadär yäşägän?

— Altmış öçtä can täslim kılgan bezneñ bu izge zatıbız.

— Tahir abzıy.

— Närsä?

— Keşeneñ iseme cisemenä turı kilä bit, äyeme?

— Voobşem-to, turı kilä...

— Alaysa... ülmim äle min.

— Ülmiseñ.

— Çınlapmı? Kayan beläseñ?

— Beläm... Analizlarıña karamıyça da äytä alam. Sin, hatınıñ belän söyeşep, balalarıñ belän çökerdäşep, änkäñ nigezendä ozın gomer yäşäyaçäkseñ.

— Yahşı süzeñ öçen rähmät, Tahir abzıy, mäñge onıtmam. Tik...

— Närsä — tik?

— Tik bu hakta irtägä söyläşerbez, yäme, analizlarnı algaç...

Möhämmät kürşe bülmägä kerep kitte. Küñelendäge tege yokımsırap yatkan ömet tämam uyanıp citep, ul änkäsen, Näziräne isenä töşerde, yılmaep kuydı. İşek katında Yakup belän bäreleşte. Nişläpter, mäñge küñelçän Yakupnıñ yöze agarıp katkan ide. Ul hätta Möhämmät belän dä isänläşep tormadı, Tahir Yosıpoviç utırgan tür östäl yanına yünälde. Yakupnıñ yalvarulı: “Niçek tä isän kalası ide, vraç iptäş. Ülem timi uza torgan ber yul bula ul barıber...” — digän süzläre genä kilep ireşte Möhämmätneñ kolagına. Ul süzgä Tahir Yosıpoviç hiç irenmiçä cavap kaytardı: “Bar, Yakup tugankay, bar andıy yul. Äydä, uz, häzer şul hakta söyläşep alırbız...”

3-4 may, 2004 yıl.

KARA TÖN
(Kıyssa)

İñ ğadäti tarih: Täñgäräy, hatını belän ärepläşte-ärepläşte dä, gomer buyı bergä yäşägän keşegä äytergä mömkin bulgan iñ soñgı süzlärne äytep, tışka, döresräge, kışka çıgıp kitte. Ä bıyıl kış karlı, buranlı häm salkın buldı. Meñ yıllık alışınganda şulay bula, dilär. Kem belgän inde, meñ yıl yäşägän keşe yuk lasa.

Maşinasına çıgıp utırdı utıruın, tik kaya baraçagın älegä belep betermi ide Täñgäräy. Anıñ barır urını da yuk. Säbäbe dä yuk. Ber säbäp bar ikän. Ul üzeneñ häläl canına urın taba almıy bügen. Ällä närsä genä buldı. Uramdagı buran tavışına kuşılıp, köne buyı küñele sızıldı, yöräk özgälände, canı ürsälände...

El ahırında gel şulay bula anıñ belän. Bügen – ğasırlar alışıngan mäl. Yaña meñellıkka küçärgä azaplanıp yatkan vakıt. Bu inde vak-töyäk tügel. Anıñ Färidäsendä ul vak-töyäk... İre kaytıp kerergä dä ölgermäde, çäpçergä totındı:

– Böten keşeneñ irläre ir kebek. Öylären kaygırtudan başları çıkmıy... Kem öy sala, kem yaña fatir yünätä, kem akça cıya, kibet aça, çit ilgä yöri... Ä sin!.. Äyter idem inde... Köne buyı rul artında utırıp, tämam dönya gamen onıtasıñ... Dönya başka häzer, yäşäü başka!!! Tormışka yabışıp yatmasañ, häzer artıña tibep çıgara ul. Şulay tügelmeni? Äyter idem inde!..

Täñgäräy belä: bıyıl ul çınlap ta älläni kıra almadı, ällä niçek kenä, küz açıp yomgan arada ütte dä kitte yegermençe ğasırnıñ soñgı yılı. Agaç yünätäm, cir alam, digän ide. Maşinasın alıştırırga da niyäte bar ide. Akçalırak eş kararga ide isäbe. Hatınına tun, olı malayına yahşı velosiped alırga da uylagan ide... Ber cayın kiterep, mäçetkä kerep çıgarga ide isäbe, häyer birep, doga ukıtıp kaytırga ide. Kaya ul mäçet, ulı ukıy torgan mäktäpkä dä kerep çıga almadı. Sentyabrdä ük ukıtuçısı: «Ätiyeñ belän söyläşäsem kilä», – dip cibärgän änä. İh, nişläpter barıp çıkmıy äle bu tormış digännäre... Yazmış ta märhämäten kürsätäm dip tormıy... Tik... Närsä soñ ul yazmış?.. Kürgän keşe yuk lasa anı...

Täñgäräy, avılnıñ soñgı uramın çıgıp, olı yulga borılganda da kaya barasın tögäl belmi ide äle. Şulay da, tıngısızlanıp borçılgan küñele anı sigez çakrımdagı kürşe avıl yulına alıp kerep kitte. Döresräge, ul nindider çokırga, upkınga töşep kitkändäy buldı. Yulnıñ yak-yagına öyelgän kar tauları aşa berni kürerlek tügel. Kırga çıkkan sayın usallana bargan buran, şul kar öyemnärenä menep, muyınnarın borgalıy-borgalıy ulıy da, kinät yuaşlanıp, kabat yul östenä şuışıp töşä, annarı kabat yarsınıp maşina täräzäsenä kilep sılana...

Yulda kar kalın. Maşina köçänä-köçänä, soñgı körçegenä bara. Täñgäräy buranga karşı yulga çıguına ükenä dä başlagan ide inde. Kön dä küzgä kürenep kiçkä avışa, içmasam – ofıktagı eñger böten kük buyınça tartılırga äzerlänep betkän. Şul eñger pärdäsen yırtıp, aldagı uysulıklar artınnan nindider ut cemeldäp kitkändäy buldı. «Ähä! Äcem avılı bit bu! Dimäk, yulnıñ tap urtası... Borılıp azaplangançı, barırga da barırga inde... Yul birgängä yün birä di bit...»

Äcemdä anıñ can dustı yäşi. Mansur. Mehanik bulıp eşli. Bergä üstelär. Bergä armiyädä buldılar, bergä öyläneştelär. Färidä belän Nailä – Mansurnıñ häläle – bertugannar. Cäy könnärendä küreşmägän könnäre siräk bula. Karlı-buranlı kış kına araların özebräk tora – menä ber atnalap inde oçraşkannarı yuk. Ä bit Yaña yıl bäyrämen bergäläp karşı alırga uylaşkannar ide... Ul hakta da söyläşäse bar. Çınlap ta, nigä disä, şul Yaña yıl hakında kileşergä bara bugay Täñgäräy.

Bara da, barmıy da. Yulda kar kalınaydı. Buran köçäyde. Maşina yışrak tuktıy başladı. Täñgäräy berniçä märtäbä, tışka çıgıp, kar köräp aldı. Läkin barıber yırak kitä almadı. İke avıl urasındagı iñkülektä, maşina borını belän kört öyemenä törtelep, tuktap kaldı. Üç itkändäy, maşinası da sünde. Gomerdä bulmagança, sünde dä kuydı. Cansız, önsez kaldı. Bu yulı Täñgäräy işekne açıp tışka çıga almadı. Bitlärne kisep-kisep kamçılagan buran anı kabat eçkä kuıp kertte. Başın rul östenä kuyıp, eçennän sıza-sıza, uy gamenä birelde.

«Närsä inde bu? Küz küreme aralıkta yuldan kalın, yapa-yalgızı utırsın äle, ä?! Färidä nişläp yörider anda? Anıñ tavış-tını bulmasa, çıgıp kitär ide meni ul bu päri tuyına?

Gap-gadi keşe läsa ul. Millionlagan keşelärneñ berse. Şundıy uk gadi genä tormışta yäşi. Artık kaygısı da, üterep maktarlık şatlıgı da yuk. İñ möhime häm iñ kiräge bar anıñ – hatını Färidä belän ike ulı bar. Şul ulları öçen yäşi dä häzer ul. Hoday nasıyp itkän şuşı tıynak, gadi tormıştan hiç çıga almıy, çıgarga teläp tä tormıy...

Barga kanäğat bulıp yäşärgä künekkän ul. Böten teläkläre dä şul hakta: sabırlık kiräk, razıylık kiräk, bähillek kiräk...

Täñgäräy, maşina eçendä utıra torgaç, öşi başladı. Ul, işek yarıklarınnan ıcıldap kergän kıştan da tügel, kübräk küñelendä talkıngan çuar uylardan öşede, ahrı. Läkin bu salkınlık artında nindider şom, döresräge, moñ tua barganın toydı Täñgäräy. Älege talgın, sihri moñ anı bik tiz iläsländerep cibärde. Tänenä, canına, yöräk türenä sihri cılılık, hätta kaynar sulış cile börkelep kerä başladı. Şul cılıga oyıy bargan Täñgäräy, mañgayın rul östenä kuyıp, küzlären yomdı...

Läkin ul küñelendäge cılı belän ozak yuana almadı. Canın tıngısızlap torgan tege moñ anı kabat uyattı. Uyattı da, aldında körtkä kümelä bargan maşina täräzäsenä kütärelep kararga mäcbür itte. Ä anda... Nindider kar börtege pıyalaga yabışıp katkan da cemeldäp balkıp tora... Yuk, kar börtege dä tügel bu, ut börtege. Täräzä artındagı ul ut ay-hay serle ide.

Küñellärne, yazmışlarnı ışandırıp, üzenä çakırıp toruçı bu ut börtegennän küzen almıyça gına Täñgäräy maşina işegen açtı. İşek töbenä sırıla başlagan kar körten etä-törtä tışka çıkta da tege ımsındırgıç cemeldävekkä taba kitte. Bıyıl kar tirän, bot töbennän karga çumıp, karmalanıp, hätta yözep barırga turı kilä.

Läkin hiç kenä dä yakınaymadı. Täñgäräy inde, ürdän töşep, üzänlekne ütep çıktı, karşındagı Ämät tavına barıp törtelä yazdı... Tau töbenä urnaşkan izge çişmälärneñ çelterävek tavışı da işetelgän kebek hätta...

Serle cemeldävek yanına ul kötmägändä kilep çıktı. Cemeldävek digännäreñ dörläp yanıp yatkan uçak ikän. Agaç yalgaşı buylap urgılıp-urgılıp akkan çişmägä teräp ük dörlätelgän uçak. Kışkı salkınga, buranga da ise kitmiçä, basılıp kına yanıp yata. Menä hikmät, monda buran da yuk. Hätta kar da yuk. Uçak tiräsendä urını-urını belän çirämlek cäyräp yata...

Monda cılı, rähät bulsa da, kışnıñ avızınnan kilep çıkkan Täñgäräy isä nık kına öşegän ide. Ul şunduk uçak karşına çümäläp, suıkka, salkın dımga küşekkän kulların uçak östenä suzdı... Suzdı da, utta peşkän kebek, tartıp ta aldı. Anıñ zihenenä dönya game belän bäyle uylar kerä başlagan mizgel ide bu. «Tukta! Nindi uçak soñ bu? İyäse kem anıñ? Kışnıñ iñ ozın ber tönendä, kış buyı keşe ayak basmıy torgan aulak ber cirdä nindi serle uçak bu? Nindi moğcizalı urın? Änä bit – tirä-yakta ber ez dä yuk. Keşe-mazar yörgän cir tügel bu... Alaysa, kayan soñ bu uçak? Kem yakkan anı? Nigä? Ni öçen?..

Täñgäräy, üzen-üze beleştermiçä, irennäre çitenä uçların böreşterep, tirä-yakka tıynak kına örän salıp kuydı:

- E-he-hey!.. E-he-hey!..

- He-hey!..

Yuk, kaytavaz tügel bu. Nindider çit tavış... Cir astınnan çıkkan kebek, göreldäp işetelä. Ällä?.. Ällä kük katlarınnan uk kilep ireşäme ul Täñgäräy kolagına?

- He-hey!..

Tavış tagın kabatlandı. Täñgäräy, kurkuınnan, çügep ük kuydı. Yak-yagına karandı.

- Kem sin? Äy! Sin kayda? Ä?..

- Min monda, adäm balası. Kurıkma, min siña timim...

- Ä? Kayda? Kem sin?..

Täñgäräy, küpme karansa da, barıber berni kürä almadı. Añı gına tügel, küz alları tomalangan ide anıñ bu vakıtta.

- Utka kara, adäm balası...

Şulvakıt ut-uçak göltläp balkıp kitte, küperep, öskä – kire karañgılıgına tomırılıp menep kitte. Şul ber mizgellek balkışta uçak yänäşäsendä tayagına tayanıp basıp torgan ber kart şäylänep kaldı. İtäk-çabuları cirgä qadär ap-ak cilän kigän. Başında – tübäse oçlayıp torgan, şundıy uk ak başlık, yöz-biten ap-ak sakal-mıyık baskan, kuyı kaşları astınnan, utlı kümer kebek cemeldäp, ber par kara küz karap tora...

Keşe disäñ, keşe tügel, ruh disäñ...

– Ruh min, ruh... Şuşı cirneñ ruhı, iyäse...

- Ruh? Sin – ruhmıni? – Bu soraunı Täñgäräy akıldan şaşmas öçen genä birde.

- Äye, min sin yäşägär cirneñ ruhı, sin torgan cihannıñ izge kartı.

- Sin dönya kartımı? Dimäk, sin yazmış belän dä dus?

- Yazmış – minem ihtıyarda. Ämma min aña ämer birä almıym... Min aña ämer birsäm, köçemne yugaltam. Ä nigä siña yazmış?

- Miña bik kiräk ul. Tormışım ber dä rätlänä almıy. Öydä hatın ürtälä. Eşemdä dä ällä ni alga kiteş yuk. Öy salam didem, yıl buyına ber büränä dä yünätä almadım. Ni tınıçlıgım yuk, ni akçam... Aptıragannan äytäm inde, berär närsä häl itep bulmıymı, dip soravım gına.

- Añladım min sine, adäm balası. Bügen nindi tön ikänen beläseñme?

- Bügenme? Bügen... Bügen iñ ozın tön bit... Nardugan bügen! Kara tön!

- Äye, bügen – kara tön... Tönneñ näq urtasında şuşı uçak tiräsenä dönya ruhları cıyılaçak... İzge tön hakına min siña yärdäm itä alam, – bügen ruhlarnıñ izge mäle, yazmışnıñ itäğatle, igelekle çagı...

- Rähmät siña, kem...

- Kem disäñ dä yarıy. Çın isemem minem – Täñruh. Ä sin Täñgäräy, şulaymı?

- Äye, kayan beldeñ? Äy, onıtkanmın, sin bit ruh, ä ruhlar barısın da belä...

- Sineñ isemeñ genä tügel, küñeleñ dä izgelekkä açık, adäm balası. Sin – ruhlar bähillegenä ireşä algan siräk adämi zatlarnıñ berse. Bar inde, kayt. Üz dineñdäge dogalarıñnı ukı da yulga kuzgal. Barısı da äybät bulır, ğailäñdä tınıçlık, tatulık urnaşır, balaña täüfiq, tırışlık iñär, öy salırsıñ, tormışıñ bötenäyer, ozın gomer yäşärseñ...

– Rähmät siña, izge ruh... Min sine bervakıtta da onıtmam. Min siña doga kılıp torırmın. Küñelemdä yäşätermen. Monnan soñ min üz tormışıma katırak yabışırmın, ğailämne nıgrak kararmın, balalarımnı äybäträk tärbiyälärmen, hatınımnı kübräk qaderlärmen, tormışnıñ da, yäşäüneñ dä qaderen kübräk belermen...

Täñgäräy, başın iyep saubullaştı da, kırt borılıp, kilgän eze buylap yulga taba kitte. Artına borılıp karamadı, ezgä-ez basıp bara torgaç, kar kümep kitä yazgan maşinası yanına kilep tä çıktı. Köç-häl belän işegen açıp, kerep utırdı. Mañgayın rul östenä kuyıp, küzlären yomdı... Äle genä küz aldınnan ütkän vakıygalarnı onıtılırga teläde, añ-zihenen sargan şomlı da, tantanalı da uylarnı kuıp cibärep, üzeneñ eçke asılına, can türenä kerep biklänergä, annarı cähät kenä küñel biklären töşerergä aşıktı...

Läkin bu barıp çıkmadı, nindider hätär göreldävek anı siskänep uyanırga mäcbür itte. Küñelenä kilgän iñ berençe uy «Ällä tege ruhlar uçak tiräsenä cıyıla başladımı inde?» digän uy, döresräge, şom buldı.

Nindider köçkä buysınıp, Täñgäräy başın kütärde häm ... küzlärne ärnet-keç däräcädä köçle, şaukımlı nindider nur balkışına tap buldı...

Täñgäräy teläsä-telämäsä dä bayagı uçak balkışı hakında uyladı. Nişläp monda küçkän soñ äle ul ut-uçak? Ruhlar üzläre dä mondamı? Änä, änä – şunda... Kulların bolgıy-bolgıy bu taba kilälär...

Täñgäräyneñ canı, kurkuınnan, ayak astına uk töşep yattı. Küñeldäge uylarnıñ tartkalaşına tüzärlek ämäl yuk... «Nigä bu bolay buldı äle? Ruhlarnı ränceterlek nindi yaramagan eş eşläde soñ ul? Barı tik yazmışınnan märhämätleräk buluın, tormışınıñ bötenäyüen soradı. Şul gına... Kaldırıgız, timägez, kakmagız maşinanıñ täräzäsen...»

- Äy! Täñgärä-ä-äy! Aç işegeñne! Sin isänme anda? Täñgärä-ä-äy!...

Menäterä, bacası lasa bu. Mansur! Ällä Mansur kıyafätenä kerep kilgän ruhmı? Aldap, Täñgäräyne tışka çıgarmakçı bulamı? Üzenä yolıp alırga telime?

- Täñgärä-ä-äy! Aç işegeñne! Bu min – Mansur!.. Bacañ! Nailäneñ ire!..

Yarsıp täräzä töygän bu zat çınlap ta Mansurga ohşagan. Ruhlar maşina tiräsendä bu qadär özgälänep yörmäs ide.

Täñgäräy, salkında oyıy başlagan tänen çak-çak kıymıldatıp, maşina işegen açıp cibärde, ämma şundık tışka çıgarga kıymadı äle...

- Nişläp utırasıñ monda, bacay?

- Menä, karga kümelep kaldım... Siña bara idem... Yaña yılnı söyläşergä...

- Bäy, min dä sezgä şul hakta söyläşergä baram lasa! Nailä kuıp cibärgändäy cibärde. Yul bulmagaç, garacga kerep, traktor alıp çıktım... Äydä, tagabız, utırma bolay, çık, katıp betkänseñ bit inde...

Täñgäräy däşmi-nitmi genä çıktı da Mansur kulındagı köräkkä barıp yabıştı, tägärmäçläre tiräsenä tüşälgän kört öyemen köri dä başladı...

...Öydä Täñgäräyne yugaltkannar. Färidä yılap-şeşenep betkän. İşektän kürenü belän ireneñ kükrägenä kaplandı, üksi-üksi täqrarlarga kereşte:

- İ Täñgäräykäyem, räncettem min sine, kiçer zinhar, şaytan kotırtkandır, şul gına telemne bozgandır, ällä närsälär äytep beterdem bit... Bulganga razıy bulıp yäşärgä kiräk tä soñ...

Täñgäräy hatınınıñ su kebek yomşak çäçennän sıypadı, anı, üz itep, qaderläp, kuyınına kıstı.

- Yarıy, buldı inde, buldı... Ällä närsälär uylama... Nindi räncü ul... Bez bit ber ğailä, ber yazmış keşeläre...

- Çıgıp kına kitteñ... Yörägemdä ber tamır kılt itep özelde dä kuydı... İ kurıktım inde... Ber-ber häl bulmadımı, dip uyladım, böten tormışıbız iskä töşte, barısın da kabat kiçerep çıktım...

- Min dä... Min dä küp uylandım, Färidä. Häzer bezneñ barısı da äybät bulır, yäme... Min monı siña väğdä itäm.

İr belän hatın oçraşuınıñ serle şahitı bulıp yänäşä basıp torgan Mansur üzen kaya kuyarga da belmäde. Ber-bersen qaderläp, söyep-nazlap, ayırılışa almıyça torgan häläl cannarga karap, üze dä iläslänep kitte, ahrı, tamakların kırgalap, küz töplären sörtkäläde...

- Min ni... Yaña yıl turında äytäm dä kitäm... Nailä kötä anda... Yugaltkandır bäğır... Ni... Kilersez, yäme. Bergä karşılarbız...

Mansurnı barıber çäy eçermiçä cibärmädelär. Nailägä küçtänäç tördelär. Tau qadär traktor, utları belän avıl uramın tutırıp, buran eçenä kerep yugalgan gına ide, östendäge karnı kaga-kaga, çattan ullarınıñ ukıtuçısı kilep çıktı. «Bu döm karañgı töndä nişläp yöri ikän», dip uylap ta beterä almadılar, Kamil Rähimoviç yomışın äytep tä ölgerde:

- Turı kilüegez äybät buldı. Üz klassımnı barlap yörim. Äybät ukıgannarı öçen bezneñ balalarnı kışkı kanikulda ber atnaga çit ilgä cibärälär. Şuña sezneñ rizalıgıgız kiräk. Cibäräsezme?

- Cibäräbez, cibärmibezme soñ?! Barsın, kürsen, keşe belän aralaşsın... Äzräk cıygan akça da bar... Barıber öygä kertep bulmadı, tik yatmasın...

- Sez añlamadıgız mine, Färidä hanım. Buşka baralar alar. Hökümät isäbenä. Äybät ukıgan öçen...

- Alaymıni? Hay äybät bula ikän... Bezneñ malay şulay yahşı ukıymıni?

- Akıllı yeget üstergänsez sez. Monıñ öçen rähmätän başka süz yuk...

Barısı da kanäğat bulıp ayırılıştılar. Läkin kunaklar monıñ belän genä betmäde äle. Tön urtası yakınlaşıp kilgändä, tıştagı burannıñ iñ kotırgan ber vakıtında, Täñgäräylärneñ kapka töbenä nindider «UAZ» maşinası kilep tuktadı.

Kolhoz räise Marat Abdulloviç ikän. Yomışın şunduk äytmäde. İke çınayak çäy eçep, şulkadär ük mäy töşerep algaç kına äytäse süzenä kereşte:

- Häterliseñme, Täñgäräy, tege vakıtta, sin şähärgä kitäm dip havalana başlagaç, min siña närsä digän idem?

- Ällä... Kayan häterliseñ inde anı? Yegerme yıllap vakıt ütkän bit inde...

- Vo! Yegerme yıl şul! Näq yegerme yıl! Nu? İseñä töşteme?

- Yuk, närsä buldı soñ yegerme yıl elek? Yä, äyt inde, bolay da başım tubal kebek, het sin cäfalama, Marat Abdulloviç...

- Näq yegerme yıl elek min siña äytkän idem. Kolhozda kalsañ, yegerme yıl äybät kenä eşläsäñ, öy salıp biräm, digän idem. Vot! Añladıñmı inde?

- Yuk, añlamadım...

- Öyle itäm min sine, Täñgäräy. Ğıynvarda uk buralık agaç kaytaçak, yazga bura äzer bulaçak, nu, közgä kütärep tä kuyarbız, nasıyp itsä... Ä? Sin moña niçek karıysıñ?

- Niçek dip... Äybät karıym. Rähmät siña... Sezgä... Marat Abdulloviç...

- Sineñ öçen genä tırışuım tügel. Alay uylasañ, nık yalgışırsıñ. Kolhozga keşe citmi. Sineñ yortlı buluıñnı kürep, yäşlär avılda kala başlamasmı dip ötälänüem...

Şulay itep, ber kiçtä Täñgäräyneñ tormışı bötenäyde dä kuydı. Ämät tavı buyındagı izge çişmä yanında oçragan Täñruh äytkänçä kilep çıktı. Böten tormışı, hätta yazmışı kisken üzgärde Täñgäräyneñ. Ber tön eçendä üzgärde. Üzgärer dä şul. Tönneñ nindiye bit?! İñ ozını, iñ karası! Ruhlar töşkän tön!..

Niçek kenä küñelenä ürmäläp kerergä tırışsalar da, Täñgäräy bu säyer uylarnı çitkä kuarga tırıştı. Nindi Täñruh? Nindi kara tön? Bolarnıñ barısı da uydırma, äkiyät bit! Ul rul artında yoklap kına kitkän ide, töş kenä kürgän ide, başka berni dä tügel... Dönya, tormış, yazmış mäsäläsenä kilgändä, barısınıñ da oçı oçka yalgana: hatınına yaratıp öylände ul, yäşäven dä yaratıp yäşäde, balaları keçkenädän äybät, akıllı buldı, ä inde yaña yortka kilgändä, anısı kolhoz räiseneñ namus eşe, väğdä birgän ikän, ütäsen!..

h h h

Ber atnadan Mansurlarga Yaña yıl bäyräme karşılarga kittelär. Käyefläre kütärenke. Nişläp kütärende bulmasın. Malayları Angliyägä kitep bardı. İke kön elek kenä piloram yanında tägäräşep yatkan agaçlarnı karap kayttılar, buraga digännärenä bilge salıp çıktılar... Barısı da tärtiptä. Niçek telädelär, şulay kilep çıktı. Keşeçä, barısına da kanäğat bulıp yäşäsäñ, Hoday täğalä üze kiterep kuya ul yulıña. Bolarnıñ barısı da Täñgäräy belän Färidäneñ tırışlıgınnan häm Hoday täğaläneñ igelegennän tugan bäräkätlär...

Ämät tavına yakınlaşkan sayın Täñgäräyneñ yöräge tıngısızlana bardı. Ber atna elek bulgan hällärgä ışanmasa da, ul vakıttagı küñel tetränülären isenä töşerep, ul äledän-äle sagayıp, şomlanıp kuya.

Yuldagı kar körtlären yak-yakka etterep çıkkannar. Tege çakta Täñgäräyneñ maşinası tuktalıp kalgan urında ayıruça kar küp. Ämät tavı töbendäge izge çişmägä alıp töşä torgan üzänlek çak-çak kına kürenep tora. Şul üzänneñ tap urtasınnan çişmägä taba ber tasma suzılıp kitä... Nindider sukmak... Bu şomlı mäldä kem genä kerep yörde ikän soñ ul aulak urınga?

Şulvakıt Täñgäräyneñ yöräge tibüdän tuktadı. Sulışı buıldı. Zihene yalgıştı. Küñele isängeräde... Oçsız-kırıysız kar diñgezendä anıñ näq ber atna elek ütkän, hätär burannar da kümep kitä almagan ez-sukmagı cäyräp yarılıp yata ide...

25 mart, 2006 yıl.

ÖÇENÇE İŞEK
(Hikäyä)

1.

Gayan uyanıp kitkändä dönya baş-ayak äylängän – kük cirgä töşep, cir kükkä ubılgan ide. Adämi zatlar da baş-ayak yori. Kosmonavtlar kebek. Karale, çınlap ta kosmonavtlar bit bolar! Ğaläm iç bu! Änä, küzlärne kamaştırıp, yözlärne nazlap, yoldız cile isep kitte... Änä, yoldız-planetalar, bocra-tügäräkkä tezelep, äylän-bäylän uynıy... Şunısı gına: monda Koyaş ta, Cir dä yuk. Bu yoldızlarnıñ barısı da ber zurlıkta - sihri-komeş utların cemeldätep, küzlärne irkäläp yanalar da yanalar...

Keşelär digäneñ keşe tügel ikän. Nindider serle, hätta ilahi zatlar sırıp algan Gayannı. Baştanayak aktan kiyengännär, yöz-bitlärenä dä ak yapmalar kaplagannar, tar aralıktan küzläre genä nurlanıp-balkıp tora... Berseneñ genä yöze açık, söt kebek ap-ak sakal mıyıkları yomrılanıp, küperep tora... Bu Ak babay tagın da serleräk, ilahirak, ahrı... Ap-ap sakal-mıyıkları öçen genä tügel, küzläre ay-hay hikmätle anıñ – kümerdäy yanıp, cem-cem kilep kamaşıp tora...

Açık yözle bu zatnıñ tele, süze tagın da hikmätleräk bulıp çıktı. Menä ul, ak sakalın algarak çöyep, tirä-yundägelärgä nider äytte, tegelär tız-bız kilep yögereşä başladı. Kaysıdır, totlıga-totlıga, nider añlatırga kereşte. Açık yözle zat, anı tıñlap ta betermiçä, Gayan östenä iyelde... Gayan berni dä añlamadı. Kayda ul? Nindi cirdä? Cirdäme soñ ul? Ällä küktäme, berär kosmostamı? Kayan kilep eläkte soñ mondıy tılsımlı da, şöbhäle dä cirgä?.. Ul bit ulı belän hatının karşılarga aeroportka aşıga ide...

- Gayan Biktimer ulı bit äle? Sineñ belän närsä eşlibez soñ? Äybät keşe dä kebek üzeñ... Ämma... Menä şul, Adäm galäyhe-äs-saläm ulı, sin fani dönyada çakta ocmahka cibärerlek ber izgelek tä kılmagansıñ, tämuğka salırlık yavızlık ta eşlämägänseñ...

Ak babay kulların artka böreşterep, kiñ koridor buylap yörep kitte. Gayan şunda gına anıñ artında päyda bulgan öç kiñ işekne şäyläp aldı. Alarnıñ yak-yaktagılarına ere häreflär belän “OCMAH” häm “TÄMUĞ” dip yazılgan, urtadagısında ber yazu da yuk. Yazu bulmagangamı, Gayannıñ iğtibarın änä şul öçençe işek cälep itte: “Anıñ artında närsä ikän?”

- Bik avır oçrak, - dip dävam itte Ak babay kıyafätendäge Hoday Täğalä, üze bertuktausız arlı-birle yörende. Sindäy adämi zatnıñ küptän kürengäne yuk ide minem departamentta. Ni bu yakka, ni tege yakka... Şulay da, ber yul bar. Sınau yulı. Savap yulı. Şul yulnı ütä alsañ, ocmahka kererseñ, ütä almasañ, tämuğka elägerseñ... Añladıñmı, Gayan Biktimer ugılı?

Gayan cavap birergä ölgermäde, urta işek şar açılıp kitte dä anıñ artında küperep yatkan ak bolıtlar dönyası päyda buldı. Şunda uk bu ak-saf dönyadan, küzlärne çagıldırıp, cannarnı iläsländerep, altınsu nur költäse kilep kerde... Kerde dä Gayannı üzenä suırıp aldı. Cil kebek ciñel ide şul Gayan, can kebek yaktı, ütä kürenmäle ide. Bäy, çınlap ta can bit inde ul! Ruh! Fani gomerendä märhüm bulıp, Hoday Täğalä karşına kilep baskan ruh!..

Cil kebek isep, nur kebek balkıp bik ozak tirbälde ul ak bolıtlar kuyınında. Bişektä tirbälgän bala kebek... Şulay tirbälä-tirbälä, Gayan tugan avılında päyda buldı. Añına kilgändä ul balçıgı eşerelmäsen öçen sipläp kagılgan nigez taktaları östendä utıra ide. Utıra mikän? Ul bit inde keşe tügel. Alaysa, ruhmı? Äytüe genä ciñel. Ruhlarnıñ da tös-kıyafäte buladır bit?

Gayan kuzgalıp, kalkınıp kuydı. Kulların yak-yakka suzıp cibärde. Sının turaytmakçı buldı. Şunda gına ul üzeneñ kulsız, sınsız häm sansız buluın añlap aldı. Şulay da, kulları urınında yaralıp, yak-yakka cäyelgän kiñ kanatları şaktıy caylı bulıp toyıldı aña.

Gayannıñ ruhı tugan yaklarına kübäläk bulıp kaytkan ide. Moña ul söyenergä dä, köyenergä dä ölgermi kaldı, anıñ karşında avılda yapa-yalgızı yäşäüçe änkäse päyda buldı. Änä ul alyapkıç itäklären bilbavına börep kıstırgan da tavık-çebeşlärenä cim yünätep yöri.

- Çep-çep-çep-çep...Çep-çep-çep-çep... Kilegez kil, appaklarım, yomşaklarım... Tämle tamaklarım!.. Çep-çep-çep-çep...

Şulay cim tabagın kütärep kilä-kilä, hucabikä Gayan-kübäläk kungan nigez buyına yakınlaştı. Häm,”ah” itep, tabagın kulınnan töşerep cibärä yazdı...

- Bärakalla!.. Kara nindi maturlık... Hoday Täğalä kulı uynagandır monda, bolay uk matur bulmas ide...

Gayan üzenä töbälep karap torgan änkäsenä: “Min bit bu, min – Gayanıñ... Tanımıysıñmı ällä?” – dip äytergä telägän ide dä, äytä almadı. Kanatların cäyep, moñga, nurga, yäşkä mölderämä tulı küzläre belän karap tik tordı...

Gayannıñ üzäge özelgän bu minutta ana karçık, kırt borılıp, koş-kortları belän söyläşä-söyläşä, yarım cimerek abzarları yagına kitep bardı. Can-kübäläk isä, avır uyları belän, cäyge koyaşta cılınıp ölgergän nigez taktasında yapa-yalgızı torıp kaldı.

“Kartaygan, - dip uylandı Gayan, haman äle änise belän oçraşu şaukımınnan kotıla almıyça. – Kartaymıy nişläsen?!. Kazanda yäşäüçe berdän-ber ulı da dürt yıl kaytkanı yuk bit inde avılga. Häzer bötenläy kaytmas inde. Kaytsa da... ruh bulıp, kübäläk bulıp kaytır... Bügenge kebek... Änä ul niçek utıra häzer küzlären akaytıp... İgeleksez...”

Ällä inde kübäläk-ulınıñ uyların sizende – ana keşe, koş-kortlarınnan ayırılıp, tagın yort nigezenä yakınlaştı.

- İ-i, kübäläkkäyem, ber dä bu tirädä oçmıy ideñ bit, kayan gına kilep çıgası itteñ äle? Minem Gayannan berär häbär barmı ällä? Ä? Nik däşmiseñ, Hoday işaräse?..

Gayannıñ üksep yılıysı kilde. Läkin ruhlar yılıy belmi şul. Alar barı tik gıybadät kenä kıla belä. Menä ul küñelenä kilgän iñ berençe dogaga kereşte. Anıñ izge niyäten sizenepme, ana keşe dä, nigez poçmagına çügäläp, aldına kulların kuşırıp kuydı...

- Rabbanä gofirli üä liüälidäyyä üä lil-mü mininä yäüiä yäküiül-hisab... - Äy Rabbıbız, hisap soralaçak kıyamät könendä mine, ata-anamnı häm barlık möselmannarnı gafu it!

2.

Gayan üzeneñ bu yulı gönahlı cir östenä sınau öçen, döresräge, sınalu öçen cibärelgänlegen bik tiz añlap aldı. Can tamırları özgälänäçäk säğatlär alda ikän äle. Dönyalıkta kaldırgan gönah-gıybrätläre öçen küräseläre bar ikän... Bolarnıñ barısı da – üzeneñ aldagı ilahi yazmışı hakına. Anısın gına añlıy ul. Tik Hoday Täğalä ihtıyarı belän kübäläk bulıp kaytıp, bu yaktı dönyada nişlär soñ ul? Ul bit bar da, yuk ta. Totaş gam, totaş moñ...

Ul oçtı. Avıl uramnarı buylap, annarı urmannar-kırlar östennän oçtı. Ber könlek gomerennän tuyıp, gamen, sagışın kaya kuyarga belmiçä oçtı... Bu kıska gomerendä dä mäñgelek mizgellär bulırga mömkin ikänen belepme, belmiçäme oçtı da oçtı... Tukta! Könme soñ bu, tönme? Kayan bu karañgılık? Bu tön kayan?

Tön tügel, zirat öste ikän bu. Anıñ öste cem-cem kilep tora. Gürgä iñderelgän bändälärneñ can-ruhları şulay cemeldi ikän... Şular arasında ätiseneñ ruhı da bar. Kaysı ikänen belep kenä bulmıy. Bik irtä kitep bargan şul uk yaktı dönyadan. Gayan anıñ yöz çalımnarın da häterlämi häzer... Kızık, Gayan da şuşı cemeldävek dönyaga kaytır mikän? Ätise yanına. Bälki, ätise ulınıñ tämuğ belän ocmah arasında bärgälänep yörüen inde beläder dä?

Avılnı uzıp, kiñ kırlarga taba oçkan Gayan-kübäläk äle genä uñışı cıyıp alıngan basu öslegendä cememldäp torgan tagın ber ut yomgagın şäyläp aldı. Ut yomgagı da tügel ikän bu cemeldävek – basu sörep yörüçe traktorlar ikän... Ällä kayan gına kilep çıgıp, kük yözen kaplap algan kara bolıt astındagı eñger-meñgerdä alarnıñ fara utları şulay cäyge könne telgäläp yöri ikän...

Ul da bulmadı, basudagı cemeldäveklärneñ berse, ut yomgagınnan ayırılıp, tirä-yakta danı çıkkan Yamankul çokırına taba kitte. Bäla-kazaga targan keşelär küp buldı bu yaklarda... “Bu zähmätle çokır adäm canı belän tuyınıp tora ikän... Keşelärne ul, siherläp, üzenä tartıp kiterä, imeş...” digän süzlär dä yörde halık arasında. Sataşkan traktor Yamankul çokırına citep kilä ide inde. Läkin ul bar dönyasın yotarday bulıp ırcayıp torgan çokırga tiz genä töşep kitmäde äle, ber yakka taypılıp, yarnıñ çitennän bara başladı. Läkin bolay ozak bara almayaçak ul. Alda – tagın da tiränräk, tagın da hätärräk çokır ubılıp töşep kitä...

Gayan şul traktorga taban atılıp töşep kitüen sizmi dä kaldı. Basu çitendä elenep torgan räşä pärdäsen yarıp, kotılgısız hälaqätenä bargan korıç atnıñ algı täräzäsenä barıp ta kundı ul.

Timercan abıysı lasa bu! Argan başın yan yak täräzägä kuyıp, cidençe töşenä, yuk-yuk, märtkä ük kitep bara... Böten täne belän kaltıranıp, dönya beterep baruçı timer eçendä yokı şulkadär tämle bulır ikän!

Gayan, bar yegärlegen cıyıp, kanatları belän täräzä pıyalasın kıynarga kereşte. Bärgälänä torgaç, telägenä ireşte – Timercan-traktorçınıñ basu tuzanına katkan kerfekläre kıymıldap, kalkınıp kuydı. Menä-menä kuzläre açılıp kitär kebek... Tik... nider citmi, bu küzlär uyansın öçen nider citmi ide...

Traktor kotılgısız räveştä hälaqätenä aşkındı...

Gayan üze dä sizmi kaldı - bar köçenä iñräp kıçkırıp cibärde:

- Timercan abıy!.. Uyan!.. Betäseñ bit!..

İşette, işette anı Timercan abıysı. Änä ul siskänep uyandı da, başın kalkıtıp, al täräzägä kaplandı. İñ elek Gayan-kübäläkne, anıñ cilpenep torgan al şäüläsen kürep aldı, annan soñ gına yakınlaşıp kilüçe upkınnı şäyläde... Şunduk, böten gäüdäse belän kaplanıp, tormoz tayakların kükrägenä taba tarttı...

Alagayımga cir yırtıp, ükerep kilüçe korıç at soñgı märtäbä keşnäp kuydı da, berara karışıp, kaltıranıp torgannan soñ, yar çitendäge kalkulıkka borının törtte.

Kübäläkkä şul citä kaldı – kanatların ofıktagı tañ koyaşı nurlarına mançıp, avıl yagına oçtı... Anıñ artınnan äle genä ülemneñ üze belän oçraşıp, nindider siherme, tılsımmı arkasında isän kalgan Timercannıñ dogalı süzläre iyärde:

- Ällähümmä gindakä ahtasibu musıbati fa-acirni fiha üä gabdilni inha hayra... - Äy Allahı, şuşı kıyınlıknıñ savabın nasıyp it. Äceren nasıyp it häm häyerle şatlıklar kiter şuşı kıyınlıklarnı kürgän öçen...

3.

Gayan-kübäläk tagın avıl östendä päyda buldı. Bu yulı anıñ alsu kanatları küzlärne çagıldırıp nurlangan könne irkäli ide. Här cirdä tormış kaynıy. Änä - böten halık eştä, böten bala uramda. Bigräk tä balalar kızık – süz kuyışkanday, därräü kuzgalıp, törkemnäre belän äle ber yakka, äle ikençe yakka yögereşälär... Arada öç-dürt yäşlek ber sabıy gına karşı yakka yögerä. Menä ul, törkemnän ayırılıp, avıl çitendäge fermalar yagına kitte. Şul yuldan kaytası änisen isenä töşerde, ahrı.

Tik närsä bu? Ferma yagınnan şul uk yulga atlar törkeme çıktı tügelme? Tuzan bolıtı tuzdırıp, can färmanga çabıp kilüçe atlar belän olı yuldan yaltıravık taşlar cıyıp baruçı bala arasında ara yakınaygannan yakınaydı. Gayannıñ canı öşep kitte. Ul hätta kanat cilpep oçuın da onıtıp, cirgä yıgılıp töşä yazdı...

Atlar kötüe belän bala arası küzgä kürenep yakınaydı. Mallar därtlärenä tulışıp çabularında buldı, sabıy bala isä küzlären uçlarına cıygan cemeldävek taşlardan küzlären ala almıy ide.

Gayan tagın aska tomırılıp töşep kitte. “Ä” digänçe sabıy bala karşında päyda buldı. Anıñ baş oçında uynap oça başladı. Bala keşegä şul citä kaldı. Ul, kübäläk kua-kua, bik tiz arada yul çitendä päyda buldı. Şulvakıt, kara bolıt kebek, bar dönyanı teträtep, ferma yagınnan kilüçe at kötüe ütep kitte...

Kübäläk bulıp uynıy-uynıy, Gayan bala kisägen avıl uramına alıp kerde. Tegese şunduk üz öylären kürep aldı häm: “Ännä!Ännä!” – dip, üz kapkalarına taba yögerde.

Kübäläk tä, tınıçlanıp, arı oçtı.

Koyaş kızdıra. Bu esselekkä kanatları köyär kebek toyıldı Gayanga. Ul yak-yagın küzätep, ışıgrak, külägäräk urın ezläde. Taptı! Änä ul – “Parlılar çişmäse”! Elek-elektän yäşlärneñ oçraşu urını. Bu çişmä buyındagı tallık yanında parlı yarlarnı kürsälär, suga töşkän apalar, su da almıyça, kire kaytıp kitä torgan bulgan. İzge urınnı, izge vakıtnı, izge hisne hörmät itü bu...

Bügen dä kemder bar... Gayan kire oçarga da uylagan ide, ämma ul üzneñ kem buluın bik tiz isenä toşerde, sak kına kılanıp, yakındagı öyänke ışıgına kerep çumdı... Kiñ yabaldaşlı agaç botaga astına kunıp, küñelen yuatırga, can yaraların bäylärgä uyladı. Läkin kuñelenä endäşä dä almıy kaldı, çişmä yagında torgan yeget belän kıznıñ borçulı süzläre kilep ireşte.

- Sin mine yaratmıysıñ, Rüzäl...

- Yaratam, Zilä, özelep yaratam... Nigä ışanmıysıñ miña, ä?

- Söyü moğciza bit ul... Serle-sihri mizgel... Tılsım... Ä sinen gel gadi: koçaklavıñ da, übüeñ dä, süzläreñ dä... Şuña da ışanmıym...

- Işanmıysıñmı?

- Işanmıym...

- Sin ışansın öçen närsä eşlim soñ?

- Kübäläk oçır.

- Niçek inde?

- Yaratam diseñ bit...

- Yaratam...

- Menä şul yaratu hiseñne, mähäbbäteñne tılsımlı kübäläk itep oçır... Cırdagıça: “Kübälägem-tügärägem, asıl koşım-sandugaçım, sin bit kuñelem koyaşı...”

- Sin çınlapmı, Zilä?

- Mähäbbättä şarmıylar, Rüzäl.

- Nu yarıy, alaysa... Tırışıp kararmın... Kü-bä-läk göl-lär-gä kun-sa, göl-lär tib-rä-lä mi-kän?..

Söygäne başlap cibärgän uyınnı Rüzäl citdi kabul itkän bulıp kılandı. Ul öyänkelär ışıgınnan çıktı da, küktä kızdırgan koyaşka karap, kulların yak-yakka cäyep cibärde. Can türennän kübäläk oçırırga tırışkan yegetne kürü teläge ciñde – Gayan-kübäläk kaçıp torgan cirennän çişmä buyına oçıp çıktı. Çıktı da bu kötelmägän häldän ber şatlanıp, ber kauşap kalgan ike ğaşıyqnıñ baş oçında cilpenep tora başladı...

Berençe bulıp kıznıñ “tele açıldı”:

- Rüzä-ä-äl, sin çınlap ta tılsımçımı ällä-ä-ä?..

- Zilä... Küräseñme bu maturlıknı?

- Küräm... Sin tudırdıñ bu maturlıknı... Küñeleñneñ çagılışı bit bu... Mähäbbäteñneñ çagılışı... Rähmät, Rüzäl... Rüzälem minem...

Gayan ber-bersenä sarılıp, mähäbbät tılsımına birelgän yäşlär yanınnan tizräk kitärgä aşıktı. Anıñ üzeneñ dä küñele cilkengän ide; ul da Rämiläsen şuşı çişmä buyında oçrattı lasa...

Alar bergä üstelär. Bergä ukıdılar. Bergä çitkä çıgıp kittelär. Bik yäşli öyläneşep, ğailä kordılar. Mähäbbätläre dä bar ide. Läkin ul yäşägän sayın sünä bardı kebek... Söyü kübäläkläre kayadır oçıp kitte... Ällä avılda kaldımı? Rämilä haman sayın: “Ällä avılga kaytıp kına yäşibezme?” – dip sorap tora... Bu cäydä genä ällä närsä buldı. Rämiläse közen mäktäpkä barası Almaznı alıp cäyge yalga kitkän ide, şularnı gel sagınıp, küräse kilep tordı. Ällä ber-ber häl bulasın sizende mikän? Yuktır, adaşıp yöri-yöri dä, söyü digännäre tagın äylänep kayta di bit. Gayannıñ künelendä “yoklap yatkan” hislär dä, kinät uyanıp, kuzgalıp kuydı, ahrı... Ğailäse kaytası köndä ul, eştän kaytışlıy uk, garacda torgan maşinasın kerep aldı da hatının, malayın karşılarga aeroportka çıgıp kitte. Yulda katı yañgır başlandı. Aldagı yulnı çak kına çamalap, yartı yulnı ütep bara ide inde... Kalganı töştäge kebek kenä... Östenä nindider tau işelgän kebek buldı. Nider iñräp, uhıldap kuydı... Annarı ul kayadır oçtı... Kaya bulsın, ahirät dönyasına, Hoday katına... TÄMUG belän OCMAH işekläre töbenä... Ädäm kölkese - ul alarnıñ bersenä dä kerä almadı... Anıñ karavı, kübäläk-can räveşendä bulsa da, avılın, yortın, änkäsen kaytıp kürde...

Gayan avıl östendä oçtı da oçtı. Anıñ sizger canına Parlılar çişmäse yagınnan här keşegä tanış, här küñelgä tansık mähäbbät dogası kilep ireşte: “Mähäbbät ul – iman. İmanıma, vöcdanıma niçek tugrı bulsam, min sine şulay yaratırmın... – Min dä...”

4.

Gayan tagın tugan nigeze östendä päyda buldı. Nigez tufragın uratıp algan taktalar östenä kilep kundı. Anı kötep torgan kebek, änise kilep çıktı. Yanına uk utırıp, künelen buşatırga kereşte.

- İ-i, kübäläkkäyem, küñelem sizenä: sin bu tirädä yukka yörmiseñder... Gayanım yanınnan kaytkansıñdır... Ä bit min anıñ ruhın toyam... Ana keşene aldap bulmıy ul... Ana yöräge ay-hay sizger... Äyt äle – närsä buldı minem ulım belän? Nindi genä bälalärgä yulıktı ul? Nindi genä avırlıklarga tarıdı? Anıñ can-bägıre özelgän ber minutta minem bähillegemä ömet itep kayttıñmı? Fatıyha sorap kayttıñmı? Ä? Nik däşmiseñ, alsu can börtege? Avırlık kitermim dip kurkasıñmı? Kurıkma, ul avırlıknı gına ciñärlek köçem bar minem. Ul köçem minem bähillegemdä, fatıyhamda. Min bit Gayanımnan razıy. Ul bervakıtta da minem yözgä kızıllık kitermäde. Anıñ öçen oyalıp, kıyınsınıp yäşämädem... Barı tik sagınıp kına yäşädem... Kötep yäşädem... Siräk kaytsa da, ul härvakıt minem küñeldä, yöräktä buldı...

Min anı yalgızım üsterdem. Ätise şuşı öyne salgan yılda kinät vafat bulgaç, kükräk balası belän torıp kaldım. Keçkenädän bik tıngısız buldı Gayanım: kitä dä yugala, kitä dä yugala ide... Ezli-ezli hällär kalmıy ide... Üskäç, ozakka kitep yugala torgan buldı. Baştarak kıyın ide, annarı öyrändem... Min bit anıñ isän-sau ikänen belep yäşädem. Soñgı könnärdä genä küñelem tıngısızlandı – yörägemä sızlavık kerde... Sine kürgäç, tagın da nıgrak borçıla başladım... Gayanımnıñ häläl canı kebek bit sin, i kübäläkkäyem, añlıysıñmı şunı?..

Gayannıñ üzäge özelde. Nikadär igeleksez, märhämätsez bulgan lasa ul! Häzer, bik teläsä dä, igelekle dä, märhämätle dä bula almas inde... Yuk bit inde ul, ülgän. Häzer Hoday katına barası da ya TÄMUGka ya OCMAHka kerep kitäse... Yarıy la ocmah işege açılsa... Ä tämugka kersä? Ana karçık küñelen yaña sızlanularga duçar itsä?.. Sizär bit ul ulınıñ tämug kisäüläre östendä izalanıp yatuın...

Gayan-kübäläk, üze dä sizmästän, talpınıp oçıp kitte, ananıñ kulbaşına barıp kundı. Anıñ kanat cilennänme – kaşemir yaulık çitennän çıgıp torgan berniçä çal çäç börtege uynaklap tirbänep aldı...

Ana belän balanıñ huşlaşu mizgele citkän ide. Alar bik ozak, ällä ber säğatme, ber könme, ber gomerme, ber-bersenä karaşıp tordılar, annarı gına, can iñräüe belän gazaplanıp, mäñgelekkä ayırılıştılar...

Kük katına kitep yugalgançı, Gayan tugan avılınnan, tugan nigezennän, şul nigez buyında kul bolgap kalgan gaziz anasınnan küzlären almadı. Ana keşe dä bik ozak nigez buyında basıp tordı, mañgayına uçların kuyıp, küknen nurlı balkışın küzätte. Annarı gına, ayak buınnarı arıpmı, küñele hälsezlänepme, nigez taktasına çükte...

... Hoday Täğalä katındagı tormış ber tamçı üzgärmägän: ak kiyemnärgä törengän färeştälär, tız-bız kilep, yögereşep yörilär... Tege öç işek tä üz urınında... Kahärlese şap-şop açılıp-yabılıp tora, ocmah işege açılgan sayın, moñlı da, därtle dä köy uynıy başlıy... Urtadagı işek yabık. Kerüçe dä, çıguçı da yuk... Güyä ul ber Gayan öçen genä uyılgan bulgan...

Ällä kayan gına ak sakallı tanış kart kilep çıktı. Ak babay! Hoday Täğalä?

- Nu, yegetkäy, hällär niçek?

Gayan avız açıp cavap birä almadı. Uyları belän genä söyläşte: “Hällär - änkäyneke. Ul bit anda yalgızı kaldı. Beraz märhämätle bulsañ, mine beraz yäşäter ideñ sin, Ak babay, änkäy karçık yanına kaytıp, anıñ yuanıçı, yärdämçese bulıp yäşäp kalır idem... Min bit mehanik, avılda eş citärlek, niçek tä keşe arasına kerer idek äle... Rämilä dä gomere buyı “avıl-avıl” dip hıyallandı. Bezneñ tamırlar şunda bit, mähäbbätebez dä, yazmışıbız da şunda...

- Yegetkäy, borçılma, yäşiseñ äle sin, ozın gomer yäşiseñ... Täneñ nık sineñ, ruhıñ da nık – dimäk, nigezeñ, näseleñ nık. Operatsiyä uñışlı uzdı, yäşiseñ äle, yäşiseñ...

Şulvakıt Gayannıñ küñelendä ör-yaña doga icat itelde. Bu doga Koränneñ izge sürälärendä dä yuk, päygambär hädislärendä dä oçramıy. Läkin ul İzge kitaptagı sürälärgä dä, ğasırdan-gasırga, teldän-telgä küçep kilüçe hädislärgä dä hiç karşı kilmi. Çönki ul adämi zatlarnıñ ihlas täübäse belän kunel saflıgınnan yaralgan ide...

“Hoday märhämätenä, izgelekkä ireşü öçen kendek kanıñ tamgan tugan cireñneñ bähillegen alırga, gaziz anañnıñ fatıyhasına ireşergä, çınlıkta, saflıkta, haklıkta sınalırga kiräk...”

5 sentyabr, 2009 yıl.

KARINDAŞ
(Hikäyä)

1.

İke keşelek palatada Tamas öç kön beryalgızı yattı. Bügen berençe märtäbä oyıp-onıtılıp kitkändäy buldı, böten tänen, zihenen yokı bastı... Töş kürde. Sataşmadı – töş kürde. İmeş, küldä ike akkoş yözep yöri. Kaydadır mıltık tavışı işetelde. Akkoşlarnıñ berse, kurkınıp oçıp kitte, ikençese oça almadı. Läkin küktäge akkoşnı bik tiz atıp töşerdelär, ä küldä yözgäne isän kaldı... Ämma ul bik bähetsez ide, çönki akkoşlar üz gomerlärendä ber märtäbä genä parlanalar, yalgız kalgaç, sagınularına tüzä almıyça, moñayıp ülälär...

Uyangaç, Tamas kürgän töşe hakında uylanıp yattı. Atılgan akkoş – ülemgä. Yalgız akkoş – sagışka. Tagın şul hakta uylandı: bolarnıñ kaysı hätärräk soñ? Ülemme? Ülem, älbättä. Läkin... ülem, hätär bulsa da, kurkınıç tügel. Çönki keşe üzeneñ ülgänme-yukmı ikänen belmi, ul... Ul ülgän bula inde. Ä sagıştan tiz genä kotılam dimä.

Tamas üzeneñ hälen añlamaslık däräcädä berkatlı tügelyu Aña ülem çire eläkte. Bu çirdän däva yuk. Tabiblar kisterep kenä äytmäsälär dä, Tamas sizä - avırtu basılmıy, anıñ täne akrın gına ülä, canı da sünä, sürelä... Medosmotr ütärgä dip kenä bargan ide yugıysä... Menä öçençe ay inde «tikşerälär»... Öçençe hastahanä... Bu yulı ülem palatasına uk kertep saldılar, baş oçına pıyala savıtlar elep çıktılar, alarnı kan tamırlarına totaştırdılar...

Kızık... Kızık häm säyer... Üze ülem palatasında yata, üze tınıç... Ber börtek borçılu bulsa ide, içmasa! Yuk. Närsägä dä bulsa ömetlänäme? Ömetlänmi dä. Närsä öçender borçılamı? Borçılmıy. Ğailäse, ata-anası, yätim kala torgan balaları yuk bit anıñ. Hätta söygäne dä, hatını da yuk... Utız ike yäşlek ir-egetneñ hatını yäisä söygän kızı bulırga tiyeş, älbättä. Tamasnıñ da yaratıp yörgän kızı bar ide. Üzeneñ ülem çire belän avıruın añlap algaç, kuıp cibärde.

- Min sine yaratmıym, bar, kit, yörmä minem arttan! – dip mıskıllaganday itte. Rämilägä citä kaldı. Yözen kaplap, yılıy-elıy çıgıp kitte dä bütän kürenmäde.

Yarata anı Tamas. Öylänergä dä uylap yöri ide. Ul bit şır yätim. Balalar yortında üskän. Kem, kayan buluın häterlämi. Tatar bulın gına belä. İmeş-mimeşkä karaganda, karındaş tuganı da bulgan. Ällä bulgan, ällä yuk... Bulmagandır da... Bulsa, ber tabılır ide. Tamas anıñ tugan buluın tögäl belmäsä dä, niçekter toyar ide, sizär ide... Äle kiçä genä dävalauçı tabibı da soradı: “Tuganıñ yukmı?” – dide. “Yuk” dimi, närsä disen inde... “Bulsa, kanıgıznı alıştırıp karar idek”, - di. Yüri äytkän kebek äytä. Tınıçlandırır öçen äytä... Yuk anıñ tuganı, yuk, yuk... Yapa-yalgız ul. Döm yalgız. Bötenesen dä üze häl itä. Häl itmiçä, Rämilä belän ozakkarak suzuı da şunnan buldı, ahrı. Yugıysä bu yulı kararı nıklı ide. Ä menä niçek kilep çıktı...

Kızganıç älbättä. Utız ike yäştä kitep baru ber dä keşeçä tügel. Läkin şunısı kuandıra, keşelärgä artık kaygı kitermi ul. Tınıç kına kitä dä bara... Şulay... Üz yazmışın berkemgä dä telämi Tamas. Yätimnär, yalgız, üksez bändälär tormışın ul üze küp kürde, küp tatıdı. Şul da bik citkän...

Şul vakıt, ävärä kilep, palataga tagın ber avırunı kertep saldılar. Tamas, tabiblar çıgıp kitügä, tersäklärenä tayangan kileş sak kına ürelep, baş oçındagı şeşä-savıtlardan suzılgan baularga çornalıp yatuçı avırunı centekläp öyränä başladı.

Şundıy uk avıru. Hätta ul kaysıdır cire belän Tamasnıñ üzenä dä ohşagan, änä - cirän çäçläre, ozınça yañakları, mul irennäre – barısı da anıkı. Şulay toyıla gına, älbättä. Nıklap uylasañ, böten avırular da bertörle. Şulay da, bu keşedä tanış çalımnar kübräk kebek... Ul çalımnarnı Tamas här könne közgedä kürä. Nindider hikmätle häl bar monda. Ällä?.. Ällä, ülär aldınnnan keşeneñ yöz kıyafäte, yaktı dönyadan kitärgä telämiçä, başkalarga yabışıp, küçep kaluçan bula mikän? Alay disäñ, bu Hoda bändäseneñ üz canı da menä çıgam, menä çıgam dip tora... Ällä ul haman töş küräme? Sataşamı? Ülem iläslege canın şulay tıngısızlap aptıratamı?

Änä kuzgalıp kuydı. Çın bu, ön bu... Bernindi dä töş tügel. Töştäge keşe bu qadär izalanmas ide.

- Ih... Ih!..

Tamasnıñ üz häle dä häl. Şuña kürä, kürşe karavattagı avıru nikadär genä integep-izalanıp yatmasın, aña berniçek tä yärdäm itä almadı. Şulay da, köç-häl belän suzılıp, haman añına kilä almıy yatkan avırunıñ karavat çitenä salınıp töşkän uñ kulın totıp aldı. Ni öçen şulay eşlägänen ul añlap ta betermäde. Küräseñ, tege bändäne tınıçlandırırga, anıñ avırtuın kimetergä, hälen ciñeläytergä telägänder...

Çınlap ta, berazdan avıru can avazı belän ıñgıraşudan, yöz-çırayların cıyıra-cıyıra izalanudan tuktaganday buldı. Tınıçlanıp yokıga kitte. Yözenä, mañgayına tir-dım bärep çıktı. Tamas avırunıñ beläge turısında yatkan uçı belän ayırmaçık toydı: can-färmanga çapkan kan, baştarak, aptırangan, gacäplängän kebek, sagayıp tuktap kalganday buldı, annarı tagın şıbırdap agıp kitte. Lşkin bu yulı inde anıñ agışı şaktıy tınıçlangan, tigezlängän ide. Tamas tagın şunı toydı: bu serle avırunıñ pulsı anıñ üz pulsı belän tämam täñgälläşkän ide... Güyä alar ber keşe. Ber can. Ber tän. Ber kan. Dimäk, bertugannar... Ä? Tugannar?

2.

Avıru, hälsez kerfeklären kütärep, küzlären açkançı Tamas üz kulın anıñ belägennän ıçkındırmadı. Bolay rähät ide, tınıç ide. Kürşese zäñgär küzlären açıp yaktı dönyaga bakkaç kına kiyerenkelektän oyıy başlagan kul-beläklären yurganı östenä cıyıp kuydı. ul zäñgär küzlär, ap-ak tüşäm buylap arkılıga-buyga üttelär dä, şundıy uk ak stena buylap tübän töşä başladılar, annarı, ram eçenä kuyılgan urman räsemendä beraz tuktalıp torgannan soñ, yulların dävam ittelär. Tamasnıñ şundıy uk zäñgär küzlärenä tap bulgaç kına, aptırap, tuktalıp kaldılar. Tuktalgançı äle, dertläp-kaltıranıp, tagın da kiñräk açılıp kittelär...

- Sin kem? Sin – minme?

Tamas, huşın cıya almıyça, tınsız, huşsız kalıp torgan arada, tege sorau tagın kabatlandı.

- Minme? Sinme?

- Yuk... Min... Min – bu min...

- Kem?

- Min... Min üzem...

- Sin kem soñ?

- Min... Tamas... Sineñ kebek ük avıru. Ä sin kem?

- Min... Samat...

- Menä tanıştık ta. Bik avırtamı?

- Kimerä... Menä äle beraz ciñeläyde... Rähmät siña...

- Miña?.. Rähmät?.. Närsä öçen?...

- Sin tereltteñ mine...

- Niçek inde?.. Min berni dä eşlämädem bit.

- Sin... Sin tereltteñ... Niçek ikänen belmim. Min monı... toyam gına...

- Min dä toyam...

- Bu äybät bit inde...

- Äybät...

- Sin dä üläseñme?

- Ä sin?

- Min... Üläm...

- Min dä...

Üz uylarınnan, süzlärennän kıyınsıngan kebek, beraz tın yattılar. Tamas küñel töpkelendä kaynaşkan hislären tärtipkä kiterä almıy azaplandı. Berazdan bu hislär nindider uy-fikergä oyışıp, ber bik möhim sorauga ävereldelär.

- Samat... Sineñ tugannarıñ barmı?

- Yuk...

- Nigä yuk?

- Nigä bulsın, min bit detdom balası...

- Tugannarıñ bötenläy bulmaganmı?

- Bulgan, nişläp bulmasın?! İgezäk tuganım bulgan. Bezneñ balalar yortında karavılçı kart bar ide. Menä şul belä ide minem änkäyne. İkäü bulganbız. Ämma änkäy bersen genä kaldırgan. İkençesen üze belän alıp kitkän. Bik çirläşkä ber tatar hatını bulgan ul. Üksep yılıy-elıy kaldırgan. “İsemendä ser bar, hikmät bar, şul ser aşa tabışırlar”, digän. Gomerem buyı uylap yäşädem – nindi ser, nindi hikmätter ul? Açıklıy almadım...

- Ğailäñ barmı soñ?

- Ber yörgän kızım bar. Nurzadä isemle. Üläsemne añlagaç: “Bäheteñne bütän cirdän ezlä”, - dip kuıp cibärdem. Räncettem. Şulay da ükenmim... Tormış korıp, anı bähetsez itsäm, ul nıgrak räncer ide...

- Familiyäñ niçek soñ sineñ? – Tamasnıñ küñelenä ber ük vakıtta ömetle dä, şomlı uylar kerä başlagan ide inde.

- İsmägıylev.

Üzeneñ dönyadagı çagılışı bulıp, yänäşäsendä yatkan avırunıñ familiyäsen işetkäç, Tamas tınıçlanganday buldı. Yuk, familiyäläre turı kilmi. Üz familiyäse Däminov anıñ. Ä menä İsmägıylev bulsa, nık aptırar ide. Söyeneçennän aptırar ide.

- Samat, sin ülemnän kurkasıñmı?

- Yuk, kurıkmıym.

- Nigä?

- Balalar yortında da, annan soñ da min ul närsä belän oçraşkanım buldı.

- Şulkadär avır ideme?

- Avır ide... Bersendä malaylar asıp kuya yazdılar, ikençesendä üzem asılındım...

- Ni öçen!

- Minem bedän dus bulıp yörgän malaylar ber kıznı köçlädelär. Min karşı töştem. Çak isän kaldım. Şul... Bik yarata idem ul kıznı. Üläsem kilde. Azdan gına kaldım...

- Ülü ällä ni kurkınıç tügel, şulaymı?

- Ällä inde... Miña ülärmen kebek tä tügel... Yoklap kına kitärmen, ahrı...

- Min dä kurıkmıym... Min bolay da bu dönyada yuk kebek... Ata-anam da, tugannarım da, ğailäm dä yuk...

- Sin dä yätimme?

- Äye, näq sineñ kebek. Min dä yäräşkän kızımnan baş tarttım...

- Kızık... Yazmış digen, ä?

- Ällä yalgışmı?

- Äyt äle. Kem kuşkan siña bu isemne? Tamas – säyer isem bit...

- Belmim. Detdomga birgän anam kuşıp kaldırgan, didelär. Min ul ana keşene belmim, hätta häterlämim dä...

- Ä sin beläseñme, bez bit ber-berebezgä bik ohşaganbız.

- Beläm.

- Sineñ familiyäñ niçek?

- İsmägıylev tügel.

- Kem?

- Däminov...

- Ä? Närsä-ä? Däminov?

- Nik aptırıysıñ? İsmägıylev tügel bit...

- Min dä Däminov!

- Ä? Niçek?

- Şulay. Minem familiyämne alıştırgannar. Tege karavılçı kart äytep kaldırdı. Balalar yortınıñ direktorı da şuşı familiyäne yörtkän ikän... “Minem balalarda yätimnär familiyäse bulırga tiyeş tügel”, - dip, familiyämne üzgärttergän. Şunnan başlap İsmägıylev bulıp yörim.

- Närsä bula inde bu?

- Ohşaganbız da, familiyälär dä turı kilä... Yäşebez dä, yazmışlarıbız da, hätta çir-avırularıbız da şundıy uk... İkebez dä ber ük törle yäşibez... Tugannar bulsak ta gacäp tügel...

- Tugannar... Bir äle kulıñnı... Häzer beläbez anı, tıñla, yörägeñne tıñla, min dä tıñlıym...

Tagın kulların totıştılar. Tamasnıñ kötelmägän söyeneçtän kızulap tibä başlagan yöräge ällä nikadär kan tamırları buylap Samatnıñ şundıy uk kızu, yarsu yörägenä barıp yalgandı... İke can, ike tän berböten bulıp yäşi başladılar. Ber ana karınınnan ber ük vakıtta tugan ike can iyäseneñ ber-berse belän tabışu, kavışu moğcizası ide bu.

- Samat...

- Tamas...

- Tuganım minem!..

- Tuganım...

- Menä sin nindi!

- Ä sin menä nindi...

... Alar köne buyı söyläşep yattılar. Yılaşıp ta aldılar. Tabiblar kerep-çıgıp yördelär, üz eşlären eşlädelär, ä Samat belän Tamas söyläştelär dä söyläştelär. Kiçkä taban gına, sizger cannarına işelep töşkän täesirlärdän, his-toygılardan arıp-alcıp, tirän, sälamät yokıga kittelär, ämma ber-berseneñ kulların ıçkırdırmadılar...

3.

Ülem palatasındagı yañalık ber kön eçendä böten hastahanägä taraldı. Bu hakta tabiblar da belep algannar. İkençe könne ük, töşkelekkä taba, Tamas belän Samat yatkan bülmägä ak halatlı keşelär kerep tuldı. Bu vakıtta ike tugan ber-bersenä üzläreneñ soñgı börtek serlären dä açıp ölgergännär ide inde. Süzne Tamas alıp kitte:

- İsem belän bäyle nindi ser hakında äytteñ sin kiçä?

- Bezneñ isemnär, niçekter, ber-bersenä bäylängän bulırga tiyeş. Şul gına.

- Şul gına diseñ dä... Berär uyıñ barmı ällä?

- Bar... Äytik, sineñ isemne kire yaktan ukıp karıyk, di. Närsä bula?

- Ta-mas... Sam-at... Samat bula! Sineñ isem bula!

- Dimäk?..

- Dimäk, äniyebez bezneñ ikebezne dä ber süzgä bäyläp kaldırgan! Kayçan da bulsa bu hakta belerlär, dip uylagandır, meskenkäyem...

- Menä beldek... bez çın tugannar, hätta igezäklär bulıp çıgabız, bolay bulgaç...

- Äye, bezne häzer berni dä ayıra almayaçak...

- Ülemnän kala...

- Ülemnän kala... Ä sin ülemnän soñ da yäşäü barlıgına ışanasıñmı?

- Ber akıl iyäse äytkän, imeş: “Ülem – yäşäüneñ başı”, - digän.

- Ülemnän soñ tormış bulsa, bez anda da bergä bulaçakbız. Min monı toyam, sizäm. Hätta kötäm!

- Äye şul, bez bu tormışta bik soñ oçraşsak ta, tege dönyada tiz tabışırbız... Çönki bez inde ber-berebezne beläbez... Şulaymı?

- Barıber üläse kilmi...

- Üläse kilmi, sin haklı...

- Äyt äle, bu häyätta küpme gomerebez kalgan soñ bezneñ?

- Ber ay, ike ay, küp bulsa –yartı yıl...

Tamasnıñ üläse kilmi ide. Ul “kan alıştıru” hakında uylana başladı. Äle tege dönya niçekter... Berkem belmi. Ä monda häzer anıñ bötenese dä bar. Çönki karındaşı, tuganı bar!

Konsilium bik eşlekle uzdı. Süz Samattan – Tamaska, Tamastan – Samatka kan küçerü hakında bardı. “Kemnän başlarga?” digän sorau borçıy ide tabiblarnı. Ahırdan kileştelär: tagın ber märtäbä yegetlärneñ kannarın tikşerep, çagıştırıp kararga buldılar... Annarı, niçek şaulap-görläp kergän bulsalar, şulay uk şau-gör kilep çıgıp ta kittelär.

- Tamas! Ä, Tamas...

- Äü...

- Tamas, sin änkäyne niçek itep küz aldına kiteräseñ?

- Berniçek tä küz aldına kiterä almıym. Ber tanış yöz dä aña turı kilmi... Ä sin?

- Minem belän dä näq şundıy häl. Şunı gına toyam: äybät bulgandır ul...

- Üz balaların detdomga birgän ana äybät bula inde alaysa...

- Bik avıru bulgan, di bit. Uramda yäisä keşedä kaldırsam, üsep citä almaslar, digänder şul...

- Ä iseme niçek buldı ikän?

- Miñnisa... yäisä Näziräder...

- Nigä alay diseñ?

- Bolay gına... Bu isemnär miña oşıy...

- Tamas, kannarıbıznı almaşsak, isän kalırbız mikän? Tabiblar şul hakta söyläştelär bit.

Üze süz başlamasa da, Tamas ta şul hakta uylıy. Uylarınıñ oçına gına çıga almıy integä...

- İsän kalırbız, Samat... Min monı beläm! – Tamas niçek katgıy itep cavap birüen sizmi dä kaldı. – Yäşibez äle! – Annarı tınıç kına östäp kuydı: - Hoday yazgan bulsa...

4.

Tamas belän Samatnı, ber aydan, sau-sälamät dip, çıgarıp, kaytarıp cibärdelär. Üz ayakları belän, üz añnarında, köleşä-köleşä kaytıp kittelär. Döresräge, Rämilä belän Nurzidä kilep aldılar.

Hörmätle ukuçım, sin “kan alıştıru yärdäm itkänder” dip uylıysıñ inde?! Yuk, eş kanga barıp citmäde. Annarı, ike çirläşkä keşeneñ kan alıştıruı gına alarnı kotkarıp kala alır ide mikän? Yuk, älbättä. Tabiblar häzergä qadär: “Närsä buldı soñ bu Hoda bändäläre belän!” – dip aptırıylar, di. Çirattagı analiz vakıtında uk kan üzeneñ yäşäügä omtılışın, tormışka därten sizdergän bulgan. Kalganın Galicänap Tabiğat bik tiz caylap, köyläp kuygan. Tabiğatneñ biyeklege Hoday Täğalägä qadär, tiränlege dä, kiñlege dä... şul uk Hoday Täğalägä qadär. Adäm balasınıñ zihene, küñele, hätta uy-hıyalı da ireşä almıy torgan dairälärdä häl itelä keşe yazmışları. Sabır itä genä belsen, ömeten genä özmäsen, hıyalınnan gına vaz kiçmäsen...

Zamanıbıznıñ hätär avıruı ülemgä duçar itkän ike igezäk tugannıñ, ber-bersen tabışıp, häter, ruh, iman yañartıp ayakka basuları, berençe karaşka, keşe ışanmaslık häl kebek, ämma ışanası da kilä. Tuganlık, karındaşlık hiseneñ, kan häm can toygısınıñ köçe hakında söyli bu vakıyga. Şuña kürä dä keşelärgä kat-kat äyter idem min: “Keşelär! Tugannarıgızga, yakın kardäşläregezgä iğtibarlı bulıgız, alarnı qaderlägez, bähilläp-bähillätep torıgız, yanıgızdan yırak cibärmägez. Yugaltmagız... Anakaylar! Ä sez gaziz balalarıgıznı dönya buylap çäçep, taratıp yörmägez. Çäçelep, taralıp gomer itkän karındaşlar ber kilep oçraşır, tabışır dip kem äytä ala?!” – diyär idem.

Keşelär, ber-beregezneñ qaderen belegez. Qader yanında häter tora. Şiğırdä dä, cırda da alar yahşı rifmalaşalar. Tormışta da bu şulay, keşe yazmışında da, Tormışta qader häm häter bulganda keşegä bähet yılmaer, igelek kılınır, iminlek kiler.

Monıñ dälile – menä äle genä sezgä barıp ireşkän gıybrätle tarih. Hiç uylap çıgarmadım – min bu gacäyep hälne 1998 yılda tormışnıñ üzennän küçerep algan idem.

16 mart, 2003 yıl.

YÖRÄK ÇİRE
(Hikäyä)

Gölbädrän karçık vraçka barıp kararga buldı. Gomerdä bulmagannı, irtänge säğat belän, kükräk turısında, kaydadır can cirendä nider çänçep, çemetep kuydı. Böten könen namazlık östendä ütkärgän bu izge karçıknıñ berençe uyı täqdir hakında buldı: “Ällä?.. Ällä säğate sugıp yatamı? Gomereneñ ahırı yakınlaşamı? Soñgı yulga — bakıylıkka kitärgä vakıt citkänme? Kük kapusı açılganmı? Ällä... kartı çakıramı? Anıñ kitep barganına da unike yıl bit inde. Unike — izge san, izge fal. Çakırır da şul. Üze dä bik sagındırdı inde. İlle biş yıl bergä gomer ittelär bit, uyın eşmeni?!”

Menä tagın çänçep aldı, tagın, tagın... Gölbädrän karçıknıñ tıngısızlana başlagan canı kısılıp, hätta sızıp kuydı. Ul şunduk üzeneñ köndälek dogalarına kereşte:

“Bismillähir rahmänir rahim... Ämäntä billähi vä mälänkätihi vä kötöbihi vä rösölihi väl yäümilminällahi täğalä väl-bäğsi bädäl-mäüti...

Allahi täğalägä inandım, anıñ färeştälärenä, kitaplarına, päygambärlärenä dähi ahirät könenä häm täqdirneñ yahşısı da, yamanı da Allahı täğalädän buluına häm ülgännän soñ yänä terelügä inandım...”

Yuk, betmäde dä betmäde Gölbädrän karçıknıñ canına töşkän sızlavık. İnde ul çänçep tä sızlamıy, tın gına ärnep tora... Sagış kebek...

Ällä... Ällä balaları belän ber-ber häl buldımı? Şunı sizep borçılamı ana keşeneñ küñele? Şuña yöräge özeläme? Näsime cähännäm tişegendä kümer çıgara. Tereläy cir astına kerep yöri. İke yıl kaytkanı yuk inde anıñ. Onıgı Nikulaynı kürmägänenä dä ike yıl bit, äytergä oyat...

Näsimäse, Kazanda gına yäşäsä dä, yılga ber genä kayta. Anısınıñ ire könläşep intekterä. Avılda kalgan yegetläreñ yanına kaytasıñ, dip bitärli ikän Çtapanı. Keräşene bik kızu, ber-ber häl kılmasın tagın...

Gölbädrän karçık irtänge namazınıñ yämen, örekle çäyeneñ tämen toymadı. Tavıklarına cim salıp, işegaldın urap kergäç, tagın tüşägenä barıp yantaydı, kükräk turısında avırttırıp-çänçep torgan urınnı sıypap öşkerergä kereşte. Ämma sıpırgan-sıypagan sayın sızlau köçäyde genä.

Menä şunnan soñ inde Gölbädrän karçık vraçka barırga buldı. Kiçä kiç vakıt uzsınga tegep utırgan mendär sürüen ber çitkä alıp kuydı da tüşägen cıyıştıra başladı...

Medpunkt avılnıñ argı başında. Vraç urınında äle yañarak kına şähärdä ukuın tämamlap kaytkan yäş yeget ikän. Gölbädrän karçık ärnep-sızlanıp barıp kergändä ul, möhim kıyafät çıgarıp, türdäge östäl artında utıra ide. Şäfkat tutaşı urınında yörgän Hälimä abıstay kürenmi. Ul bulmagaç, vraç yeget nikadär genä kıstasa da, Gölbädrän karçık çişenmäde, yöräk avırtuınnan daru gına soradı.

— Yörägegezne kayçan sizä başladıgız? — dip soradı vraç yeget.

— Hi, balam, min häzer yöräktän genä toram da inde. Minem häzer böten cirem dä yöräk. Balalar üsterep, şular öçen gomer buyı borçılıp, gomer buyı sagınıp yäşä äle, üzeñ dä yöräkkä äverelerseñ...

Eget döres sorau birmägänlegen şunda uk añlap aldı.

— Küptän avırtamı yörägegez? — dip soramakçı idem...

— Küptänme dip... Kem belgän inde anı... Bügen menä berençe märtäbä çänçep-çänçep aldı. Äle dä sızlap, ärnep tora.

— Hälegez betäme?

— Yuk, Hodayga şöker, üz huşımda, üz sulışımda älegä.

— Ayak buınnarıgız yomşap intektermime?

— Zarlanmıym, balam, anısına da zarlanmıym. Tavıklarnı kuıp totam äle min...

— Säyer bu, bik säyer... Yöräk disez bit...

— Yöräk şul, balam, menä şuşı cirdä çänçep tora. Barmak oçı belän kagılsañ, änä belän kadagan kebek avırta...

— Şunısı säyer dä inde... Äbekäy, menä bu darunı kabıp kuyıgız äle, — Vraç yeget östäl tartmasınnan ber kap daru alıp, Gölbädrän karçıkka suzdı, annarı cähät kenä su salıp birde. — İrtägälärgä hälegez ciñeläymäsä, tagın häbär itärsez, rayon hastahanäsenä cibärerbez...

— Ciñeläyer, balam, daru eçkäç ciñeläyer...

— Hoday kuşsa, citmeşkä, siksängä qadär yäşisez äle sez... Menä min äytte diyärsez...

Gölbädrän karçıknıñ küñele buldı. Nik bulmasın, anıñ belän keşeçä söyläşep, darular birep, hälen äybätkä yurap cibärdelär bit... Ber genä närsägä töşenep citä almıy azaplandı ul. Nik kenä: “Citmeşkä, siksängä qadär yäşiseñ”, — dip äytte ikän bu vraç digännäre. Gölbädrän karçıknıñ siksän yäşlegen avıl sovetı monnan ike yıl elek ük bilgeläp ütkän ide inde... Şul uñaydan yort-ciren, kapka-koymaların da rätläp kitkännär ide. Aşlıgın, utının yünättelär, bozıla başlagan miçen kabat torgızdılar...

Gölbädrän karçıknıñ yöräk çiren daru gına ala almadı. “Şul, şul gına — äcäl avıruınnan bütän bernärsä dä tügel, — dip uylandı ul. — Dimäk... vakıt citkän. Balalarnı çakırtırga kiräk bulır...”

Öyenä köç-häl belän genä kaytıp citte ul. Kaytışlıy kürşesendäge Gayşä karçıkka kerep çıktı. Ber-ber häl bula kalsa dip, üzeneñ vasıyät süzlären äytte. “Yort — ulıma, gomer buyı cıyılgan vak-töyäk mal — kızıma; ziratta urınım äzer — kartım yanında cir kaldırılgan”, — dide ul. Tegese, berni añlamıyça, niçek avızın açıp karşı algan bulsa, şulay avızın açkan kileş işek töbendä basıp kaldı.

Ülem hakındagı şomlı uylar Gölbädrän karçıknı tämam avıruga sabıştırdı. Ul, bik möhim bäyrämgä cıyıngan kebek, yuınıp-sörtenep aldı, ös-başın alıştırdı. Yaña külmäk kigändä, can sakçısı bulıp yörgän eçke kükräkçäse genä närsägäder elägep azaplandı. Nihayät, anısın da salıp kuydı Gölbädrän karçık. Bigräklär dä matur çigelgän anıñ kükräkçäse. Kanatlı koyaş töşerelgän aña. “Can koyaşı bu”, — di ide anı yırak äbise. Gölbädrän: “Cannıñ da koyaşı bulamıni?” — dip sorasa: “Bula, bula, çönki alar şundıy ohşaşkannar, ikese dä alsu-kızıl, ikese dä par kanatlı, kanatların härvakıt kiyerep cäyep toralar, menä şuşı räsemdäge kebek”, — di ide ul.

Tukta, närsä bu? Nindi moğciza? Kükräkçäsen tüşäk östenä cäyep kuyuı buldı, menä bähet — Gölbädrän karçıknı köne buyı bimazalap torgan kükräk avırtuı kinät yukka çıktı. Şul söyeneçennän ul, ike kanatın ike yakka cäyep yatkan can-koyaşın kabat kulına aldı, söyälle barmakları belän sak kına kagılıp, sıypaganday itte. Şulvakıt anıñ uç töben närsäder çänçep-çemetep, kaya ul çemetü genä, peşerep, yandırıp aldı! Güyä yörägendäge hätär avırtu, nindider siher belän, anıñ uç töbenä ük töşep kitkän ide... Ällä? Ällä sagışlı, ärnüle yöräge üze dä böten çire-niye belän bergä şuşı näzek, hälsez kullarına küçkänme?

Gölbädrän karçık, bu gacäyep hällärdän zihene taralıp, tüşäk çitenä çükte. Ah itärlek närsälär bar ide şul monda, — anıñ koyaşlı kükräkçäsendä, kömeş nurlar çäçep, kiçä kiç mendär eçlege tekkändä töşep yugalgan enä yata ide!

Äle yaña gına täqdirneñ küzenä karap, soñgı yulga barırga äzerlängän karçık, küzlären rähät yomıp, başın artka taşladı, annarı tau kebek öyelgän mendärlär östenä tayanıp, avıp töşte...

“Menä närsädä bulgan bit hikmät! Täqdirdä dä, yöräktä dä tügel, gap-gadi enädä bulgan. Şul kadap intektergän, gönah şomlıgı närsä!”

Gölbädrän karçık uylagan uylarınıñ oçına çıga almadı; söyenergä dä, köyenergä dä belmiçä üzeneñ bäğır kisäklären — ulı belän kızın isenä töşerde: “Yarıy äle isän-iminmen, yuksa balakaylarım, böten eşlären, tormışların taşlap, yul gazapları kiçep, änilären kümärgä kaytıp töşärlär ide...”

Şulvakıt, tännärenä salkın yögertep, Gölbädrän karçıknıñ yöräk turısında kaysıdır kan tamırı tartılıp, çänçep-sulkıldap kuydı, irtännän ük tanış sızlavık kabat yañardı... Ul gına da tügel, bu sızlavık, köçäygännän-köçäyä barıp, meñ enä belän tetkälänep betkän yöräk çirenä äverelde...

Karçık, cähät kenä kalkınıp, ömet tulı küzläre belän, haman da tüşäk östendä kızarıp yatkan kükräkçäsen ezläp taptı. Küzneñ yavın alıp torgan kanatlı koyaş östendä anıñ katı avırtudan tomalana başlagan karaşların, gomer ahırın toyıp ürsälänä başlagan canın ürtäp, ilahi yaktılık belän balkıp bayagı enä yata ide...

23 dekabr, 2004 yıl.

Click or select a word or words to search the definition